XV

£

SI '■

э

*»-

ït;:

■'

&à

V

#

t

-

' .

о

'

'

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000217039

*

■ ■ V

*

%

,

I ,

M

\

*

)

.

*

I

a,,--.    -    . ■> .

Wr.

. ■ :

/

.

■Z ■ '    .•••

;

v r-

.

vC.

Л-;.    '•

ЩЙФ

mm

ши

WIELKA

Lui LI

is

ILUSTROWANA.

О зОз i ° Lu. . 5 Ą - *э Qj

SERYA II.

TOUVE XXX-

-«►£0 -£ $>-фгФ"Ф§оЗ-*в

WARSZAWA.

Drukarnia „Gazety Handlowej”

Szpitalna, 10.

СГ

wo kïïRÎ^

•g-.;

"i-'boß'bgi

ДОЗВОЛЕНО ЦЕНЗУРОЮ.

Варшава.

4 января IQ04 года.

]ą

N.

Red.

zwana,

Nike (astronom.), jedna z planet drobnych, czyli planetoid, krążących między Marsem i Jowiszem, odkrył ją pierwszy Charlois w roku 1891; jasność jej średnia równa się gwiazdom wielkości ,13.8, więc nigdy okiem gołym nie jest widzialna; średnicy ma jeno 32 kilometry;

astronomowie odróżniają ją znakiem

Nike, po grecku N(x7j: 1) bogini Zwycięstwa (vóuj == zwycięstwo), u Rzymian Victoria według H e z у o d a córka Giganta P a 11 a s a i Oke-anidy Stygi (Stoi;' siostrami jej są: Zr)Xoę ^żarliwość), Kpitoę (= siła) i B-'a (= przemoc). Wszystkie siostry przebywają zawsze, według opowieści mitologii greckiej, w najbliższem otoczeniu wszechmocnego Zeusa na szczycie królewskiej góry Olimpu, ponieważ na wołanie jego o pomoc w potrzebie z Tytanami pierwsze z bogów na polu boju się pojawiły. Wszakże N. jest nie tylko boginią, w walce krwawej zwycięstwem darzącą, lecz wieńczy także we wszelkich innych zapasach i igrzyskach wybranego ulubieńca swego koroną zwycięską, spuszcza na niego i w po-wszedniem życiu łaskę swą i błogosławieństwo, wspiera go mocą swą w każdej smutnej doli, pomaga mu w każdem trudniejszem przedsięwzięciu. —Pierwotnemi czasy błagano o zwycięstwo w każdej potrzebie nie osobnej bogini, lecz bóstwa potężne, a mianowicie Zeusa i Atenę. Wierne temu odwiecznemu przekonaniu religijnemu sztuki piękne, przedstawiają dla tego N-ę w dawniejszych czasach często razem, lecz w stosunku podrzędnym do bóstw głównych, które śmiertelnych zwycięstwem darzą; tak więc sławny, olbrzymi posąg Zeusa w Olimpii, wykuty ze złota i wyrzeźbiony z kości słoniowej przez Fi-d y a s z a, dalej wspaniała postać Ateny Par-t li e n o s (Dziewiczej) na Akropolu ateńskim, dzierżą w jednej ręce drobnych rozmiarów posąg bogini Zwycięstwa. Piękny marmurowy posąg bogini tej, wszakże już młodszy, samodzielny jej typ wyobrażający, piękne dzieło P a j o ni o s a, rzeźbiarza z miasta trackiego Mende, wystawiający N-ę właśnie w chwili, gdy z rozwiniętemi skrzydłami z -wysokości niebieskich spuszcza się na ziemię, odkopano w r. 1875 w Olimpii, wprawdzie w bardzo uszkodzonym stanie. Stała ona w o wem miejscu świętem na osobnej kolumnie przed świątynią Z e u s a.—Artyści greccy z wiel-kiem upodobaniem wyobrażali tę boginię w postaci młodej dziewczyny skrzydlatej, dzierżącej w jednej ręce symbole zwycięstwa, a więc wieniec albo przepaskę, w drugiej zaś—gałązkę palmową. Wyobrażenia jej takie, czy to w osobnych posągach, czy też na płaskorzeźbach, dochowały się w znacznej ilości do naszych czasów.—Rzadziej wyobrażano N-ę, jak ustawia trofee (=xpó-7ratov ==znak zwycięstwa) lub niesie je na ramieniu, albo jak rylcem kreśli czyny swe wielkie na tarczy, albo też jak wołu i inne zwierzęta najwyższym bóstwom w ofierze składa. Kiedy dawniejszemi czasy wyobrażała ją sztuka jako dziewicę dojrzewającą, znachodzimy w okresie późniejszym często typ bogini Afrodyty me-lijskiej, wyraźnie przerobiony na wyobrażenie bóstwa Zwycięstwa, a pięknym okazem takiej przemiany jest przepyszny, z bronzu ulany posąg, który w r. 1826 wykopano, stanowiący dzisiaj najcenniejszą ozdobę muzeum w Brescii. Por. Heziodus „Theog“, w 382 i nast.;Pau-z ani as z, V, 26. 1.—Bogini ta, czczona w Rzymie pod nazwą Victoria, miała starożytną świątynię ’ na pagórku palatyńskim. Inny przybytek poświęcono jej w r. 294 przed Chr. podczas wojen samnickich; stał on prawdopodobnie na Kapitolu, gdzie z biegiem wieków wiele jeszcze posągów bogini tej postawiono. W Rzymie też szczególnie przedstawiano boginię tę unoszącą się lekko na kuli świata, symbolizując w taki właściwy sposób zwycięski geniusz narodu rzymskiego, który świat cały pod swe panowanie zagarnął. Na monetach rzymskich dzierżą wyobrażenia cesarzy często w swych rękach kulę ziemską, nad którą ulatuje powabna Victoria. Typ taki jest to prawdopodobnie miniaturowa reprodukcya greckiego posągu bogini N., który cesarz Augustus z Tarentu do Rzymu na salę posiedzeń senatu kazał przenieść, gdzie też istotnie, aż w rychlejsze czasy chrześcijańskie, przednie zawsze zajmował miejsce. Wspominana w rzymskich autorach starożytnych bogini Vica Vota ( = zwyciężczyni potężna) oznaczała, jak się zdaje, również boginię Zwycięstwa. Por. Livius, XXIX, 14. — Także nowsze czasy poszczycić się mogą

S I)r/.

długim szeregiem dzieł pięknych, przedstawiających boginię Zwycięstwa. Najznakomitsze z pomiędzy nich wykonali następujący artyści: Scha-dow, którego tworem jest Victoria na Bramie Brandenburgskiej w Berlinie, Rauch, którego wpaniałem dziełem jest Victoria, stojąca na kolumnie Pokoju, na placu Belle-Alliance w Berlinie; tenże również wykuł z marmuru dla Wal-halli w Ratyzbonie cztery boginie Zwycięswa, w postaci siedzącej, pomiędzy któremi jedna zwłaszcza, rzucająca wieniec zwycięski, szczególnym powabem się odznacza; Drake wreszcie, który na upamiętnienie ostatnich zwycięstw oręża niemieckiego nad Francuzami ulał ze spiżu olbrzymi, przeszło 8 metrów wysoki posąg Viet o r i i, zdobiący tak zwany Pomnik Zwycięstwa w Berlinie.—2) Przydomek bogini Ateny fSo-fokl e s, „Philok.“ 133), którą w tej właśnie inten-cyi czczono, aby zwycięstwo zawsze i błogosławieństwo mieszkańcom przynosiła, miała sławne świątynie w Atenach i w Megarze. Posąg tej bogini w Atenach, dzierżącej w prawej ręce jabłko granatowe, w lewej zaś szyszak trzymającej, zo-wią błędnie N-ą bezskrzydlną, Niv.r\ aTCtepoę, która w postaci takiej, pozbawionej skrzydeł, przedstawioną być właśnie miała, aby z Aten nigdy ulecieć nie mogła. Por. Pauz a ni as z, I. 22.4; III. 15.7.; Кekule „Die Balustrade des Tempels der Athena - N-e in Athen“, (Lipsk 1869); Knapp „N-e in der Vasenmalerei“ (Tybinga 1876); Pr e une г „Die Venus von Milo“ (Dry-fia 1874); Benndorf „Ueber das Kulturbild der Athena - N-e“ (Wiedeń 1879).

Niki, miasto w Afryce Zachodniej w Sudanie, stolica królestwa tegoż nazwiska, najpotężniejszego z państw, które się składają na kraj Borugung. Bracia Lander, pierwsi Europejczycy, którzy zbadali dolny bieg Nigru (r. 1830), mówią o N., jako o mieście wielkiem; król N. miał posiadać wojsko liczne, tak, że Fulacho-wie z Sokoto nie odważali się go zaczepiać. Miasto i Królestwo N. były w czasach ostatnich przedmiotem sporu pomiędzy Anglią a Francyą. Francya opierała pretensye swoje na zajęciu faktycznem miasta i na układzie, zawartym z królem N., Anglia—na podstawie dawniejszych układów z tymże królem. Na mocy kon-wencyi z r. 1898 pomiędzy Anglią a Francyą, N. znajduje się obecnie w sferze wpływów fran-cuzkich.

Nikiel (metalurgia i technologia). Rudy N-u są następujące: N i к e 1 i n NiAs, N. ant y-monu NiSe, N. arsenu. NiAs₂ odmiany smalty nu, mi ller у t NiS, aim ani t NiS₂-|-Ni (Sfi, As), krzemian tlenku N-u zwany rewdan-skit (znajduje się w Rewdańsku na Uralu). N. (ikobałt) czyli wilk niklowy, znajduje się także w niektórych gatunkach brau n stein u, a wreszcie w niektórych magnetytach. Rudy te napotyka się: w Szwecyi, Niemczech, Austryi, Włoszech północnych, Francyi i Ameryce. Przedmiotem przeróbki na N. jest często piryt i pi-r o ty и (ob.), także i szpeiza kobaltowa, otrzymywana w fabrykach farb kobaltowych, a także i pewne produkty poboczne, otrzymywane przy niektórych procesach hutniczych, wytapiania miedzi, jak np. siarczan N-u. Ponieważ rudy niklowe pomieszane są zwykle z innemi rudami, lub materyami ziemistemi, przeto, przed przystąpieniem do wytapiania N-u, podobnie jak przy miedzi, odbywa się zwykle jeszcze tak zwany proces poprawiania, czyli stężania rudy. Jako środek poprawiający rudę, używa się siarku żelaza, jeżeli N. połączony jest z siarką, lub arsenu, jeżeli w rudzie obok niklu znajduje się arsen. W pierwszym razie wytworzony produkt nazywa się kamieniem, a w drugim—szpeizą, z których dopiero otrzymuje się N. metaliczny. Metoda stężania rud niklowych na kamień, zastosowywa się głównie do otrzymywania N-u z pirytu żelaznego lub pirotynu (siarku magnetycznego). Metoda ta polega na tern, że przez topienie nawpół wyprażonych rud niklowych z kwarcem, lub topnikami, w kwarc bogatemi, utworzony tlen-nik żelaza przeważnie przechodzi w żużel, a pozostaje metaliczny N., który z częścią niezmienionego siarku żelaza i odtlenionemi siarczanami razem stapia się na tak zwany kamień. Jeżeli ruda nadto zawiera jeszcze miedź, to tern łatwiej tworzy się kamień. Jeżeli w wyprażonej rudzie znajdowało się zawiele tlenku żelaza, to w zetknięciu z węglem odtlenia się on na żelazo, które, albo przechodzi do kamienia, albo z pewną częścią N-u tworzy stop, osadzający się oddzielnie. Jednakże przez kilkakrotne wyprażenie, i następne wytapianie kamienia, można z niego wydzielić stopniowo coraz więcej, w końcu nawet całą ilość żelaza. Jeszcze zupełniej oddziela się żelazo, jeżeli skoncentrowany kamień poddaje się działaniu utleniającemu przez wtłaczanie powietrza miechami. Czynność tę można dokonać także w konwertorze Besse mer a, do którego wpuszcza się płynny kamień wprost .z pieców. W skutek bessemerowania wzbogaca się surowy kamień z 30°/₀ na 77°/₀, poezem zawartość tę wpuszcza się do formy żelaznej, w której kamień i żużel oddzielają się od siebie podług swego ciężaru właściwego. —Stężanie rud niklowych na szpaizę dokonywa się wówczas, gdy N. połączony jest z arsenem, lub gdy trafiają się się szpaize zawierające arsen i antymon, które służą nietylko do otrzymywania N-u, ale jeszcze miedzi, srebra i ołowiu; nakoniec przy przeróbce niektórych produktów hutniczych, nie zawierających arsenu, jak np. żużlu miedzianego, zawierającego N. W tym ostatnim jednak razie należy przedtem arsenować produkty przez dodanie mispiklu Fe₂S₂As. Jeżeli związek, złożony głównie z arsenu, N-u i żelaza, poddany będzie najpierw wyżarzeniu cząstkowemu, a następnie dłuższemu, odtleniającemu wypaleniu, to utlenione żelazo przejdzie w żużel, a utleniony N. odtleni się na metal, sole zaś kwasu arsen-nego—na arsenki metaliczne. W tych zaś nagromadza się N. posiadający większe powinowactwo do arsenu, niż do siarki. — Jeżeli związek pierwotny zawierał miedź, to przechodzi ona również do szpeizy, jednakże można ją z niej oddzielić jako kamień, dodając do topionej rudy, oprócz mispiklu, jeszcze i pirytu żelaznego. Wtedy bowiem miedź wchodzi w połączenie z siarką, nie zaś z arsenem. Powtarzając wyprażanie i wytapianie szpeizy, do czego niekiedy dołącza się jeszcze wyprażanie przed dyszą, można coraz bardziej zmniejszać w niej ilość żelaza. Pod tym względem dodatek spatu ciężkiego i kwarcu wpływa bardzo korzystnie. Szpeizy niklowe zawierają 40—53°/₀ N-u, 30—40°/₀ arsenu, a prócz tego siarkę, żelazo, bizmut i miedź. — Otrzymywanie N-u czystego odbywa się zwykle dro^ą mokrą, przedtem jednak należy rudy, lub produkty hutnicze, zawierające N. (szpaiza, kamień) wyprażyć, a to dla tego, aby żelazo zamienić na tlen-nik żelaza, rozpuszczalny w kwasach, a N., kobalt, i miedź uczynić w stanie siarczanów roz-puszczalnemi—w wodzie, albo też w stanie tlenków lub soli zasadowych—w kwasie siarczanym lub chlorowodorowym. Z roztworów N. osadza się za pomocą odczynników odpowiednich, albo jako tlenek, albo jako siarek, a z osadu otrzymanego wyrabia się N., metaliczny, lub jego stop z miedzią.— Ze szpaizy można oddalić arsen, topiąc ją,, z saletrą sodową i sodą. Otrzymany arsenian sodu ługuje się wodą, a pozostały, osad poddaje się działaniu kwasu siarczanego. Wtedy do roztworu przechodzą siarczan N-u i siarczan kobaltu, a w osadzie pozostaje tlennik żelaza. Osadzenie N-u z roztworu dokonywa się za pomocą kredy i strącania cząstkowego przy ciepłocie różnej; najpierw osadza się żelazo, arsen, a potem miedź, tak, że ostatecznie pozostały sam tylko N. strąca się mlekiem wapiennem, wolnem od żelaza. Następnie wysuszony osad rozrabia się wodą, uciera, i przemywa wodą, zawierającą kwas solny, tak długo, dopóki nie oddali się całej ilości gipsu, wynoszącej średnio 8 — 12%. Wtedy czysty tlenek N-u zarabia się z substan-cyą, mogącą nadać mu pewną gęstość i zawierającą materye węglowe (zwykle z mieszaniną mąki żytniej z melasem cukrowym). Otrzymane ciasto kraje się w kostki, a jest to tak zwany N. к o s t к o w у w małych sześciankacb o krawędzi 1 cm. Można także N., miedź zawierający, wyrabiać w krążkach, podobnie jak miedź rozetową. N. rozetowy zawiera 67% miedzi i 33% niklu N. kostkowy 94—99% niklu. W małej ilości otrzymuje się N. z tlenków N-u przez odtlenienie tychże za pomocą gazu wodorowego. Roczna produkcya N-u wynosi 700 ton, z czego na Europę wypada 500 ton. — Czysty N. jest prawie srebrzysto biały, z odcieniem żółtawym, słabym, topi się przy -j- 1 390 — 1 420° C., posiada twardość znaczną, ciągliwość i blask metaliczny, świetny, daje się polerować. W stanie czystym daje się walcować, kuć i wyciągać w druty i spajać między sobą, a także z żelazem i stalą. N. posiada pewne właściwości analogiczne z żelazem—magnes go przyciąga, przy zagrzaniu tworzy barwy nabiegowe, podobnie jak stal. N. przyjmuje z łatwością węgiel, ale przez to staje się mniej ciągły, lecz za to łatwiej to-pliwy niż czysty, ldóry topi się przy niższej temperaturze, niż żelazo i kobalt. W kwasie solnym i siarkowym trudno się rozpuszcza, a bardzo łatwo w rozcieńczonym kwasie azotnym. N. występuje w połączeniach jako: bromek, chlorek (NiCl), jodek, tlenek (NiO), tlennik (Ni₂0₃), siarczan (S0₄Ni-j-7H₂0). Godna uwagi jest właściwość N-u, że w prądzie tlenku węgla ulatnia się, jako gazowy tlenek węgla Ni(CO)₄, z którego przy ogrzaniu oddziela się czysty N.—Literat. Fische r— „Handbuch der chemischen Technologie“ 1893 — Metalurgia — Mois san et Ouvrard „le Nickel“ (Paryż).

Stopy niklowe. Nowe srebro (argentan) jest stopem miedzi, niklu i cynku, albo cyny, który to stop można uważać jako mosiądz z dodatkiem % do Y₃ N-u. Do wyrobu nowego srebra używa się rozdrobnionego cynku i miedzi oraz N-u, zwykle pod postacią kostkową. Metale te nakładają się do tygla w ten sposób, że u góry i u dołu znajduje się nieco miedzi, wierzch pokrywa się miałem węglowym, a podczas topienia często miesza się prętem żelaznym. — Dobre nowe srebro wyglądem dorównywa srebru 12-tej próby i przyjmuje piękną politurę, nie'zmieniającą się na powietrzu; używa się do wyrobu naczyń. — Skład nowego srebrajest następujący: miedzi 50 — 60%, cynku 19 — 31%, N-u 13 — 18.5%, albo też 77.6% miedzi, 20% N-u i żelaza, cyny, kobaltu i siarki. —Stopy niklowe używane także bywają do wyrobu monety zdawkowej, odznaczającej się wagą małą i nie zużywającą się łatwo. W Szwajcaryi moneta 5-rapowa składa się z 5% srebra, 60% miedzi, 25% cynku i 10% N-u. Bronz niklowy biały jest to stop miedzi, cynku i cyny z 20% N-u; odznacza się wytrzymałością nadzwyczajną i opiera się wpływom atmosferycznym—używany bywa na wyrób narzędzi fizycznych, matematycznych i muzycznych. Stopy niklowe służą także do odlewania przedmiotów sztuki, jak Arguzoid składający się z 56% miedzi, 13.5% N-u 23% cynku, 4.7% cyny i 3.5% ołowiu. Szczególniejszy stop miedzi, cyny, cynku i N-u, odznaczający się barwą białą, twardością i podatnością do polerowania, zwany metalem lustrzanym, używany bywa do wyrobu zwierciadeł metalowych, służących do celów optycznych. Stop, składający się z 50% miedzi, 25% cyny i 25% N-u jest w rodzaju stali bardzo mocny, mało ciągły, daje się polerować, posiada piękny dźwięk i opiera się działaniu powietrza i siarkowodoru; używany bywa jako metal do wykładania panwi łożysk.

Stal niklowa, jest to żelazo zlewne z małą zawartością do 3% N-u, a zawartością zmienną węgla, otrzymuje się ją przez dodanie tlenniku żelaza do szarny w piecu Martynowskim, łączy

H.

ona łatwość obróbki z ciągłością żelaza lanego i twardością stali, wskutek czego stanowi ma-teryał doskonały do budowania maszyn, używają jej również korzystnie na płyty pancerzowe (grubość do 100 mm.), do wyrobu dział, karabinów. N. zwiększa twardość, szczególnie wtedy, gdy zawartość węgla nie jest za mała (niemniej jak 3°/₀), jednocześnie wzrasta wytrzymałość, jednak bez równoczesnego zmniejszenia ciągłości, którą spowodowałoby działanie równej ilości węgla. —Stopy niklowe są obecnie w stadyum badań. Stop, składający się z 64.3% stali i 35.7% N-u doskonały na wahadła zegarowe z powodu bardzo małego współczynnika rozszerzalności. Stal niklowa, z zawartością 6 —10% N-u, niezaharto-wana, używa się na części wystawione na silne działanie, jak wały okrętowe, płyty panewkowe, rury do dział. Stal z zawartością N-u większą niż 5% posiada nadzwyczajną wytrzymałość, ale na zimno trudno daje się obrabiać. Przy zawartości N-u 30% posiada zdolność opierania się wpływom chemicznym i używana jest na liny okrętowe, a przy zawartości 25% N-u niezahar-towana—na narzędzia. Rury ze stali niklowej do kotłów stanowią doskonały materyał, gdyż trudno się utleniają i mało rozciągają. Stal z zawartością 3.25 do 3.5% N-u, otrzymana sposobem Bess einer a, używana jest w Ameryce na wyrób szyn. Szyny takie wprawdzie są droższe od zwyczajnych, stalowych, ale odznaczają się wielką trwałością, tylko wiercenie ich przedstawia trudności pewne.    H-

Wyroby niklowe. Piękna barwa srebrzysto-bia-ła, wielka twardość, podatność do polerowania i oporu przeciw wpływom rozpuszającym i utleniającym, tak powietrza jak wody i słabych kwasów, stanowią bardzo ważną zaletę N-u, więc znajduje też z tego powodu wiele zastosowania. Kwasy jednak działają na N., a nawet mleko przyjmuje go, gdy dłuższy czas stoi w naczyniu niklowem; mniejsze ilości N-u nie działają szkodliwie. — N. daje się walcować, kuć, wyciągać na drut, odlewać i z łatwością spajać z żelazem i stalą, a wskutek tej własności można wyrabiać z niego blachę platerowaną, mającą zastosowanie do wyrobu naczyń kuchennych. Blachę platerowaną otrzymuje się w ten sposób, że, po dokładnem oczyszczeniu i wytrawieniu blachy żelaznej, nakłada się na nią z obydwuch stron cienkie płytki niklowe, poczem zagrzewa się i przepuszcza przez walec.—N. używa się do wyrobu tyglów do topienia, potrzebnych w pracowniach, dalej jako nitki lekkie, białe, zastosowane do biżuteryi i pasmanteryi zamiast nitek srebrnych; służy też jako podkładka w drucie złotym i srebrnym. Z czystego N-u wyrabia się igły magnetyczne, rozmaite narzędzia i sprzęty pracowniane.—Bronz niklowy używany bywa na wyrób narzędzi fizycznych, matematycznych i muzycznych, oraz reflektorów. Prócz tego N. służy do utworzenia stopów (nowe srebro, metal monetarny, stal niklowa) i do niklowania (ob. N i-k 1 o w a n i e gelwaniczne).

Nikiel (chem.)— jest to pierwiastek chemiczny o ciężarze atomowym 58.7 (dla tlenu 16) ma symbol N i. N. należy do liczby rzadszych metali; pod względem chemicznym bardzo zbliżony do kobaltu (ob.), to też rudom niklowym bardzo często towarzyszy kobalt, jak również minerały kobaltowe zawierają domieszki N-u.—

N. spotyka się obok kobaltu w żelazie meteo-rycznem. Najważniejszą rudę niklową stanowi czerwony arsenek niklu NiAs, o zawartości 44°/0 N-u; ruda ta, między innemi, znajdująca się w Czechach, Saksonii i Hessyi, występuje pod postacią kryształów o połysku metalicznym i iriie-dziano-czerwonem zabarwieniu; górnicy sascy początkowo sądzili, wnosząc z zabarwienia, iż ruda ta zawiera miedź, lecz gdy się okazało, iż miedzi w niej niema, nazwali ją złośliwie kup-fernickel (niem. nichel=nicpoń). Dopiero w r. 1751 Cronstedt i Bergmann stwierdzili, iż arsenek N-u zawiera nieznany podówczas metal, któremu nadano nazwę N. Z pośród innych, również ważnych rud niklowych, wymienimy chloantyt oraz biały arsenek N-u (NiAs₂), błyszcz niklowy NiS₂, siarkoarsenek N-u NiAsS. Znaczniejsze pokłady rud niklowych znajdują się w Szwecyi oraz w Pensylwanii. Względnie niedawno wykryto bogate pokłady w kolonii francuskiej Nowej Kaledonii, oraz w Kanadzie; ruda tu występująca, t. zw. pimelit, wyróżnia się tern z pośród innych, iż wolna jest od siarki i arsenu i prawie wcale nie zawiera kobaltu.

W celu otrzymania N-u z wymienionych rud, poddaje się je początkowo tak zwanym procesom koncentracyjnym, ażeby powiększyć stosunkową zawartość N-u; otrzymane w ten sposób . tak zwane spiże wysyła się zazwyczaj do fabryk specyalnych lub pracowni chemicznych, które z nich otrzymują N., zależnie od celu, w stanie mniej lub więcej czystym. Chociaż N., jako pierwiastek, został poznany już w r. 1751, huty jednak poczęły go wydobywać dopiero w r. 1824; w Chinach wprawdzie używano go od najdawniejszych czasów, mimo to tylko pod postacią stopów paclcfong. Na zachodzie przemysł niklowy znaczniej się rozwinął zaledwie przed 25 laty, wraz z zastosowaniem N-u do wyrobu pieniędzy; odtąd też poznano doniosłe własności jego w sprawie pokrywania innych metali (ob. niklowanie gawaniczne), tymczasem przed tern większość rud niklowych przerabiano jedynie w celu wydobycia z nich arsenu, N. natomiast był bez wartości. W r. 1874, wraz z zastosowaniem N-u do wyrobu monet, cena jego z 1 rb. 70 kop. za 1 kgr. podskoczyła do 12 rb.; w r. 1902 za 1 kgr. płacono około 1% rb.—

N. metaliczny otrzymuje się na mniejszą skalę, podobnie jak kobalt, przez ogrzewanie tlenku (lub związków, które przy ogrzewaniu go wytwarzają) w atmosferze wodoru, przez ogrzewanie szczawianu N-u bez dostępu powietrza, przez ogrzewanie tlenku N-u z węglem. Jeżeli podczas prażenia ciepłota nie przekroczy punktu topienia (1 500°), otrzymuje się N. w błyszczą-

cycli blaszkach. Odtlenienie tlenku niklu następuje tak łatwo, iż, ażeby je wywołać, wystarcza nie dość szczelnie zamknąć naczynie, zawierające tlenek N-u, tak, iżby do naczynia podczas prażenia mogły mieć dostęp odtleniające gazy palne; już wówczas w naczyniu powstaje N. metaliczny (L i e b i g i Wöhler). Ta łatwość odtlenia-nia się początkowo nasunęła mylne przypuszczenie, iż N. należy do liczby tak zwanych metali szlachetnych, które otrzymują się ze swych tlenków jedynie przez prażenie, bez użycia środków odtleniających.—N. jest to metal o barwie blado-szarawej, ze słabym odcieniem żółtawym, o doskonałym połysku metalicznym; prawie równie twardy jak żelazo, jest klepalny i ciągli-wy, oraz bardzo wytrzymały. Ciężar właściwy N-u waha się między 8,3 a 9. N. może służyć do wyrobu magnesów, przyczem magnes przyciąga go prawie równie silnie jak żelazo; w ciepłocie jednak 350° N. traci własności magnetyczne. N. daje się bez widocznego utlenienia ogrzewać aż do ciepłoty topnienia, a wtedy staje się płynem bardzo ruchliwym, przedostaje się w najdrobniejsze szczeliny, tak, iż jest w stanie zapełnić kanały w węglu drzewnym. Powyższe zjawisko nasunęło Garnierowi przypuszczenie, iż być może, że wytrzymałość żelaza wzrasta przez dodanie N-u właśnie w skutek zapełniania przezeń przestrzeni, międzyczą-steczkowych żelaza. Domieszka węgla do N-u obniża punkt topienia; podobnież wpływają nieznaczne ilości fosforu. Kwas solny i siarczany działają na N. bardzo słabo, gdy kwas azotowy działa nań bardzo energicznie. Woda o zwykłej ciepłocie pozostaje bez wpływu na N., to też w powietrzu wilgotnem nawet przez dłuższy czas N. się nie zmienia, co dowodzi, iż skłonność łączenia się Ni z tlenem jest znacznie mniejsza, niż u żelaza. W ciepłocie wyższej N. łatwo pochłania tlenek węgla oraz azot, skutkiem czego przy topieniu staje się kruchym; ażeby przy ogrzewaniu zachował swą ciągli-wość, dodaje się zazwyczaj nieznaczne ilości magnezu (Fleitmann). Z roztworu amoniakalnego siarczanu N-u słaby prąd galwaniczny osadza N. w postaci powłoki błyszczącej, srebrno-białej na miedzi lub mosiądzu (Bóttger).—N. jako pierwiastek chemiczny, występuje najczęściej dwuwartościowy, daje bowiem z tlenem związki typu RO; miewa jednak i inną wartościowość jak np. w zwiąkach typu R₂0₃. Tlenek niklawyNiO znajduje się w przyrodzie, jako minerał znany pod nazwą b u n z e n i t u; są to przezroczyste zielonawe ośmiościany o cięż. wł. 6.398. Na drodze sztucznej otrzymuje się przez prażenie wodzianu, węglanu lub azotanu N-u. W postaci kryształów tworzy się przez silne prażenie siarczanu N-u z siarczanem potasowym. Tlenek niklawy posiada cięż. wł. 6.4, i tworzy proszek ciemno-zielony, w wodzie nierozpuszczalny, lub kryształy drobne, oliwkowo-zielone; na po-powietrzu nie utlenia się wyżej, a węgiel i wo-

Encykl. Powsz. llustr Zi'sz. 3. T. I.

dór w ciepłocie wyższej łatwo go odtleniają. Kwas solny, azotowy oraz ich mieszanina nie działają na tlenek N-u; słabo działa wrzący, stężony kwas siarczany, natomiast łatwo się rozpuszcza w stopionym kwaśnym siarczanie potasowym.— Wodzian N-u Ni(OH)₂ strąca się w postaci zielonawego osadu przy dodawaniu ługu potasowego lub sodowego do soli niklowych; według Fremyego wydziela się też jako proszek zielony krystaliczny, przy ogrzewaniu roztworu amoniakalnego węglanu N-u. Schlossberg e r podaje, iż roztwór amoniakalny wodzianu N-u posiada zdolność rozpuszczania jedwabiu. Wyższy stopień utlenienia—tlenek niklowy o wzorze Ni₂0₃ otrzymuje się przez ostrożne prażenie węglanu, chloranu lub azotanu jego na powietrzu lub w prądzie tlenu; tlennik N-u powstaje wówczas pod postacią proszku czarnego, przechodzącego łatwo przy dalszem ogrzewaniu w tlenek. Pod wpływem kwasu azotowego lub siarczanego z tlenniku wydziela się tlen, a jednocześnie powstają rozpuszczalne sole tlenku. Kwas solny zamienia tlennik N-u na chlorek niklowy, przyczem wywiązuje się wolny chlor. Wodny amoniak rozpuszcza -tlennik N-u, wydzielając azot. — Zachowanie się powyższe wskazuje, iż tlenek N-wy posiada własności nadtlenku, nie tworzy więc soli. Natomiast tlenek niklowy daje bardzo liczne sole, posiadające przeważnie barwę zieloną, podobnież jak ich roztwory; sole zaś bezwodne zazwyczaj są żółte. Sproszkowany N. (lub gąbka niklowa), przy prażeniu w prądzie suchego chloru, zamienia się na chlorek N-u NiCl₂, tworzący się tu w postaci zło-tawo-żółtej, połyskującej masy krystalicznej; w ciepłocie wyższej wspomniana masa łatwo sublimuje, jeżeli przytem ma dostęp powietrze, wywiązuje się chlor, a jednocześnie tworzy się zasadowy chlorek N-u. Bezwodny NiCl₂ początkowo nie rozpuszcza się w wodzie; przy dłuższym jednak staniu, szczególnie jeżeli dodać cokolwiek kwasu solnego, przechodzi do roztworu, zabarwiając go na zielono. Na powietrzu, przyciągając wilgoć, NiCl₂ staje się stopniowo zielony; wówczas bardzo łatwo rozpuszcza się w wodzie. Przez parowanie roztworu tlenku N-u w kwasie solnym aż do krystalizacyi, otrzymuje się drobne jednoskośne kryształy wodnego chlorku niklowego NiCl₂.6H₂0, który przy ogrzewaniu traci wodę krystaliczną, zabarwiając się na żółto. To też, gdy napiszemy cośkolwiek na papierze roztworem chlorku niklowego, to przy ogrzaniu papieru pismo staje się żółtem; jeżeli zaś chlorek niklowy zawiera chociażby w nieznacznej ilości domieszkę chlorku kobaltowego, pismo zabarwia się na kolor zielony, bezwodny bowiem chlorek kobaltowy posiada barwę niebieską. Cząsteczka chlorku niklowego w ciepłocie zwykłej łączy się z 75°/₀ amoniaku, tworząc proszek biały o składzie NiCl₂. 6NH₃; podobnież przyłącza amoniaki podstawione; z aniliną i toluidyną powstają związki NiCl₂. 2C₆H₅,

Ci

NH₂+2C₂H₆0 i NiCl₂. 2C₇H₇NH₂-f-2C₂HfiO przy mieszaniu składowych części w roztworze alkoholowym. Prawie wszystkie własności chlorku niklowego powtarzają się przy bromku NiBr2 i jodku NiJ₂. Wodny azotan N-u Ni (N0₃)₂-j-6H₂0 w wodzie rozpuszczalny otrzymuje się przy pa-rowaniu roztworu N-u lub tlenku jego w kwasie azotowym; tworzy szmaragdowo-zielone słupy jednoskośne, rozpływające się na powietrzu, rozpuszczalne w wyskoku. Ogrzewrając je, wywołujemy początkowo tworzenie się żółtawej soli zasadowej, następnie tlenek N-awy, wreszcie tlenek N-owy. Według Ordwaya azotan N-u topi się w 56.7° a wrze w 136.7°, pozostając przy dalszym ogrzewaniu przezroczystym, dopóki nie straci 3 cząsteczek wody; podobnie, jak chlorek niklowy, łączy się z amoniakiem. Siarczan N-u NiS0₄-|-7H₂0 krystalizuje z roztworów" węglanu N-u w rozcieńczonym kwasie siarczanym; tworzy kryształy wr wodzie rozpuszczalne, przezroczyste, szmaragdowo-zielone, rombiczne, jeżeli jednak krystalizacja odbywra się w ciepłocie wyższej, wówczas tworzą się kryształy kwadratowe (ciepłota krystalizacyi 30°—40°) lub jednoskośne (ciepł. kryst. 50°—70°), zawierające tylko sześć cząsteczek wody krystalizacyjnej. Siarczan N-u stopniowo traci na powietrzu wodę krystaliza-cyjną, staje się przytem biały; przy ogrzewaniu początkowo traci całą wodę krystalizacyjną, tworząc jasno-żółtą sól bezwodną, a następnie rozkłada się.—W przyrodzie występuje jako minerał, znany pod nazwą morenozytu. Normalny węglan N-u NiC0₃-|-6H₂0, powstający przy dodawaniu dwuwęglanów alkalii do roztworów soli niklowych, jest bardzo niestały; osad jasno-zielony, tworzący się pod wypływem normalnych wręglanów w roztworach soli niklowych, jest przeważnie zasadowym węglanem N-u, jednak o zmiennym składzie. Zasadowa sól o składzie 3NiO. C0₂-j-6H₂0, występująca w" przyrodzie, nosi nazwę szmaragdu niklowego; tworzy masę stalaktytowy, zieloną, połyskującą, o ciężarze wł. 2.6. Krzemian N-u 2Ni0.3Si0₂-j-3H₂0, również znajdujący się w przyrodzie, znany jest pod nazwą komary tu; są to drobne kryształki żółto-zielone, o ciężarze wł. 2.5. Z siarką tworzy N. połączenia o składzie Ni₂S, NiS, Ni₃S₄ i NiS₂; z pośród przytoczonych związków⁷ siarkowych najlepiej znany jest związek NiS, zwykły siarek N-u, w przyrodzie występujący jako mil 1er y t w postaci słupów romboedrycznych, o barwie mosiężno-żółtej. Na drodze sztucznej powstaje naprzykład przy ogrzewaniu N-u z siarką; wTodny siarek N-u tworzy się w postaci osadu ciemno-bronzowego, gdy do roztworu soli niklowej przepuszczamy siarkowodór lub dodajemy siarku amonu.—Z fosforem daje nikiel fosforek N-u Ni₂P, który tw⁷orzy kryształy przezroczyste, połyskujące i zachowuje się podobnie jak fosforek żelaza.—Związki N-u z arsenem występują w⁷ państwie mineralnem jako p lak o dyn NiAs, clii o anty t i inne. — Ogrze-

wając N. z borem bezpostaciowym w piecu elektrycznym, otrzymujemy przy traktowaniu stopu rozcieńczonym kwasem azotowym kryształy o składzie NiB, posiadające własności magnetyczne i przewyższające twardością nawet kwarc.—Względem węgla N. zachowuje się podobnie jak żelazo, to też stapiany lub otrzymywany w obecności węgla, zawiera pewne ilości tego pierwiastku. — Podobnie jak żelazo, daje N. połączenie z tlenkiem węgla o składzie Ni(CO)₄; związek ten, bardzo ciekawy, przedstawia się w postaci bezbarwnego, już w 43° wrzącego płynu, o ciężarze wł. 1.38; w ciepłocie 25° poniżej zera krystalizuje, posiada przy tern własności wybuchowe; para tego związku pali się płomieniem świecącym, pozostawiając wolny Ni lub tlenek niklu. Związek ten znalazł zastosowanie w niklowaniu przedmiotów metalowych, gdyż pozostawia na powierzchniach ogrzanych N. metaliczny. — Skutkiem własności powyższej nadaje się również do technicznego otrzymywania N-u czystego. Ni(CO)₄ zastrzyknięty działa jako silna trucizna; para tego związku staje się niebezpieczną, gdy domieszana jest do powietrza w ilości 0.5%. Objawy otrucia są te same co przy zaczadzeniu. Związkowi temu Mond przypisuje budowę pierścieniową i wyraża ją we wzorze:

Ni

C--=0 za którym przemawiają oznaczenia załamania cząsteczkowego.—Z kwasami organicznemi tworzy N. sole mniej lub więcej rozpuszczalne, które skutkiem tego mogą służyć do rozdzielania odpowiednich кwrasów; pod tym względem doniosłe mają znaczenie sole izomerycznych sul-fokwrasów. — Sole niklów⁷ e znalazły dalej zastosowanie w⁷ chemii fizyologicznej, mianowicie w⁷ celu oddzielania rozmaitych amidokwasów. Glikokol i alanina, naprzykład, gotowane z nadmiarem węglanu N-u, dają mało rozpuszczalne sole krystaliczne; natomiast kwTas asparaginowy tworzy łatw⁷o rozpuszczalną, niekrystaliczną sól niklową, tymczasem leucyna (kwas amidokapro-nowry) w⁷ tych warunkach nie tworzy wcale soli niklowej.—Związki N-u są silnie trujące; nieznaczne ilości wywołują wymioty. Stwierdzono również w⁷pływ⁷ trujący soli niklowych na rośliny, gdyż 2.5 miligrama je zabija. — Niedawno temu E. Ludwigs, na zasadzie swych badań dwuletnich, doszedł do wniosku, iż użycie naczyń niklowych w kuchni można śmiało zalecać. Według badacza tego do potraw niezbyt kwaś-nych przechodzi z podobnych naczyń nieskończenie mała ilość N-u (oczywiście w przypusz-

M—cho

go.

go.

Z. W.

Red.

А. Го1.

Red.

czeniu, iż po przygotowaniu potrawy naczynie będzie opróżnione); tymczasem kwaśne np. jarzyny w tycli warunkach zawierały około 12 miligramów N-u na 100 gr. Wobec tego jednak, iż w żadnym przypadku nie zauważono objawów otrucia, Ludwigs stawia pytanie, czy wogóle ustrój ludzki jest w stanie wchłaniać N., który dostał się z naczyń do potraw. Mimo to jednak inni badacze (Erdmann) nie radzą używania N-u i stopów jego do naczyń kuchennych. Z pośród licznych stopów tych naj rozleglej sze zastosowanie znalazły stopy z cynkiem i miedzią, tak zwany argentan albo nowe srebro, śpiż z wejrzenia bardzo przypominający srebro.

Nikiel arsenikalny lub ar se ni к o wy —

nazwy polskie minerału nikielinu (ob.), używane przez Kumelskiego i Drzewińskie-

z w.

Nikiel włosisty — nazwa polska minerału

mil er у tu (ob.), używana przez Kumelskie-

z w.

Nikielin heksagonalny arsenek niklawy NiAS. Rzadko zdarzające się kryształy narosłe wykazują piramidę heksagonalną i ścianę wierzchołkową, przez analogię do grenokitu i wur-cytu, zaliczoną do klasy piramidy dytrygonalnej, t. j. do tesartoedryi hemimorficznej. Zwykle w skupieniach nieforemnych, ziarnistych lub zbitych, lecz także w kształtach siatkowatych i drzewiastych. Łupliwość ledwo dostrzegalna, przełam muszlowy lub nierówny. Twardość 5.5, ciężar właściwy 7.4 do 7.7. Jasno-miedziano-czerwony z naleciałością czarniawą. Rysa bru-natno-czarna. Wzorowi wyżej podanemu odpowiada teoretyczna zawartość 43.6°/₀ niklu i 56.4 arsenu; ilości te zwykle są nieco mniejsze, ponieważ nikielin zawiera, oprócz niklu i arsenu, domieszki antymonu i siarki. W płomieniu dmuchawki na węglu topi się, wydzielając dymy arsenu i daje kulkę metalu białą a kruchą, rozpuszcza się w stężonym kwasie azotowym, przyczem strąca się kwas azotowy. Roztwór zielony. W ługu bromowym po 20 minutach działania prawie się nie zmienia, z roztworu srebra strąca metal natychmiast. Występuje w t. zw. żyłach kobaltowych w towarzystwie kwarcu, smaltynu, bizmutu, pirytu, galeny, kruszców srebra we Freibergu, w Schneebergu, Annaber-gu, Reichelsdorfie i in. m. Wietrzejąc, przeobraża się w kwiat niklowy czyli erytryn. Jest to najważniejszy i najbardziej rozpowszechniony kruszec niklu.

Nikifor (Ni cef o r) metropolita kijowski, grek rodem (f w Kijowie w r. 1121); przybył na Ruś w r. 1104, by objąć z ramienia patryarchy ekumenicznego w Konstantynopolu metropolię kijowską i na niej do śmierci pozostał, używając sławy męża rozumnego, uczonego i łagodnego. Pozostało po N-e 'kilka listów (posłanija) do w. książąt kijowskich i nauka o poście {pouczanije o posłie); rzeczy te, napisane pierwotnie po grecku, przechowały się dotąd w przekładach dawnych, cerkiewno-słowiańskich; ogłosił je drukiem, między in., Kołaj dowieź w dziele „Pa-iniatniki rossijskoj słowiesnosti XII w.“ (Moskwa 1821).— Por. art. J. Sawinicza w „Enc. powsz.“ S. Orgelbranda (t. XIX, str. 454) i „Encikłop. Słowar“ Brockhausa i Efron a (t. XXI, str. 84).

Nikisch Artur (*d. 12 października r. 1855 w Szent Miklos, na Węgrzech), słynny kapelmistrz. Po ukończeniu konserwatoryum wiedeńskiego w roku 1874, z nagrodą za utworzenie sekstetu na instrumenty smyczkowe i grę na skrzypcach, N. otrzymał posadę skrzypka w orkiestrze nadwornej, wiedeńskiej. W r. 1878 objął miejsce drugiego, a w r. 1882 pierwszego kapelmistrza w teatrze miejskim w Lipsku. W roku 1889 powołano go do Bostonu na dyrektora koncertów symfonicznych; w r. 1893 na dyrektora opery w Peszcie, a w r. 1895 ofiarowano mu zaszczytną, zarazem płatną świetnie posadę kapelmistrza słynnego Gewandhausu w Lipsku. Na tern znajdując się stanowisku, N. kieruje jednocześnie wielkiemi koncertami Filharmonii berlińskiej i hamburskiej. Nadzwyczajną swą sławę N. zawdzięcza głównie wyjątkowej zdolności indywidualizowania instrumentów poszczególnych, oraz wydobywania na wierzch ważniejszych frazesów muzycznych, ukrytych w zwojach harmonii, czy polifonii, i wogóle odnajdywania efektów instrumentalnych i harmonicznych, tematów, rytmiki itp., przez innych w danej partycyi niezauważonych. Po za tern N. posiada pamięć bajeczną, która pozwala mu najzawilszemi utworami dyrygować bez pomocy partycyi, smak wytworny, spokój nadzwyczajny, a jego pałeczka— ruchy estetyczne i jakąś siłę tajemniczą, za której pomocą N. magnetyzuje członków orkiestry, i z ich instrumentów takie dźwięki wydobywa, jakie chce.

Nikisch Gotfryd (wiek XVIII) był pastorem luterskim w Holsztynie, obchodzi nas jako tłómacz zbioru praw Andrzeja Zamoyskiego, kanclerza, który wydał p. n. „Sammlung gerichtlicher Gesetze für das Königreich Polen“ (Warszawa i Drezno 1780, in fol.).

Nikita z przydomkiem Pustoswj at, sek-ciarz rossyjski ż połowy drugiej wieku XVII. N. był duchownym w Suzdalu; za czasów pa-tryarchy moskiewskiego Jó z e f a, wraz z proto-popem A w w а к u m o w e m, Lazarem i Stefane m, uczestniczył w naprawie i przedruku ksiąg cerkiewnych. Księgi te patryarcha Nikon (oh.), następca Józefa, uznał za pełne błędów i postanowił wydać je na nowo poprawnie, co się N-cie bardzo nie podobało. W roku 1659 przybył do Moskwy, by oskarżyć zwierzchnika swego, arcybiskupa suzdalskiego Stefana, zarzucając mu odstępstwo od prawowierno-ści, przyczem ujawniła się nienawiść wielka N-y przeciw reformom Ni kona. Arcybiskup, uznany przez sąd duchowny za niewinnego, poz-

Red.

Red.

bawił N-ę, jako oszczercę, miejsca i zawiesił go w wykonywaniu czynności duchownych, a postanowienie swe kazał dyakowi odczytać publicznie. N., uwiadomiony o tern, przybiegł, pobił dyaka, odebrał mu „gramotę“ arcybiskupią, nie dopuszczając do odczytania jej, nakoniec sam wyklął Stefana i na nowo przesłał carowi skargę jeszcze jadowitszą na niego. W prawdzie na sądzie duchownym, który się odbył w Moskwie w r. 1660, wielu świadków zeznaniami swemi stwierdziło słuszność niektórych zarzutów N-y, sam arcybiskup Stefan przyznał się nawet również do winy niejednej i wskutek tego został z Suzdalu odwołany, pomimo to jednak sąd nie uwolnił N-y od kary, nałożonej na niego przez zwierzchnika. Czując się tern pokrzywdzonym, zabrał się N. do napisania obszernej „Czołobitni“ do cara, którą dokończył na schyłku r. 1665. Władza duchowna, dowiedziawszy się o tern, kazała skonfiskować pracę tę, a wygotować na nią odpowiedź potępiającą. Sprawę tę sądzono w r. 1666. N. stał niezłomnie przy zdaniu swem, a sąd duchowny za to odłączył go od cerkwi i skazał na więzienie w monasterze. Rozkaz carski uwolnił go z ciemnicy w d. 26 sierpnia st. st. roku 1667. — Od czasu tego głucho było o N-cie, aż do r. 1682, w którym przyłączył się do spisku „Starowierców“, chcących przy pomocy kniazia Chowansk iego i „strjelców“ (ob.) przywrócić porządek dawny z czasów przednikonowych. W roku tym d. 5 lipca st. st. odbyła się wielka dysputa teologiczna w Moskwie, tocząca się w t. zw. Granowitej Pałacie w obecności dworu i panujących. Stawił się na nią N. z wielu poplecznikami, przybyło również liczne duchowieństwo, przeciwne mu. Rozprawiano długo i szeroko, ale, jak zwykle w razach takich bywa, nie osiągnięto żadnego wyniku ostatecznego, ponieważ każda ze stron sprzeczających się twardo stała przy zdaniu swojem. N. wszakże i stronnicy jego, po wyjściu z dysputy, głosili tłumom zwycięstwo swoje, co zaczęło grozić zaburzeniami. Zaniepokojona tern carówna Zofja kazała nazajutrz uwięzić wszystkich, N-ę stracić na miejscu kaźni, towarzyszów zaś jego pozamykać w monasterach różnych, skąd wszakże kilku zbiegło i nadal szerzyło odszczepieństwo, sławiąc N-ę, jako męczennika za wiarę czystą i prawdziwą. Istnieje podanie, że przyjaciele wierni z miejsca kaźni unieśli ciało N-y i pogrzebali je w Gżatsku (gub. Smoleńska), gdzie dotąd mogiłę jego pokazują. — „Czełobitnię“ jego wydał w całości Subbotin w t. IV dzieła „Matierjały dlja istorii raskoła“ widać z niej, że N. był człowiekiem wcale niepospolitym.— Por. Brock h aus a i Efron a „Encikłoped. Słowar’“ (t. XXI, str. 75) i Ottûv Slovnik nauc-nÿ (t. XVIII, str. 311).    Red-

Nikitienko Aleksander (* w r. 1804 lub 1805 w słobodzie Aleksiejewce [gub. worone-skaj—f w Petersburgu w r. 1877), pisarz, krytyk i historyk literatury rossyjskiej, z urodzenia włościanin, poddany ks. Szer j emietj e w a. Po skończeniu szkoły powiatowej w Woroneżu, pomimo że rwał się do nauki, do gimnazyum dostać się nie mógł, jako człowiek niewolny. Ucząc się więc sam, jak mógł, utrzymywał się z dawania lekcyj w Ostrogożsku, tam też w r. 1822 otrzymał posadę skromną sekretarza Towarzystwa biblijnego, co mu wyszło na dobre, gdyż, jako taki, zetknął się z księciem A. G o 1 i-cynem i z poetą Żukowskim, którzy, polubiwszy go, postarali się o uwolnienie go od poddaństwa. Gdy się to stałoś mógł już pomyśleć o kształceniu się dalszem i, przysposobiwszy się należycie, w r. 1825 wstąpił do uniwersytetu petersburskiego, a ukończył go w r. 1828 ze stopniem kandydata wydziału historycz-no-filozoficznego.—Już jako student zaczął zabawiać się pisarstwem. W r. 1832 został w Petersburgu profesorem nadzwyczajnym literatury rossyjskiej; po dwu latach posunięto go na zwyczajnego, a rok wcześniej mianowano go cenzorem, którą to czynność, obok profesorskiej, spełniał długie lata. W r. 1836, po obronieniu rozprawy „O tworczeskoj silje w poezii iii poe-ticzeskom gienii“, osiągnął dyplom doktora filozofii; w r. 1853 powołano go na członka Akademii nauk w Petersburgu. Z prac N-i, drukowanych osobno, najwybitniejsze są: „Rjecz o kritikie“ (Petersburg 1842); „Opyt istorii rus-skoj litieratury“ (tamże 1845), oraz wydane po śmierci pamiętniki jego p. n. „Moja powjest’ o samom sjebie i czemu swidjetiel w żizni był“ (tamże 1893); redagował też dość długo wydawnictwa: „Syn otieczestwa“ i „Żurnał min. na-rodnaho proswieszczenija“.—Por. Brokhausa i Efron a „Encikł. Słowar’“ (t. XXI, str. 76).

Nikitin Atanazy (wiek XV) kupiec twer-ski, podróżnik. Był to człowiek przedsiębiorczy, chciwy wiedzy i przygód, więc, dowiedziawszy się w roku 1466 o wyprawieniu poselstwa na Wschód daleki, przyłączył się do niego, a następnie zapędził się sam dalej i dalej, dotarł do Persyi i Indyi, gdzie spędził przeszło trzy lata, doznając przygód różnych, a bywając, jak to mówią, i na wozie, i pod wozem. W lutym r. 1472 opuścił kraj ten i przez Persyę i Turcy ę azyatycką, posuwając się wzdłuż brzegu południowego morza Czarnego, dostał się na półwysep Bałkański, skąd już przez Litwę zdą- , żał do ojczyzny, ale, nie dosięgnąwszy rodzinnego Tweru, umarł w drodze. Pozostał po nim bardzo ciekawy opis wędrówek tych dalekich, rodzaj dziennika podróżnego, znany p. n. „Napisa-nije Ofonasa tfjeritinakupca, cztobył w Indjej cze-tyri goda, a cliodił, skazywajut, s Wasiljem Pa-pinym“, wydrukowany jest całkowicie w tomie VI wydawnictwa „Połnoje Sobranje russkich Ijetop.“ —Por. Brockhausa i Efrona „Encikł. Słowar’“ ft. XXI, str. 78).

Nikitin Jan (* w Woroneżu w r. 1824— f tamże w roku 1861), poeta rossyjski, zdolny

Red

1893 I, 22—52).

Nikitin Włodzimierz (* r. 1850) lekarz, laryngolog, docent Akademii medyko-chirurgicz-nej petersburskiej i profesor zakładu klinicznego imienia W. Ks. Heleny Pawłówny. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Akademii petersburskiej, a ukończywszy ją w r. 1873 trzy lata zajmował stanowisko ordynatora kliniki chorób wewnętrznych profesora E i c h w a 1 d a, następnie, dla wykształcenia się w leczeniu chorób gardła i nosa, lat kilka spędził za granicą, pracując przeważnie w Wiirzburgu, Paryżu, Wiedniu, Heidelbergu i Berlinie. Po powrocie został docentem w Akademii medyko-chirurgicznej w Petersburgu i tamże od r. 1885, z początku jako asystent, później jako profesor, zajmuje się w zakładzie klinicznym imienia W. Ks. Heleny Pawłówny. Od r. 1896 zarządza oddziałem klinicznym chorób gardła i nosa w klinikach akademii. N. pisuje po rosyjsku, po francusku i po niemiecku, z prac jego tu wymieniamy „Ueber die physiologische Wirkung u. therapeutische Verwerthung der Sclerotinsäure, des sclerotinsauren Natrums und des Mutter

Dr. J. r.

i ceniony. Gdy był chłopcem jeszcze, rodzice jego zbiednieli, więc też nie otrzymał ani wychowania, ani wykształcenia należytego i ciężką przeszedł dolę, zmuszony zarabiać na chleb jak i czem mógł. Trudnił się kramarstwem, utrzymywał zajazd podrzędny, w końcu stał się księgarzem, a wciąż czytał i pracował nad sobą, kształcąc się dalej, o ile na to czasu starczyło. Obdarzony zdolnościami poetyckiemi, wcale nie pośledniemi, serdeczny i wrażliwy, zabrał się też do pióra i zbogacił literaturę swą ojczystą utworami licznemi i pięknemi. Z dzieł jego większych wymienić należy: „Kułak”, „Lje-snik i wnuk”, „Dniewnik sjeminarista”, „Ruś” i „Gorodskoj gołowa”.—Zbiór utworów jego, acz nie zupełny, wydano już po śmierci autora w Woroneżu (r. 1869), potem w Moskwie w latach 1878 i 1883; pierwsze wydanie zupełne ukazało się w Moskwie w r. 1884 i odtąd później kilkakrotnie jeszcze.—Por. Brock ha usa i E f-rona „Encikłop. Słowar” (t. XXI. str. 80), gdzie znajduje się rozbiór obszerny działalności poetyckiej N-a.

Nikitin Wiktor, syn Nikity, publicysta rosyjski (*r. 1839). Młodość miał bardzo ciężką, zdołał się jednak wybić przez energję i pracowitość. Obecnie jest jednym z dyrektorów komitetu więziennego, petersburskiego. Dwie prace jego, poświęcone urządzeniu więzień rosyjskich, współczesnych i dawnych i życiu więźniów, p. n. „Żizń zakluczonnych“ (1871) i „Tiurma i ssyłka“ (1880), pełne są ciekawego materya-łu i trafnych spostrzeżeń. Oprócz tego napisał studjum: „Jewrei-ziemledielcy“ (1887) i szereg powieści i opowiadań, jak oto: „Wiek piereżit’ — nie pole pierejti“ (1872), „Mirowoj sud w S.-Pietierburgie“ (1867), „Obszczestwiennyja i zakonodatielnyja pogresznosti“ (1872), „Żażda bogatstwa“ (1875), „Byt wojennych arestantow w krepostiach“ (1873) i in.

Nikitin Piotr syn Bazylego, filolog klasyczny rosyjski, (* r. 1839), nauki pobierał naprzód w seminarjum duchownym w Petersburgu, potym w instytucie historyczno-filologicznym; był nauczycielem języka rosyjskiego i łaciny w gimnazjum II w Petersburgu, poczym wysłany był za granicę dla dalszego kształcenia się. W r. 1873 otrzymał katedrę filologji klasycznej w instytucie Nieżyńskim kś. Bezborodki; w r. 1879 został docentem uniwersytetu petersburskiego, wr. 1883 mianowany profesorem nadzwyczajnym instytutu liistor.-filologicznego, w r. 1886 profesorem zwyczajnym języka i literatury greckiej w uniwersytecie petersburskim. W r. 1888 został wybrany na członka akademji nauk; od r. 1891 był rektorem uniwersytetu. W pracach swoich z zakresu i literatury greckiej, wykazał rozległą wiedzę i umysł krytyczny. Pierwsze ogłoszone prace N-a dotyczą djalektologji greckiej, m. in. rozprawa o djalekcie cypryjskim, napisana jako uzupełnienie pracy Schmidta „Die Inschrift von Italien und das Kyprische Syllabar“ (Jena 1874).

Djalektologiczna też jest rozprawa jego magi-strowska „Ob osnovach kritiki teksta eoliceskich stichotvorenij Feokrita“ (Kijów 1876), w, której autor uwydatnił istotę eolizmu Te okryta i poprawił w kilku miejscach tekst zepsuty jego poezji. Następnie ogłosił rozprawę p. n. „Pat-mosskija scliolli kDemosfenu“ (w „Izvêstija In-stituta kn. Bezborodko“ 1869); w r. 1882 pracę doktorską „K istorii afinskich dramaticestich so-st'azanij“, wykonaną na podstawie źródeł epi-graficznych фог. recenzję w „Pliilolog. Wochenschrift“, rocznik 3-i). Z innych prac N-a ważniejsze są rozprawy i uwagi krytyczne, dotyczące pisarzów greckich, a m. uwagi nad E s c h y 1 o s epn (w „Żurn. minis, nar. prosv.“ 1876), nad „Medeą“ Eurypidesa (1880), nad „Królem Edypem“ i nad. „Edypem w Kolonie“ Sofoklesa (1886), nad Ary-s t o f a n e s e m, P1 a t o n e m, K s e n o f o n t e m i Plu-t arc hem. W wydawnictwie „Pceła“ (1893), pod redakcją Semenova, N. redagował tekst grecki, podawany równolegle ze słowiańskim. Miał udział w wydaniu materjałów do historji cerkwi, zebranych przez biskupa P o r fi r e g o, jako też przy układaniu wykazu do „Fragmenta tragicorum Graecorum“ wspólnie z Nauckiem (ob. str. 318 t. I ser. II), po którego śmierci sam N. pracę tę ukończył (1895). W biuletynach akademji petersb. drukował uwagi do Plutarch a utworu „Moralia“ i poprawki do tekstu „Żitija“ ś. Grzegorza Amastryckiego i Stefana Suroskiego. Napisał także życiorys filologa N a u с к a p. n. „August Karłowic Nauk“ (w „Żurn. min. nar. prosvës“.

A. A. K.

korns” (Würzburg 1878); „Rukowodstwo к łaringc-skopii i boljeznjam gortani” (Petersburg 1884 i 1894); „Boljezni nosowoj połosti” (tamże lb87 i 1891) i „De l’ozène” (w „Archives de Laryngologie” r. 1872, t. V.).

Nikitin Sergjusz (* r. 1850) gieolog. Kształ-

Ked.

Ked.

M. 11.

cił się naukowo w Moskwie, gdzie w r. 1871 ukończył wydział przyrodniczy, poczem zabawiał się lat kilka nauczycielstwem w szkołach różnych. Osiągnąwszy w r. 1878 dyplom magi-strowski, w r. 1880 uczestniczył z polecenia Ces. Towarzystwa mineralogicznego w przygotowaniach do sporządzenia mapy gieologicznej Rossyi; w r. 1882 nianowawano go gieologiem starszym w komitecie gieologicznym; w r. 1892 stał na czele wyprawy, wysłanej do zbadania stepów uralskich, a w roku następnym takież stanowisko zajął w wyprawie, mającej za zadanie zbadanie Rossyi południowej pod względem hydrologicznym. Potem zajmował się głównie badaniem ustroju gieologicznego Rossyi środkowej i południowo-wschodniej.—Oprócz mnóstwa monografii cennych, umieszczonych w różnych wydawnictwach naukowych, rossyjskich, drukiem ogłosił osobno: „Otczet ekspjedicji w Zauralskoj stjepi i na Ust’Urt” (Petersburg 1893); „Gidro-gieoł. izsljedowanija w bassjejnie r. Oki” (tamże 1896); nadto od r. 1885 wydaje rocznik p. n. „Russkaja Gieołogiczeskaja Bibliotjeka.”—Por. Brockhausa i Efrona „Encikłop. słowar’’ (t. XXI. str. 82).

Nikitinskij Zawód, osada fabryczna w Rossyi w gub. Permskiej, nad rzeką Inwą. Założona została w r. 1811; pierwotnie była tu odlewnia żelaza; obecnie czynna jest walcownia i stalownia. X. Z. poruszany jest motorami wodnemi. W r. 1894 wyrobiono tu 454 020 pudów pół-pro-duktów i 234 796 pudów produktów gotowych. Stali wyrobiono 7 706 pudów.

Nikitskij Alksander (*r. 1842 w Czere-powcu [gub. Nowgorodzka] — f w Warszawie roku 1886), historyk rossyjski. Po ukończeniu gimnazyum w Nowgorodzie, uczęszczał do uniwersytetu kijowskiego, a po opuszczeniu go, został naprzód nauczycielem historyi w gimnazyum, następnie profesorem, w końcu dziekanem wydziału historyczno-filologicznego w uniwersytecie warszawskim. — Prace jego głównie dotyczyły przeszłości Nowgorodu Wielkiego i ogłaszane były w wydawnictwach naukowych, rossyjskich; osobno w druku wyszły: „Oczerk wnu-trjenniej istorii Pskowa” (Petersburg 1873; rozprawa magistrowska) i „Oczerk wnutrenniej istorii cjerkwi w Wielikom Nowgorodje” (tamże 1876; rozpr. doktorska). — Por. „Warszawskij Dnjewnik” (r. 1886, nr. 248 i r. 1887, nr. 103) i Brockhausa i Efrona „Encikł. Słowar” (t. XXI, str. 83).

Шкко, miasto w Japonii, w prowincyi Szi-modzuke, po środku wyspy Nippon, na północ od Tokio, 610 metrów nad poz. morza; mieszk. 3 500. Posiada kilka wspaniałych świątyń, licznie odwiedzanych przez pielgrzymów. Piękne lasy, wodospady i jeziora w okolicach N. ściągają wielu turystów, a źródła mineralne w Kwag-hen-siu liczny zastęp chorych. Znajdujące się w N. mauzolea dwucli szogunów z dynastyi Tu-kugawa są arcydziełami sztuki japońskiej. Pługa na 70 km., wysadzona staremi drzewami droga, prowadzi do Tokio.

Niklas Józef, architekt czeski ( *r. 1817 — f r. 1877). Po ukończeniu nauk w politechnice w Pradze czeskiej, odbyciu praktyki odpowiedniej i podróży po Włoszech, Francyi i Niemczech, otrzymał w r. 1849 miejsce asystenta przy katedrze architektury w szkole politechnicznej, praskiej, —a w r. 1864 mianowano go profesorem achitektury w tymże zakładzie. Wybudował teatr nowomiejski w Pradze czeskiej i także wiele pałaców prywatnych. Podług jego planów wykonano też wiele ołtarzy w kościołach, jak np. w kościele horzepnickim, w jednej z cerkwi moskiewskich i t. d. Razem z Franc. Sandou napisał dzieła „Pouceni o stavitelstwi pozemnim” (Praga 1862) i „Sloliy stawitelské od najstarśich dob aż na dobu ny-nejśi (Praga 1864).

Niklot, książę Obotrytów, obrany przez większość ludu na władcę po śmierci Henryka, syna Got szalko w ego (r. 1120), ustąpić musiał Kanutowi, synowi króla duńskiego Eryka Najlepszego, wielkorządcy Szlezwigu. Ten, koronowany przez cesarza Lot ar a, na króla obotryckiego, pokonał N-a w walnej bitwie, następnie wraz z innym pretendentem do tronu, Przybysławem В u di woj e wicem, wnukiem Gotszalka, wtrącił do więzienia i tak ich długo tam trzymał, póki zrzeczenia się od nich nie wymógł. Niebawem atoli po zamordowaniu Kanu ta z poduszczenia Magnusa, królewicza duńskiego (r. 1131), N. i Przyby-sław przywróceni do władzy, każdy w swoim udziale. Helmold nazywa ich „potworami, prześladowcami chrześcian“. Nie mogąc się N. oprzeć lir. Adolfowi holsztyńskiemu, który zdobył Wagryę (r. 1143), trwał z nim w dobrych przez lat kilka stosunkach. Na wieść jednak o zamierzonej krucyacie książąt niemieckich przeciw Obotrytom (r. 1147), zbudować kazał N. twierdzę Dubin (Dobin), usiłował nawet, lubo napróżno, zapewnić sobie pomoc lir. Adolfa. Zawiedziony w nadziejach swoich co do niepewnego sprzymierzeńca, N. postanowił uprzedzić wkraczającego doń nieprzyjaciela. W czerwcu więc r. 1147 wyruszył z pocztem zbrojnych, którzy spalili naładowane towarem okręty w porcie m. Lubeki, wymordowali 300 mieszkańców, a resztę w zamku obiegli. Inne oddziały jezdnych Obotrytów spustoszyły Wagryę. Oblężeni przez Słowian Fryzowie w ziemi Susie, zamierzali już broń złożyć, lecz, napomnieni przez księdza G e r 1 a w a, który stracił oko i otrzymał ranę ciężką, walecznie sobie poczynali, zmuszając tern Obotrytów do odstąpienia i zaniechania wojny. Rozpoczęcie kroków nieprzyjacielskich przez N-a przyspieszyło krucyatę pod przewodem księcia saskiego, Henryka Lwa, księcia Konrada von Zähringen, arcybiskupa bre-meńskiego Adalberta i biskupa werdeńskiego D y t m a r a. Przyłączyli się do nich królewicze

J. F. G

duńscy K a nut i Swen, wiodąc 100 000 wojowników. Krzyżowcy obiegli Dubin, lecz N. bronił się rozpaczliwie, trapiąc nieprzyjaciela czę-stemi wycieczkami. Ranowie, sprzymierzeńcy obotryccy, zniszczyli flotę duńską. Rozterki wodzów niemieckich przyśpieszyły pokój z N-m, okupiony przez tegoż pieniędzmi, obietnicą 'przyjęcia clirześciaństwa i uwolnienia jeńców duńskich, acz jedfto i drugie nie weszło w wykonanie. Hr. Adolf przywrócił z N. stosunki przyjaźni, wielce mu, wobec wojny domowej w Danii, potrzebnej. N. jednak musiał uznać zwierzchność księcia saskiego Henryka Lwa, panując nad Obotrytami, Chyżanami i Czrezpie-nianami, od których pobierał podatki dla swego suzerena, a gdy te dwa drugie plemiona odmówiły posłuszeństwa, N., z polecenia Henryka, musiał pomagać lir. Adolfowi holsztyńskiemu, który, wkroczywszy do kraju Chyżanów i Czrezpienianów, zburzył ich świątynię i spustoszył siedliska. N., nie widząc znikąd ratunku dla upadającej Słowiańszczyzny połabskiej, we wszystkiem ulegał księciu Henrykowi, przybył nawet na sejm, zwołany przez tegoż potentata do Artlenburga (Erteneburga). Z rozkazu księcia pomagał Sweinowi, królewiczowi duńskiemu, przeciwko braciom, Kańutowi i Waldemarowi, a gdy tern nie zdołał pozyskać zaufania zwierzchnika, rozpoczął kroki wojenne napadem na Lubekę, lecz miasta nie opanował. Henryk Lew uznał to za wyłamywanie się z pod swojej zwierzchności, wysyłając zbrojnych, ' którzy kraj Obotrytów najechali. N. spalić kazał zamki swoje: Ko wo, Weligrad (Meklenburg), Zwerin (Schwerin) i Dubin, a sam zawarł się w Worle nad Warnawą, zkąd czę-stemi wycieczkami nieprzyjaciela trapił. Gdy synowie jego, Przybysław i Wartysław, sromotnie podczas jednej z takich wycieczek pole walki opuścili, sam postanowił iść o lepsze z Niemcami, lecz, zewsząd otoczony, poniósł śmierć chwalebną w pobliżu Weligardu (r. 1160). Głowę jego obnoszono po obozie niemieckim. Wnuk jego, tegoż imienia, przyjął chrzest r.1163 — 1164). —Helmold, „Chroń. Slav.“ I, 49, 51, 57; „Annales Palidens“, a. 1160; Bogusławski „Dzieje Słów.“ III, 553, 556, 592, 618 — 628.

Niklowanie galwaniczne polega na pokrywaniu przedmiotów cienką warstwą niklu, osadzanego za pomocą prądu elektrycznego. Używany do tego prąd nazywamy czasem galwanicznym, stąd pokrywanie przedmiotów cienką warstwą metalu nosi nazwę galwanostegii. Zazwyczaj niklowaniu podlegają przedmioty metalowe, ale mogą być także i z innych inate-ryałów sporządzone. Przedmioty, przeznaczone do poniklowania, umieszcza się w naczyniu, na-pełnionem roztworem soli niklowej i łączy się je za pomocą przewodnika z biegunem ujemnym źródła prądu; w tern samem naczyniu umieszcza się płytkę niklową, połączoną przewodnikiem z biegunem dodatnim. Prąd elektryczny

płynie od bieguna dodatniego przez płytkę, niklową, roztwór soli i przedmiot, podlegający niklowaniu— do bieguna ujemnego. Przejście prądu przez roztwór odbywa się drogą rozkładu soli, w roztworze zawartej; rozłożone cząsteczki soli tworzą tak zwane iony, które poruszają się w cieczy, zmierzając, jedne ku biegunowi dodatniemu, drugie ku ujemnemu. Sole niklu rozkładają się na nikiel i kwas w postaci np. S0₄ i t. p.; iony niklu zdążają.do bieguna ujemnego, i na powierzchni, pogrążonej w roztworze, osiadają w postaci niklu metalicznego, iony zaś kwasu skupiają się u bieguna dodatniego, działają chemicznie na płytkę niklową i rozpuszczając metal w cieczy, tworzą sól niklową. Słowem, jeżeli zjawisko przebiega tak, jak wyłożyliśmy, to nikiel z płytki na biegunie dodatnim przenosi się na powierzchnię przedmiotu, stanowiącego biegun ujemny. — Zjawisko rozkładu soli za pomocą prądu elektrycznego nazywamy elektrolizą. (Ob.) By osiągnąć zà pomocą elektrolizy najtrwalszy osad metalu przy zużyciu możliwie mniejszej energii prądu, należy przygotować odpowiedni roztwór. Roztwór robi się zwykle z kilku soli niklu, a czasem., dodaje się nieco soli innych metali, dla zwiększenia przewodnictwa cieczy. — Siłę prądu należy zastosować do powierzchni biegunów (elektrodów), t. j. płytki niklowej i przedmiotu, podlegającego N-u. Warstwa roztworu pomiędzy płytką, a przedmiotem powinna być o ile można cienka, doświadczenie jednak wskazuje, iż chcąc uniknąć osadu grubości nierównej, należy stosować odległość 10 —15 cm. dla przedmiotów płaskich i jeszcze większą, dla mających znaczne wklęsłości i wypukłości.—Badacze elektrolizy podają następujące składy roztworów, służących do N-a galwanicznego: (Por. „Die Elektrolyse wässeriger Metallsalzlösungen“ dr. Edward J or di s). Na litr roztworu przypada rozmaitych soli i kwasów w molach (ob.).—(Skrócone oznaczenie nazwisk: W. Weiss; L. Langbein; P. Pfanhauser (wydanie 3-e); S. B. Steinbach, E. Buchner; Sch. Schaschl; B. Binder; S t e c k-meier; T. Taucher).

Według: L. T. P. Sch. B. SB.:

by te przypominają ostrogi kozackie w okresie podb

pi

czyli w idei nicości, tę ideę jednak przerzuca wyo

Nitkorogie owady, ob. Komary.

leży lunetę tak skierować, aby poziomnica miała

Noce, rzeka w Tyrolu Południowym, prawy dopływ Ady

Nogent-les-Vierges (Novi g ent um ad

Nominis delatio et receptio odnoszą się

1746). Wydanie zbiorowe, ale nie zupełne, dzieł je

Bretanii (r. J 203), Filip II August przypomniał

45 687

С. В or cli wykonywa posąg prezydenta Christie d

fell

do rządu państwa drugiego. Wymiana Not d-ych odbyw

Notopholis—pczedstawicel gromady gadów (Beptilia),

Nowa Hollandya, ob. Australia. K-i przeszło sto; i

Nowelle, (prawo) ob. Novellae Nowe Miasto, osada w

przyrody“ (Lwów 1899). Pozatem ob. podręczniki z

zie niezadowolenia z niego Nowogrodzianie „wskazyw

' które rozmnażając się bardzo szybko, przenikają 

1 ^

1888); tegoż „Fastes de la province romaine d’Afri

ce przedtem wyłączną własnością monarszą, odstąpio

Nur ed-Din Mahmud El Melik-el-Adil

Nyctipithecus — Ponocnik, rodzaj małp nocnych z po

z Nowego Targu Wawrzyniec ob. Novo-f orensis.

Encykl. Fowsz. Ilustr. Ser. II. Ze»z. 24a T. III.

Obiady czwartkowe. Król Stanisław

wie rozpoznali go dostatecznie, co czyni się ! run

Obojga Sycylii królestwo, ob. Sycylia.

mężnych. Ale dokonały tego tylko częściowo, w rzec

1548 przeszedł z Collegium Większego do mniejsze

Obrońca duchowny związku małżeńskiego,

mogłaby sprowadzić oświata. Zwolennikom O-u wydaje

tna, aksamitu, atłasu i tkanin innych, przez męż

antarktycznego. Lodowiec ten spada ku morzu stromą

Ochocka linia brzegowa dość gwałtownie skręca na

Octopoda — o ś m i o n o g i czyli o śmiora-mienn

Oczyszczenie N. Maryi Panny. Podług

trzu możność przystępu do wnętrza roślin i ułatw

O di lii (ob.). — Por. Reine hard „Le mont

Odolanowskie starostwo niegrodowe, jedno z najdawn

Stosunek epidemii О-y do pór roku jest dość stały;

Humanismus in Italien u. Deutschland“ (Berlin 1882

Odtłuszczanie, ob. Tłuszcze.

(o

w sejmie pruskim; od r. 1878 do 1893 w parlamenc

cznie prawo konstytncyjne duńskie, starając się po

ЗИШЦИрдИ

j, к E.

Gdy to nieszczęście się zdarzy, wtedy zbiera się c

wodu energicznych ruchów piskląt często rozrywa

Wiślicę, Korczyn i na wijącą się w pośrodku doliny

będącej odtworzeniem plastycznem pojęć ówczesnyc

mo w c e, nad brzegiem Horynia, ks. Sanguszków,

2.00

U^; jeżeli ilości E

kasztelan Sądecki, wyrestaurował zamek własnym s

fll

I ife

R. Merecki.

Według: L. T. P. Sch. B. SB.:

0.17-0.25 Ni (NH₄)₂. S0₄ 6 H₂0.

„ T. SB. W. B.:

0.08-0.18 Ni (NH₄)₂ S0₄ 6 H.,0

0.05—0.11 (NH₄)₂S0₄.

P.:

0.17 Ni S0₄ 7 H₂ O; 0.30 (NH₄)₂ S0₄.

„ S. B. W. St. Sch.:

0.18 Ni S0₄ 7 H₂0; 0.38-0.57 (NH₄)₂ S0₄.

„ S. B. W. St. Sch.:

0.13—0.16 Ni (NH₄)₂ S0₄ 6 H₂0 0.47-0.57 (NH₄)₂S0₄.

„ L. T. S. B. St. W. P.

0.13 - 0.18 Ni (NH₄)₂ S0₄ 6 H,0 0.15-0.19 (NH₄)₂S04 0.02—0.04 kwasu cytrynowego 0.08 NH₃.

0.003 taniny.

Według: L. T.:

0.13 Ni (NH₄)₂ S0₄ 6 H₂0 0.38 (NH₄)₂ S0₄ 7 H₂0“

0.02 kwasu cytrynowego.

L.:

0.14 Ni S0₄ 7H₂0 0.32 kwasu bornego.

L. T. S. B. P. St. W. Sch.: 0.12—0.15 Ni (NH₄)₂ S0₄ 6 H₂0 0.40—0.48 kwasu bornego.

L. T. S. B. P.:

0.13—0.16 Ni (NH₄)₂ S0₄ 6 H₂0 0.47—0.61 NH₄ Cl/

L. St. W. Sch.:

0.14Ni S0₄ 7 H₂0 0.36 NH₄ Cl 0.40—0.60 kwasu bornego.

Sch.:

0.23 Ni S0₄ 7 H₂0; 0.13NH₄C1.

B.:

0.36 Ni S0₄ 7 H₂0; 0.37NH₄C1.

S. B.:

0.18 Ni S0₄ 7 H₂0; 0.93 NH₄ Cl.

L.: 0.051 (Ni phosphat.) fosforanu niklu 0. 17 (Na pyrophos.) pyrofosforan sodu.

L.: 0.17 Ni (NH₄)₂ S0₄ 6 H₂0 0.13MgS0₄.

S. B.:

0.18 Ni S0₄ 7 H₂0 0.20Na₂ S0₃.

B.:

0.17-0.25 Ni (NH₄)₂ S0₄ 6 H₂0 0.02—0.03 Na₂S0₄.

0.09 kwasu cytrynowego 0.3 NaHC0₃.

L.:

0.18 Ni S0₄ 7 H₂0; 0.20 (NH₄ tartrat) winnej soli amonu

L.:

0.18 Ni S0₄ 7H₂0; 0.18 kw. cytrynowego 0.13 KHO.

L.:

0.18 Ni S0₄ 7 H₂0

0.09 (Na citr.) cytrynowej soli sodu.

SB.:

0.10 Ni S0₄ 7H₂0

0.06 (Benzoes.) kwasu benzoesowego.

SB.:

0.21 Ni S0₄ 7 H₂0.

SB.: 0.21 Ni S0₄ 7 H.,0 0.06 Na₂ S0₃.

B. Powell:

0.10 Ni S0₄ 7 H₂0

0.03 (Na Citrat) cytrynowej soli sodu 0.06 (Benzoes) kwasu benzoesowego.

B. Powell:

0.07 Ni S0₄ 7 H₂0

0.03 (Na Citrat) cytrynowej soli sodu. albo:

0.02 (Na benz.) benzoesowej soli sodu 0.015 (Benzoes) kwasu benzoesowego.

We dług : L.:

0.14 Ni Cl₆ 6 H₂0 0.62 NH₄ Cl.

St. P.:

0.21 Ni Cl₆ 6H₂0 0.93 NH₄ Cl. •

L.:

0.11 NiClg 6 H₂0.

„ W. Sch.:

0.21 Ni Cl₆ 6 H₂0

0.03 (Benzoes) kwasu benzoesowego.

„    Z.    Niklowanie    twarde.

0.10 Ni (NH₄)₂ S0₄ 6 H₂0 0.04 Co (NH₄)₂ S0₄ 6 H₂0 0.13(NH₄)₂ so₄.

„    Z.    Niklowanie    twarde:

0.10—Ni (NH₄)₂ S0₄ 6 HoO 0.0 4Co (NH₄)₂ Ś0₄ 6 H₂0 0.32 kwasu bornego.

„    P.    Niklowanie    ciemne:

0.05 Ni (NH₄)₂S0₄6H₂0.

„    P.    Niklowanie    ciemne,

0.04 Ni (NH₄)₂ S0₄ 6 H₂0 0.20 Na₂S₂03 0.7 NH₃.

Dla osiągnięcia białego osadu niklu należy wogóle używać roztworów słabo kwaśnych, ponieważ w tych warunkach na biegunie ujemnym wydziela się trochę wodoru, który wpływa na to, że osad niklu ma kolor jasny. Przy użyciu roztworu alkalicznego, barwa osadu będzie znacznie ciemniejsza. Domieszka soli kobaltu wpływa na osad w ten sposób, że otrzymujemy go twardym, a przez to wytrzymalszym na czynniki mechaniczne. Taki osad niklu z domieszką kobaltu, znajduje zastosowanie przy niklowaniu klisz do miedziorytów. Płytki niklowe, łączone z biegunem dodatnim, rozpuszczają się z trudnością, o ile są zrobione z niklu walcowanego, lane zaś rozpuszczają się zbyt szybko; w pierwszym wypadku roztwór wyczerpuje się, w drugim staje się zbyt gęstym i płytka szybko się niszczy. Używając jednocześnie dwuch płytek — jednej lanej, drugiej walcowanej, można otrzymać roztwór w stanie pożądanym. Wrazie potrzeby można dodawać do roztworu nikiel w postaci soli kwasu węglowego lub tlenku wodnego. Przedmioty miedziane, mosiężne, żelazne, cynkowe, cynowe, ołowiane, niklują się bezpośrednio, o ile mają powierzchnię dokładnie oczyszczoną od tłuszczu i tlenków. Najtrwalszą powłokę daje się otrzymać na miedzi lub mosiądzu; mając to na względzie i nieraz, chcąc nadać lepszy odcień cienkiemu osadowi niklu, (grubość 4X10“⁴ mm. wystarcza) pokrywają przedmioty naprzód warstwą miedzi lub mosiądzu, także galwanicznie, a potem już niklują.— Taką powłokę nadaje się przedmiotom niklowym, lub już raz niklowanym. Powierzchnie przedmiotów, mające być wolne od osadu niklu, na-

M Yoi

Niklowy bronz, ob. Niklowe stopy. Niklowy kwiat, ob. Nikiel.

Nikloszowski Krzysztof (* w r. 1591—f w Krakowie d. 1 lipca r. 1641) lekarz krakowski; nazwisko jego pisane też bywa: Nikla-s z o w s к i, N i к 1 a s z e w s к i, N у к 1 a s z e w s к i i z łacińska Nic łase vius. N. był doktorem filozofii i medycyny, a dyplomy swe zdobył widocznie za granicą, najprawdopodobniej we Włoszech, wykonawstwem sztuki swej zajmował się w Krakowie i miał być wielce ceniony z powodu swrych przymiotów osobistych. Według Siarczy ii skiego („ Obraz panowania Zygmunta III“; t. II, str. 24) należał do zakonu Braci miłosierdzia (Bonifratrów), co jest prawdopodobne, przełożył bowiem z języka włoskiego i wydał po polsku „Żywot błogosławionego Jana

Kncyld. Towsz Ilustr. Zosг. 17 T. III.

StarowTolski opisał

ku).

leży pokrywać lakierem, który można następnie usunąć. Przedmioty, zrobione z materyału, nie przewodzącego elektryczności, pokrywają się w ty cli miejscach, gdzie mają otrzymać powłokę niklową, warstwą grafitu, znajdującą się w nie-talicznem połączeniu z biegunem ujemnym. Źródło prądu elektrycznego powinno przy N-u posiadać napięcie do 6-u volt. Prąd zaś za pomocą opornika ustala się taki, by wypadało od 0.3 — 0.5 — do 1-go ampèra, na decymetr kwadratowy powierzchni bieguna ujemnego.—Naj-. odpowiedniejsza siła prądu ma być według Habera 0.5 amp. — Praktyka wykazała, że dobrze jest zagotować roztwór przed użyciem, lub przez czas dłuższy przepuszczać przez niego prąd.—Prąd należy zamykać zaraz po zanurzeniu biegunów, a jeszcze lepiej tak obwód utworzyć, by się zamykał odrazu przy pogrążeniu bieguna ujemnego.—Literatura. I. Model-I/ s к i „Podręcznik do powlekania metali za pomocą elektryczności i do robienia odbitek“ (Warszawa 1900); G. Brunei „Manuel de galvanoplastie -Dorure, argenture, cuivrage, nickelage, étamage“ (1895); E. Benaut „La galvanoplastie, le nickelage, l’argenture, la dorure, l’électro-metalurgie et les applications chimiques de l’électrolyse“ (1894); Geymet „Traité de galvanoplastique et d’électrolyse avec indication pratique“; Geo. Frost „Galwanoplastik u. Galwanostegie m. besond. Rücksicht ihrer Prakt.“ (Berlin 1900); Pr. Hort mann „Verzinnen Verzinken, Vernickeln Verstählen ü. das Ueber-ziehen von Metallen mit andern Metallen überhaupt“ (Wiedeń 1899); Dr. G. Langbein „Vollständiges Handbuch mit Berücksichtigung der Kon-taktgalwanisierung, Eintauchverfahren, des Färbens der Metalle, sowie der Schleif u. Poliermethoden“ (Lipsk 1898); К. Taucher „Handbuch der Galwanoplastik, oder der Elektrochemischen Metallüberziehung in allen ihren Anwendungsarten“ (Frankfurt n.M. 1900); Edward J or dis „Die Elektrolyse wässeriger Metallsalzlösungen. Mit besonderer Berücksichtigung der in der Galvanotechnik üblichen Arbeitsweise“.

Bożego, fundatora zakonu dobrych braci“ (Kraków 1620, u And. P i o t г к o w c z у к a; w 4-ce, str. 70 i k. 6). Był biegły w matematyce i wy-dawał kalendarze, dwa z nich, z lat 1616 i 1619, widział Kośmiński. nagrobek N-go, znajdujący się za czasów jego w kościele krakowskim św. Urszuli.—Por. L. Gąsior o wskiego „Zbiór wiad. do hist, sztuki lek. w Polsce“ (t. II, str. 189) i S. Kośmiński eg o „Słowu. lek. pols.“ (str. 354; tam nazwisko jest podane tak, jak tu w nagłów-

Dr j. p.

Niknącs obrazy (ang. Dissolving views), szybko zmieniające się obrazy, przez latarnię czarodziejską rzucane, (ob. Latarnia czarodziejska).

Nikobary, (po sankrycku Nakkawaram, po malajsku Pulo Se mb il ang, t. j. „dziewięć wysp“), grupa wysp w części południowo-wschodniej zatoki Bengalskiej, na południe od Anda-manów i na półn.-zachód od Sumatry, pomiędzy 6°45' a 9°16' szer. połudn. i 92°41' a 93°47/ dług. wschodu, od Greenwich, zajmują 1 772 km. □ (32 mile □); liczą 6 915 mieszk. (r. 1891). Archipelag składa się z 19 wysp (10 większych, 9 mniejszych), tworzących 3 grupy: północna z dwuch wysp, z których Kar Ni к ob ar (147 km. □ 3 800 mieszk.) jest najznaczniejsza w całym archipelagu; środkowa z 7 większych i 2 mniejszych, w tem К amort a (208 km. П, 800 mieszk.), Kacza i N a n к a u r i; południowa z dwuch większych wysp, Wielkiej N. (874 km. □) i Małej N. (168 km. □) i 6 małych, liczących razem 1 300 mieszk. Dwie ostatnie większe wyspy są wysokie (do 720 metr.) i porosłe gęstym lasem zwrotnikowym, wśród którego spotyka się osobny gatunek palmy {Orania). Wyspy północne, są płaskie i przeważnie nieurodzajne; rosną tam palmy kokosowe. Pod względem geologicznym wyspy te, otoczone ławicami koralowemi, są przedłużeniem łańcucha górskiego Andamanów i Birmy zachodniej. Wulkanów na nich niema; posiadają źródła nafty. Klimat na N-ch jest gorący, w lasach i miejscach bagnistych niezdrowy, ilość opadów atmosferycznych znaczna (2.5 m. rocznie); gwałtowne burze panują tu od maja do lipca. Głównym wytworem N-ów są orzechy kokosowe, których 4У2 miliona rocznie wywożą, oprócz tego gniazda ptasie, jadalne. — Ze zwierząt domowych chowane są tylko psy, świnie i kury. Rybołówstwo jest głównym źródłem zarobku mieszkańców. Ludność (ob. niżej).—N. należały dawniej do Duńczyków, którzy je zajęli w r. 1756, przezwali wyspami Fryderyka i na północnej, Kar Nikobar, założyli osadę Nową Danię. Klimat wytępił jednak wkrótce pierwszych osadników. Po raz drugi zajęła Dania w r. 1846 Kamortę, zrzekła się jednak wyspy ostatecznie w r. 1856. Anglicy zajęli je w r. 1869 i połączyli w jeden obwód administracyjny z Andamanami. W porcie Nankauri na Kamor-

i,, к.

cie założono kolonię karną, która przetrwała do r. 1890.—Pod względem naukowym zbadane zostały N. przez członków wyprawy duńskiej na statku „Galatea“ w r. 1847 i austryackiej na statku „Nowara“ w r. 1858.—Por. Maurer „Die Nikobaren“ (Berlin 1867).

Antropologja.⁻ Pomiary antropologiczne na wyspach N-ch dały dla wskaźnika głównego (36 pomiarów na żyjących) wartość — 80.4; wzrost wynosi 1.631 metra (26 pomiarów). Ale te pomiary nie dają jeszcze należytego pojęcia o składzie ludności, która, jak wszędzie w tak zwanej Indonezyi, jest nadzwyczaj zmieszana. Szukano tu nawet Papuańc^yków (W. Earl). Nowsze badania wykazały, że pierwotnemi (co nie oznacza jeszcze pierwszemi) mieszkańcami archipelagu byli Indonezyjczycy (ob.), którzy i dzisiaj zaludniając wnętrze W. N-ów, znajdują się w stanie pół dzikim. I na tej wyspie są zewnątrz otoczeni przez późniejszych przybyszów, Malajów, którzy odcięli ich od wybrzeża. Malajowie, a raczej mieszańcy Malajów i Indonezyjczyków, zaludniają mniejsze wysepki. O plemionach indonezyjskich, zamieszkujących wnętrze W-go N-ru, pomorzanie opowiadali istne dziwolągi. N-rczycy rozpadają się na liczne plemiona, każde ze swojem narzeczem, zwykle każde z nich nadaje sobie miano Baju („ludzi“) z dodaniem nazwy wyspy, którą zamieszkuje.

Nikocyanina, ob. Nikotyna.

Nikocyanizm. Pod nazwą tą rozumieć należy otrucie, powstałe wskutek użycia nikotyny (ob.), a raczej zawierającego ją tytoniu (Nicoti-ana Tabac ani, rodzina Solaneae). W liściach tytoniu nikotyna znajduje się w postaci związku z kwasem jabłecznym. Otrzymać ją można stąd za pomocą nalania liści wodą, zgęszczenia na-stoju wyparowaniem i zmieszaniem go z eterem. — Silny, żrący zapach nikotyny znany jest każdemu. Zawartość nikotyny w gatunkach różnych tytoniu waha się od 7°/₀ do mniej, niż 2%, mianowicie gorsze gatunki tytoniu mają procent większy, szlachetniejsze (hawańskie i tureckie) bardzo niewielki. Pod względem wartości swej trującej nikotyna jest jednym z jadów najstraszniejszych. Jej działanie na ustrój zwierzęcy jest bardzo zbliżone do działania cyanku wodoru. Otrucia spotkać można, już to wskutek użycia bezpośredniego nikotyny, już to nadużycia samego tytoniu. Bywały przypadki, w których spostrzegano silne otrucie wskutek przyłożenia liści tytoniu do rany, lub obłożenia ciała gołego liśćmi takiemi, jak to zdarzało się u przemytników. Lotność nikotyny i łatwość wessania się, objaśniają nam dostatecznie zdarzenia podobne. Dworzak i Heinrich wypróbowali działanie nikotyny na sobie, a otrzymali wówczas następujący obraz kliniczny: Przedewszystkiem zauważono podniecenie silne, które atoli nadzwyczaj szybko przeszło w przygnębienie i ogłuszenie z osłabieniem .wielkiem, bólem i zawrotami głowy, nudnościami; potem nastąpiły drgawki i kurcze w całem ciele, trwające około dwuch godzin. Kończyny poczęły drżeć pierwsze; dalej drżenie przeszło na tułów i wreszcie całe ciało silnie drżało. Najwięćej drgawek zauważono w mięśniach oddechowych: wdech i wydech stał się wielce utrudnionym, nierównym, urywanym. W końcu zauważono niepokój silny i bezsenność. Na drugi dzień nastąpiło ogłuszenie i wyczerpanie znaczne układu nerwowego, jak również i zaburzenia w narządach trawienia. Na trzeci dzień jeszcze można było stwierdzić objawy niektóre otrucia. I wszystko to nastąpiło'po użyciu 4 miligramów (0.004 gram.)! — Tytoń, użyty wewnątrz w ilości 3 do 4 gramów, może sprowadzić objawy podobne. — Do wyżej przytoczonego dodać należy: działanie na serce w postaci zwolnienia uderzeń jego; działanie na kiszki w postaci pobudzenia ruchu robaczkowego ich, aż do tężca ich włącznie. Najwięcej widoczny wpływ swój wywiera nikotyna na kiszki cienkie, mniej już na grube i żołądek. Wreszcie po użyciu nikotyny spostrzegamy wzmożony ślinotok i zwiększoną ilość moczu.—Ze względu na szybkie i wybitne występowanie porażenia mięśni, używano jakiś czas nikotyny jako środka przeciw otruciu strychniną (ob.) i przeciw tężcowi, (ob.). Był to jednak środek zbyt zdradliwy.—Daleko ważniejszem będzie omówienie, jaki wpływ na zdrowie i jakie znaczenie ma używanie dzisiaj tak powszechne tytoniu. Używa się go w trzech postaciach: za pomocą żucia, zażywania tabaki i nakoniec palenia.—Przy żuciu i zażywaniu tabaki do nosa, wskutek bezpośredniego zetknięcia się tytoniu z błonami śluzowemi nosa, jamy ustnej, gardzieli, a czasem nawet przełyku i żołądka, wywołujemy odpowiednie nieżyty (ob.) tych dróg. Palenie zaś w ilości nadmiernej odbiera łaknienie, sprowadza nieżyt żołądka, gardzieli i krtani, bicie serca (Delirium cordis), hy-pokondryę, trzęsienie członków, wrażliwość, pobudliwość umysłową i ślepotę tabaczną. — Tytoń, jako środek użycia, nie może być jednak bezwzględnie potępiony; wiemy wszyscy o jego wpływie dobroczynnym na mechanizm myślenia. Pobudzając w dawkach niedużych czynność mózgową, ułatwia wielce nasze procesy myślenia, ożywia nas. Pomaga również łatwiej znosić głód. Wreszcie wpływem swym na ruch robaczkowy kiszek, przyczynia się do stolca codziennego, jak to widzimy u ludzi skłonnych do zaparcia gdy wypalą cygaro. Pod postacią cygar i papierosów można palić tytoń znacznie mocniejszy, niż w fajkach, a to dlatego, że lekki i odurzający p i r y d i n (oh.) w cygarach i papierosach, spala się całkowicie i tworzy się tylko mniej szkodliwy collidin; w fajce zaś, gdzie spalanie się bywa bardzo niedokładne, mamy dużo w dymie trującego pirydinu. Wytwarzająca się w fajkach ciecz, używana czasem bywa przeciwko wyrzutom na skórze, np. liszajom. Zaznaczyć jednak trzeba, iż tego rodzaju leczenie może wywołać

Dr К. S.

га-

s. VI.

lled.

S. Drz.

S. Drz.

Por. Diodorus Siculus: XX, 21; Poly a en u s, VIII, 48: P lu tar chus, „Aleks.“

S. Drz

19.

bardzo smutne następstwa, sprowadzając nieraz otrucie niebezpieczne.

Nikodem Ś., uczeń Chrystusa Pana, faryzeusz i członek Sanchedrynu żydowskiego. Pociągnięty nauką Jezusa, mimo iż należy do ciała wrogo usposobionego dla Zbawiciela, szuka towarzystwa Jego. Wprawdzie na początku wiara N-ma słaba kryje się przed oczyma ludzkiemi (św. Jan a. III), lecz wkrótce wzmocniona, każe mu wystąpić w obronie Mistrza (św. Jana VII, 50), wreszcie czyni z niego najśmielszego wyznawcę, który, gdy apostołowie rozpierzchli się, nie wacha się, razem z Józefem z Ar y mat ei, zażądać od Piłata wydania ciała Chrystusowego i z czcią składa je w grobie. — Trądycya powiada, że N. został ochrzczony przez Piotra i Jana, a pozbawiony przez Żydów urzędu i majątku, znalazł schronienie w domu swego stryja Gamaliel a (ob.), gdzie życia dokonał i pochowany został obok zwłok św. Szczepan a.—W V wieku ukazała się pod imieniem N-ma apokryficzna Ewangelia, nic wspólnego ze świętym nie mająca. Uroczystość św. N-ma Kościół obchodzi 3 i 4 sierpnia lub 25 grudnia. Żywot pisany u В o 11 a u d y s t ó w.

Nikodem Ï (* r. 1827 w Konstantynopolu) patryarcha jerozolimski, potomek znakomitej rodziny greckiej, pochodzącej z miasta Kyzikos. Do zawodu duchownego sposobił się w Konstantynopolu i w Jerozolimie; następnie wstąpił do służby A t a n a z у u s z a, patryarchy Grobu Świętego. W r. 1847 wyświęcono go na dyakona, poczem do r. 1851 nauczał jako profesor w szkole teologicznej, jerozolimskiej. Otrzymawszy w r. 1860 święcenia wyższe i zostawszy prałatem, był czynny, jako zastępca patryarchy, w Bessa-rahii; w r. 1873 powołano go na urząd dragomana wielkiego przy osobie patryarchy konstanty -nopolskiego. W r. 1877 wysłany był z ramienia patryarchy do Moskwy; w styczniu r. 1881 wyświęcono go w Petersburgu na arcybiskupa Taboru; nakoniec w r. 1883 z wyboru został pa-tryarchą jerozolimskim.— Por. Meyera „Kon-versations-Lex.“ (wyd. 5-e, t. XII, str. 996).

Nikodemos, po grecku NizÓ97p.oć 1 ) Rodem z attyckiej gminy Aphidnae,.zwolennik Eub ulo-s a (ob.), zginął śmiercią okrutną w r. 334 przed Chr., znaleziono go bowiem w Atenach z wy-kłutemi oczyma i z językiem wydartym. O zbrodnię tę posądzono Arystarcha, syna Moschosa, przyjaciela wielkiegoDemostenesa, aMi di as (ob.) wystąpił zaraz ze śkargą przeciw sławnemu mówcy, że on to Arystarcha do czynu straszliwego namówił. E u b u 1 o s wytoczył istotnie skar-gę A r y s t a r c h o w i, który jednakże jeszcze przed rozstrzygnięciem procesu z Aten uciekł, Demost ę n e s wszakże wystąpił we własnej obronie przeciw Mi di asowi. — Por. Demosthenes: „In Mid.“ str. 548 i nast.; Dinar chus, „In De-mostli.“ 30; Ath enaeus, XIII. 63 — 2, Rodem z Heraklei, autor ośmiu tak zwanych anacyklicz-nycli epigramatów, które, bez zmiany sensu można

także i na odwrót czytać.—Por. F r. J a c ob i: „Comment, ad Anthol. Graec“, tom XIII str 924. s- Drz-

Nikochares, (po grecku Nixo^àpYjç), rodem z attyckiej gminy Kydathenaion, syn komedyopi-sarza F i 1 o n i d e s a, sam poeta, liczący się do starszej komedyi attyckiej, wystąpił z utworem swym, zatytułowanym Aàxwvsç (= Lacedemończycy), w szranki ze sławnym Arystofanesem (ob.), kiedy ten swą komedyę „Platos“ (= Bogactwo) w opracowaniu drugiem na scenie w r. 388 przed Chr., przedstawiał. Źródła wspominają jeszcze 8 tytułów innych jego utworów dramatycznych.—Por. Aug. Meineke, „Historia cri-tica comicorum Graec.“ (str. 253).

Nikofemus, po grecku NcxócpT]p.oo, po łacinie Nicophemus, rodem z Aten, przyjaciel i towarzysz wielkiego wodza ateńskiego Konona, który go w r. 393 przed Chr. namiestnikiem swym na wyspie Cyterze mianował, oddawszy mu i Hi ero ny mo so w i już poprzednio, w r. 395, na czas pobytu swego na dworze króla perskiego, dowództwo naczelne nad flotą, złożoną z ateńskich i perskich okrętów. Około r. 389 skazano go razem z synem, Arystofanesem, bez przesłuchów na śmierć, prawdopodobnie obwinionych o zdradę państwa, gdy Arystofanes z polecenia oj ca udał się do D у o n i s y u s z a, tyrana syraku-zańskiego, razem z ateńskiem poselstwem, wysła-nem na wyspę Sycylię, aby potężnego sprzymierzeńca od Spartańczyków odstręczyć. Dobra Arystofanesa skonfiskowano na rzecz państwa. Por. -Xenophon: „Hellen“, IV, 8.8; Lysias, „Pro hon. Aristoph“.

Nikokles, po grecku Ntxoxl^ç, po łacinie Nicocles. 1). Poeta grecki dytyrambiczny, rodem z Tarentu, żył, pod koniec IV wieku przed Chr., odniósł w igrzyskach muzykalnych kilkakrotnie nad współzawodnikami swymi zwycięstwo.—Por. jKoehler w „Rheinisches Museum“, t. 39, str. 298 — 2) Syn Euagorasa I, króla wyspy Cypru, zasiadł na tronie ojcowskim w r. 374 przed Chr. I z о к r a t e s, sławny krasomówca ateński, poświęcił mu dwie mowy zatytułowane: llpoç NixoxXéa, O sztuce wojennej, i NcxoxXyj; rj KÓTcptot, — O obowiązkach poddanych względem panujących. Por. Athenaeus, XII, 41; A e li anus, „Var. Hist. VII. 2 ; — 3) Władca miasta Paphos na wyspie Cyprze, znalazł razem ze swą rodziną zgon nagły w r. 310 przed Chr., gdy P t o 1 e m e u s z Lagi, król egipski, wojsko przeciw niemu wysłał, ponieważ potajemnie przerzucił się do obozu A n t y g o-no s a, króla syryjskiego. Z nim wygasł ród książęcy, palijski. Prawdopodobnie inny znowuN., którego źródła także Ni ko kr eonem zowią, rodem z Salaminy na Cyprze, podejmował Aleksandra Wielkiego wspaniałeihi festynami w mieście rodzinnem.

Nikolaos, po grecku NtxoXaoa. 1 ). Syn B u 1 i s а (BoôXiç), którego Spartańczycy razem z Sper-t h i a s e m na dwór kr. pers. Kserksesa wysłali,

w celu przebłagania gniewu herolda boskiego T al- czem nie krępowana rozpusta. Oddawali się jej t h y b i o s a, za zamordowanie posłów perskich. —

Por. Herodotus: I. 157; VII. 24. — 2) historyk grecki, rodem z Damaszku, żyjący za czasów ces.

Augusta, przyjaciel Heroda, króla żydowskiego, któremu w podróży do Rzymu towarzyszył, wy-chowaniec dzieci Antoniusza i Kleopatry; skreślił, oprócz pism mniejszych, jak: Życiorysy ce-sarza Augusta (Btoę Kataapoę). Zbioru właściwości narodowych w różnych krajach, autobiografii, tragedyi i komedyi, które wszystkie niemal doszczętnie zaginęły, jako główne dzieło „Historyę powszechną“ w 144 księgach, sięgającą od dzie- i nast. jów assyryjskich i medyjski aż do czasów autora. Liczne urywki z dzieła tego zebrali: Orelli,

(Lipsk 1804—z uzupełnieniem Lipsk 1811);Miil-1 er w „Fragmenta hist. Graec.“ (III, 343—464);

Dindorfw „Histor. Graec. min.“, (Lipsk 1870, tom I str. 1 — 153).—Por. Strabo ii: XV, 719;

Suidas s. V. —3Rodem z miasta Myry w Licyi, uczeń Proklosa i młodego Plutarch a, żyjący około r. 480 po Chr., autor dzieła Нроцо[ХУаа[шта, t. j. retorycznych opracowań najrozmaitszych tematów, jak: bajek, powieści, porównań, opisów i t. p.; wydał je Wal z w dziele zbiorowem „Rhetores Graec.“, tom I, str. 266 1832.)

XXI, str. 130).

skiego.

420, (Sztutgard

S. Drz.

Nikokol, nazwa ludowa rośliny L i с у um. (ob.)

Nikola Urss, ob. Hora Juon.

Nikolaici. Jest to sekta żydowsko-clirześ-ciańskich g n o s t у к ó w (ob.), którzy za czasów apostolskich mieszkali w Efezie, Pergamie i innych miastach Azyi Mniejszej. Według św. Ireneusza pochodzili od Mikołaja dyakona, towarzysza św. Szczepana, który po śmierci pierwszego męczennika miał wpaść w ciężkie błędy. Klemens jednak Aleksandryjski, Euzebiusz, Teodoret,Nicefor i inni historycy, broniąpra-wowierności Mikołaja, przypuszczając tylko nadużycie jego czcigodnego imienia przez ludzi przewrotnych. Nowsi badacze nazwę N-ów wyprowadzaj ę od zasady gnostyckiej vcxàv tov Xa6v, co znaczy: opanowywać, uwodzić lud. Jakoż zwano ich także Bileamitami, od znanego w Piśmie św. В ile ani a, uwodziciela ludu (Num. XXII, 5). — Co się tyczy zasad — to, oprócz ogólnych błędów gnostyckich, N-ci chętnie oddawali cześć bożkom i głosili teorye antynomistycz-ne (àvT'.-(-vô[ioç). Te zaś były poglądami prze-ciwżydowskiemi o nieważności Zakonu Mojżeszowego dla Chrześcian. Wychodząc jednak z zasady, że Zakon już ustał i nikogo obowiązywać nie może, N-ci wyprowadzili wniosek, że i część jego moralna, a więc i Dekalog stracił swoją moc obowiązującą. Natomiast powołując się na naukę św. Pawła o usprawiedliwieniu przez wiarę — przyjmowali fałszywie zrozumianą wolność Chrzeciańską, ewangeliczną, której żadne przepisy krępować nie miały. — Jako gnostycy zaś, chcąc jaknajprędzej zniszczyć w sobie źró-% dło wszelkiego złego, to jest ciało, N-ci nauczali, że najprostszym na to sposobem jest ni-też tak dalece, że nie wzdrygałi się nawet przed wspólnością żon. Prawdopodobną jest rzeczą, iż surowe upomnienia śś. Piotra i Pawła, skierowane przeciwko ludziom', obojętnym i zmysłowym, stosują się do N-ów. Walczył przeciwko nim i św. Jan Ewang. już to ustnie w Efezie, już w swej Apokalipsie (II, 6 — 15, 24).—N-ci przetrwali do połowy II wieku, nie przekraczając granic Azyi Mniejszej. — Obszerniejszą rozprawę o N-ch napisał Seemann w czasopiśmie „Teolog. Studien und Kritik“ г. 1893, str. 47

X. М. Sk.

Nikolaistad, ob. Waza.

Nikolew Mikołaj (* г. 1758 — f г. 1815) poeta i dramaturg rossyjski. Jako krewny księżny Daszków owej, zetknął się z osobistościami n aj wybitniej szemi z czasów Katarzyny II i w ich towarzystwie się obracał, mając też przystęp do dworu, co też na jego sposób myślenia i pisania oddziałać musiało.—Do r. 1785 służył wojskowo, potem oddał się wyłącznie literaturze, a z czasem został członkiem akademii petersburskiej. W r. 1801 utracił wzrok i, osiadł-szy w Moskwie, przebywał tam do śmierci.—X. był poetą dosyć płodnym i używał uznania współczesnych; w r. 1798 wyszedł z druku zbiór dzieł jego, 5 tomów obejmujący. Pisywał twory najrozmaitsze, satyry, ody religijne i panegi-ryczne, świeckie, dramaty i wiersze drobne; najlepiej udawały mu się piosenki, naśladujące poezyę ludową, szczere i proste; dwie z nich, dotąd rozpowszechnione, stały się na prawdę pieśniami ludowemi, są to: „Wzwjejsja, wysze poniesisja“ i „Wjeczerom rumjanu zorju“. Mnós-. two utworów jego pozostało w rękopisie.—Por. Brockhausa i Efron a „Encikł. Słowar’“ (t.

Ucd.

Nikolsburg, miasto morawskie, ob. M i к u -ł ó w.

Nikolsk, miasto powiatowe w Rosyi, w gub. Wołogodzkiej, nad Jugiem. Posiada 2 cerkwie, szkołę duchowną, progimnazyum żeńskie i szpital. Mieszkańców 2 061 (r. 1896) w tern 11 katolików. W mieście znajduje się gorzelnia i 2 cegielnie; spławia się stąd po Jugu dość dużo towarów do Archangielska.—P o w i a t N i к o 1 s к i, w gub. Wołogodzkiej, . zajmuje 36 874 km. kw. (z tego 88% lasów), mieszk. liczy 192 349 (r. 1896), z tego 20 katolików.

Nikolskij Włodzimier z, prawnik rossyjski, (* r. 1821 — f r. 1874), był od r. 1859 profesorem uniwersytetu moskiewskiego. Napisał: „Obzor gławniejszych postanowlenij Pietra I w obłasti licznaho siemiejnaho prawa“ (Jarosław 1857) „O naczałach nasljedowanja w drjewniej-szem russkom prawie“ (Moskwa 1859) i „Ob osnownych momjentach nasljedowanja“ (Moskwa 1857). Dwie te ostatnie prace zapewniły N-emu stanowisko wybitne w nauce historyi prawa rossyj-

H. K.

Ig. r.

Nikolskoje (Nikolskaja Manufaktura), miasteczko w Rosyi, w gub. Włodzimierskiej, po- ' wiecie Pokrowskim, 6 480 mieszk. Posiada kilka znacznych fabryk: przędzalnię bawełny, farbiar-nię, odlewnię żelaza i miedzi, warsztaty mechaniczne i cegielnię. Pod miastem rozległe torfowiska, z których w r. 1895 wydobyto przeszło 3 miliony pudów torfu.

Nikolskoje, wieś na Syberyi, w prowincyi Nadmorskiej, okręgu Południowo - Ussuryjskim, nad Sujfunem. W r. 1868 spalili je Chunchuzi; mieszk. liczy obecnie 3 782. Posiada wiele młynów i prowadzi handel ożywiony. W N. stoi załogą znaczna ilość wojska.

Nikoła I, książę czarnogórski, ob. Mikołaj.

Nikołajew, miasto w Rosyi, w gubernii Cher-sońskiej, port wojenny i handlowy, na lewym brzegu Bohu, przy uściu Sugułu do tej rzeki, o 40 km. na północ od uścia Bohu do morza Czarnego, stacya końcowa drogi żel. Charkowsko-Nikołajewskiej. Dzieli się na 4 cyrkuły; w Ode-skim i Moskiewskim znajdują się budowle publiczne, sklepy, biura i składy; pozostałe dwa, zarówno jak i przedmieścia, posiadają wygląd zupełnie wiejski. Miasto ma ulice szerokie, krzyżujące się pod kątem prostym, jednak nie brukowane; najładniejszą jest bulwar nad Ingułem.

N. posiada 11 cerkwi prawosławnych, kościół katolicki, luterski, bóżnicę żydowską i karaicką, meczet tatarski i kilka żydowskich domów modlitwy. Z gmachów publicznych zasługują na wyóżnienie: administracyi floty wojennej, czarno-• morskiej, zarządu miejskiego, komendantury, dom kapitanów floty, arsenał artyleryi, oprócz tego piękny pomnik admirała G r e i g h a. W N-ie znajdują się 2 gimnazya, męskie i żeńskie, szkoła junkierska marynarki, szkoła techniczna portowa dla sterników, maszynistów i palaczy okrętowych

1    kilka szkół niższych; stacya meteorologiczna,

2    teatry, kilka zakładów dobroczynnych. Mieszkańców, liczy N. 92 060 (1897), w tej liczbie wielu Niemców, Żydów, Karaimów i Tatarów; Polaków do 3 000. Od czasu założenia N-a istnieją tu warsztaty okrętowe do budowy statków wojennych i kupieckich; to też działalność przemysłowa ludności N-a poszła głównie w tym kierunku. Produkcya roczna^rządowych fabryk i warsztatów admiralicyi Nikołajewskiej wynosi 2x/2 miljona rubli rocznie; z innych zakładów przemysłowych zasługują na wyróżnienie: 2 młyny parowe (produkcya 670 000 rubli), 6 odlewni żelaza (275 000 rb.), mydlarnia (200 000 rb.), fabryki powozów, znanych w Rosyi południowej.

N. jest po Odesie najważniejszym punktem handlowym Rosyi nad morzem Czarnym. Przez N. wychodzą za granicę wytwory kraju, zajmującego przeszło 3 000 mil kwadr, z ludnością sied-miomiljonową (większa część gub. Charkowskiej,

Połtawskiej, Chersońskiej, Jekaterynosławskiej, mniejsza Kurskiej, Czernichowskiej i Kijowskiej).

N. posiada 3 porty handlowe: dwa dla statków większych, jeden dla żeglugi przybrzeżnej. Drogą żelazną przywożą do N-a rocznie (r. 1892) do 30 000 wagonów (180 milionów pudów). W r. 1896 wywieziono za granicę 69 780 000 pudów, z tego cukru 967 000 pudów; zboża wywieziono w r. 1893 48 milionów pudów. Przywóz wynosi zaledwo l¹/₂ miliona pudów. Głównemi artykułami przywozu z zagranicy są: węgiel, żelazo, stal i wyroby z tych metalów, cement i cegła, wywozu: przenica, żyto, jęczmień, owies, mąka, wszelkie nasiona, cukier. Statki żeglugi przybrzeżnej w r. 1894 przywiozły 5 742 000 pudów (głównie zboże, sól, drzewo, węgiel), wywiozły 2 283 000 pudów (głównie żelazo i mąka). W r. 1896 weszło do N-a statków pełnomorskich, parowych 459, żaglowych 15, przeważnie angielskich; statków żeglugi przybrzeżnej weszło do portu w r. 1892 726, rzecznych 768. Komu-nikacyę regularną, przy pomocy parowców, utrzymuje N. z Odessą, Chersoniem, Kachowką i Woz-niesieńskiem. Z Odessą jest też połączony N. telefonicznie. Od r. 1893 czynna jest w N. przystań floty Ochotniczej, przewożącej towary do Syberyi Wschodniej. Interesom handlu służą, oprócz Banku miejskiego, oddziały Banku Państwa, dyskontowego odeskiego, Rosyjskiego dla handlu zagranicznego, i kilka innych instytucyj kredytowych. N. jest siedzibą głównodowodzącego flotą czarnomorską, który jest zarazem generał-gubernatorem miasta, różnych zarządów marynarki, urzędu celnego, sądu wojennego, dyrekcyi latarni morskich na morzu Czarnem i Azowskiem, oraz kilkunastu konsulów zagranicznych. Fortyfi-kacye N-a składają się z wielkiej bateryi, zbudowanej pośrodku Bohu o 7 km. poniżej uścia Sugułu i z kilku redut pomniejszych przy brzegach rzeki.—N. założony został w r. 1788 przez księcia Potiemkina, jako siedziba admiralicyi morza Czarnego. Wraz z przedmieściami i wsiami sąsiedniemi, liczącemi przeszło 10 000 mieszkańców, N. stanowi gubernatorstwo wojenne Ni-kołajewskie (przestrzeń ogólna 17 337 diesiatyn). Niedaleko N-a leżą trzy wioski, zamieszkałe wyłącznie przez katolików, przeniesionych tu wskutek rozporządzenia władzy w r. 1864 z Litwy i Wołynia.

Nikołajew Jerzy (Jurij), nazwisko przybrane, pod którem znany był wyłącznie prawie pisarz i krytyk rossyjski, Goworucha-Otrok (* w Rossyi południowej blisko r. 1855—f w Moskwie w lipcu r. 1896). Nie dokończywszy nauk gimnazyalnych, w r. 1874 przystąpił w Charkowie do kółka młodzieży rewolucyjnej i czynny był śród ludu, głosząc mu nowe hasła, którym wówczas hołdował. Uwikłany wskutek tego w proces polityczny, przesiedział lat kilka w więzieniu; wypuszczony stamtąd w r. 1882 osiadł znów w Charkowie, jako współpracownik wydawanych tam pism „Mir“ i „Jużnyj Kraj“, a pomału zaczął się oddalać coraz więcej od przekonań, dawniej przez siebie wyznawanych, napadając czasem zawzięcie na dawnych towarzyszów swych, z któremi zerwał nakoniec zupełnie,

Red.

Por. Pausa-

2) „Podręcznik nauki harmonii“

W r. 1889 przeniósł się do Moskwy i wszedł w skład redakcyi dziennika „Moskowsk. Wied.“ i do śmierci tam pozostał, pisując jako felietonista do spraw literackich i teatralnych. N. był pisarzem zdolnym, ale bardzo stronnym, a, wyrzekłszy się liberalizmu, stał się obrońcą krańcowym wstecznictwa.—Z prac jego, bardzo licznych, rozproszonych po różnych wydawnictwach peryodycznych, wyszły osobno: „W. G. Koroljen-ko“ (1893); „Posliednija proizwiedienija gr. L. N. Tołstoho“ (1894) i „Turgjenjew“ (1894), a napisane są w duchu, któremu hołdował po wyparciu się przekonań dawniejszych. —Por. Brock-hausa i Efrona „Encikłop. Słowar’“ (t. XXI, str. 113).

Nikołajewsk, miasto powiatowe w Rosyi, w gub. Samarskiej, nad Irgizem. Posiada 5 cerkwi, 4 domy modlitwy roskolników, 1 kościół protenstancki, 2 meczety, kilka szkół niższych i szpital. Mieszkańców 12 604 (1896), z tego katolików 68, roskolników 4 098. Handel dosyć ożywiony zbożem i bydłem: 2 jarmarki do roku z obrotem około miliona rubli.—Nikołajewski powiat, w południowej części gub. Samarskiej, zajmuje 37 089 km. kw., mieszk. liczy 494249 (r. 1896), w tern około 50 000 kolonistów niemieckich.

Nikołajewsk, miastona Syberyi, stolica okręgu w obwodzie Nadmorskim, pod 53°8' szer. północnej na lewym brzegu Amuru, którego uście przez pięć miesięcy pokryte jest lodem, o 32 kilometry od morza, posiada fort z latarnią morską, 2 baterye i stacyę telegraficzną. Mieszkańców liczy 4 417 (r. 1896), przeważnie żołnierzy i zesłanych. Założony został w r. 1851 i był dawniej stolicą obwodu Nadmorskiego; po przeniesieniu stolicy obwodu do Chabarowska (r. 1880) upada coraz więcej.

Nikołajewska słokoda, osada w Rosyi, w gub. Astrachańskiej, po w. Carewskim, na lewym brzegu Wołgi; mieszkańców 21 426 (r. 1896), zajmujących się przeważnie hodowlą bydła, uprawą arbuzów i handlem zbożem; 3 jarmarki do roku.

NikomacłlOS, po grecku Nłx6;j.y./oę, po łacinie Nicomachus; 1 ) Syn Machaona i A n t i к 1 e i, córki króla Dy oklesa wmesseńskichFerach, zasiadł po śmierci dziadka razem z bratem Gor-gazosem na tronie feryjskini. Obaj odziedziczyli także po sławnym ojcu wielkie tajemnice sztuki lekarskiej, a ponieważ i po śmierci jeszcze cudowne uzdrowienia sprawiali, oddawano im cześć boską w stolicy, i to w świątyni, którą wybudował I s t h m o s, syn G1 a u к o s a. nias: IV, 3 — 20, 30, 3. — 2) Ojciec wielkiego Arystotelesa, rodem z m. Stagiry, w Macedonii. — 3) Syn Arystotelesa i niewolnicy jego Негру 1-lis, wydawca, albo, według zdania niektórych uczonych, autor „Etyki arystotelesowej“.—4) Poeta tragiczny i spółczesny Eurypidesa, z którym w zapasach poetycznych miał się o pierwszeństwo ubiegać i dla tragiedyi swej, „Edyp“ zatytułowanej, uzyskać zwycięstwo. —Por. S u i d a s: s.

V. — 5) Koinedyopisarz grecki, należący do epoki młodszej komedyiattyckiej. — Por. Athenaeus: II, 58. Aug. Meineke: „Historia critica comic. Graec.“, str. 75 i nast.— 6) Malarz grecki, rodem z Teb, syn i uczeń Arystodemosa, żyjący pod koniec IV wieku przed Chr., starszy od A p e 11 e s a, sławiony nietylko dla wielkiego talentu malarskiego, lecz i dla nadzwyczajnej szybkości, z którą obrazy malował; a tak, jako o wielkiej osobliwości, wspominają źródła starożytne, że N.,kiedyArystratosowi, tyranowi sycyońskie-rau, przyrzekł wymalować grobowiec Telestesa, sławnego poety dytyrambicznego, pracy tej ze zdumiewającę sztuką dokonał, chociaż ją rozpoczął dopiero w kilka dni przed naznaczonym terminem. Liczą go razem z.Apellesem,Parrha-zyosem iZeuksysem do mistrzów malarstwa greckiego, wykony wuj ący cli wielkie dzieła swoje czterema farbami. Równie jakParrhazyos używał on ziemi eretryjskiej jako farby ulubionej. Wieki starożytne wymieniają jako najsławniejsze jego dzieła: Porwanie Pr oz er piny i Boginię Zwycięstwa na rydwanie, w cztery konie zaprzężonym, zdobiące Kapitolium rzymskie, nadto obraz S к y 11 i, zawieszony w świątyni Pokoju w Rzymie; prócz tego zażywały sławy wielkiej obrazy jego, przedstawiające: Ap ol 1 ina, Cyb elę, Artemidę, Bacha ntkę, Ty ndarydó w iOdys-seusza, którego po raz pierwszy z charakterystyczną czapką majtkowską wymalował. — Por. Plinius: „Nat. Hist.“ VI, 21; VII, 32; XI, 40; XXXV, 10; 36. — 7) Matematyk grecki i zwolennik nowszej filozofii pytagorejskiej, rodem z m. Gerazy, w Arabii, żyjący około r. 150 po Chr. Z dzieł jego dochował''" się po dziś-dzień następujące: 1) „Arytmetyka“ (ap:fijj.Y|TiX7] etaaycoy/]), w dwuch księgach, zażywająca w wiekach starożytnych wzięcia niesłychanego, kommentowana też później często, jak przez Her o na sa, Proklosa z Laodycei, Asklepiosa z Tralles, .la mb lich o sa, Jana Filiponosa, Soteridiosa i in. Dzieło Eiaaywy/] apifi-jj.Yjrr/.yj (Wstęp do arytmetyki), przetłomaczyć miał Appulejusz z Madaury na język łaciński. W dziele tern, z dwuch ksiąg złożonem, N. zajmuje się własnościami liczb parzystych, nieparzystych, prostych i złożonych, „doskonałych“ i niedoskonałych“, szeregami liczb, postępujących według pewnego prawa, liczbami kwadratowemi, sześciennemi, wie-lokątowemi, proporcyami: arytmetycznemi, geo-metrycznemi i harmonicznemu Prócz tego miał Ni к omach os napisać wstęp do Geometryi i pismo o mistycznem znaczeniu liczb. „Wstęp do arytmetyki“ Niko mac li osa wydany został w Paryżu w r. 1538; później wydał go Ast w Lipsku w roku 1817, wreszcie H o c h e w roku 1866.

(sY/stpi&QV apjj/mxTjc), również w dwuch księgach skreślony. Pierwsze dzieło wydali: W e-cliel, (Paryż 1538); Hohe (Lipsk 1864); trzy pierwsze rozdziały wydał A. N o b b e w Lipsku r. 1828“ pod nap. „Specimen arithmet. Nicom.“

S. I)rz.

3; 5.

S. Drz.

Drugie dzieło publikowali: Meursi u s w „Opera“, t. VI, str. 423 i nast.; Meibom w zbioro-wem swein dziele „Antiquae musicae auctores septem“ t. I, (Amsterdam 1682). Kilka obszerniejszych urywków z innego dzieła, noszącego napis „'ЛриЧИгт^иха ©soXoyoó|j.sva“, przechował Focyusz w swej „Bibliotece“ str. 187; wydali je osobno: Wecliel w Paryżu (r. 1543) i Fr. A st_w₄ Lipsku (1817). Nowsze badania wykazały jednakże, że szczątki te nie N-owi, lecz J a m b 1 i c h o w i przypisać należy.

Uikomedes, po grecku Ntxop.vjSrjÇ. 1) Syn króla spartańskiego Kleombrota, z rodu Agidów, dowodził Spartańczykami w bitwie pod Tanagrą wr. 457 przed Chr.—Por. Thucydides 1,107.—

2) Ojciec Arystomenesa, sławnego wodza Messeńczyków w drugiej wojnie messeńskiej (r. 645—628 prz. Chr.).—Por. Pausanias IV, 14,

8. —3) Nazwa królów bityńskich: a) N. I, syn bi-tyńskiego księcia Z у p o j t e s a, z pomocą Gallów, których z Tracyi sprowadził i krainą galacką wynagrodził, walczył szczęśliwie z bratem swym Z y-p o j t e s e m i z Antyochem Soterem, królem syryjskim, opanował całą Bitynię i założył nową stolicę państwa, którą według swego nazwiska N i к o m e d у ą mianował. Zasiadał na tronie od r. 281 —246 przed Chr. Z dwuch żon miał synów: Ziaelasa, Pruzyasa i Tibitesa, jako i córkę Li z an drę; dwaj pierwsi po ojcu na . tron wstąpili.---Por. Livius 38, 16; Justinus 12. 2; —b) N. II, z przydomkiem E pip han es, syn Pruzyasa II i Apamei, wysłany został przez ojca, z obawy przed wielką wziętością jego u ludu bityńskiego, do Rzymu, gdzie mu jeszcze na życie nastawał. Dowiedziawszy się o tym niecnym planie, powrócił N. do ojczyzny z pomocą Andronikosa, Menasa i Attalosa, w porozumieniu z Bityńczykami, a z milczącem przyzwoleniem Rzymian, strącił znienawidzonego ojca z tronu i kazał w świątyni zamordować. Według zwyczaju okrutnego, wschodniego, razem z wstąpieniem na tron, w r. 140 przed Chr., i braci swych ze świata zgładził. Na cześć matki swej założył miasto Apameę. Przez czas pewien sprzymierzył się z M i t r y d a tesem (ob.), królem Pontu, lecz później powaśnił się z nim o dzierżawy paflagońskie. Długiemu i okrutnemu panowaniu jego położył nagły koniec własny syn, Sokrates Chrestos, gdyż zamordował ojca w r. 91 przed Chr., kraj wszakże rodzinny opuścić musiał.—Por. Ap pi anus: „Mithrid.“ 4 i nast.; Justinus: 37.4; 38. 1; —c) N. III, syn poprzedzającego, noszący przydomek F i 1 o p a t o r (cptXelv = kochać, rcaryjp = ojciec), ponieważ pomsty szukał na mordercach ojca. Gdy z pomocą i z upoważnienia Rzymian na tron bityński się dostał, strącił go z niego niebawem Mitrydates i posadził na nim brata jego, Sokratesa Chrestosa. N. szukał schronienia w Rzymie. Z woli senatu przybywszy znowu do Bitynii, napadł bezzwłocznie na Mitrydates a, aby skarbiec swój dla chciwych Rzymian złotem napełnić, jednakże pobili go nad rzeką

Amneios wodzowie Mitrydates a, N e o p t o 1 e-mos i Archelaos. N. szukał schronienia w Pergamon, pozostawiając kraj cały na łup Mitry-datesowi. Dopiero, skutkiem walk zwycięskich Sulli z Mitrydatesem, przywiódł go znowu na tron Curio, wódz rzymski, w r. 84 przed Chr. Za pobytu swego w Azyi, w r. 80 przed Chr., stracił młody Juliusz Cezar z umiłowanym N-m swą czystość. Umarł N. w r. 74 przed Chr., nie pozostawiwszy prawowitego dziedzica tronu; Rzymianie bowiem, nie chcąc uznać praw do korony syna jego, którego z tancerką Nysą spłodził, zagrabili państwo jego na własność, głosząc łatwowiernemu światu, że zostało im testamentem królewskim przekazane.—Por. Appiali us: „Mithridates“ 10 i nast.; Justinus: 38,

S. Drz.

Nikomedya, po grecku Ntxop.y)Ssta, po łacinie Nicomedia, miasto w Bitynii, założone przez N i ko-medesa I (ob.), nieco na południe od zburzonego przez Lizymacha miasta Astakos, w południo-zachodnim kącie zatoki Olbiańskiej, albo Asta-keńskiej, zwanej dzisiaj zatoką Ismidzką, prawie na samym krańcu Europy i Azyi, i wyniesione do godności stolicy królestwa bityńskiego; pozostało i za czasów rzymskich miastem stołecznem prowincyi Bitynii i szczególnie, jako takie, bardzo zakwitło. W mieście tem wielkiem i pięknie zabudowanem, w którego okolicy biły liczne ciepłe zdroje mineralne, przebywali chętnie i chorzy z obcych krajów dla poratowania zdrowia, a z przyjemności cesarze rzymscy, jak Dyoklecyan i Konstantyn Wielki, udając się na wyprawy przeciwko Persom, albo celem załatwienia politycznych spraw prowin-cyj azyatyckich. Zburzone trzykrotnie przez trzęsienie ziemi, zawsze je znowu łaska cesarska odbudowywała i upiększała tak, że po Rzymie, Antyochii i Aleksandryi była N. naj-większem i najkiękniejszem miastem w państwie rzymskiem. Jest miejscem urodzenia znakomitego historyka greckiego Ar r y an a, w niem też Hannibal na wygnaniu, w r. 183 przed Chryst., zadał sobie truciznę. — Dzisiaj zwie się Isnikmid albo Ismid.—Por. Str ab on: XII, 563; Plinius: „Nat. Hist.“ V, 32; 43.

Nikon, po grecku Nixcov, po łacinie Nicon.

1) Komedyopisarz grecki, należący do okresu średniego albo nowszej komedyi attyckiej, autor sztuki zaginionej, noszącej napis „KGłaptpSóę“.—Por. Athenaeus: IX, 487; Pollux: VI, 99. — A. Meineke „Historia crit. comicoruin Graec.“ str. 495. — 2) Nauczyciel Rzymianina Sekstusa Fabius a, autor osobliwego dzieła, zatytułowanego „IIspi тгоХосрофа?“ ( = 0 żarłoctwie). — Por. Cyceron „Epist. ad diversos“ VII, 20. — 3) Architekt i geometra, ojciec słynnego lekarza Galenosa, żyjący w II wieku po Chr. — Por. Fabricius „Bibliotheca Graeca.“ XIII, str. 350.,— 4) Młody Tarentyńczyk, który w zmowie z rówieśnikami wydał miasto Tarent w ręce Hannibala w r. 212 przed Chr., a potem, gdy

Rzymianie to miasto znowu dobywali, waleczną śmiercią w r. 209 zginął.—Por. Livius XXV, 8, 9; XXVI, 39; XXVII, 16.

Nikon (N i к i t a Minin), szósty patryarcha moskiewski (* d. 24 maja r. 1605 we wsi Wiel-diemanowie, w dzisiejszej gub. Niższogrodzkiej, — f d. 17 sierpnia r. 1681), z pochodzenia Mor-dwin (ob. Mor dwa), był synem włościanina Miny. Straciwszy wkrótce po przyjściu swern na świat matkę, głodzony, katowany przez macochę, nie zaznał w domu roskoszy dzieciństwa. Jaśniejsze chwile nastały dla niego, kiedy pop Iwan z sąsiedniej wsi Kołyczewa, ulitowawszy się nad chłopakiem, zabrał go w 9-tym roku życia do siebie, gdzie wychowywał go z własnemi dziećmi i nauczył czytać i pisać. Ale po trzech latach pobytu w Kołyczewie ojciec Nikity odebrał go stamtąd, chcąc mieć z syna pomocnika w gospodarstwie. Chłopak jednak niebawem uciekł z domu rodzicielskiego i, podając się za bezdomnego sierotę, znalazł przytułek w monasterze Makarjew-Żeł-towodzkim. Tam pod kierunkiem jednego z mnichów kształcił się dalej, studyując głównie księgi święte. Po śmierci macochy 17-letni Nikita wraca na prośby ojca, który przypadkiem dowiedział się o miejscu jego pobytu, do Wieldiema-nowa, żeni się z córką o. Iwana i obejmuje gospodarkę ojcowską. Atoli życie wieśniacze z jego kłopotami nie ma już dla niego uroku; postanawia zostać popem i zamiar swój, dzięki swej inteligencyi, tudzież przy protekcyi teścia, bez wielkiego trudu uskutecznia. W 20-tym roku życia otrzymuje parafię Kołyczewską, odstąpioną mu przez teścia, skąd następnie przesiedla się do Moskwy. Pod wrażeniem straty trojga dzieci, które pochował w krótkim odstępie czasu jedno po drugiem, namawia żonę swą, aby wstąpiła do klasztoru, sam zaś wyrusza na daleką północ do monasteru Sołowieckiego (nad morzem Białem), gdzie w pustelni („skit”) Anzer-skiej przyjmuje postrzyżyny i imię zakonne N i-kona (r. 1635).-^Po kilku latach, poróżniwszy się z przełożonym pustelni, ucieka w nocy stamtąd, przeprawia się w czółnie na ląd stały i dostaje się do monasteru Kożeozierskiego, gdzie rychło zjednywa sobie taki szacunek, iż po upływie roku zostaje z wyboru przełożonym klasztoru (r. 1643). Jako taki jedzie w r. 1646 kwestować do Moskwy i tam, będąc według zwyczaju obowiązany przedstawić się na dworze, zaznajamia się z 18-letnim carem Aleksym Michaj-łowiczem. Surowy asceta sprawił snadź silne wrażenie na nabożnym carze, gdyż ten proponuje N-wi zostać w stolicy, gdzie wyjednywa mu u ówczesnego potryarchy, Józefa, zaszczytne stanowisko archimandryty monasteru Nowo-spaskiego, w którym znajdowały się groby Romanowów. Wkrótce N. staje się ulubieńcem cara, który zaprasza go co piątek do swojego stołu i upoważnia do przyjmowania próśb i skarg, podawanych na imię carskie. Kiedy opróżniła się stolica metropolity nowogrodzkiego, car A1 e-к s y, mimo oporu patryarchy Józ e fa, powołuje na nią N-a. Obrzędu wyświęcenia dokonał bawiący podówczas w Moskwie patryarcha jerozolimski Paizyusz (d. 11 marca st. st. r. 1649). N. niemało był zdumiony, gdy Paizyusz przy tej sposobności potępił stanowczo uświęcony trady-cyą i praktykowany w całym państwie moskiew-skiem zwyczaj żegnania się d w o m a palcami. Doniósł o tem niezwłocznie carowi, który, zaniepokojony słowami Paizyusz a, zawieraj ą-cemi, jak mniemał, zarzut herezyi, wysłał zaraz na Wschód dla zbadania prawdy mnicha Arsen-jusza Su chan o w a. Z temi wątpliwościami N. odjechał do Nowogrodu, gdzie car, oprócz zarządu metropolią, powierzył mu także dozór nad administracyą cywilną. Surowy i wymagający metropolita trzymał w karbach duchowieństwo podwładne, dbał o prawidłowość i uroczystość liturgii, zreformował śpiew cerkiewny, a jednocześnie mieszał się samowolnie do rozporządzeń namiestnika i wojewodów, wglądając we wszystkie ich czynności. Srogością swoją uzbroił przeciwko sobie nawogrodzian; to też, gdy w marcu r. 1650 mieszczaństwo nowogrodzkie, oburzone przywilejami, udzielonemi kupcom cudzoziemskim, podniosło rokosz przeciw rządowi, tłum rzucił się na metropolitę, pragnącego uspokoić lud wzburzony, i boleśnie go obił. Car za to sławił wierność i poświęcenie się N-a i w listach swoich do niego nazywał go „wielkiem słońcem świecącem”, „oblubieńcem” swoim i „dru- ' hem“. Zimą r. 1652 N. podczas bytności swojej w Moskwie doradza carowi przeniesienie z klasztoru Sołowieckiego do Moskwy zwłok metropolity moskiewskiego Filipa (ob.), zaduszonego w r. 1570 z rozkazu cara Iwana Groźnego. Car Aleksy, nie odgadując ukrytych celów, do których zmierzała ta manifestacya religijna, zgodził się na propozycyę N-a, który, po wyjednaniu uchwały soboru (synodu) kościelnego, pojechał osobiście po zwłoki Filipa i w uroczystej procesyi sprowadził je do Moskwy, gdzie, z rozwinięciem ogromnego przepychu, uroczyście pochowane zostały w soborze Uspienskim (d. 9 lip-ca r. 1652). Tymczasem podczas nieobecności N-a umarł patryarcha Józef (d. 15 kwietnia). W celu obioru jego następcy zwołano w lipcu sobór, którego wynik, wobec stanowczo wyrażonej woli carskiej, był z góry przesądzony. Jakoż, pomimo jawnej niechęci do N-a, zarówno duchowieństwa, jak bojarów, wybór padł na niego. Potrzeba było jednak aż osobistego wmieszania się cara, ażeby nakłonić N-a do przyjęcia nowej godności. D. 22 lipca, po uroczystem nabożeństwie w soborze Uspienskim, car Aleksy, otoczony bojarami, począł kłaniać się N-owi do nóg i ze łzami w oczach upraszał go, aby zgodził się zostać patryarchą „wszechruskim”. Atoli N. był niewzruszony. Wówczas car padUprzed N-em na ziemię i począł znowu go błagać, aby przyjął wybór, a wtedy N. gromkim głosem zapytał: „Azali będę szanowany jako arcypasterz i ojciec najwyższy i azali wolno mi będzie urządzić kościół według moich zamiarów?” Gdy car, bojarowie i duchowieństwo przysięgli spełnić żądanie N-a, wówczas dał swą zgodę i d. 25 lipca r. 1652 przywdział mitrę patryarszą. — Sześcioletnie rządy patryarchy N-a stanowią epokę w dziejach kościoła w Rosyi, za nich bowiem wynikło od-szczepieństwo od cerkwi panującej, czyli t. zw. raskoł, trwający do dnia dzisiejszego.—Przerwanie skutkiem najazdu tatarskiego stosunków z Bizancyum, skąd Ruś cała wraz z wiarą chrze-ściańską przyjęła i wszystkie obrzędy kościelne, historyczne odosobnienie Moskwy od Greków spowodowało, że w wyznawanym na obszarze państwa moskiewskiego obrządku, wytworzyły się powoli dość znaczne odstępstwa od pierwowzoru, którym została macierzysta cerkiew grecka. Znak krzyża św., czyniony na całym Wschodzie trzema palcami, ustąpił na Rusi moskiewskiej miejsca żegnaniu się dwoma palcami. Używane przez duchowieństwo moskiewskie księgi liturgiczne, słowiańskie (rękopiśmienne) zostały skażone licznemi błędami przez kopistów. Kapłani wykształceńsi, już od czasów Maksyma Greka (f r. 1536) zwracali uwagę na sprzeczności, spotykane w różnych księgach świętych i grube skażenie treści, oraz domagali się przejrzenia i ujednostajnienia tekstu. Ale dopiero zaprowadzenie drukarstwa uczyniło tę potrzebę naglącą. Jakoż już poprzednicy N-a, patryarchowie F i 1 a r e t i Józef, podej inowali próby poprawienia ksiąg, wszelako próby te, z powodu nieuctwa poprawiaczy, nie mających nawet wyobrażenia o języku greckim, którego znajomość bezwarukowo była potrzebna do porównania tekstów słowiańskich z oryginałami, nie dały wyniku dodatniego. Dzieła reformy dokonał dopiero N. Pierwszą pobudkę do niej dał mu wspomniany już patryarcha jerozolimski, P a i z y u s z, którego oskarżenie (co do żegnania się dwoma palcami i dowolnego skażenia ksiąg) powtórzył wkrótce potem niemal co do słowa drugi gość ze Wschodu, patryarcha konstantynopolitański, A t a n a z y. Umocniły zaś N-a w przekonaniu o konieczności reformy wyniki misyi Suchano w a, oraz otrzymana inną drogą wiadomość, że mnisi z czczonego w całym swiecie chrześciańskim, wschodnim klasztoru na górze Athos palą księgi liturgiczne - moskiewskie, jako heretyckie. Suchanów wrócił ze swej podróży w lipcu roku 1653 i w złożonem carowi i pa-tryarsze sprawozdaniu szczegółowem potwierdził, że na Wschodzie używa się powszechnie trzech palców do robienia znaku krzyża św. i że za-chowywują się wszędzie te obrzędy i porządki, o których naruszenie hierarchowie greccy oskarżali cerkiew moskiewską. Niezwłocznie N. postanawia zwołanie soboru kościelnego i w obecności cara zagaja posiedzenie jego mową, w której, między in., wypowiada bez ogródek swój pogląd o wyższości władzy duchownej nad świecką. Sobór uchwalił rewizyę i oczyszczenie ksiąg św.;

Encykl. Powsz. llustr. Zusz. 17. T. III.

kilku tylko duchownych, w tej liczbie pierwsi męczennicy „raskołu” J o a n n N i er o n o w iAwwakum Pietro w (ob.), opuściło zgromadzenie, nie podpisawszy jego uchwał. Czynność poprawienia ksiąg powierzona została uczonemu popowi, Epifaniuszowi Sławinieckiemu, którego N. sprowadził z Kijowa. Sławinieckij zabrał się do roboty umiejętnie, zgromadził mnóstwo rękopisów greckich i dobrał sobie pomocników odpowiednich (głównym był Grek Arseniusz). W sprawach spornych odnoszono się do patryarchy Paizyusza. Jakoż po dwucli latach pracy uciążliwej, duchowieństwo otrzymało nowe, drukowane księgi do nabożeństwa z poprawionym tekstem, które dwa sobory następne (r. 1655 i 1656) kazały natychmiast wprowadzić w użycie powszechne, rzucając jednocześnie klątwę na zwolenników obrządku dawnego („starowierców”). Wszelako ani klątwa, ani kary srogie i prześladowania nie zdołały stłumić oporu (miejscami nawet zbrojnego) znacznej części ludności przeciw nowościom, wprowadzonym—jak głosili przywódcy „raskołu” — przez heretyków-łacinników.—Reforma cerkiewna nie zużywała bynajmniej całej energii N-a. Miał również baczne oko i na sprawy świeckie. Ideałem jego, z ozem wcale się nie ukrywał, było państwo teokratyczne z patryarchą na czele, w któremby car grał rolę pierwszego ministra. Jakoż dopóki młody car Aleksy był pod wpływem potężnej osobistości N-a, ster rządów państwa spoczywał rzeczywiśce w ręku patryarchy. Car zasięgał we wszystkiem jego rad i postępował według jego wskazówek. W listach swych i dokumentach urzędowych tytułował N-a nie inaczej jak „wielkim hosudarem”. (który to tytuł nosił narówni z synem swym, carem Michałem F i e d o r o w i c z e m, pa-tryarcha Filar et). Ten drugi „hosudar” był o wiele energiczniejszy, konsekwentniejszy i sroż-szy od miękkiego cara Aleksego, wrażliwego na pochlebstwa i chętnie dającego posłuch plotkom dworskim. Wróg cudzoziemczyzny, N. prześladował ją bezlitośnie. Gdy krewniak carski, bojaryn Nikita Romanow, przyodział służbę swoją, wzorem zagranicznym, w liberyę, patryar-cha kazał ją odebrać i pociąć w kawałki. Lu-dwisarza moskiewskiego, Hollendra M a r s e 1 i s a, kazał obić knutem za to, że pozwolił sobie w jego obecności palić tytuń. Od bojarów odebrał i kazał spalić pięć fur rozmaitych instrumentów muzycznych, aby-nie gorszyli ludu muzyką w czasie postu. W celu podniesienia trzeźwości śród ludu doradził carowi zaprowadzenie rządowej sprzedaży wódki (reforma wódczana ministra Wittego charakterem swoim i sposobem urządzenia przypomina, mówiąc nawiasem, mocno Nikonowską). Na jego wniosek uchylony został również system wypuszczania w dzierżawę rozmaitych opłat skarbowych. Mieszał się także patryarcha i do polityki zagranicznej. On to nakłonił cara do przyjęcia wojska zaporoskiego, zgodnie z prośbą Bohdana Chmielnickie-go (ob.), „pod wysoką rękę swego majestatu”, czemu car i „duma” bojarska, nie życząc sobie wojny z Polską, byli zrazu przeciwni; on też błogosławił wojsko moskiewskie, idące na wyprawę do Polski. Wyruszając na wojnę, (w maju roku 1654) car Aleksy zamianował N-a regentem państwa. W wydawanych podczas regencyi patryarchy reskryptach („hramotach“) brzmiało: „Postanowił hosudar car, wielki książę całej Rusi Aleksy M i c h a j ł o w i c z i my, wielki hosudar... itd. “ Upojony władzą, nie przypuszczał N., że mu grozi rychły upadek. W listopadzie r. 1655 car Aleksy wrócił z wyprawy. W usposobieniu i charakterze jego podczas półtorarocznej nieobecności w kraju zaszła wielka zmiana. Stał się podejrzli-liwym. Życie obozowe wdrożyło go do większej samodzielności, świetne zaś, bez wielkiego wysiłku osiągnięte powodzenie oręża rozwinęło w nim poczucie samowładztwa. Po powrocie do Moskwy jest przekonany, że w nim jednym spoczywa rękojmia wielkości i dobrobytu państwa i że on sam, car samodzierżca, potrafi udźwignąć brzemię rządów kraju. Wobec tego między nim, a dumnym i nieugiętym N-em rychło musiało przyjść do starcia. Była to walka przedstawicieli dwuch współzawodniczących pierwiastków: teokratycznego i monarchicznego, przypominająca poniekąd walkę papieża Grzegorza VII z cesarzem Henrykiem IV, tylko, że siły przeciwników nie były w tym wypadku równe. Do tej czysto zasadniczej przyczyny zatargu nieuniknionego przyłączyły się intrygi i plotki kamaryli dworskiej. Bojarowie i arystokracya moskiewska nienawidzili N-a, tego syna chłopskiego, któremu musieli kłaniać się do nóg i przed którym drżała Moskwa cała; nie lubia-ło go też i duchowieństwo, ujęte w kluby nieznanej przedtem karności. Jakoż wkrótce po powrocie cara do Moskwy, zauważono oziębienie stosunków pomiędzy nim a patryarchą, do czego przyczyniła się, między innemi, odmowa jego udzielenia carowi rozwodu z żoną, Maryą M i ł o s ł a w s к ą. Do otwartego zerwanie przyszło dopiero w lipcu r. 1658. Do Moskwy przyjechał wówczas królewicz gruziński, Tejmuraz. Na cześć jego wydano obiad galowy, na który N. nie otrzymał zaproszenia. Jednocześnie jeden z dworzan patryarchy został uderzony na ulicy kijem przez „okolniczego“ carskiego, torującego drogę przejeżdżającemu królewiczowi. N. napisał list do cara, żądając ukarania okolniczego, wszelako car pozostawił list ten bez odpowiedzi, natomiast wysłał do patryarchy stolnika •swego, ks. Romo dano w skie go, z oznajmieniem, że się gniewa na niego za mianowanie się „wielkim hosudarem“ i zabrania mu nadal używania tego tytułu. Urażony w swej dumie, tembardziej, że tytuł powyższy był przyznany mu urzędownie przez samego cara, N. d. 11 lipca, po nabożeństwie w soborze Uspieńskim, oświadczył głośno, że składa godność patryarcliy, po-czem śród płaczu ludu przebrał się za mnicha, wziął kij do ręki, zamiast pastorału, i napisawszy list do cara, udał się pieszo do klasztoru, skąd w parę dni potem odjechał do zbudowanego przez się pod Moskwą monasteru Woskresień-skiego, w miejscowości zwanej Nową Jerozolimą. Liczył, że car zawezwie go do siebie dla osobistego wytłómaczenia się, atoli kamaryla dołożyła starań, aby nie dopuścić N-a przed oblicze carskie i udaremniła wszelkie próby pojednania. Siedząc w Nowej Jerozolimie, N. nie przestawał wtrącać się do spraw cerkiewnych, gromił metropolitę P i t y r y m a (zarządzaj ącego czasowo sprawami stolicy patryarszej), za uzurpowanie prerogatyw patryarchy i oznajmił, że, jakkolwiek nie myśli o powrocie na stolicę, nie zrzeka się jednak tytułu i przywilejów patryarchy. Gdy mu skonfiskowano w Moskwie wszystkie papiery (r. 1659), napisał niesłychanie ostry list do cara, pełen gwałtownych wyrzutów i oskarżeń. Car, mimo to, wahał się długo z daniem swej zgody na obiór nowego patryarchy. Zwołany wreszcie w r. 1660 sobór w Moskwie uchwalił nietylko przystąpienie do obioru nowego rządcy kościoła, ale nawet pozbawienie N-a godności kapłańskiej. Atoli przeciw tej drugiej uchwale zaprotestował gorąco Epifaniusz Stawinieckij, który, w złożonym carowi obszernym memoryale, wykazywał jej nieprawowitość. Skutkiem tego car uchwał soboru nie zatwierdził i sprawa N-a pozostała w zawieszeniu. Wreszcie postanowiono oddać spór pod rostrzygnięcie nowego soboru z udziałem patryarchów ekumenicznych. Sobór ten, na który przybyli patryarchowie, aleksandryjski i antyocheński, zaopatrzeni w pełnomocnictwa od dwuch innych, zgromadził się na początku grudnia r. 1666. Sam car Aleksy wystąpił na nim jako oskarżyciel. Pozwany do wytłómaczenia się N. wyniośle odpierał czynione ■ sobie zarzuty. Po trzydniowych rozprawach zapadł wyrok, pozbawiający N-a tytułu patryarchy i prawa odprawiania czynności kapłańskich. Pozwolono mu odtąd mianować się zwykłym mnichem, — „starcem N-em“. Patryarchą moskiewskim został obrany na tymże soborze archiman-dryta Joasaf. N., wywieziony do odległego monasteru św. Fieraponta, trzymany był tam pod ścisłą strażą. Po śmierci cara Aleksego (r. 1676) syn i następca jego, Fiodor, wysłał do N-a bojara Łopuch i na z darami i prośbą, aby udzielił zmarłemu carowi, zgodnie z jego ostatnią wolą, przebaczenia i dał mu rozgrzeszenie na piśmie. Zawzięty wszakże starzec odmówił rozgrzeszenia pisemnego. Gdy na początku sierpnia r. 1681 nadeszła do Moskwy wiadomość o ciężkiej chorobie N-a, car Fiodor kazał uwolnić go z więzienia i przewieźć do Nowej Jerozolimy. W drodze do niej umarł ex-patryarcha. Ciało jego pochowano w Nowej Jerozolimie (dnia 26 sierpnia) w obecności cara i całej rodziny carskiej. Car ucałował rękę

Hml:

Por. Ptolemeusz III, 11,

Marcellinus 31, 4, 16.

nieboszczyka. Snadź i patryarchowie ekumeniczni mieli wyrzuty niezupełnie sprawiedliwego potępienia N-a, albowiem w rok po jego zgonie pozwolili „zaliczyć N-a w poczet patryarchów moskiewskich i z tym tytułem wymieniać go po wsze czasy przy modłach zadusznych“. Por. — Szuszerin „Izwiestje o rożdienii, wospitanii

1    żytii sw. Nikona“ (Moskwa 1871); Hiibbe-net: „Istor. izsliedowanje dieła patr. Nikona“ (według urzędowych źródeł; Petersburg 1882 — 84,

2    tomy); I к o n n i к o w: „Nowyje matieriały i trudy o patr. Nikonie“ (Kijów 1888—w „Uniwersit. Izwiestjach“); Kostomarow: „Russkaja istorja w żiznieopisanjach“ (t. 2-gi);W. Palmer „The Patriarch and the Zsar“ (Londyn 1871 — 76).

Nikonion miasto, ob. O widy op ol.

Nikopol (Nikopoli), miasto w Bulgaryi, nad Dunajem, nieco poniżej uścia rzek Osem i Aluta; posiada bardzo zniszczony zamek i ciekawy kościół bizantyjski; mieszkańców liczy 4 811 (r. 1888), przeważnie Turków. Fortyfikacye miasta zburzone zostały przez Rosyan w r. 1810 i odtąd ich porządnie nie odbudowano; naturalne położenie miasta jest bardzo obronne i od strony wodnej prawie niezdobyte. Na wyżynie, na zachód od N. leży cytadela i fort Tuna-Kale, w r. 1877 znacznie wzmocniony. — N. założony został w wieku VII po Chr. przez cesarza Herakliusza; d. 28 września r. 1396 Baj azet zwyciężył tu stotysięczne wojsko chrześciańskie pod Zygmuntem Węgierskim. Pod N-em odniósł też zwycięstwo w r. 1598 książę Wołoski Michał nad Turkami. D. 27 września r. 1810 zdobyli N. Rossyanie, a d. 18 lutego r. 1829 zniszczyli pod miastem flotę turecką. D. 25 lipca r. 1829 ufortyfikowany obóz turecki pod N-em wzięli szturmem Rossyanie; to samo powtórzyło się d. 16 lipca r. 1877. Od r. 1878 N. należy do księstwa Bułgarskiego.

Nikopol, miasteczko w Rossyi, w gub. i pow. Jekaterynosławskim, przy uściu Czartomeliku do Dniepru. Mieszkańców 8 144 (r. 1885). 2 cerkwie, 2 bóżnice, kilka szkół, 14 fabryk z obrotem rocznym 235 000 rub. Znaczny handel zbożem i drzewem; zwożą tu towarów za 1г/₂ miliona rubli rocznie.—Była tu ongi Nikicka sicz zaporoska, z której Bohdan Chmielnicki wyruszył na wojnę w r. 1648. Sicz ta zburzona została w r. 1709 na rozkaz Piotra W. za udział w odstępstwie Mazep y. W cerkwiach miejscowych znajduje się nieco pamiątek po Zaporożcach.

Nikopolis, po grecku NixÓ7roXtę (vixy] — zwycięstwo, TiôXtç = miasto), po łacinie Nicopolis, nazwa kilku miast starożytnych, z pomiędzy których, jako najważniejsze, na osobną wzmiankę zasługują: 1) Miasto na południo-zachodniej kończynie Epiru, naprzeciw Actium, nad wjazdem do zatoki Ambracyjskiej położone, zwane także Actia Nicopolis; założył je'cesarz Augustus na uwiecznienie pamięci zwycięstwa swego, nad Antoniuszem i Kleopatrą odniesione-

go pod Actium w r. 31 przed Chr., a zaludnione mieszkańcami osad sąsiednich, wspaniałemi gma-cliami przyozdobił; szczególnym przepychem odznaczała się tutaj świątynia A p o 11 i n a, na którego cześć świetne igrzyska co cztery lata odprawiano. Później szemi czasy zostało miasto stolicą południowego Epiru i Akarnanii, zaszczycone przywilejami, jakich civitates liberae zażywały. Dzisiaj są to znaczne zwaliska Paleopreveza, po turecku Viranszër ( = miasto zwalisk).— Por. S trab on VII, 324; Tacitus, Ann. II, 3.—

2) Miasto w Tracyi, leżące nad uściem rzeki Nessos; dzisiaj zwie się Nevrekup.— Por. Ptolemeusz III, 11, 11. — 3) N. ad lat rum (dzisiaj rzeka Jantra), miasto w Tracyi, u stóp gór Haemus położone, na północ od Philippopolis; dzisiaj zwie się Nikub.

11.—4) Znaczne miasto, leżące we wnętrzu Armenii Mniejszej nad rzeką Lykos, dopływem rzeki Irisu (dzisiaj Enteres), założone przez P o m p ej u-s z a na pamiątkę pierwszego zwycięstwa, w r. 66 przed Chr., nad Mitrydatesem odniesionego, stąd takżePompeioplis zwane. Cesarz Justy-nian odbudował mury miasta, które się w gruzy-były rozsypały. Prawdopodobnie jest to dzisiejsza osada Devrigni.—Por. S trab on XII, 555; XIV, 676; Plinius VI, 9, 10; Appianus, „Mithrid.“ 101, 105; Procopius, „De aed.“ 3, 4. — 5) Miasto w Dolnym Egipcie, na zachód od właściwej Delty Nilu położone, nad kanałem, łączącym Kanobos z Aleksandryą, uważane niejako za przedmieście Aleksandryi, gdyż było od niej tylko 20—30 stadyów oddalone. Cesarz Augustus założył je na pamiątkę ostatniego zwycięstwa swego nad Antoniuszem i ustanowił w niem co cztery lata ponawiające się igrzyska uroczyste. Pliniusz zwie to miasto J u 1 i o p o 1 i s, a miano to przypomina zwycięstwo Cezara nad królem egipskim Ptolemeuszem, noszącym przydomek A u 1 e t e s, odniesione w r. 48 przed Chr. Dzisiaj zwie się Razir Ki a z z er a (^zamek Cezara) albo Kars.—Por. S trab on XVII, 795,800; Josephus, „Bell. Jud.“ IV, 14.— 6) Miasto w Bitynii, leżące nad najwęższym przesmykiem Bosporu. — 7) N. ad 1st rum, miasto w Dolnej Mezyi, położone na obydwucli brzegach Dunaju, zbudowane przez cesarza Trajan a na pamiątkę zwycięstw nad Dakami odniesionych. Miano starożytne po dziś dzień zachowało, zowie się bowiem Nikopoli (ob.).—Por. Ammianus

S. Drz.

Nikopolis, miasto w Palestynie, ob. E m m a u s.

Nikopolis, miasto w Egipcie, ob. A1 e к s a n d г y a.

Nikorowicz I, herb polski z nadania. Na tarczy, ukośnie w prawo ściętej na polach: górnem błękitnem, dolnem zaś srebrnem—kotwica ukośnie w prawo położona, wzdłuż w połowie srebrna, w połowie błękitna, uchem do góry. Nad tarczą dwa hełmy ukoronowane: w pierszym kotwica uchem do góry wzdłuż, w połowie błękitna, w połowie srebrna, w drugim—ręka zbrojna z mieczem do cięcia wzniesionym. Labry błę.

kitne, podbite srebrem. Nadany wraz ze szlachectwem dziedzicznem w roku 1781 przez

57

Fig. 1. Nikorowicz I (herb).

J ó z e’f а II, cesarza, Grzegorzowi N i к o rowie z o w i, prezesowi sądu wekslowego, oraz bratu jego, Dominikowi, asesorowi rzeczonego sądu, członkom rodziny ormiańskiej, w Jazłowcu od XVII-go stulecia osiadłej. —В ar ą c z „Żywoty onnian“; Ostrowski; Hefner.    b-

Nikorowicz II. herb polski z nadania. Na tarczy ukośnie w prawo ściętej na polach: gór-nem błękitnem, dolnem zaś srebrnem—kotwica w prawo ukośnie położona, wzdłuż w połowie srebrna, w połowie błękitna, uchem do góry. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ręka zbrojna z mieczem. Labry błękitne podbite srebrem. Nadany wraz ze szlachectwem dziedzicznem w r. 1788 w Galicyi Józefowi Nikorowicz o w i, kupcowi lwowskiemu, z rodziny ormiań-

XVI, 44, 47 i nast.

Sb*

Zawartość N. w różnych gatunkach ty-

Fig. 2. Nikorowicz II (herb)

skiej, prawdopodobnie krewnemu Grzegorza i Dominika, braci Nikorowiczów (ob. Nikorowicz I). — „Poczet szl. galic.“; Borkowski; Siebma c h e r IV, 14, 13.

Nikos-cyche, góra w głównym łańcuchu Kaukaskim, wysokości 10 251 stóp; leży na granicy

D.

pow. Telawskiego w gub. Tyfliskiej i okręgów Gu-nibskiego i Andyjskiego w obwodzie Dagestańskim. Ma na niej źródła rzeka Awarskie Ko su.

Nikostratos, po grecku NtxôaTpocToç, po łacinie Nicostratus. 1) SynDiotrefesa, wódz ateński w wojnie peloponeskiej, pośpieszył w r. 424 przed Chr. z flotą z portu Naupaktos z pomocą stronnictwu demokratycznemu na wyspie Ker-kyrze i przyczynił się przez to do zerwania układów, które pomiędzy dwoma wrogiemi dotychczas obozami już się były nawiązały. Po zawarciu pokoju, t. zw. Nicyaszowego, w r. 421 podążył razem z wodzem Lachesem na odsiecz Argolczykom, którycli Spartańczycy zaczepili. Poległ w bitwie pod Mantyneą w r. 418. Por. Tliuky dides: III, 75; II, 119; V, 61. — 2) Rodem Argolczyk, który na czele korpusu, wynoszącego 3 000 zaciężnych Greków, na pomoc pospieszył królowi perskiemu Artakserksesowi III, zwanemu O c li o s e m, w wojnie z Egipcyanami. Przy całej dzielności swej wojskowej był na ogromną swą siłę fizyczną tak zarozumiały, że, chcąc być zupełnie do Heraklesa podobnym, do boju wyruszył z olbrzymią maczugą w ręku, lwią skórą okryty. Por. Diodorus Siculus:

S. Dr г.

Nikotyna — alkaloid o składzie chemicznym C1oHuN₂ występuje w związkach z kwasem cytrynowym i jabłkowym w liściach różnych odmian tytoniu, tudzież przypuszczalnie w konopiach indyjskich {Cannabis indica). Już w r. 1696 wspomina Le mery w swej „Chymie” o oleju, powstającym przy suchej destylacyi tytoniu, a posiadającym własności trujące; następnie znajdujemy w książce, wydanej w r. 1752 przez lekarza Dominika Brogianiego we Florencyi wzmiankę o Oleum tabaci, jako o strasznej tru-ciźnie, zabijającej zwierzęta w przeciągu 8 minut. Powszechnie uznany za odkrywcę nikotyny V auquel in w r. 1809 miał już w rękach nikotynę, lecz nieczystą; w stanie zupełnej czystości alkaloid ten został wyosobniony dopiero w r. 1828 przez Posselta i Reinmanna, po-czem stwierdzono zasadowy charakter nowej sub-stancyi i przez szereg analiz, wykonanych przez wielu badaczów, ustalono wzór chemiczny

С 10ВД.

toniu nie jest stała i waha się w dość szerokich granicach, bo od 0.6$ do 8$. W tytoniu, przeznaczonym do fajek, znajduje się jej znacznie mniej (0.5$-0.8$), niż w cygarach, w których zawartość N-y sięga do 2.88$. Wogóle lepsze gatunki tytoniu zawierają mniej N-y, niż podrzędne i tanie.—W celu otrzymania N-y praktykuje się obecnie sposób, wypracowany wspólne-mi usiłowaniami wielu badaczów. Pokrajane dość grubo liście tytoniu zalewa się wodą i w tym stanie pozostawia się na dzień jeden, po-czem płyn ogrzewa się parą, lub ogniem do wrzenia; ostudzony przesącza się przez płótno i odciska pod prasą wodę, pozostałą w liściach. Wodny przesącz zawiera łatwo rozpuszczalną w wodzie N-ę (właściwie sole kwąsu cytryno-

na

wego i jabłkowego) obok innych substancyj. Stężony ten roztwór poddaje się destylacyi nad wapnem w celu uwolnienia zasady, która wraz z parą przechodzi do destylatu. Ponieważ w ten sposób otrzymana N., zawiera jeszcze domieszkę amoniaku i innych wytworów ubocznych, więc do destylatu dodaje się kwasu szczawiowego przez co tworzy się szczawian N-y, obok pewnej ilości szczawianu amonu. Tak opracowany destylat, stęża się na kąpieli wodnej do gęstości syropu (sole nikotyny krystalizują źle) następnie rozkłada się ługiem i wyciąga eterem wypchniętą przez ług N-ę, która, po odpędzeniu eteru, ma wygląd oleju brunatnego. W celu usunięcia resztki eteru i wysuszenia N-y, ogrzewa się zawartość kolby w atmosferze przepuszczanego wodoru do 110°, poczem N-ę destyluje się w prądzie wodoru; przy powtórnej destylacyi N. wre już stale przy 240° — 242°. (Punkt wrzenia zupełnie czystej N-y 246.7°).—Istnieją liczne odmiany opisanego sposobu przyrządzania, lecz wszystkie oparte są na jednej metodzie ługowania tytoniu wodą czystą lub zakwaszoną.—Zupełnie czysta i świeżo przysposobiona N. jest olejkiem bezbarwnym, posiadającym smak piekący i zapach upajający, narkotyczny, który się jednak różni od zapachu tytoniu. Ciężar właściwy N-y przy 4°—1.033, przy 15°=1.027. Przy dodaniu wody następuje zmiej-szenie objętości roztworu i podwyższenie cięża-lu właściwego. — N-a w stanie wolnym skręca płaszczyznę polaryzacyjną światła na lewo, jej skrętność właściwa wynosi [a]D——161.55°, sole zaś N-y: chlorowodan, octan i siarczan są prawoskrętne. Przy—30° czysta N. twardnieje w postaci pięknych kryształów. N. rozpuszcza się łatwo w wodzie, eterze i spirytusie. Stojąc ćzas dłuższy na powietrzu pochłania tlen, utlenia się i ciemnieje. N. jest trucizną znacznie silniejszą, niż pokrewna jej koniina (ob.). W solach N. odgrywa rolę zasady dwukwasowej..Sole jej są łatwo rozpuszczalne i trudne do krystaliza-cyi.—Możność łatwego otrzymania N-y w stanie czystym pozwoliła wielu chemikom podjąć bliskie studya nad tym alkaloidem, w celu określenia jego natury chemicznej. Niektóre z tych badań wyświetlają w sposób dość zadawalający budowę cząsteczki N-y. Przy utlenianiu N-y kwasem chromowym lub azotowym, a także nadmanganianem potasu, powstaje w znacznej ilości kwas nikotynowy, którego wzór chemiczny jest z dostateczną ścisłością ustalony, jako kw. ß-pi-

N-ę znajduje jeszcze swe uzasadnienie w ustalonej zdolności tego ciała do przyłączenia 6. atomów wodoru, a wszak wiadomo jest, że sama pirydyna i jej pochodne z łatwością poddają się odtlenianiu, przyłączając oznaczoną liczbę atomów wodoru. Można więc na podstawie tych dwu faktów twierdzić, że w cząsteczce N-y istnieje już uformowany pierścień pirydynowy. Następnym faktem, dającym materyał do wniosków o budowie N-y jest destylacya podwójnej soli chlo-rowodanu N-y i chlorku cynku nad wapnem. Odczyn ten prowadzi do rozpadu cząsteczki N-y pirydynowe pochodne: metyloaminę i pirrol, co upoważnia do przypuszczeń prawdopodobnych, że: 1) w N-ie obok pierścienia pirydynowego znajduje się uformowany pierścień pirrolowy; 2) z jednym z dwu atomów azotu musi być związana grupa metylowa (CH₃). To drugie przypuszczenie potwierdza jeszcze fakt tworzenia się przy suchej destylacyi clilorowodanu N-y, chlorku metylu. Nietrudno także wykazać trzeciorzędowy charakter atomów azotowych, ponieważ przy działaniu nadmiaru jodku metylu na N-ę, powstaje wytwór przyłączenia dwu cząsteczek СН₃Л do jednej cząsteczki N-y. Taką zdolność przyłączania jodku metylu posiadają, jak to już jest wiadome, tylko aminy trzeciorzędowe. Oprócz tego przy działaniu ilości molekularnych N-y i jodku metylu, zmieniając jedynie warunki odczynu, można otrzymać dwie monojodometylo-pocliodne N-y; obie te pochodne nie podlegają działaniu ługów, a wypchnięte z soli przez Ag./O zasady posiadają charakter wybitnie alkaliczny. Wreszcie własności wytworu otrzymanego przez P i n n er a, przy działaniu Br na bromowodan N-y w naczyniach zamkniętych, rzucają najwięcej światła na budowę tego alkaloidu. Wytwór wymienionego odczynu jest bromowodanem nowej zasady, która nosi miano dwubromotykoniny i posiada wzór C₁₀H₈Br₂O₂N₂. Zasada ta przy utlenianiu daje kw. nikotynowy, co dowodzi, że wszelkie zmiany przy bromowaniu zaszły nie w pierścieniu pirydynowym, lecz pirrolowym, w przeciwnym bowiem razie, należałoby oczekiwać pochodnych kw. nikotynowego. Następnie dwubro-motykonina rozpada się pod wpływem ługów, a wytwory tego rozkładu dają możność wnioskowania o jej budowie, pośrednio zaś o budowie N-y. Przy ogrzewaniu dwubromotykoniny z wodzianem baru przy 100° otrzymujemy następujące wytwory: kwas nikotynowy, kw. malonowy i metyloaminę. Na podstawie tego odczynu Pinner podaje dla dwubromotykoniny wzór:

CH

rydynokarbonowego

HC/\C.COOH

CO i

CH.Br

HC\/CH

Stąd wy-

CH

CH/\C—Br.C\/ co

wypływa wniosek logiczny, iż sama N. musi stanowić p-pochodną pirydyny; taki pogląd na

CH\/CH

CH

i tłómaczy rozpad tego ciała w sposób następujący: j CHBr

CO

CO

CH

I CH.OH

COOH

CH/\C— BrC\/CO

CH\/CH

CH₃

ch/\c-ho.c\/co

I !

сн\/сн

CH₂

COOH

NHSCH₃

Sumując wszystkie te dane, Pinner podaje dla N-y wzór: CH₂ i CH₂

CH

CH/\ — CH\/CH₂

I I

ch\/ch

, który pozostaje w zgodzie z innemi znanemi przemianami tego alkaloidu.

CH₃

Fr. Zn

Niedawno została dokonana synteza nikotyny, potwierdzająca wzór Pinner a.

str. 458).

Niksar (Nigiss ar), miasto w Azyi Mniejszej, w wdajecie tureckim Siwas, o 55 km. na półn.-wschód od Tokadu, niedaleko od Kelkidu (Lykos); liczy 4 000 mieszk., w tem ³/₈ chrześ-cian; posiada 6 szkół i stary zamek bizantyjski.

N. jest dawną Neocezareą (ob.).

Niksy, tak nazywają się w mitologii gier-mańskiej duchy wodne, zarówno męskie jak i żeńskie, zaludniające strumyki, rzeki, stawy i jeziora, dotąd jeszcze żywe w podaniach i wie- Völker“ (wyd. 2-e, str. 841).

Jeżeli, co zdarzać się miało często, N.

Nikowski (Nicovius) Szymon (* r. 1555 w Łobrzęcinie, — f w Krakowie r. 1591) kapłan zgromadzenia Jezusowego, wysoko niegdyś ceniony jako kaznodzieja. W naukach ćwiczył się w uniwersytecie Jagiellońskim, który mu też przyznał godność magistra filozofii, poczem w r. 1575 wstąpił do zgromadzenia Jezusowego, a zdolnościami i gorliwością zwrócił wnet na siebie uwagę przełożonych do tego stopnia, że, gdy po latach kilku Katarzyna Jagiellonka, królowa szwedzka, zapragnęła mieć jezuitę, jako kaznodzieję, na dworze swym, wybór padł na N-go, którego też niebawem wyprawiono do Sztokholmu, gdzie nietylko umiał sobie zjednać przychylność i zaufanie zupełne królowej, ale też i lat 4 stał na czele misyi jezuickiej tamtejszej, usiłując zwalczać protestantyzm, czem oczywiście oburzył na siebie Szwedów; więc też, gdy w r. 1583 królowa umarła, zmuszono go natychmiast do opuszczenia Szwecyi, zabraniając mu na zawsze pobytu w tym kraju.—Powróciwszy do ojczyzny, pracował N. głównie jako kaznodzieja, w różnych domach zgromadzenia swego, na ostatku w Krakowie, gdzie zmarł w sile wieku. — Drukiem ogłosił „Martyrologium Kościoła rzymskiego“ (Kraków 1591, w 4-e; wyd. 2-e tamże 1593; wyd. 3-e pomnożone, Warszawa r. 1736; wydanie 4-te, Sandomierz 1747; wszystkie w 4-e). Por. Życiorys przez F. M. Sobieszczańskiego w „Encykl. powsz.“ S. Orgelbranda (t. XIX,

Red.

rżeniach ludów szczepu giermańskiego. W języku staroskandynawskim noszą miano Nykr, po szwedzku zowią się dziś N ii c k, po duńsku Nok, w niemczyźnie dawnej N i h h u s, dziś N i x, Nixe.—N. rodzaju męskiego wyobrażano sobie pod postacią ludzi starszych wiekiem, brodatych, mających zęby zielone i noszących kapelusze tejże barwy; rzadziej przypisywano im wygląd chłopców włochatych, płowowłosych, w czapeczkach czerwonych. Istoty te uchodziły za złe, lubiące samotność, okrutne, mściwe i na życie ludzkie łakome. U Finów spotykamy duchy podobne, zwane Niicki, o zębach żelaznych. —

N. rodzaju żeńskiego miały być dziewicami pięk-nemi, o oczach zielonawych, o włosach bujnych, złocistych, pełne powabu i uroku, siadające w słońcu na brzegu wód i rozczesujące sploty swe cudne; albo też, wychyliwszy się do pasa z wody, wesoło na falach igrające. W podaniach późniejszych czasem też opowiadano, że ciało ich do pasa tylko było jak ludzkie, niżej zaś kończyło się ogonem rybim; mniemanie to wszakże musiało prawdopodobnie powstać pod wpływem bajki o Meluzynie (ob.), która ze Wschodu przedostała się naprzód do Francyi południowej.

przybywały na zabawy ludzi, by wmieszaś się do grona pląsającego, to łatwo można je było poznać po tem, że rąbek dolny ich sukni, albo koniec zapaski, bywał zwykle wilgotny, a także, gdy się śmiały, widać było ich zęby białe, drobne i ostre, do rybich podobne. N. były kochliwe, a rozmiłowanych w sobie młodzieńców częstokroć wciągały do toni mokrej; to samo czynili z dziewczętami N. rodzaju męskiego. — Poezya romantyczna, niemiecka często i chętnie zajmowała się N-ami, opierając się przytem na baśniach ludowych.—Duchy te wodne przypominają nieco nimfy greckie (ob.), a więcej jeszcze topielców i topielice, napotykane w podaniach słowiańskich (ob. Topielec). — Por. W. Volmera „Vollst. Wörterbuch d. Mythol. aller

Red.

M. s.

f w r. 1888 w Diissel-

tego N. malował krajobrazy.

Nikszic (N i к ś i ć, miasto w Czarnogórzu, położone prawie pośrodku dzisiejszego księstwa na wysokości 650 m., w wyższej dolinie rzeki Zetaz; posiada lazaret wojskowy, willę książęcą i klasztor; mieszkańców liczy 2 000. Było dawniej ważną twierdzą i punktem, skąd Turcy rozpościerali władzę nad Czarnogórzem. D. 8 września r. 1877 Czarnogórcy zdobyli N., w r. 1878 zaś przyłączony zostało do Czarnogórza.

Nikulina, potok górski w Galicyi, w powiecie Żywieckim, źródła ma u podnóży Suchej góry na wysokości 750 metrów; po przebieże-niu 6 km. wpada do Soły na wysokości 500 m.; bieg ma bystry, porusza kilka młynów.

Nikuta Marcin, filozof i pedagog (* r. 1741 we wsi Staufelsdorf pod Królewcem), nazwisko jego jednak wskazuje, iż musiał być pochodzenia słowiańskiego, prawdopodobnie kaszubskiego. Nauki pobierał w uniwersytecie w Królewcu, w r. 1765 otrzymał tamże stopień magistra filozofii. Byłby też prawdopodobnie został profesorem i kolegą Kanta, gdyby nie król Stanisław August, który, założywszy szkołę kadetów, powołał w r. 1766 N-ę do Warszawy. N. po polsku wcale nie mówił, wykładał więc z początku po niemiecku i po francusku, którym to językiem biegle władał. Zakres przedmiotów, których nauczał w szkole kadetów, był wielki, obejmował bowiem wszystkie działy filozofii ówczesnej, a także prawo i wchodzącą wówczas w modę ekonomię polityczną. N. był człowiekiem w kierunku lingwistycznym bardzo uzdolnionym, co wskazywałoby może także na jego pochodzenie słowiańskie, wyuczył się więc szybko po polsku i później władał tym językiem tak, jakby ojczystym; już przedtem posiadał język łaciński i grecki, później wyuczył się jeszcze po włosku i po liebrajsku. W szkole kadetów ceniono N-ę bardzo wysoko, a król, w nagrodę zasług, obdarzył go w r. 1775 szlachectwem polskiem. W r. 1778 N. zachorował, złożył posadę profesora i zaczął spełniać obowiązki nauczyciela prywatnego i wychowawcy. W pałacu ńazwanym później „Ordynackie“ założył w Warszawie wspaniale urządzoną szkołę prywatną dla młodzieży zamożnej; wyszło też z jego szkoły wielu dzielnych ludzi. Szkoła jego, a raczej pensyonat, istniał aż do r. 1794. Gdy się czasy zmieniły, pozostał N. sam jeden w swojem wielkiem i wspaniale urządzonem mieszkaniu, zaczął więc zbierać u siebie młodzież ubogą i uczyć ją za darmo; uczył więc dzieci języków, historyi, geografii, a starszych także filozofii. Zdolniejszych na własny koszt oddawał do szkół publicznych i wysyłał za granicę. Przez szereg lat, szczególnie w początkach zeszłego wieku, należał N. do najpopularniejszych osobistości w Warszawie, zawdzięczał zaś tę popularność, jak i powszechny szacunek, głównie wielkiej swojej dobroczynności i miłosierdziu. W roku 1806 musiał ustąpić z mieszkania, gdyż pałac zajęto na koszary.

W r. 1808 jednak zwrócono mu go i znowu wrócił do swoich dawnych zajęć, żył odtąd tylko dla dzieci, dla ubogich. Filantrop w naj-piękniejszem tego słowa znaczeniu. N-ta umarł w kwietniu r. 1812, pochowany na cmentarzu ewangelickim w Warszawie. Ogłosił szereg dzieł po polsku i po francusku, większa jednakże część tego, co napisał, pozostała w rękopisach. Dzieła drukiem ogłoszone są następujące: „Przyzwoity i stosowny do szczęśliwego życia i myślenia sposób“ (Warszawa 1796); „Zasady nauki moralnej, przepis sposobu do życia w towarzystwie ludzkiem“ (tamże 1796). Po francusku wydał „Teinture de la morale“ (tamże r. 1796); „Recueil des idées élémentaires pour servir des principes aux sciences morales“ (tamże 1797); „Sciagraphie de l’art de penser“ (tamże 1798). Jest to logika. N. w dziełach tych wszystkich rozwija myśli wspólne całemu tak zwanemu filantropijnemu kierunkowi przy końcu XVIII wieku. Angielscy pisarze społeczni, encyklopedyści francuscy, niemiecki ruch umysłowy, z włochów Filangeri i R o -magnosi podobne głosili zasady.

Nikutowski Jan Artur Seweryn malarz polski (* w r. 1830 dorfie) kształcił się w Królewcu, następnie w Dusseldorfie pod kierunkiem K. F. Lessinga (ob.). Zamieszkał tam stale i z czasem został profesorem perspektywy w akademii. Przedmiotem obrazów N-go są sceny z życia wojskowego i bitwy, jak: Przejście przez Berezynę (1853); Straż pograniczna rossyjska ścigająca przemytników (1861); Przeprawa przez Elsterę (1863); Epizod z powstania polskiego (1872); Pożar wsi

w zimie (1877); Modlitwa przed bitwą. Oprócz

к. в.

Nil, rzeka Afryki północno-wschodniej, po Missouri-Mississipi największa na ziemi, biorąca początek w krainie Wielkich Jezior Afryki równikowej. Naczelne miejsce w tej krainie jezior zajmuje jezioro Ukerewe, albo Wiktorya Nyanza, odkryte w r. 1858 przez Spęka, opłynięte i zbadane w r. 1875 przez słynnego S t a n 1 e y a. Obszarem przenosi ono blizko pięć razy Ładogę i dorównywa amerykańskiemu jezioru Wyższemu. Trapezoidalne jego zwierciadło, na 1 200 m. nad poziom morza wzniesione, północną podstawą opiera się o równik; jest to źródłowe jezioro Nilu, owe odwieczne, geograficzne desideratum. 7i zachodu, południa i wschodu otaczają je' wieńcem góry wysokie; między niemi wznoszą się dwa olbrzymy lądu afrykańskiego: Kenia i Kilimandżaro, wulkany wygasłe, uwieńczone wiecznemi śniegami. Z gór, okalających zbliz-ka jezioro, spływają ku niemu liczne strumienie, zasilające je swemi wodami. Głównym dopływem jest wpadająca z zachodu Kagera z biegiem krętym, pełnym wodospadów i jezior ^hraz bujną roślinnością wodną (papyrus). Źródła jej, odkryte przez O. Baumana, niedaleko jeziora Tanganika pod 4° szer. pd., są prawdziwemi

źródłami Nilu. Rzeka Simiu, wpadająca do ! nej do skraju północnego. Po wyjściu z jezio-jeziora z południa, uważana dawniej jako równorzędna z Kagerą, została obecnie badaniami Baumana „pozbawiona głowy“: jej mniemana część górna okazała się należącą nie do niej, lecz do innego systematu (Sembiti) tak, iż Simiu spadła do roli bardzo skromnej, nie przewyższającej drobnych dopływów wschodnich (Ru-vana, Mori) i półn.-wschodnich (Nsoia, Sio).

ra rzeka płynie dalej w głównym kierunku północnym, pośród gór skalistych i z tego powodu otrzymała miano „rzeki górskiej“ (Bahr-el-Ge-bel); poniżej Wadelai dorzecze jej ulega silnemu zwężeniu, gdyż tu dorzecze Konga (Uelle) podchodzi prawie do samego łożyska rzeki. Poniżej Dufile rzeka znów przerzyna się kataraktami, tamuj ącemi żeglugę, na niższy stopień pod Lado (5° szer. pn.). Scenerya rzeki między Dufile i Lado jest miejscami niezwykle wspaniała: w głęboko wyżłobionem łożysku szumi błękitna rzeka na niezliczonych małych kaskadach i prądach; na prawym brzegu wzgórza podnoszą się zwolna do bujnie zalesionych gór, podczas gdy na lewym przeplatają się z okolicami parkowemi, żółtawemi płatami piasku i chaotycznie nagromadzonemi głazami; małe, lesiste wysepki nadają też rzece wiele wdzięku. Przed Lado Nil przepływa około zwalisk dawnej misyi katolickiej Gondokoro, która odegrała ważną rolę w historyi zbadania Afryki, albowiem tu był koniec żeglugi w górę rzeki i punkt wyjścia wypraw lądowych w głąb kraju. Gondokoro upadło wskutek zmiany ramienia nilowego. Na północ od Lado, Bahr-el-Gebel traci właściwości rzeki górskiej i jeziornej, zachowując kierunek północny i wstępuje na równinę błotnistą, alu-wiąlną Sudanu wschodniego (jednak jeszcze na 460 m. wysoką). Rzeka, pod nazwą Kir, toczy się tu powoli w licznych zakrętach, dzieli się na odnogi, tworząc liczne wyspy i mielizny, a dosięga znacznej szerokości. W tej tylko części swego biegu systemat Nilu posiada gęstą sieć dopływów tak z lewej, jak i z prawej strony; podróżnik austryacki M a r n o, badacz krain nilowych, który padł ofiarą swego zapału naukowego, w następujący sposób charakteryzuje tę część dorzecza nilowego: „W przeciwieństwie do rzek wschodniej części nilowego systematu, to jest do wypływających z górskiej krainy Abisynii, lewe dopływTy ekwatoryalnego Nilu posiadają krótki bieg górny, a długi dolny z mało wybitnemi łożyskami. Brzegi, gdzie wogóle może być o nich mowa, rozpłaszczają się i spływają z sąsiednią równiną, która leży na jednym z nimi poziomie, przedstawia mniej więcej znaczny obszar zalewu; to stanowi dogodny warunek do osadzania mułu, przynoszonego przez rzeki z gór. Stąd powitają zmiany w kierunku rzek, wznoszenie łożysk, zmniejszenie spadków i zniwelowanie całej krainy — czynniki, które, działając bez ustanku przez setki i tysiące lat, muszą zmieniać ukształtowanie całej krainy“. Te właśnie warunki sprzyjają podziałowi rzeki na ramiona i tworzeniu się wysp; z licznych ramion tej części biegu najznacniejsze zowie się Bahr-el-Seraf. Ramię to oddziela się na prawo od rzeki głównej, nieco na pn. od 7° szer., a łączy się znowu poniżej uścia Bahr-el-Gazalu, i zwrotu rzeki głównej ku wschodowi (pod 9¹/₂°

Wielki rezerwoar Nilowy, zbierający te wszystkie wody, jezioro Ukerewe, . jest największem słodkowodnem jeziorem Afryki, posiada błękitną barwę wód i brzegi po większej części wyniosłe, a na nich liczne wsi, tonące wśród zieleni gajów bananowych. Wzdłuż wybrzeży północnych porasta gęsty las trzcinowy. Liczne wyspy jeziora, pokryte bujną roślinnością, zamieszkuje ludność, która tu znalazła schronienie przed napadami wojowniczych plemion. Stanley, podczas swej żeglugi po tern jeziorze, miał wiele do walczenia z korsarzami, hipopotamami i burzami, ale przyznaje, że pod względem krajobrazowego wdzięku jezioro Ukerewe jest perłą lądu afrykańskiego. Olbrzymia masa wód Nyan-zy znajduje odpływ na brzegu północnym, za pośrednictwem rzeki Victoria Nil, płynącej ku północnemu zachodowi, lecz, niestety, zaraz po wyjściu z jeziora, rzeka ta, torując sobie łożysko przez zagradzający jej drogę wał skalisty, tworząc wodospady Rip on a. Poniżej wodospadów znajdują się jeszcze prądy, a dalej rzeka płynie już między brzegami nizkiemi, zarosłemi papy-rusem i trzciną i w czasie wysokiego stanu wód zalewa znaczne obszary; wtedy z nieprzejrzanej przestrzeni wodnej sterczą tylko chaty mieszkańców na pagórkach i olbrzymie kopce termi-tów. Ta część N-u, zwana Sommerset Nil, przepływa dwa jeziora pomniejsze i jest żeglowna; dopiero poniżej wielkiego kolana ku zachodowi, około 30° dług. wschodniej od Paryża, rzeka, zstępując z wyżyny Unioro na niższy taras jeziora Mwutan (Albert Nyanza), toruje sobie znów przejście przez skały granitowe i tworzy liczne wodospady, z których największy,

Murchison a, ma 36 m .wys. Po obu stronach tego wodospadu wznoszą się do wysokości 90 m. brzegi skaliste, pokryte najbujniejszą roślinnością zwrotnikową, a po za niemi rozciągają się nieprzejrzane sawanny, t. j. równiny trawiaste, poprzerzynane tu i owdzie lasami parkowemi; ten krajobraz, pełen wdzięku, odtworzył w swym opisie Baker, odkrywca wodospadu. Poniżej uspokojona rzeka staje się znów żeglowna i wlewa się do jeziora Mwutan. Drugi zbiornik nilowy, jezioro Mwutan, zwane Albert Nyanza, przez odkrywcę swego, В а к e r a, znacznie mniejszy od poprzedniego, przyjmujące z południa rzekę Semliki, odpływ jeziora Albert-Edward, leży na wysokości 700 m. wśród brzegów stromych, skalistych (wyjąwszy północny), z których staczają się ku jezioru wodospady wspaniałe. Sommerset Nil przepływa to jezioro tylko po linii stycz- I szer.). Utworzona tym sposobem, między rzeką

główną i Serafem, wyspa deltowata dosięga przeszło 10 mil, szerokości i blizko 30 mil długości, To jest właściwa, bagnista kraina górnego Nilu; dotąd też tylko dosięgnęła wyprawa rzymska za cesarza Nerona (r. 60 po Chr.). Na tej przestrzeni, tak rzeka główna, jak i Seraf, rozlewają szeroko i tworzą liczne kanały, łachy, jeziora i bagna. Te kanały boczne dają nieraz jedyną możność obejścia koryta głównego, zapchanego często tamami roślinnemi. Zabagnie-nie, tworzenie się kanałów i wogóle stagnacya wód tutejszych, zależy też w znacznej części od bujnego rozwoju pływającej roślinności wodnej, oraz papyrusów i ambączu, które wstrzymują bieg wody i sprzyjają tworzeniu się osadów. W czasie wysokiego stanu wód odrywają się nieraz wielkie masy roślinności pływającej, i, unoszone prądem, gromadzą się w miejscach węższych, czasem zupełnie zagradzają łożysko rzeki, stawiając takie tamy żegludze, jak wieczne lody w morzach biegunowych. Słaby prąd wody nie jest w stanie usunąć tych przeszkód, które potęgują się coraz nowemi, nadpływaj ą-cemi masami traw. Woda, unosząc się po za tą tamą, wzmożonem ciśnieniem wpycha nowo nadpływające masy pod poprzednie, tak, iż rzeka nietylko w całej swej szerokości, ale i w całej głębokości, zapełnia się masami roślinnemi: Tym sposobem powstaje w końcu niepokonana dla statków grobla roślinna, zwana w języku miejscowym „sett“. Te tamy są tak zbite, mocne, i elastyczne, że pędzący parowiec, który do połowy zagłębia się w nie aż po koła, odskakuje następnie, jakby od poduszki elastycznej, a karawany przebywają po nich rzekę, jak po moście. W niektórych latach tamy te dosięgają rozmiarów tak znacznych, iż rzeka przy najwyższym stanie wody nie jest w możności ich usunąć i trzeba do tego pomocy człowieka. Tak np. w latach od 1878 — 1880 tamy roślinne przerwały zupełnie żeglugę na Bahr-el-Gebelu, między 7° a 9° szer. W roku 1880 wyprawa egipska pod wodzą G e s s i e g o, złożona z 500 żołnierzy i wielu czarnych niewolników, ugrzązłszy w tych tamach, wymarła prawie cała z głodu i chorób. Usiłowaniom podróżnika Marno udało się wyswobodzić jej resztki i otworzyć rzekę dla żeglugi, ale wkrótce potem Gessi zmarł, zarówno jak i Marno. Po obu stronach tej części rzeki widnieją wśród błot niezliczone wzgórza termitów, dość wysokie, by wyster-czać nad poziomem wylewu. W okolicy tej mieszkają N u e r o w i e, lud ichtyofagów, i również rybami żywiące się ptaki; jest to balaeniceps rex naturalistów. „Gdy spostrzeżemy zdała na wzgórzu termitowem tego dziwacznego ptaka z głową wielką, nogami długiemi i piórami sza-remi, zapytujemy siebie: czy to ptak czy to rybak Nuer natarty popiołem?” Przy końcu północnego biegu Bahr-el-Gebelu (pod 9¹/₂° szer.) obfite wody Bahr-el-Gazalu uderzają z lewej strony, pod kątem prostym, w prąd rzeki głów-

Encykl. Pnwsz. llustr. Zcsz. 18. T III.

nej i stąd tworzy się tu rozlew jezioro waty Mokren-el-Bohur (jezioro No na dawnych mapach), pokryty pływającemi wyspami roślinnemi, powiększający się znacznie w czasie deszczów i zabagniający okolicę. Wody rzeki głównej, u-legając parciu wód dopływu, zwracają się na chwilę w jego kierunku, to jest ku wschodowi wzdłuż 9¹/₂° szer. i przyjmują nazwę Bahr-el-Abiadu („rzeka biała”). Brzegi rzeki nikną tu dla oka śród wysokiej trawy i dopiero w odległości 2 — 3 km. po obu stronach szeregi drzew palmowych (deleb, dum) i akacyowych, oznaczają granicę rozlewu. Wkrótce po przyjęciu z prawej Sobatu, którego uście leży na jednej szerokości geograficznej z uściem Gasalu, rzeka główna pod Faszodą zwraca się znów ku północy i, płynąc dalej, aż do Chartumu, jak wprzód przez kraj płaski i błotnisty, rozszerza się znacznie (do 6 400 m.) i tworzy liczne wyspy Szyllu-ków. — Szyliuko wie są ludem po części pasterskim, po części rybackim, który uwija się po falach Nilu na swych łodziach maleńkich i lekkich z rośliny wodnej ambaez. Łodzie te są tak lekkie, że, jak twierdzi Schweinfurth, jeden człowiek może trzy łodzie wziąć na plecy, choć jedna łódź może unieść trzech ludzi. Szylluk po przebyciu pewnej części drogi wyciąga łódź na brzeg, bierze ją na ramię „jak hoplita swą tarczę“ i przynosi napowrót do domu. Szyllukowie odznaczają się duchem wojowniczym, dawniej zajmowali się korsarstwem, napadając na kupców chartumskich z kością słoniową; w odwet za to, załogi tych statków rabowały Szyllukom ich bydło.—Po prawej stronie rzeki rozciągają się tu lasy obszerne, aka-cyowe, dostarczające gumy kupcom chartumskim; między temi akacyami na uwagę szczególną zasługuje A. fistula, zwana tak przez Schwein-furtha od jej arabskiej nazwy „ssofar“ (=flet, albo fujarka). Białe, jak kość słoniowa, ciernie tej akacyi, są siedliskiem pewnego rodzaju po-czwarki i wskutek tego nabrzmiewają przy nasadzie w banie wielkie. Gdy następnie owad wydostanie się przez otwór okrągły, tworzy się przestrzeń pusta dla rezonansu i pod wpływem wiatru wydaje tony fletu. W zimie, po opadnięciu liści, taki las akacyowy, z kredowo-bia-łemi konarami, robi wrażenie tłumu upiorów, a świst i jęk, jakby tysiąca głosów, podnosi jeszcze bardziej to wrażenie osobliwe.—Tylko w tej środkowej części swego biegu N., jakeśmy powiedzieli, posiada bogaty rozwój dopływów (co zależy od ukształtowania dorzecza i rozkładu opadów atmosferycznych), tak, iż da się porównać do smukłego pnia, który tylko w połowie swej wysokości posiada pęczkowate rozgałęzienia obustronne, lecz nie przeciwległe. Zachodni z tych pęczków stanowi sieć rzek spływających z północno-równikowego działu wodnego (Uelle-Kongo) i łączących się w jedną rzekę Bahr-el-Gasal, która przewyższa rzekę główną obfitością wód. Drugi, wschodni, nieco poniżej leżący, pęczek dopływów, z których najznaczniejszy Bahr-el-Asrak („rzeka niebieska“), otrzymuje rzeka główna z Abisynii. Oba te systematy, Gasalu i Asraku, mogą być uważane za drugorzędne rzeki źródłowe N-u. Zachodni pęczek dopływów, rozwijający się nakształt wachlarza, jest pod względem hydrograficznym szczególnie zajmujący. Dział wodny, z którego te rzeki spływają, ma kierunek z południowego wschodu na północny zachód, ogólny zaś kierunek całej siatki wodnej jest z południowego zachodu na północny wschód; ale w miarę oddalania się na zachód od Bahr - el - Gebelu, rzeki pęczka zachodniego okazują coraz wyraźniej dążność do zbaczania ku wschodowi, tak, iż nakoniec rzeka Bahr-el-Arab, albo el-Homr, ma kierunek czysto wschodni i w dalszym ciągu przyjmuje nazwę Bahr-el-Gasalu. Z kierunku działu wodnego wynika, że im dalej na zachód, tym rzeki te mają krótszy rozwój; z równomiernego zaś, półnonco-wscho-dniego pochylenia się tego działu, nakształt jednej tafli, wynika paralelizm zadziwiający tej siatki dopływów, tak, iż całe dorzecze jest pokrajane w wąskie i długie cząsteczki (podobnie jak na górnym biegu lewych dopływów średniej Kongo). Dopływy te w biegu górnym, w pobliżu działu wodnego, żłobią sobie łożyska głębokie i wrzynają się aż w podkład skalisty. W tych dolinach głębokich wzdłuż rzek ciągną się lasy gęste i wysokie „gale-ryowe“; rzeki płyną tu wśród nieprzerwanych, szpalerów gęstych, a nieraz nawet pod sklepieniem zielonem, jakby w tunelach. We wnętrzu lasów tych nadbrzeżnych, pnie drzew, niby olbrzymie kulumny świątyń egipskich, wspierają śród wiecznego mroku sklepienia zielone. Tajemniczą ciszę tych świątyń natury przerywa szmer sączących się, niezliczonych źródeł i strumieni. Z zewnątrz widziane lasy te wyglądają jak nieprzerwana ściana zieleni. Wysokość tych kolumn z wnętrza dosięga 100 stóp, ale z zewnątrz nie przedstawiają się tak imponująco, gdyż wskutek zagłębienia dolin rzecznych nieraz tylko połowa tej wysokości sterczy nad powierzchnią kraju okolicznego; a czasem nawet cała taka „galerya” kryje się w głębi doliny rzecznej. Wynioślejsze między-rzecza, wązkie a długie, posiadają wygląd stepowy i obfitują w żelazo darniowe; to też u ludów, zamieszkujących ten kraj (Njam-Njam, Bongo, Djur), rozwinął się znacznie przemysł kowalski, a ostrza lanc służą tu za drobną monetę. Z pośród tych stepów wyskakują tu i owdzie, niby wyspy, skały gnejsowe i granitowe, o ścianach stromych i grzbietach płaskich; na nich krajowcy budują swe wsi warowne. Wiele z tych wsi pozdobywali chartumscy handlarze kością słoniową, stojąc na czele swych band nubijskich i założyli na tych skałach, jak również nad brodami rzecznemi, w miejscach przeprawy, osady warowne, zwane seribami, służące za składy kości słoniowej i zapasów różnych. Seri-

by te przypominają ostrogi kozackie w okresie podboju Syberyi, lub forty handlarzy futer w północnej Ameryce Brytańskiej. Egipcyanie, zdobywszy te seriby, zamienili je na swe stacye wojskowe. W biegu dolnym, rzeki systematu Gasalu płyną leniwo śród brzegów niskich, tworząc labirynt kanałów, jezior i bagien z bujną roślinością wodną, a wodą prawie stojącą; w czasie wysokiego stanu wód zalewają one ogroin-I ny obszar przybrzeżny. Pośród tych bagien i labiryntu kanałów ukrył się lud pasterski Diuków, aby uchronić swe stada przed razziami komendantów serib.—Pęczek wschodni dopływów, leżący poniżej zachodniego, składa się z trzech nici głównych: Sobatu, którego bieg górny jest nieżeglowny i mało znany, Bahr - el - Asraku i Atbary. Najważniejszy z nich jest Bahr-el-Asrak („rzeka niebieska”). Wypływa ona pod nazwą Abai na wysokości 2 800 m. z górskiej krainy Abisynii, owej „Szwajcaryi afrykańskiej”, owej warowni skalistej, naturalnej, stanowiącej najdalej na północ wysunięty bastyon wyżyny wschodnio-afrykańskiej. Bastyon ten wyskakuje nagle skalistemi ścianami, poczęści z bło-nistej i lesistej krainy Kuolla, po części ze spiekłej, bezwodnej Samhary (na wschodzie). Wnętrze Abisynii, to labirynt skał, piętrzących się chaotycznie „niby rozburzone prace przedwiekowych Tytanów”. Młodzieńczy Abai z szumem i pianą stacza się po skałach w głęboko wyżłobionem korycie, trworząc katarakty, i wpada do jeziora alpejskiego Tana (1850 m. wysok.), które leży w zagłębieniu wyżyny na 3 000 m. wysokiej. Po wyjściu z jeziora, Abai płynie z początku w łożysku głębokiem ku południowemu wschodowi, a następnie zatacza łuk i zwraca się pod nazwą Bahr-el-Asraku na północny zachód. Płynąc wciąż w tym kierunku z początku u stóp wyżyny przez równinę lesistą Kuolla, potem przez równinę stepową Sennaru, rzeka świadczy o swej górskości, płynie bystro między brzegami wysokiemi, które tylko miejscami zalewa w czasie wysokiego stanu wody. Bystry prąd Asraku zapewnia mu ważne stanowisko w systemacie nilowym i jemu to (wraz z Atbarą) zawdzięcza Egipt ów muł żyzny, wydarty Abisynii, który połączona rzeka Nil osadza w swym biegu dolnym; tym osadom zawdzięcza Egipt swe powstanie i pomyślność; Abisynia jest ojcem, a Nil matką Egiptu.—Przy spływie Bahr-el-Asraku z Bahr-el-Abiadem, na wązkim półwyspie, między obu rzekami, leży Chartum (16° szerok. 380 m. wysok.), główny rynek handlowy Sudanu wschodniego; tu z obszaru Gasalu i Gebelu przywożą kość słoniową, gumę, a także pióra strusie; towary te idą dalej w dół Nilu do Nubii i Egiptu, lub zbaczają od Berberu do morza Czerwonego i Arabii. Ostatnią rzeką, zasilającą Nil, jest Atbara, zwana w górnym biegu Takassie, biorąca początek również na wyżynie Abisynii, śród jej najwyższych wierzchołków. Atbara zbliża się znamiennie do Asra-ku, tylko mniej obfituje w wodę, tak, iż w porze suszy czasami rozpada się na szereg kałuż i nie dosięga Nilu. Uście Atbary leży już poniżej Chartumu, w następnej już części Nilu. Dolina, którą Nil przebiega od Lado do Chartumu, jak cechy geologiczne gruntu wskazują, była jeziorem, które spłynęło, gdy rzeka wyżłobiła sobie łożysko poniżej Chartumu w piaskowcowej wyżynie Nubii. Wyżyna ta, wraz z Egiptem, Saharą i Arabią, stanowi pod względem geola-gicznym jedną krainę („Wüstentafel“ Sues sa): na pomarszczonej i wyrównanej podstawie archaicznej z granitów, gnejsów i łupków krystalicznych, osadziły się tu niezgodnie, poziomo warstwy piaskowca kredowego; zresztą, warstwy te występują głównie w Nubii (stąd „piaskowiec nubijski“), w Egipcie zaś—tylko w części południowej do Esneh; dalej zaś, na północ, jest już pokrycie trzeciorzędowe, tym młodsze, im dalej ku północy. Sama dolina rzeki i delta składają się z osadów aluwialnych, tylko w łożysku rzeki, na wyżynie Nubii, występują gdzie niegdzie skały podstawne, krystaliczne; tam siła wyżłabiająca natrafiła na opór większy i tam też utworzyły się, wodospady, katarakty i prądy.—Wyżyna Nubii jest to kraina skalista, bezpłodna i sucha, niby „arena działalności straszliwego Neftysa i Ty fon a, bóstw pustyni i chaosu“. Odnosi się to szczególnie do północnej części Nubii, owej „krainy kamienia“ (Dar-el-Hadjar). Ten ustrój krain odbił się na charakterze mieszkańców i na ich losach dziejowych; Nubia była zawsze schronieniem przed najazdem zdobywców: w czasie najścia pasterskich Hyksów na żyzną dolinę Egiptu, część Egipcyan schroniła się w „krainie kamieni“, niby za murem skalistym. Ten labirynt skał dawał świątynie ich bogom, zamki warowne ich wodzom, bezpieczne miejsca zborne ich wojownikom. W tej dzikiej krainie Egipcyanie, dotąd spokojni rolnicy, nabrali energii i siły do zemszczenia się na wrogach i odebrania ojczyzny. Bezpłodność krainy zmuszała ich do szybkiej stanowczości; dla utrzymania życia musieli przedsiębrać wyprawy łupieskie na swą dawną, żyzną ojczyznę; taki beduiński sposób życia przyzwyczaił ich do niebezpieczeństw wojennych i, gdy dostatecznie wzrośli w liczbę, rozpoczęli wojnę o niepodległość i wyparli Hyksów z żyznego Egiptu. Nubia odegrała tu tak rolę, jak skalista Asturya w dziejach półwyspu Pirenej-skiego. I później jeszcze skalista Nubia stawiała tamę zdobywczym zagonem Persów, Aleksandra Macedońskiego, Rzymian, Arabów i M e h e m e d a A1 e g o; przed nim właśnie skryli się tu Mamelucy i niepokoili czas jakiś Egipt napadami swemi. Wskutek takiego układu krainy i związanego z nim przebiegu dziejowego, Nubijczycy wyrobili w sobie wTysokie poczucie wrol-ności i godności osobistej, w przeciwieństwie z rol-niczemi Egipcyanami. U Nubijczyków nie spotykamy bynajmiej tej uniżoności, którą odznaczają się

Egipcyanie. Gdy Sch w ein furt h pytał się pewnego razu Nubijczyka, dlaczego tenże nie tytułuje go sidi, jak to czynią Egipcyanie, usłyszał odpowiedź; „sidi znaczy pan, a pan jest tylko jeden, wszechmocny Bóg“. Natomiast ubóstwo krainy wyrodziło też strony ujemne charakteru i życia narodowego, jak: chciwość, łupiestwo i wychodztwo za zarobkiem, handel niewolnikami i t. p. Handlarze niewolników, tak zwami gel-labowie i handlarze kością słoniową, na czele najemnych band Nubijczyków, przedsiębrali dalekie wyprawy w obszar Bahr-el-Gasalu, który zyskał miano „pastwiska głodnych Nubijczyków“. Niegdyś Nubijczycy płacili niewolnikami rodzaj daniny władcom mahometańskim Egiptu, otrzymując w zamian konieczne im zboże. Taką to krainę przerzyna Nil poniżej Chartumu. W biegu tym, tak przez wyżynę Nubii, jak i w dalszej części swego dorzecza, w dolinie Egiptu. Nil wygina się łukowato, tworząc dwie litery S, ten łukowaty kształt biegu, właściwy wielu rzekom Afryki (Niger, Kongo, Zambezi, Limpopo), wynika z większego wzniesienia pewnych środków wyżyny, które zmusiło wody do kołowego opływania. Pierwsze S sięga na północ do Karosko i posiada łuki o napięciu silniejszem, niż drugie. Na pierwszym z dwuch łuków, tworzących pierwsze S, Nil jest żeglowny do Berbera; wprawdzie w tej części biegu leży tak zwana 6-ta katarakta (licząc w górę rzeki), ale jest nawet w czasie niskiego stanu wody bardzo nieznaczną przeszkodą. Wzdłuż tej katarakty ciągnie się labirynt wysepek skalistych, zwany przez żeglarzy nilowych „archipelagiem 99 wysp“; wyspy te, porosłe akacyami cudnej zieloności, sprawiają na podróżnych wrażenie czarujące. Miasto Berber leży poniżej uścia Atbary w punkcie wyjątkowego w Nubii rozszerzenia się doliny rzecznej (umożliwiającego uprawę) oraz największego zbliżenia się łuku N-go do m. Czerwonego, gdzie leży port Suakim. Oba te miasta zawdzięczają swe znaczenie właśnie temu zbliżeniu się dwuch ogniw komunikacyjnych, oraz łączącej je dolinie poprzecznej w grzbiecie, wyżyny Nubijskiej; droga ta jest oddawna bardzo uczęszczana przez kupców i pielgrzymów mekkańskich, tembardziej, że poniżej Berbera N. z powodu katarakt jest nieżeglowny; część ruchu N-ego zbacza tu więc na wschód ku morzu Czerwonemu i Arabii. Z powodu znaczenia tej drogi powstał od niedawna plan połączenia Berbera z Suakimem koleją żelazną, lecz powstanie sudańskie, pod wodzą Mahdi eg o, odwlekło urzeczywistnienie tego zamiaru. Walka, która toczyła się na tej drodze, wykazuje też wielkie jej znaczenie: powstańcy zawładnęli, broniącym tej drogi fortem Sinkat i tym sposobem przecięli komunikacyę Berbera z Suakimem.—Dalsza część łuku Berbera i część następnego (łuk Dongoli) do Wadi Haifa, z powodu katarakt są nieżeglowne. Rzeka ma tu znamiona bystrego potoku górskiego, w wielu miejscach

tak wąskiego, że można przezeń kamieniem ca, znika, a natomiast otwiera się widok oży-przerzucić. Katarakty te stanowiły obronę zbuntowanych Mahdistów, utrudniały bowiem wysłanie w górę N-u flotylli wojennej, by dać odsiecz Chartumowi; opanowując miejsca wąskie i katarakty, powstańcy mogli nawet nieprze-puścić łodzi najmniejszej. W końcu jednak udało się Anglikom i Egipcyanom, przy pomocy sterników, sprowadzonych aż z Kanady, klasycznego kraju wodospadów, przeforsować, po wielu próbach i stratach, te przeszkody i stłumić powstanie. Po zboczach skalistych, ścieśniających tu rzekę, wije się tylko wąska ścieżka dla pieszych, a w głębi widnieją gdzieniegdzie szczeliny ze zbożem i palmami, ciągnące się wąskim, przerywanym rąbkiem wzdłuż rzeki. — Katarakta pod Wadi Haifa, zwana 2-gą (licząc w górę Nilu), lub wielką kataraktą, nawet w czasie wysokiego stanu wody da się przepłynąć tylko na maleńkich, umyślnie w tym celu zbudowanych, łodziach. Dlatego tutaj statki, płynące w górę N-u, przeładowują towary na wielbłądy i dalej podróż wodna zamienia się na karawanową, która idzie przez pustynię Korosko i Baj uda, wzdłuż cięciw łuków nilowych, do Berberu,

wiony; kraj ludny, egipski, u którego wejścia ciemne granitowe łańcuchy gór, cieśniny skalne, pieniące się nurty i skaliste wyspy ze swemi olbrzymiemi pomnikami, strzegą z południa krainy cudów starego świata, niby tajemnicze straże, postawione przed wiekami przez same żywioły. Według pojęć Egipcyan, tu, na wyspie Philae, gdzie kończy się żyzna ziemia egipska, a zaczyna pustynia, państwo Ty fo na, był grób O s i r i s a i tu mu kapłani składali ofiary (zwaliska świątyń); w grobie tym Osiris spoczywał przez czas suszy i niskiego stanu wód, a zmar-twychpowstawał w czasie wylewu. Poniżej Philae leżą katarakty Syeny, a poniżej tych kryta zielenią palm i akacyi wyspa Elefantyna; na tej wyspie są też zwaliska świątyń; na jednej ze ścian widać Wyobrażenie statku, któremu składano tu ofiary, jako przy końcu i początku żeglugi (analogia Eefantyny z Chortycą dnieprzań-ską). Tutaj też był nilometr, według którego wskazówek nakładano podatki; chciwi kapłani nie dozwalali tu zwykłym śmiertelnikom wstępu, aby inódz podawać przesadną wysokość nilometru i na tej podstawie zdzierać z ludu jak największe podatki.—Przy wyspie Elefanty-nie leży, na prawym brzegu rzeki, miasto Assuan (Syene); od tego miasta do wyspy Philae zbudowali Egipcyanie, na prawym brzegu rzeki, drogę lądową dla obejścia wodospadów; droga ta, dla obrony od napadów łupieskich z gór

po-

(obecnie kolej żelazna) lub Chartumu.—Poniżej katarakty Wadi Haifa leży Ebsampol, olbrzymia świątynia egipska, w skale wykuta. Bitter sądzi, że tu był niegdyś punkt środkowy kultu religijnego i związanego z nim zwykle handlu; tu musiało być targowisko, na którem Egipt

którego ślady, widne śród piasków, noszą nazwę Hayt-et-Adjaur. Z powodu tych wodospadów Assuan miał niegdyś ważne znaczenie handlowe i strategiczne; tu stały zawsze załogi egipskie; za czasów Herodota, który w swych podróżach aż dotąd dosięgnął, stała tu załoga perska, za czasów S t r a b o n a- kohorty rzymskie. Dopiero za Augusta Bzymianie, pod wodzą Petroili u sza, posunęli się po za katarakty Syeny i zdobyli twierdzę Ibrim; ale, jak sądzi Bitter, nie zdołali rozprzestrzenić swej władzy po za kataraktę wielką pod Wadi Haifa. Arabowie dopiero w XIII-ym wieku tam dosięgnęli, później udało się tam usadowić Mamelukom, przeciw którym francuski generał Desaix zbudował pod Assuanem bastyon. — „Kraina kamieni“ zawsze stanowiła ważną zaporę, a stąd dla zbiegów schronienie; np. Mamelucy stawiali tam długi opór, dopiero po uporczywych gojach i zdobyciu twierdzy Ibrim udało się Mehemedowi A leniu zawojować Nubię, obfitują w łomy kamieni, jak oto: granitu, który tworzy katarakty („syenit“), piaskowca, i dalej na północ, wapienia. Odłamy tutejszych kamieni spuszczano wdół N-m dla wznoszenia świątyń, pałaców i pomników. W r. 1902 poniżej Philae zbudowano w poprzek N-u tamę olbrzymią, aby uchronić wodę rzeki od szybkiego spłynięcia w czasie wezbrania i rozdzielić ją prawidłowo w celach irygacyjnych. Luki w tamie służą do

i Nubia wymieniały swe płody. W tej świąty- Arabskich, była zasłonięta z tej strony murem ni składano bogom ofiary za szczęśliwe przebycie, drogi karawanowej przez pustynię. Poniżej Ebsambolu leży Ibrim, gdzie była forteca na skale, broniąca wstępu do Nubii górnej, a zarazem stanowiąca punkt wyjścia dla wypraw Nubijczyków na Egipt. Poniżej Ibrimu, pod Korosko, kończy się pierwsze S N-we. — Drugie S posiada łuki mniej wygięte; na pierwszym z nich, prawie w połowie, pod miastem Assuan, w starożytności Syene (prawie pod zwrotnikiem Baka—pierwszy pomiar południka), leży ostatnia katarakta nilowa, zwanu 1-szą, która w czasie wysokiego stanu wody da się przebywać łatwo.

Okolice Assuanu

Z wyższych okolic Nubii, mówi Bitter, toruje tu sobie N. po raz ostatni drogę, jako rzeka górska, przez skaliste wyspy i cieśniny; na przestrzeni od wyspy Philae do Elefantyny spada z szumem i pianą przez katarakty Syeny do nowej, błogosławionej krainy Egiptu, przez którą płynie dalej już z majestatycznym spokojem, jako dobroczynna, życiodawcza rzeka. Gdy karawana, która długo ciągnęła przez jednostajną, skwarną i bezwodną pustynię Nubii, zbliży się do tej granicy Egiptu wyższego, to przygnębioną duszę podróżnika orzeźwi najprzód daleki szum katarakt, a następnie widok zieleni palmowych gajów Syeny; człowiek uczuwa się tu jakby odrodzony, powołany do nowego, rosko-sznego życia. Ponure wrażenie, którem spiekła, rozpaczliwa pustynia przygniata duszę wędrow-

przepuszczania mułu, a kanał obwodowy ze szlu-zami, służy dla żeglugi.—Poniżej Assuanu N. wstępuje w dolinę szerszą Egiptu, rozciągającą się równolegle do m. Czerwonego i zachodniego pasa oaz, między dwoma wałami wyżyn: Arabskim na wschodzie i Libijskim na zachodzie, podobnie jak dolina Renu wyższego między Szwarzwaldem i Wogezami. „W tej krainie, rozciągającej się na sto kilkadziesiąt mil długości, a zaledwie kilka mil szerokości, łączy się blask nieba, świeżość wody, żyzność równiny, bezpłodność przyległych wyżyn, ciężka nędza człowieka dzisiejszego i pomniki olbrzymie wieków zamierzchłych, je-dnem słowem, wszystkie kontrasty, aby napełnić duszę postrzegacza niemym podziwem, lub wprawić go w zadumę głęboką“ (Arnold Robert). Z dwuch, ściskających dolinę, wałów, wyższy, Arabski, spada ku niej stromo, nieraz nawet bezpośrednio do rzeki; wał Libijski leży nieco dalej od N-u, pozostawia dolinę szerszą i spuszcza się ku niej łagodniej. Oba te wały wapienne, szczególnie Libijski, mają ustrój dziki, chaotycznny, pustynny. Pośród rumowiska i piasku sterczą tu miejscami nagie skały wapienne o powierzchni gładkej, wygładzonej przez lotny piasek i odbijającej silnie palące promienie słońca. — Okolica ta robi wrażenie południowoeuropejskiego Karstu, tylko wszystko jest tu bardziej puste, bezpłodne i martwe. Gdy podróżny stanie na wyniosłości i powiedzie wzrokiem dokoła, to duszę jego przejmie przygnębiające uczucie pustki i osamotnienia. Dzięki jednak tym nagim wałom skalistym, ściskającym, „niby mury więzienia“, zieloną, napływową dolinę N-u, miała ona materyał budowdany tym cenniejszy, iż wskutek bezleśności krainy, mieszkańcy nie mogli używać do budowy ani drzewa, ani cegły palonej. Te wały stanowiły, prócz tego naturalne, graniczne warownie Egiptu; dlatego to państwo Egipskie tak długie wieki przetrwało, ale dlatego też, gdy nadeszła chwila stanowcza zmierzenia się z wrogiem, Egipcyanie wykazali tak mało siły odpornej. Albowiem ta wyspowość niejako Egiptu, otoczonego po części morzem, po części pustynią skalistą, miała znaczenie ochronne, ale zarazem i zgubne; ochronne, bo do czasu utrudniała dostęp obcym zdobywcom, zgubne, bo gdy raz szranki zostały przerwane, to wrogowie zastali Egipcyan niezahartowanycli w zewnętrznej walce o byt, jak wogóle wyspiarzy, i to tern bardziej, że żyzność ziemi wyro-dziła zniewieściałość i despotyzm. Egipcyanie, podobnie jak Indowie, nie umieli nigdy mężnie stawić czoła wrogowi i w nowszych czasach ten sam brak hartu uwidocznił się w powstaniu A r a b i e g o baszy, oraz w walkach Fellachów przeciw powstańcom nubijskim. Wprawdzie udało się starożytnym Egipcyanom wyprzeć Hyksów, ale to dopiero wtedy, gdy pod wpływem surowej przyrody nubijskiej charakter Egipcyan uległ zmianie, zahartował się.—Na początku tego biegu Nilu, zaraz poniżej Assuanu, skały jeszcze pa

rę razy obustronnie przystępują do samej rzeki, to znów oddalają się naprzemian i tym sposobem tworzą się kotliny nadrzeczne, połączone z morzem Czerwonem poprzecznemi dolinami w górach Arabskich; dlatego tu powstały osady ludzkie. Przed pierwszem zwężeniem doliny, pod Selseleh, jedna z gór, .zbliżających się do rzeki, nosi miano „góry burz“, albowiem po nad nią, przy najpogodniej szem niebie i silnym upale, zbierają się nagle chmury gromowe, z których padają pioruny i błyskawice do rzeki, a wicher rzuca i roztrzaskuje barki o nagie skały piaskowcowe wybrzeża. Tu mieszkają nieliczni ludzie jaskiniowi, którym śród pustyni tylko te burze przynoszą dary przypadkowe, jako „Strandgut“. Poniżej tej góry leży cieśnina Selseleh z łomami piaskowca, a jeszcze poniżej, gdzie góry się oddalają, w kotlinie, leży Edfu i dalej Esneh, od których prowadzą doliny do morza Czerwonego; od pierwszego —do starożytnego portu Berenice, od drugiego —do Kosseir. Dalej następuje drugie zwężenie, Gebeleyn, gdzie skały tak z obu stron zbliżają się do rzeki, że niema nawet ścieżki na wybrzeżu, lecz trzeba skręcać daleko drogą lądową, by się dostać do trzeciej, największej kotliny, tebańskiej. Nil tworzy tutaj łuk ku wschodowi, zbliżający go do morza Czerwonego, do którego (Kosseir) prowadzi dolina; na łuku tym leżą zwaliska Teb, a nieco poniżej miasto Keneli. „Ta kotlina tebańska przedstawia miejscowość, jakby przeznaczoną od natury na wielkie ognisko ludności. Tutaj zbiegają się drogi handlowe Azyi i Afryki. Tutaj mają swe uście najprostsze drogi z Sudanu i pasa zachodniego oaz, z Abisynii i Nubii. Stąd biegną wadi (wyschłe łożyska potoków) do morza Czerwonego. Tutaj też leżało „miasto A mm o na“ Biblii, albo „stubramne“ Teby Egipcyan. Dziś jeszcze widoczne są tu rozrzucone zwaliska tego miasta, którego sława za czasówT Homera, aż do odległej Grecyi sięgała. Tu za panowania wielkiego Ramzesa Miamuna spływały bogactwa całego znanego naówczas świata, spotykali się kupcy czarni Sudanu i poławiacze pereł z oceanu Indyjskiego. Świątynie i pałace, budowane i upiększane przez cały szereg faraonów, współubiegały się ze sobą we wspaniałości i blasku; gaje orzeźwiające palm i mimozy okalały je wraz z rozrzuconemi wdzięcznie kląbami kwiatów; czyste i surowe linie tych wspaniałych budowli odbijały się w modrych zwierciadłach marmurowych lub porfirowych rezerwoarów, a promienie pogodnego słońca igrały z żywemi barwami płaskorzeźb na pylonach granitowych, obeliskach czerwonawych, na głowach olbrzmich sfinksów i kolosów. Żaden język dzisiejszy nie jest w stanie wyrazić wspaniałości tego miasta, żaden pędzel go odtworzyć; nawet w myśli, po zbadaniu szczątków jego, pozostaje zaledwie słaby obraz jego minionej wielkości“ (Robert Arnold). Obecnie, śród ruin, rozciągających się po obu stronach Nilu, leżą tu cztery wioski nędzne, a po lewej stronie wznoszą

się kolosy Amen hôtep a III, z których jeden zwany „kolosem Memnona“ wydaje dźwięki o wschodzie słońca, gdyż cząsteczki jego, ogrzane nagle, po silnem oziębieniu nocnem (klimat kontynentalny), pękają.—Poniżej łuku tebańskie-go Nilu, pod Assiut, góry oddalają się od rzeki, dolina stale się rozszerza i tu, po Egipcie górnym, zaczyna się Egipt średni. Dolina ta, to dawna zatoka morska, równoległa do morza Czerwonego, zapełniona żyznym mułem rzecznym z Abisynii. Rzece zawdzięcza ona swe powstanie, jest „darem rzeki" (AlpTcroę oy too Tcotaaoö). Ten pas ziemi żyznej, ciemnej tworzy kontrast wybitny z otaczającą, jasną, piaszczystą, lub wapienną pustynią; stąd egipska nazwa kraju, „Kenii“, co znaczy czarny.—Ilość wody w Nilu znacznie się tu zmniejsza, gdyż mieszkańcy używają jej na kanały irygacyjne, które leżą głównie po zachodniej (libijskiej) stronie rzeki, albowiem po wschodniej wyżyna Arabska zbyt blisko przystępuje do Nilu. Pola uprawne leżą między rzeką i kanałem, ciągnącym się u podnóża wyżyny Libijskiej; kanał ten, zwany kanałem Józefa, jest pozostałością staro-egips-kich budowli wodnych; boczną swą odnogą, idącą przez szczelinę skalną w górach Libijskich, zasila oazę Fayum, ogród różany Egiptu, i kończy się u lewego ramienia Nilu, Rozetty.— Ostatnią odmianą swego biegu, deltę, tworzy Nil pod 30° szerokości poniżej Kairu. Tutaj wały skaliste, ścieśniające dotąd dolinę rzeki, znikają, a przez to otwierają się drogi z zamkniętej doliny; na zachód — do oazy Siuach (Jowisza Ammona', ogrodu drzew daktylowych, oliwnych i figowych, wśród piaszczystej pustyni („szmaragd w złotej oprawie“ j; na wschód—na przesmyk Su-ezki i do morza Czerwonego. To są dwie bramy Egiptu, strzeżone w starożytności przez dwie twierdze: Mare a na zachodzie, przeciw nomadom Libijskim i Relu si um na wschodzie, przeciw koczownikom Semickim zAzyi (trzeciej bramy Egiptu, broniło Syene przeciw Nubijczykom). Droga na wschód przez przesmyk Suezki, ścieśniony dwoma morzami, broniona po części przez linię jezior Gorzkich, była prócz tego, jak to się zwykle zdarza na przesmykach, zamknięta murem obronnym, zbudowanym przez Ramzesa Miamuna. Ten „mur egipski“ składał się z licznych warowni, połączonych szańcami wysokiemi i biegł od Pelusium nad morzem Śródziemnem, wzdłuż jezior Gorzkich, do dzisiejszego Suezu nad morzem Czerwonem. Tu Egipcyanie powstrzymywali najścia Azyatów, tu rozstrzygały się losy Egiptu (zwycięstwo K a m b y z e s a nad Psamenitem pod Pelusium). Obecnie cytadela, broniąca z tej strony doliny nilowej, wznosi się na ostatniej odrośli łańcucha Arabskiego, stromym i białym Mokat-tamie; u stóp tej cytadeli rozciąga się dzisiejszy Kair, Mas r-e 1-K a h i r a, to jest „zwycięska“, tak zwą Arabowie „królowę doliny nilowej“, stolicę państwa egipskiego. „Różnobarwne życie kipi na ulicach tego miasta: obok ruchliwego Euro

pejczyka stąpa zamyślony Turek, dumny Arab, przygnębiony Fellach, ubogi handlarz wody, w worącli skórzanych roznoszonej i nędzny niewolnik murzyński; wszelkie kontrasty dzisiejszego Wschodu i Zachodu są tu reprezentowane“. Ze szczytu cytadeli roztacza się widok wspaniały, ustępujący chyba tylko niezrównanej panoramie Bosforu: z morza domów wznosi się las, smukłych minaretów, rysujących się na żółta-wem tle przeciwległych gór pustyni, a nad tern rozpościera się lazur niezmącony pogodnego nieba. Niżej, za miastem, zielona smuga pól, zraszanych Nilem. Po za tern w dali na występie wyżyny Libijskiej rysują się ciemne, trójkątne sylwetki piramid; rankiem owiane mgłą błękitnej dali, w południe ostro odcięte, wyraźne, zbliżone; wieczorem płonące łuną zachodu, rzucające przedłużone cienie olbrzymie na zwaliska Mem-fisu, starożytnej stolicy faraonów.—Poniżej Kairu Nil, uwolniony od ścieśniających go wyżyn, dzieli się na odnogi i tworzy deltę obszerną; z dwuch głównych odnóg, zachodnia uchodzi do morza pod Rozettą, wschodnia pod Damiettą (klucz Egiptu w czasie wojen krzyżowych). Gęsta sieć odnóg bocznych i kanałów sztucznych łączy te dwie odnogi główne, oraz rozprzestrzenia się na zewnątrz ich, tworząc żyzną i gęsto zaludnioną krainę delty, poprzerzynaną groblami, po których snują się ciemne postaci Fellachów, a niekiedy przeciągają sznury wielbłądów; wzdłuż północnego rąbka delty ciągną się obfite w ryby jeziora nadbrzeżne (Mariutt, Burlos, Menzaleh), dziedzina niezliczonego ptactwa wodnego (pelikanów, czerwonakóów itd. >. Jeziora te oddzielone są od morza wązkiemi, piaszczystemi smugami, które dla żeglarza, zawijającego z północy do wybrzeży Egiptu, stanowią zaledwie dosztrzegal-ną granicę między ciemną zielenią fal morskich i błękitem nieba. Jeziora te powstały wskutek wdarcia się morza na nizkie wybrzeże, albowiem budownicza praca Nilu walczy tu z żywiołem burzącym: z powolnem obniżaniem się wybrzeża. W nowszych czasach uczony węgierski, Janko, wyraził w tej sprawie pogląd . przeciwny: zaprzeczając obniżaniu się wybrzeża, w ogóle zalewowi morskiemu, wkraczaniu morza na dawną deltę, świeżemu powstaniu jezior nadbrzeżnych. Na mierzei, oddzielającej jezioro Burlos od morza, znalazł Janko osady morskie (wapienne) i stąd wnosi, że dzisiejsze wybrzerze morza nie stanowi rąbka delty, lecz jest starym szeregiem wysepek, które zrosły się i zamknęły zatokę, wypełnioną obecnie osadami Nilu, ale jeszcze nie zupełnie; prawdziwy brzeg północny delty leży na południe jezior nadbrzeżnych. Jeziora te więc nie powstały przez zalew morski, lecz są pozostałością dawnej zatoki, nad której zapełnieniem rzeka dotąd pracuje (Petermami a „Mittheilungen“, 1892). Na pasie piaszczystym, oddzielającym od morza jezioro Mariut (Mareotis), leżała starożytna Aleksandry a (ob.), zbudowana dlatego na zachód od uściowycli ramion Nilu, że prąd morski unosi muł rzeczny ku wschodowi i zamula tam porty. Znaczenie handlowe Aleksandryi polegało na zbliżeniu się Nilu do morza Czerwonego w okolicach delty. Zbliżenie to i potrzeba komunikacyi z Arabią wywołała oddawna myśl połączenia tu Nilu z morzem Czerwonem za pomocą kanału; dzieła tego dokonał pierwszy Ramzes M i a m u n. Kanał ten szedł od Bubastos (dziś Zagasik) nad Nilem do Arsinoe (dziś Suez). Następcy Mi amu-n a kilka razy odnawiali ten kanał. Jeden z kalifów zaś kazał go zniszczyć w celach wojennych. W naszych czasach myśl kanału podjęto na nowo, lecz, jak wiadomo, połączono bezpośrednio morze Śródziemne z Czerwonem. Kanał ten idzie od Port Said (dawne Pelusium) przez wschodnią, osuszoną część jeziora Menzaleli i przez jeziora Gorzkie do Suezu (ukończony w r.

1869). Kanał ten można uważać za uście Nilu do morza Czerwonego; prócz tego miejscowego, ma on też ogólniejsze znaczenie: skrócił bowiem drogę z Europy do Indyj, która dawniej prowadziła około przylądku Dobrej Nadziei, a przez to podniósł znaczenie morza Śródziemnego, które, od epoki wielkich odkryć, bardzo opustoszało. Dzisiejsza Aleksandrya leży na grobli, łączącej dawne miasto z nadbrzeżną wyspą Pharns i łączy się z Kairem kanałem Mahmudieh, oraz koleją żelazną, która dalej idzie do Suezu, a wzdłuż Nilu do Assuanu.—Kraina delty w dziejach Egiptu ma w części znaczenie podobne, jak Nubia; jakkolwiek bowiem krainy te pod względem ukształtowania powierzchni przedstawiają anty-podyczną sprzeczność, to jednak mają jedną cechę wspólną: niedostępność, jedna z powodu górzystości, druga—błotnistości i labiryntu kanałów. To też delta była często schronieniem żywiołów niezadowolonych, siedliskiem rozbój-nictwa, punktem wyjścia powstań. Prócz tego morze, oblewające ją z północy, stanowiło drogę do Egiptu dla ludów południa Europy. Tu, jak wiadomo, Psametyk zawiązał stosunki z korsarzami greckimi i przy ich pomocy odzyskał panowanie. Tędy dostawali się do Egiptu Rzymianie, Bizantyni, wreszcie Francuzi z Bonapartem. —Tajemnicze dla starożytnych, perjodyczne wylewy Nilu, użyźniające mułem dolinę Egiptu, tłómaczą się, jak wiadomo, per-jodycznością deszczów zwrotnikowych. Na ni-lometrze wyspy Rhoda pod Kairem obserwują przybór rzeki w początku lipca; przybór ten trwa do początku października; przez połowę tego miesiąca rzeka zachowuje dość stałą wysokość największą, następnie zaczyna opadać; w drugiej połowie czerwca dosięga najniższego stanu. Jeżeli maxima wezbrania Nilu Białego i Niebieskiego przypadną równocześnie, to nilometr wyspy Rhoda wskazuje należytą wysokość 7V₂ — 8 metr. i rolnik egipski cieszy się nadzieją żniwa obfitego. Jeżeli maximim Nilu Niebieskiego nastąpi wcześniej, bez współudziału powolniejszych fal Nilu Białego, to wezbranie będzie podzielone, nie dosięgnie wymaganej wysokości i żniwa wypadną niepomyślnie. Jeżeli nareszcie odwrotnie, powolniejsze fale Nilu Białego wprzód dosięgną maximum, to na nie naleje się szybsza fala Nilu Niebieskiego i Egipt ucierpi od nadmiernego wylewu. — W czasie wylewu rzeki delta i cała dolina Egiptu są zalane; nie trzeba jednak sądzić, że zalew ten odbywa się zupełnie swobodnie i że cały kraj zalewany bywa bezpośrednio; człowiek opanował tu żywioł wodny i z niszczącego zamienił go na pożyteczny, a to za pośrednictwem licznych tam i kanałów, które rozprowadzają i utrzymują wodę, gdzie potrzeba. Cała zdatna pod uprawę ziemia, mówi Schweinfurth, podzielona jest przez groble na ogromne zbiorniki; w zbiorniki te wprowadza się kanałami woda użyźniająca i utrzymuje się tak długo na pewnej wysokości, aż grunt dostatecznie się napoi, a woda osadzi dostateczną ilość mułu. Na pola wyżej leżące woda podnosi się środkami sztucznemi; są one dwojakiego rodzaju. Jedne podnoszą wodę zapomocą kół z kubłami, poruszanych przez woły, drugie zapomocą koszów, zawieszonych między dwiema linami i wprawianych przez człowieka w ruch wahadłowy: kosz taki, wahając się, w najniższym punkcie swej drogi, zaczerpuje wodę, a w najwyższym wylewa ją na pole. W nowszych czasach prócz tego, wprowadzono pompy parowe. — Tymczasem woda w rzece opada, co daje możność spuszczenia jej ze zbiorników do rzeki i przygotowania roli do uprawy. Główne-mi plonami są : pszenica i bawełna. Podczas tych wylewów, wiele wiosek Fellachów łączy się ze sobą jedynie groblami, wiele musi komunikować się ze sobą tylko zapomocą łodzi; cały kraj tworzy wtedy widok nadzwyczaj malowniczy i znamienny. Jak Hollendrzy wydzierają grunt do uprawy morzu, tak Egip-cyanie wydzierają go pustyni przez rozprowadzanie kanałami wody nilowej; ale przez szczeliny w wałach, otaczających dolinę rzeki, wicher nawiewa często piasek „ów ruchomy element zniszczenia“ i pustynia znów opanowywa dawną zdobycz Nilu i człowieka. Jest to walka złego Tyfona z dobrym Ozyrysem, podstawą mitologii egipskiej. — Ta walka człowieka z pustynią, przy pomocy Nilu, stała się podstawą nie tylko religii, ale wogóle całej kultury Egiptu. „Przy dobrym rządzie, wyrzekł znacząco Napoleon, Nil dosięga pustyni, przy złym pustynia Nilu“. Drugim warunkiem rozwoju kultury egipskiej jest bezdeszczo-wość, która, wobec użyźniających wylewów Nilu, bywa błogosławieństwem. Dzięki tym dwum warunkom, człowiek w Egipcie nie był narażony na zgubne, tak pod względem materyalnym jak i moralnym, dla rolnika zmiany meteorologiczne; plony rolnika nie mogły tam być zniszczone nieprzewidzianą posuchą lub niepogodą; obfitość ich zależała jedynie od wysokości wezbrania nilowego, którą można było wymierzyć i tym sposobem wiedzieć naprzód, jak obfite będą żniwa i do tego zastosować się. Wobec takich warunków musiało w Egipcie zakwitnąć rolnictwo,—najsilniejsza dźwignia cywilizacyi; sam Faraon przy koronacyi musiał skosić snop zboża rosnącego na polach świątyni, a godło rolnictwa, — wół, odbierał cześć boską (Apis). — Zależność zbiorów od wysokości wylewu naprowadziła na myśl budowania tam, kanałów, zbiorników wody (jezioro Meri), aby w czasie wysokiego wylewu można było nagromadzić zapas wody na rok mniej korzystny. Niszczenie granic poszczególnych pól przez wylewy wymagało corocznie nowych pomiarów i wytykania granic; stąd rozwinęła się nauka geome-tryi. Domy trzeba było budować na silnych, kamiennych podstawach, by ich woda nie uniosła; stąd rozwinęła się sztuka inżynierska i budownictwo, którego pomniki są tak trwałe, że dotąd się dochowały, że „czas ich się lęka“ (do czego przyczyniła się także suchość klimatu). — Współczesność między wylewami N-u i ukazywaniem się pewnych gwiazd na niebie, wywołała naprzód cześć dla ciał niebieskich (obok czci dla N-u, wody i jej przedstawiciela — krokodyla, którego istnienie związane jest z wodą), a następnie dała popęd do rozwoju astronomii (pierwszy pomiar południka). Wpływ szkodliwy, który w gorącym klimacie wylewy mogły wywierać na zdrowie, dał popęd do rozwoju hygieny i medycyny; liczne przepisy sanitarne egipcyan odbiły się w prawach Mojżesza. Balsamowanie ciał też było w związku z wylewami Nilu: bano się by trupy uniesione wodą, nie zarażały powietrza, palić zaś trupów nie można było z przyczyny braku drzewa. — Z drugiej strony, owe wielkie roboty hydrauliczne, których wymagały wylewy N-u, mogły być dokonywane tylko zbiorowo, z ofiarą interesów jednostki dla interesu ogółu; „tutaj stawały do wyboru, mówi Reclus, dwie konieczności przed mieszkańcami: zostać stowarzyszonymi, równymi wobec prawa, lub też niewolnikami władcy swego, czy obcego“. Z tych konieczności urzeczywistniła się druga, stąd to za współudziałem tej żyzności gruntu, wytworzył się despotyzm i kastowość. Całe życie Egipcyan skupiało się w Faraonie; był dla nich synem bogów, posiadającym siłę i wszechmoc boską; bogiem w ludz-kiem ciele: „mówisz do wody wytryśnij ze skały, a zaraz na twoje słowo wypływa ocean“, przemawiano do Ramzesa, który też przed swemi własnemi posagami składał ofiary, jak przed bóstwem. Świadków tego despotyzmu widzimy do dziś dnia w pozostałych piramidach olbrzymich, budowanych ciężką pracą ludu, dla fantazyi władców, dla dogodzenia ich pysze. Sam nawet ten despotyzm przetrwał; widzimy go w nędzy Fella-cha, którego jednym z czterech żywiołów

(palma, Nil, słońce, bat) jest bat; Fellach musi płacić podatki wysokie od wszystkiego, nawet od gnoju, jako materjału opałowego; zamiast dawnych piramid, buduje obecnie, wprawdzie bardziej potrzebne, kanały, ale warunki jego pracy nie polepszyły się wcale; tak np. podczas budowy kanału Mahmudieh wzdłuż błotnistej, niezdrowej delty, zmarło 20 000 ludzi na 100 000 pracujących. Napoleon tak mówi o tej sile, której z natury rzeczy rząd w Egipcie nabyć musiał nad poddanymi: „W żadnym kraju rząd nie ma takiego wpływu na pomyślność ogółu. Gdy rząd jest dobry, to kanały są dobrze wykopane i utrzymane, porządek w nawodnieniu jest dobrze przeprowadzony i wylew jest rozciąglej-szy. Gdy przeciwnie rząd jest zły, błędny, lub słaby, wówczas kanały napełnia szlam, tamy są źle utrzymane, porządek w nawodnieniu zaniedbany, zasady systemu nawodnienia zwichnięte przez niezgody wewnętrzne, indywidualne interesy osobistości lub obwodów oddzielnych. Rząd francuski nie ma żadnego wpływu na deszcz lub śnieg, lecz w Egipcie rząd posiada wpływ bezpośredni na rozciągłość wylewu, który tam zastępuje miejsce deszczu“.— Przebyliśmy Nil w całej jego rozciągłości, od źródeł do uścia, badając cechy znamienne tej rzeki, oraz skrapianych przez nią krain; w czasie tej wędrówki badawczej przekonaliśmy się, że w żadnym może innym kraju geograf nie byłby w stanie wykryć ściślejszego, bardziej matematycznego związku między warunkami geograficznemi i rozwojem dziejowym mieszkańców. Na zakończenie spójrzmy raz jeszcze poza siebie na całość tego, tak ważnego w dziejach, systemu nilowego. Nil jest jedną z największych rzek na ziemi (5940 km. 800 mil), ustępując co do długości, tylko olbrzymowi Nowego Świata—Missouri-Missisipi. Kierunek N-u niewiele zbacza od linii prostej (4120 km. 550 mil), toteż i dorzecze (2 80 0000 km. blisko trzecia część Europy) ciągnie się wązką i długą smugą, wyjąwszy między 5° i 15° szer., gdzie rozszerza się znacznie. Tę linię prostą reprezentuje mniej lub więcej 30 południk na wshód od Paryża, przecina on jezioro Ukerewe, a o 30° przeszło dalej na północ jedno z uść delty. N. przecina ten południk swemi zwojami z ośin razy, nie oddalając się odeń nawet w największem odchyleniu o więcej, niż na 24 mile; tym sposobem rzeka obwija się około 30° południka, jak wąż około laski. Wskutek takiego kształtu biegu i znakomitej długości, N. sięga daleko we wnętrze lądu i za pośrednictwem Bahr-el-Gasalu zbliża się do środkowo-afrykańskiej rzeki Kongo (Uelle); jest jakby mostem, rzuconym w poprzek pustyni, po którym przeszedł w głąb Afryki mahometanizm, a z z czasem przejdzie zapewne wyższa, europejska cywilizacya. Według Schwei n fu r t h a, N. jest najdogodniej-

szą drogą do serca Afryki, jakkolwiek twier- gdzie ongi stała świątynia Izydy. Arcydzieło dzenie to należałoby odnieść do czasu przy- to sztuki rzeźbiarskiej, greckiej, pochodzące szłego, gdy sztuka usunie liczne przerwy, spra- prawdopodobnie z doby panowania P t o 1 e m e-wione w tej długiej wodnej linii przez wodo- uszów (ob.) w Egipcie, przechowywane jest spady i od czasu do czasu przez tamy roś- obecnie w zbiorach Watykanu.—Bożek leży wy-linne. Drugą znamienną cechą N-u, odróż- ciągnięty w położeniu na pół siedzącem, opie-niającą go od wszystkich rzek na ziemi, jest rając się o Sfinksa, uosabiającego Egipt; w lewicy to, że w ostatniej trzeciej części biegu swe- na nim spoczywającej, trzyma róg obfitości, w pra-go nie przyjmuje ani jednego stałego do- wicy zaś wyciągniętej— pęczek kłosów dojrzałych; pływu; płynie on tu samotnie między dwiema ze wszystkich stron otacza go 16 postaci dzie-skalistemi pustyniami, których paląca powierz- cięcych, drobniutkich, igrających dokoła olbrzyma chnia chciwie pochłania ulatniającą się z rze- i wspinających się po nim figlarnie. Dzieci te ki wilgoć, a podróżnika mami tylko złudnym mają wyobrażać owe 16 łokci, o które wody mirażem fal wodnych („wodą djabelską“). Tę nilowe wznieść się musiały, by wystąpić z brze-siłę dosięgnięcia morza, bez pomocy dopływów gów, użyźniając ziemię egipską, wśród krainy bezdeszczowej, N. zawdzięcza Nil starszy, przezwany Mądrym św. (* Abiadowi: rzeka ta, wypływając z obfitej w de- w drugiej połowie IV wieku, f po roku szcze okolicy jeziornej, równikowej, ma zawsze 439), pochodził z miasta Ancyry w Galacyi, ze obfitość wód, ona to jest „karmicielką“ nilowe- znakomitej rodziny. ' Był podobno prefektem go systematu, ona ma pod względem hydro- Konstantynopola. Za zgodą żony, zostawiwszy graficznym pierwszeństwo, podczas gdy Asrako- przy niej jedno dziecko, z drugiem, Teodulem, wi zawdzięcza N. swój żyzny muł, swe dziejowe udał się ok. r. 390 na górą Synai i tam, wraz znaczenie.—Źródła: I. C h a V ann e: „Afrikas Stró- z synkiem, oddał się życiu pustelniczemu. Zanie und Flüsse“ (1883); Tenże: „Afrika im słynął był z wielkiej świątobliwości i znajomości Lichte unserer Tage“ (1881); E. de Marton- życia duchownego; dlatego ze wszech stron za-ne: „Die Hydrographie des oberen Nil-Beckens“ sypywano go listami z prośbą o poradę. Nie (w „Zeitschr. der Gesellschaft für Erdkunde zu szczędził też upomnień, ostrzegali, zapobiegał Berlin“ r. 1897); Stanley „A trayers le conti- szerzeniu się błędów heretyckich, a jego pisma lient mystérieux“ (t. I; Pet er manna: „Mit- szeroko się rozchodziły i powszechnie były ce-teilungen“ r. 1892 i 1893); E. Reclus: „Gćo- nione. Pomiędzy innemi z nieustraszoną odwagą graphie Universelle“ (t. X); G. Schweinfurth: i gorliwością bronił św. Jana Złotoustego „Im Herzen von Africa“ (t. I); Robert Arnold: (ob.) przed cesarzem Arkady usz ein. W ro-„Am Heiligen Nil“; R. Hartmann: „Die Nil- ku 410 Saraceni, napadłszy na Synai, uprowa-länder“ w („Das Wissen der Gegenwart”); C. Rit- dzili w niewolę młodego Teodula, który, na-ter: „Erdkunde” (t. I), i t. d.    w N    stępnie sprzedany w niewolę, przechodząc z rąk

Red.

Nil, Anil, roślina, ob. Indigofera.    do rąk, dostał się do biskupa Eleuzy w Pale-

Nil (Nilus), słynna grupa marmurowa, wiel- stynie. Zaliczony do kleru, Teodul odnalezio-kicli rozmiarów, wyobrażająca uosobienie bóstwa ny został przez ojca uszczęśliwionego, poczem

kV

VJ

■S)

obaj, otrzymawszy święcenia kapłańskie, powrócili na Synai. Rok śmierci N-a niewiadomy. Na Wschodzie i Zachodzie czczony jest jako święty, a pamiątka jego obchodzi się dnia 12 listopada. Nie wszystkie jego pisma doszły do nas, a te, które pozostały, są treści ascetycznej; ogłoszone drukiem p. in. przez Mignę a, „Patrol, gr.“ t. 79. — Por. „Enc. Kościelna.“ tom

16.

Ks. Wł. Kr.

TT

x<s>

Fig. 3. Grupa marmurowa Nilu w zbiorach watykańskich.

Nil młodszy, święty (* około

r. 910 f r. 1005) pustelnik w południowych Włoszech, założyciel wielu klasztorów. Urodził się w Ro-ssano, w Kalabryi i był pochodzenia greckiego. Od lat dziecięcych pobożnie chowany, zasłynął z cnoty, zdolności i nauki. Prawdopodobnie był żonaty, lecz, czu-rzeki Nilu. Za czasów Leona X wykopano jąc powołanie do życia zakonnego, wstąpił do pomnik ten ze zwalisk w pobliżu kościoła rzym-    klasztoru, gdzie w krótkim czasie zajaśniał

skiego Santa Maria Sopra Minerva, w miejscu,    wielką świątobliwością życia i nauką. Otrzy-

Ferrata,“ Rzym (1628); „Revue critique“ (1867

IV, 193); „Enc. Kość.“ 1.16__Stosunek św. N i 1 a do

środowiska rzymskiego św. Wojciech a, pośrednio— do Polski, porusza studyum d-ra Stanisława Zakrzewskiego: „ Opactwo Benedyktyńskie św. Aleksego i Bonifacego na Awentynie“ („Rozpr. wydz. Hist-fil. Akad. Urn.“).

Kcd

mał był od przełożonych pozwolenie na prowadzenie życia pustelniczego, lecz, ponie -waż szeroka o nim sława zewsząd ściągała doń tłumy liczne, musiał dla ich uniknięcia zmieniać często miejsce swego pobytu. Z wielką surowością życia łączył pracę ręczną, studya naukowe i przepisywanie rękopisów. Zapytywany o radę i naukę, zawsze dawał odpowiedzi pełne Ducha Bożego, mądre, umiarkowane i zasto- załączonej do artykułu tablicy, sowane do pojęcia i potrzeb pytającego. Otrzymał był od Boga dar czynienia cudów, lecz, dla pokory głębokiej, tak się starał postępować, aby go nie miano za cudotwórcę. Taką miał wszędzie powagę, że samo jego pośrednictwo wystarczało do obrony prześladowanych, nieszczęśliwych, a choćby i skruszonych winowajców.

Wielki miłośnik cnót zakonnych, wdrażał do nich brać mniszą, nieraz na dotkliwe narażając ją próby, byle jeno wyrobić w niej ducha pokory, posłuszeństwa i zaparcia się siebie. Zwolennik zgody i jedności, wielce szanował nietyl-ko zwyczaje i obrzędy własnego, wschodniego, ale i zachodniego, rzymskiego Kościoła. Przez lat 15 przebywał w klasztorze Yalleluce, ustąpionym mu przez opata z Monte-Cassino, Ali-ger na. Ostatnie lata życia przepędził w okolicach nik szerokości nosa u Kurumbów 87, u Irulów Gaëty, lecz, czując zbliżający się koniec, a obawiając się, aby go tamże po śmierci nie chciano czcić jako świętego, udał się do Rzyniîi; w drodze, we Frascati, w klasztorze greckim Bogu ducha oddał. Zaliczony został przez Kościół w poczet świętych, a pamiątka jego obchodzi się d. 26 września. Uczeń jego Bartłomiej (?), opat założonego przezeń klasztoru w Grotta-Ferrata, napisał życiorys wyborny mistrza świętego, umieszczony w Mignę a, (ob.)

„Patrol, gr.“ (t. 127).—Ob. Balducci, „Vita di S. Nilo fondatore del monasterio di Grotta-

lis. W i Kr.

Nil admirari (=„niczego nie podziwiać“, albo „niczemu się nie dziwić“), są to słowa, które miał odrzec Pyt a go ras (ob.), zapytany przez kogoś, czego nauczyło go rozmyślanie ciągłe. — Dla Demokryta (ob.) nie podziwianie niczego (àdao[j.ama) uchodziło również za szczyt mądrości. — W sposób poetyczny myśl tą samą rozwinął Horacjusz (ob.) w liście szóstym ks. 1-ej, zaczynającym się od słów, w nagłówku tu stojących.

Niles, miasto w Ameryce północnej, w stanie Michigan, nad rzeką Św. Józefa, która dostarcza siły do poruszania papierni, odlewni i warsztatów mechanicznych w N.; miasto prowadzi handel ożywiony, mieszkańców liczy 4197 (r. 1890).

Niles, miasto w Ameryce Północnej, w stanie Ohio, przy zbiegu rzek Mahoning i Musquito Creek, stacja węzłowa kilku dróg żelaznych, posiada kopalnie węgla i rudy żelaznej, wielkie piece, walcownie, fabryki kotłów i gwoździ. Mieszkańców liczy 4 289 (rok 1890).

Nilgau, ob. Antylopy, oraz fig. 195 na

Nilgeryjskie ludy. Ludy, zamieszkujące góry Nilgeryjskie (ob. Ni 1 gir i), dostarczają b. charakterystycznego przykładu komensalizmu społecznego—plemiona te nawzajem: sobie niedowierzają, a nawet pogardzają sobą, a przecież są połączone węzłami wymiany usług. Zarośla błotniste u podnóża gór, ziejące zarazkami i pełne dzikiego zwierza, były przewybornym szańcem, wyodrębniającym mieszkańców od reszty świata. Europejczycy dotarli do tego ustronia dopiero w r. 1819 i znaleźli tam 5 grup etnicznych. Kuru m bowie i I r u 1 o w i e są niskiego wzrostu, pierwsi mają 1.58 metr., drudzy 1.60 metr. wysokości, należą do długogłowców (wskaźnik główny żyjących wynosi 75.1 u 58 Irulów i 77.3 u 75 Kurumbów) i szerokonosych (wskaź-85). B ad a go wie i Kot o wie odtwarzają typ drawidyjski. Z nich pierwsi, Badagowie, w przecięciu mają 1.64 metr. wysokości, wskaźnik główny dla 95 żyjących wynosi 71.8, należą do średnionosych (wskaźnik nosowy jest około 75.6); Koto wie są nieco niżsi (1.63 metr. wysokości) i mniej długogłowi, wskaźnik główny z 25 pomiarów wynosi w przecięciu 74.1. Natomiast T odo wie silnie odróżniają się od wszystkich powyżej wymienionych ludów: są wysokości (1.70 metr.), wskaźnik główny, obliczony na podstawie 45 pomiarów na żyjących, wynosi 74.1, nos należy do średnich (wskaźnik nosowy 74.9), barwa skóry jest dość jasnar, uwłosienie obfite. Należą niewątpliwie do typu afganohinduskiego. I ustrój społeczny, oraz typ życia każdego z tych plemionek silnie się różnią. Najwyżej mieszkają Todowie (,,ludzie”), w r. 1871 było ich 693, w r. 1891 — 736. „Łagodnego charakteru, nie posiadają żadnego oręża, bronią swoich chat jedynie za pomocą niewielkich drzwi, nie mając żadnej innej ochrony przeciw dzikim zwierzętom. Są pozbawieni nawet czujnego ucha psów. Są koczownikami, przenoszącymi się z miejsca na miejsce. Nie posiadają gier, ani zabaw, z wyjątkiem jednej, dość niewinnej, nie znają gwałtownych ewiczeń. Podczas sporów nigdy nie uciekają się do boksów ani fechtunku. Nie polują—ani dla zaopatrzenia się w pokarm, ani dla samej przyjemności’'. Zwierzynę jedzą tylko wtedy, gdy jeleń padnie ścigany przez drapieżców; cielęta zabijają raz do roku podczas uroczystego święta, jałoszki zaś oddają Kotom wzamian za różne usługi. Żyją mlekiem i owocami, a także z danin zbożem, które otrzymują od Badagów. Badagowie („lu-

L. к.

dzie północni“, w liczbie 29 613 głów w г. 1901) są rolnikami, posiadają ustrój klanowy. Koto-wie („zabójcy krów“) trudnią się rzemiosłami u Todów i Badagów, są tancerzami i muzykantami na uroczystościach; niechlujni, liczono ich 1201 głów w r. 1891. Todowie oddają im ja-łoszki do spożycia, ale zabraniają hodowli krów. Kurumbowie („źli ludzie“) i Irulowie („ludzie mroków“) wynosili pospołu około 58 000 głów w r. 1891 i przebywają w kniei, prowadząc tryb życia na pół dziki. Plemiona te nawzajem obawiają się siebie. Todowie boją się czarów ze strony Kurumbów, Badagowie zaś żyją w nieustającym strachu, podejrzywając Todów i Kurumbów o stosunki z siłami nadprzyrodzonemu „Niema choroby, śmierci, albo jakiegokolwiek nieszczęścia wśród Badagów, ażeby nie posądzono Kurumbów o wywołanie tego“. A jednak jedno plemię nie może się obyć bez innych. Gdyby z biegiem czasu wytworzyło się tutaj wielomilionowe społeczeństwo, ów podział między plemiona zajęć wraz z istniejącem odosobnieniem plemiennem, zrodziłby typowy ustrój kastowy. — Ludy Nilgeryjskie są prze wybornym wzorem takiego ustroju in statu nascendi. Zresztą stosunki te są względnie świeżej daty; Todowie przybyli w góry N-skie zdaje się przed kilku wiekami i bodaj byli naówczas ludem wojowniczym; Badagowie, przed dwustu laty, otrzymawszy przyzwolenie Todów, osiedli tutaj jako rolnicy. Todowie uchodzą za panów całego obszaru. Zwyczaje ich i urządzenia społeczne zasługują na uwagę bliższą. Ustrój składa się z 5 rodów, niewolno się żenić w obrębie własnego rodu. Ród lewitów, peików, uważany jest za najprzedniejszy, bierze żony swoje ze wszystkich innych rodów, wówczas gdy te znów nie posiadają praw wzajemności względem peików (źródła nic nie mówią, co peikowie robią z dziewczętami swego rodu). Pojedynczy ród składa się z pewnej liczby osad, w osadzie znajduje się 10 — 25 osób, z nieodłączną zagrodą dla krów i doicieli. Osada taka zmienia swą siedzibę 2—3 razy do roku, stosownie do kierunku wiatrów i obfitości paszy. Obszar plemienny jest podzielony pomiędzy klany; tak samo dzielone bywa zboże, otrzymywane jako danina od Badagów. Terytorjum klanu w dalszym ciągu jest podzielone pomiędzy osady oddzielne. Bydło „jest własnością osób pojedyńczych, ale trzody w każdej osadzie pasą się pospołu. Po wydojeniu krów każda osoba bierze tyle mleka, ile potrzebuje do spożycia natychmiastowego, resztę zaś udoju dziennego dzielą pomiędzy właścicieli—mężczyzn, stosownie do liczby sztuk bydła. Stosunki małżeńskie ukształtowały się w sposób bardzo znamienny. „Niema tutaj osób nieżonatych, któreby swojemi chuciami niepokoiły społeczność. Każdy mężczyzna i każda kobieta, bez względu na urodę, jest czyimś małżonkiem lub żoną; osoba zaręczona w wieku bardzo wczesnym i spętana prawem społecz-

nem, dźwiga łańcuch małżeński przez całe życie późniejsze. Bracia, bez względu na liczbę, żyją w małżeństwie bezładnem z jedną lub kilku żonami. Jeśli jest 4 — 5 braci i jeden z nich w odpowiednim wieku wstąpił w związki małżeńskie, żona uważa jego braci za mężów swoich w miarę jak dorastają; jeśli zaś żona ma jedną lub parę sióstr młodszych, to te, dojrzewając, zostają żonami szwagra lub szwagrów. Wszyscy mieszkają pod wspólnym dachem. Dziecko pierworodne uchodzi za dziecko najstarszego brata, drugie — następnego itd.“. Istnieje dzieciobójstwo, niemowlę topią lub rzucają pod nogi nadchodzącej trzodzie. Kult religijny jest idealizacją źródeł utrzymania i trybu życia. Mleko uchodzi za ciecz boską, dojenie krów jest sakramentem. Spełnia je „kapłan“ z rodu peików, żyjący w bezżeństwie, póki piastuje obowiązki doiciela; i jego pomocnik jest zobowiązany do czystości płciowej. Miejsce dojenia jest świętą zagrodą, do której dostęp posiadają jedynie kapłani; pozostali mężczyźni mogą podchodzić tylko do zagrody, kobietom zaś nie wolno zbliżać się do niej bardziej niż na 30— 40 kroków. Imając się dojenia, doiciel i jego pomocnik kłaniają się krowom.—Każda osada ma swoją arkę świętą z relikwiami, towarzyszącą jej podczas wędrówek; znajdują się tam dzwonki krów, rogi, kopyta. Nadto istnieje święta trzoda całego plemienia, z troskliwie przestrzeganą hierarcliją świętości. Krowa przewodniczka dźwiga na sobie różne ozdoby, dostojeństwo swoje przekazuje najstarszej córce, o ile ta posiada wymagane zalety. Do krów-przewodniczek Todowie dopuszczają najokazalszych samców, uważnie dobranych i poddawanych uprzedniemu postowi. Trzoda święta ma dwuch własnych doicieli - kapłanów, żyjących w bezżeństwie. Stoją oni na czele peików. Obok tego kultu krów, istnieje kult przodków. Todowie posiadają pięciu dobrych bogów, „bogów całego ludu“.—Literatura: Shortt: „Account ot the tribes ot the Nilgherris“ (1868); Marse h a 11: „A phrenologist among the Toda“ (Londyn 1873); Thur stow: w „Madras gov. Museum Bulletin“, (t. I № 1; oraz t. II № 4); G. Op pert: „the Original Inhabitants of India“, (Londyn 1894, a także art. w „Zeitschr. für Eth-nol.“ 1896). E. Reclus w swojem dziele „Les Primitifs“ dał żywą, ale płytką charakterystykę ludów Nilgeryjskich.

Nilgiri albo Nilgeri (góry Niebieskie), grupa górska w części południowej Indji Wschodnich, pomiędzy 11°10' a 11°35' szer. półn., łączy góry Gaths Wschodnie z Zachodniemu Od strony północnej i południowej wznosi się nagle ponad równiną i dochodzi od północy do przeszło 1000 metrów (szczyt Nadawaram 1390 m.), od południa do 2 000 m. (Camels Hump 2 134 m. Dodabetta 2 670 m.) N. przecina sześć wąwozów i trzy z nich dostępne są dla jazdy kołowej. Górna część N. tworzy płaskowzgórze, przecięć

M-cho.

P. Min

д. Fol.

roślina kopalna z ro-

Nilowy krokodyl, ob. Krokodyl.

Nilsson S w e n, zoolog i archeolog szwedzki (* r, 1787 — f r. 1883). Naukom przyrodniczym oddawał się w Bundzie, w południo- | ma prążkami przebiega jeden nerw. Dawniej

te licznemi strumieniami i rzeczkami, których większość spływa do rzek Moj ar i Bawani; niektóre kończą się w bagnach i torfowiskach. Jedynem jeziorem jest Utakamand, utworzone przez zatamowanie rzeki Dodabetta. Okolica cała zmieniła się bardzo od czasu zasadzenia eukalyptusów australijskich i wielu gatunków drzew europejskich. Z bogatej niegdyś fauny miejscowej zostały już tylko lamparty, liyeny, dziki i owce dzikie. Ryb nie było tu dawniej wcale; sprowadzone z Europy karpie i pstrągi przyjęłyby się doskonale; to samo da się powiedzieć i o ptakach europejskich. Klimat w N. jest bardzo łagodny i odpowiedni dla Europejczyków; w Utakamandzie ciepłota przeciętna wynosi w styczniu 10.8°, w lipcu 16°. Od roku 1821 istnieją tu stacye lecznicze dla Europejczyków w Utakamandzie, Kunu-rze, Wellingtonie i Kotergheri. Ludność składa się przeważnie z plemion drawidyjskich: Toda, Kota, Badaga, Kurumba i Irola. Cały obszar górski, wraz z przyległym Wainad, składa się od roku 1868 na obwód Nil gir i w prezydencyi Madraskiej; zajmuje 2 478 km. kw. (45 mil. kw.) i liczy 99 797 mieszkańców (r. 1891), w tym 590 Europejczyków. Znajdują się tam duże plantacye kawy i herbaty; oprócz tego uprawiają pszenicę, ryż, ziemniaki, cebulę, gorczycę. Stolicą jest Utakamand. Nilowa lilia, ob. Nelumbium.

Nilowe jeziora. Tak r nazywano grupę wielkich jezior w Afryce Środkowej, po obu stronach równika położonych; uchodziły one dawniej za źródło Nilu, zanim odkryto bieg rzek, z niemi związanych. Należą do nich jeziora Victoria Nyanza, Alberta i Alberta Edwarda. Już na mapie geografa aleksandryjskiego Ptolemeusza widzimy Nil, wypływający z dwuch wielkich jezior pod równikiem, z których jedno nazywane jest „jeziorem wodospadów“, a drugie „jeziorem wielorybów“. — Por, Nil.

Nilowy błękit albo amidowany błękit naftolo-wy, barwnik syntetyczny z szeregu pochodnych chi-nono-imidu, posiadający skład C₁₈H₁₆N₃0C1, powstaje przez kondensacyę a-naftyljaku z ni-trozodwumetylometaamidofenolem. Jedwab i bawełnę taninowaną zabarwia na kolor zielona-wo-błękitny o bardzo czystym odcieniu. Kwas siarczany, stężony rozpuszcza go z żółtym zabarwieniem, które przy rozcieńczaniu stopniowo przechodzi w zielone, wreszcie w niebieskie. Błękit N. posiada silnie wyrażone własności zasadowe, co każe przypuszczać w nim obecność grupy amonowej.

Nilowy koń, koń rzeczny, ob. Hippo pot am.

w ej Szwecyi. Wkrótce po ukończeniu uniwersytetu otrzymał posadę docenta nauk przyrodniczych (r. 1812). W roku 1819 został kustoszem muzeum zoologicznego w Bundzie. W r. 1828 powołany na zwierzchnika muzeum zoologicznego Akademji Umiejętności w Sztok-holnie; muzeum to doprowadził N. do wybitnego stanu, wzorując się w urządzeniu go na muzeum berlińskiem. Po kilku latach wrócił ze Sztokholmu do Lundu i objął w uniwersytecie tamtejszym katedrę zoologii oraz kierownictwo muzeum zoologicznego, jako jego dyrektor. W r. 1856 usunął się od pracy profesorskiej i do końca życia pozostawał w bundzie, jako emeryt. Pracował przeważnie nad zoologią zwierząt kręgowych i znacznie przyczynił się do poznania fauny ojczystej (najwięcej zaś ichtyologicznej i ornitologicznej). Z prac N. wymienimy: 1) „Ornithologia Sue-cica“ (Tomy 2, Kopenhaga 1817—21) 2) „Skan-dinawisk Fauna“ (4 Tomy, Lund 1820 —1855; T. 1 — 3 w dwu wydaniach). Praca ta zaopatrzona w „Illuminerade Figurer sél Skandina-vens Fauna“ T. 1 i 2 1829 — 40; 200 tablic kolorowanych przy Tom. 1 i 2). 3) „Historia molluscorum Sueciae“ (1822); Z prac geologicznych znana jest „Petrificata Suecana formations cretaceae“ (Kopenhaga 1827); dalej z biologicznych „Prodromus ichthyologiae scan-dinavicae (Lund 1832); z prac archeologicznych wymienimy „Scandinaviska Nordens Urin-vanare (4 części Chrystjanja i Lund 1838 — 43).

Nilsson Krystyna (*d. 20 sierpnia roku 1843 w Sjóabel pod Wexiö, w Szwecyi), słynna śpiewaczka szwedzka. Kształciła się w śpiewie uLeuhausenowej i V e r w a 1 d a w Sztokholmie, oraz w Paryżu. Po ukończeniu stu-dyów wystąpiła pierwszy raz w paryskim teatrze lirycznym w r. 1864, w którym następnie śpiewała przez trzy lata. Od r. 1868 — 70 śpiewała stale w operze wielkiej (w Paryżu); od r. 1870 — 72 występowała w różnych miastach Ameryki i Europy. W r. 1870 N. weszła w związki małżeńskie z francuzem Augustem Rouzaudem, a w pięć lat po jego zgonie (r. 1882) w związki powtórne z hrabią włoskim Casa di Miranda. Głos N. nie był silny, ale dźwięczny nadzwyczajnie, miękki, przepysznie wyćwiczony i w skali bardzo rozległy.

Nilssonia Brngt. dżiny Cycadeaceae o liściach długich, eliptycznych, szerszych lub węższych i to u tego samego gatunku, nieregularnie segmentowanych, rzadko całobrzegich, w stanie wzrostu wężo-wnicowato skręconych. Segmenty (odcinki) u tychże roślin bardzo nieregularne, szerokie lub wąskie, kwadratowe, czworokątnie wydłużone, zaokrąglone, albo o ostrych kątach i często lekko sierpowato zgięte; liście są bardzo delikatnie wypukło-prążkowate, a pomiędzy dwo-

J' llel.

S. D

uważano te delikatne prążki za nerwy, stąd też oznaczano często, że nerwy są grubsze i cieńsze naprzemian.—Najczęściej spotykanym gatunkiem jest N-a polymorpha Schnk., a występująca w tak licznych formach, że jej oznaczenie sprawia wielkie trudności. Występuje we formacyach retyckich, w których też, szczególnie we Frankonii i Skandyi, tworzy nieraz główną część składową wegetacyi—znika z widowni z gatunkiem N-a compta w dolnym ooli-cie, nie zostawiając żadnych śladów we formacyach środkowych.

Nikomedes, matematyk grecki, żyjący prawdopodobnie pomiędzy rokiem 250 a 150 przed Chr. zawdzięcza sławę swoją wynalezieniu krzywej, zwanej konchoidą (ob.) lub linią muszlo w ą, którą, według świadectwa P г о к 1 u s a, miał zastosować do rozwiązania sławnego w starożytność zagadnienia podziału kąta na trzy równe części.

Niman (Ni u man), rzeka na Syberyi, w obwodzie Amurskim, prawy dopływ Burei; długa na wiorst 250, szeroka w części dolnej na 100 — 150 metrów. Dopływy jej Niman-Ełga, Uczu-gej-Ełga i Toen-Ełga zawierają piasek złotonośny; eksploatacya złota zaczęła się tu w roku 1876.

Nimburk (Nimburg), miasto w Czechach, w obwodzie Podjebradzkim, na prawym brzegu Łaby, stacya dróg żelaznych Wiedeń-Decin, N.-Mlada Bolesław, N.-Pofićan i N.-Jicin, siedziba sądu okręgowego; posiada kościół katolicki św. Eljasza (z wieku XIII, w stylu gotyckim) i dwa kościółki, kościół ewangielicki i bóżnicę żydowską; ratusz, teatr, warsztaty kolejowe, cukrownie, browar, młyn parowy; prowadzi handel ożywiony zbożem i bydłem. Mieszkańców 7 843 (1900), w tern Czechów 7 612, Niemców 226.

Nimbus (sztuka) jest to koło świetlne, otaczające głowy postaci świętych, a, jako takie, nazywane też bywa „gloryą“; nie należy brać N-u za jedno z aureolą, gdyż ta otacza nietylko głowę, lecz całą postać i zwie się w sztuce także mandorla, z powodu wyglądu swego (m. po włosku = migdał). Już w sztuce starożytnej istniał zwyczaj otaczania na obrazach głów bóstw świetlanych promieniami, albo krążkiem jasnym, zabarwionym jaskrawo, lub wyzłoconym. U Rzymian, w rzeczach sztuki najzupełniej zależnych od Greków, przyozdabiono w sposób taki nietylko głowy bóstw, ale i ce-sarzów ubóstwionych, później nawet i osobistości innych, wybitnych, chąc przez to uwydatnić lepiej głowy ich na obrazach. Obyczaj ten sztuki pogańskiej przeszedł i na chrześcijańską; tak widzimy już na sławnych mozajkach raweńskicli, pochodzących z wieku AG po Chr. głowy wszystkich osób wybitniejszych otoczone N-ami; nie wszystkie atoli są równe, gdyż u osób świeckich czworokątne, u świętych zaś okrągłe, które później wyłącznie były rozpowszechnione. Sztuka średniowieczna, zarówno południowo i zachodnioeuropejska, jak bizantyńska wciąż się niemi posługiwała. Krążki te, okalające głowy świętych na obrazach i miniaturach, bywały przeważnie, ale nie wyłącznie, złocone, gdyż malowano je też na niebiesko, czerwono lub zielono, dobierając zawsze barw jasnych i dodając wtedy często obwódki białe lub złote, albo umieszczając w nich krzyż, środek ich zajmujący, a dotykający się ich brzegu. Krzyże takie w krążkach barwnych bywały zwykle złote, na złotych zaś albo zabarwione kolorem innym, albo też na tle złotem cyzelowane wypukło lub wyryte wklęsło. N-y takie z krzyżami widzieć już można na mozajkach kościoła (dziś meczetu) św. Zofii w Konstantynopolu, a także na obrazach, zwłaszcza starowłoskich, Włosi albowiem z zamiłowaniem szczególnem starali się urozmaicić wygląd N-ów, otaczając nieraz ich brzeg perełkami, gwiazdkami, kwiatkami i zdobiąc przeróżnie ich płaszczyznę, bądź promieniami roz-chodzącemi się pomiędzy ramionami krzyża, bądź też ozdobami najróżnorodniejszemi.—W okresie nieco późniejszym Wieków średnich, N. otaczał już jeno głowy Boga Ojca, Chrystusa, N. AI а г у i Pan n y, aniołów i świętych pańskich; głowy zaś cesarzów, królów albo wogóle osobistości wybitnych, już prawie nigdy otaczane nim nie bywały, zdarzało się to dopiero znów, lecz wyjątkowo i rzadko, w wieku XVI. Trzem osobom Trójcy św., zwłaszcza we Włoszech, lubiano dawać często, symbolizując, N. trójkątny; w takimże zwykle do dziś dnia wyobrażane bywa t. zw. oko O p a t rz n o ś c i. W średniowieczu na obrazach dyabeł i złe duchy wogóle, a także zdrajca Judasz, miewali dokoła głowy N. ale zawsze czarny, i rozumie się, że bez krzyża.—W „dobie Odrodzenia“, gdy malarstwo i rzeźba, skłaniając się ku realizmowi, stronić zaczęły coraz bardziej od przekazanych i skostniałych formułek bizantyńskich i starowłoskich, zaniechano też pomału malowania krążków owych, albo przypinania ich do ciemienia posągów; więc też nie widać ich już nigdzie na obrazach Rafaela, ani w dziełach L i o-narda da Vinci lub Michała Anioła. Ponieważ jednak w sztuce religijnej trudno było zerwać zupełnie z tradycyą, przez wieki uświęconą, więc miejsce krążków .zajęły delikatne obrączki świetlne, okalające głowy świętych, albo też unoszące się nad niemi w rysunku perspektywicznym, jak to widywać można i na obrazach dzisiejszych. Jeszcze później, zaczęto N. opuszczać nieraz znpełnie, albo też zwykłej na miejsce jego malowano jasność bijącą od głowy osoby świętej, co zadość czyniło wymaganiom trądycyi, nie obrażając poczucia artystycznego.—Od niedawna dopiero znów różni pre-rafaelici, symboliści i moderniści (ob. te wyr.) wydobyli N. średniowieczny z zapomnienia, tak, że ów bardzo nienaturalny i naiwny sposób uwydatniania w obrazie głów osób niektórych,

Red,

zaczął się na nowo tu i owdzie pokazywać, ale niema obawy, aby się mógł rozpowszechnić; uzasadnić daje się tylko N. w postaci krążka wtedy, gdy chodzi o naśladowanie, o ile można wierne, dzieła sztuki średniowiecznej. — Por. Crosnier „Iconographie chrétienne“; Martin i Cahier „Caractéristiques des saints“; Stephani „Nimbusu. Strahlenkranz“ (Petersb.

1859) i A. Molinier „Les manuscrits et les miniatures“ (Paryż 1892); tegoż autora książka, rok wcześniej wydana p, n. „L’emaillerie“ zawiera liczne ryciny, dające wyobrażenie dokładne o postaci różnorakiej N-u średniowiecne-go.

Nimbus, chmury deszczowe, ob. Chmury.

Nimègue, nazwa francuska miasta N i in-we g i (ob.)

Nîmes (staroż. Nemausus), (ob.) miasto we Francyi, stolica departamentu Gard, 45 metrów nad poz. morza, położone pod 43°50'36" szer. półn., 4°21' dług. wsch. od Greenwich na żyznej płaszczyźnie, od północy łańcuchem wzgórz osłonięte, stacya węzłowa dr. żel. Paryż-Lyon-Morze Śródziemne; ma ładne bulwary na miejscu dawnych murów miejskich, okazały plac Es-planady z fontanną pomnikową, ozdobioną posągami Gradiera, pomniki: cesarza Antoni-n a i poety R e b o u 1 a (dzieła R o s c a, wzniesione w r. 1874), misjonarza d’Al z o n; kościół katedralny Notre Dame et St. Castor, zbudowany na ruinach świątyni starożytnej, kilkakroć odnawiany i przerabiany (najstarsze jego części pochodzą z wieku XI), kościół św. Pawła (1840 — 1850, w stylu romańskim, z freskami Hipolita i PawłaFlandrinów), św. Per-petui (1864) i św. B au di la (1870 — 75), w stylu gotyckim, św. Karola (z wieku XVII); dwa kościoły protestanckie, również z w. XVII; pałac sprawiedliwości z portykiem korynckim, więzienie (dawna cytadela Ludwika XIV z roku 1687), teatr i szpital. W części miasta dokoła katedry znajduje się dosyć dużo domów romańskich, gotyckich i renesansowych. Mieszkańców liczy N. 74 601 (1896), wtem przeszło 16000 protestantów.—Przemysł N-u obejmuje przeważnie wyrób dywanów i serwet na stoły, szali i materyi do krycia mebli, kapeluszy i rękawiczek jedwabnych, fularów, naszywek, nici, odzieży męskiej, obuwia, skór wyprawnych, świec, wódek, octu, czekolady; istnieją tu też znaczne warsztaty mechaniczne, obsługujące przeważnie drogi żelazne. — H a n d e 1 ożywiony, głównie winem i wódką, towarami jedwabnemi i kolonialnemi—Ze szkół i instytucyi naukowych posiada N. liceum, szkołę normalną dla nauczycieli i nauczycielek, akademię rysunku, malarstwa i budownictwa, kursy chemii i fizyki, szkołę miejską, rzemieślniczą, szkołę muzyczną, szkołę artyleryi; bibliotekę publiczną (65 000 tomów, 400 rękopisów), muzeum histo-ryi naturalnej, muzeum sztuki i starożytności, akademię i kilka innych towarzystw naukowych.

N. jest siedzibą prefekta, biskupa, konsystorza reformowanego, sądu apelacyjnego, trybunału, sądu handlowego, izby rolniczej, izby handlowej, giełdy i filii banku Francuskiego. Katolicy i protestanci mają w N. kilkanaście zakładów dobroczynnych.—Miasto i jego okolice bogate są w pomniki z czasów rzymskich; wśród nich wyróżnia się słynny amfiteatr (les Arènes), najlepiej zachowany budynek tego rodzaju we Francyi. Dłuższa jego oś wynosi 103 metry, krótsza 101 m. wysokość 22 m., pomieścić mógł 24 000 widzów, zbudowany jest z ogromnych kamieni po 2 do 3 m. sześć. Pochodzi prawdopodobnie z czasów Antonino w. W Wiekach średnich ufortyfikowano go i upstrzono różnemi przybudówkami, wewnątrz wystawiono kościół parafialny. Z tych wszystkich naleciałości oczyszczono go w r. 1830 i odnowiono; obecnie służy do walk byków i innych widowisk.—Drugi zabytek, t. zw. „Maison carrée“ jest dobrze zachowaną świątynią z czasów Augusta; w wiekach średnich zrobiono z niej kościół, potem ratusz, do czasów ostatnich mieściło się tu muzeum starożytności. T. zw. świątynia Dj any, budynek z wielką salą sklepioną jest prawdopodobnie częścią termów, których zwaliska znajdują się w pobliżu. Bramy: Augusta (oczyszczona i odnowiona w. r. 1849) i Porte de France, są częścią starożytnych murów miejskich. Wieża Tour Magne (turris magna), ' wysoka na 30 metrów, wznosi się nad miastem na szczycie wzgórza Mont-Cavalier; była ona zapewne pierwotnie nagrobkiem lub mauzoleum; w Wiekach średnich ufortyfikowano ją. Wielki zbiornik wód (bassins de la Fontaine), do którego dawniej przez wodociąg Pont-du-Gard sprowadzano wodę (obecnie N. zaopatrywane jest w wodę z Rodanu kanałami), pochodzi też w części z czasów rzymskich. ' Z murów rzymskich zachowały się szczątki w kilku miejscach; starożytne rzeźby i napisy, znalezione w N., umieszczone są w muzeum miejskiem. Z czasów Mer o wing ów zachowały się ruiny kościoła, zwane Tour Magnotte. Na cmentarzach N-u znajduje się też kilka ciekawych nagrobków.—

N. jest miejscem urodzenia wielu ludzi znanych; pochodzili z niego: mówca rzymski, Domitius Afer, św. Kas tor, kaznodzieja protestancki J а к ó b S a u r i n, Jan N i c o t, który wprowadził uprawę tytoniu do Francyi, Franciszek Guizot i Adolf C rémieux, poeta ludowy R e b o u 1, Alfons Daudet i w. in.—N. w starożytności ob. Nem eu sus. W r. 407 spustoszyli je Wandale, w r. 465 zdobyli Wizygoci, w r. 507 Frankowie, w r. 725 Saraceni, których dopiero К a r o 1M a r t e 1 (ob.) wypędził. Za czasów Karolingów rządzili tu osobni hrabiowie i vicecomites, która to godność stała się wkrótce dziedziczną. W r. 1185 N. zostało wcielone do potężnego hrabstwa Tuluzy. Nauka Albi-gensów znalazła tu wielu wyznawców. Podczas wyprawy krzyżowej przeciwko tymże, L u d-

Ig. F.

w i к VIII francuski zdobył N. w (r. 1226 i wcielił do posiadłości koronnych. W wieku XVI większa część ludności przeszła na kalwinizm i N. stało się wkrótce głównym punktem protestantyzmu we Francyi południowej. Walki pomiędzy protestantami a katolikami wypełniły resztę wieku XVI i pierwszą ćwierć XVII,. Pomimo ciągłych zamieszek przemysł i handel rozwijały się w N. pomyślnie i miasto rosło w zamożność; zabójczym ciosem dla niego było odwołanie edyktu Nantejskiego (ob.), wielu bowiem mieszkańców musiało miasto opuścić i rzemiosła bardzo w nim podupadły. Niechęć pomiędzy katolikami a protestantami doprowadzała i później do częstych starć, a za czasów reakcyi do prześladowań protestantów, jak naprz. w roku 1815, gdy bandy rojalistyczne dopuściły się wielu gwałtów i zbrodni. Podobne wypadki wydarzyły się też w r. 1791 i 1830.—Por. Ménard „Histoire da la ville de Nîmes“ (Nîmes 1875, 7 tomów); Germer-Durand „Découvertes archéologiques faites de Nîmes 1869 —72“ (tamże 1870 — 76, 5 zeszytów); tenże „Inscriptions antiques à Nîmes“ (Tuluza 1895); Pieyre „Histoire de la ville de Nîmes depuis 1830“ (Nîmes 1888, 3 tomy); Bazin „Nîmes gallo-romain“ (tamże 1892).

Nimfy (mitoi.) po grecku Nójj/pat, w pisowni łac. Nymp h ae. Wyraz gr. Nóp/pT] oznacza właściwie dziewicę dojrzałą, narzeczoną, często też mężatkę młodą.—I.U Greków N. są bóstwami żeńskiemi, podrzędniejszemi, niżej od niebian stojącemi, ale czasami do ich zgromadzeń olimpijskich dopuszczanemi (por. „Ujada“, pieśń XX, w. 8), a liczba ich jest nieograniczona. Poeci nazywają je niekiedy wprost dziewicami (Kópai, IlapD-évoc). Są one bezwątpienia uosobie-niami sił przyrody, ale jeno miłych lub przydatnych człowiekowi; dlatego też za miejscowości, przez nie zamieszkiwane, uchodzą powszechnie góry lesiste, gaje urocze w pobliżu źródeł, źródła same, strumyki srebrzyste, rzeki toczące wody swe przez pola i łąki, lasy cieniste, bory szumiące, doliny zaciszne, jaskinie w gąszczach ukryte, łąki kwieciste, wodą zroszone, pola żyzne, zatoki morskie, drzemiące, wysepki wychylające się tajemniczo z morza pienistego, wogóle te ziemi zakątki, które dziś nazwalibyśmy „romantycznemi“; te właśnie wyobraźnia bujna Hellenów zaludniła owemi bogińkami powabnemi, łaskawemi na ród śmiertelników, obdarzającemi go hojnie darami swe-mi.—Dni schodzą N-om pogodnie, zabawiają się pląsem i śpiewem, kwiatki zbierają i plotą z nich wieńce, używając kąpieli nurzają się w przezroczu wód, nad brzegiem ich siadają, rozczesując swe sploty cudne, układają piosenki czarujące; są towarzyskie, a chociaż miłują spokój i ciszę, samotności nie lubią, więc nie-tylko z sobą, ale i z bogami, nawet i z ludźmi przestają chętnie.—N. są towarzyszkami zwy-kłemi Artemidy (Djany), z którą polują pospołu po polach i górach; nęcą je korowody wesołe Dyonizosa, z niemi łączą się chętnie, unikając wszakże poufałości zbytniej z Satyrami i Sylenami, lubieżnie za niemi uganiaj ącemi się, pomimo, że same nieraz bywają kochliwe, i nie-tylko z bogami, ale nawet i ze śmiertelnikami zawiązują stosunki miłosne. Niejeden bohater, lub król mityczny za ich potomka uchodzi (por. „Ujada“, pieśń VI, w 21; p. XIV, w. 444). Nie-tylko wszakże o zabawie i przyjemności pamiętają N., oddają też przysługi rozliczne bogom i ludziom—(por. „Odyssea“ p. IX, w. 154; p. XIII, w 356; p. XVII, w. 240). Podania prawią nieraz o nich, jako o piastunkach niemowląt, z miłostek bogów powstałych; wszakże to one miały w opiece swej maleńkiego Dyonizosa, Eneasza i wielu innych bogów i bohaterów; zabawiają się też strzeżeniem i pasaniem trzód boskich Ар o lii na, Heliosa lub Hermesa, a niejedna z nich staje się też kochanką tych bóstw.—Krzywdy zwykle nie wyrządzają nikomu, gdyż są z usposobienia dobre, chętnie pomocne i miłosierne, jednakże wyjątkowo zdarza się, że podobnie jak Topielice podań naszych, lub Niks y giermańskie (ob. te wyr.), młodzieńca jakiego wciągną do wody i utopią (por. Teokryta sielankę XIII), albo też bywa, że woda z ich źródeł zmysły miesza, a ludzi szałem takim ogarniętych Grecy nazywali vo[rcpóX‘/]7CToc, t. j. przez N. pochwyceni, lub opętani (por. Platona „Phaedr“): szał taki bywał wszakże nieraz użyteczny, gdyż ludzie, przezeń opanowani, stawali się prorokami, przewidującymi rzeczy przyszłe. Mściły się też

N. nieraz okrutnie na śmiertelniku, który się im sprzeniewierzył, obdarzon będąc ich miłością (por. Teokryta sielanki: I w. 64; VII w. 73; VII, w. 92). — U Homera N. zwykle nazywają się córami Zeusa (xoùpat Âtôç), inne wszakże podania mityczne odmienne im pochodzenie przyznają, wywodząc różne ich rodzaje, o których zaraz będzie mowa, od rodziców innych. Nie zawsze też uchodzą za nieśmiertelne, a chociaż się żywią ambrozyą (ob), i wciąż młodość zachowują, żywot ich jednak nie jest wieczny. W jednym z hymnów, przypisywanych Homerowi, powiedziano, iż życie N-y związane jest z istnieniem drzewa, które zamieszkuje, z nim razem żyje i umiera (por. Ge moll „Die homerischen Hymnen“ Lipsk 1886; „Hymnus in Venerem“ w. 259 i nasi). U Plu tar cha („De orać. def. 11). Najada słowami Hezyoda zapewnia, że wrona żyje dziesięć razy dłużej od człowieka, jeleń cztery razy dłużej od wrony, kruk trzy razy tyle co jeleń, palma (albo feniks) dziewięć razy tyle co kruk, jej zaś ród dziesięć razy dłużej od palmy.—Ponieważ N. wszędzie nieomal się znajdowały, więc też wcześnie już zaczęto odróżniać różne ich rodzaje, które tu wkrótkości wyliczamy: 1) N. wodne, najliczniejsze, do których właściwie należą także Nereidy iOkeanidy morskie,

za-

obejmuje nazwa wspólna Najad (NyjiSsç, NatSeę, Naïàôeç); te zaś dzielą się na Najady rzeczne (IïotapLYjiôsç), często jeszcze noszące nazwy

pi

[L

■4

Fig. 4. Posąg marmurowy Nimfy, znaleziony w Preneście (podług W. Vollmera).

szczegółowe, od rzek przez siebie zamieszkałych wywodzone, jak np. Acheloidy, Isme-idy i t. p.; N. źródeł (KpYjvaîai, Птдасои),; N. jezior i stawów (AtjivaxiSsç, AipcźSsę). Wszystkie one są wyobrażeniami i uosobienia-mi wpływu ożywczego wody, zapładniającej ziemię i pokrzepiającej wszystko, co żyje, dla tego też nieraz uchodzą za bóstwa leczące, gdyż wodzie już i w starożytności przyznawano własności lecznicze.—2) N. górskie, zwane najczęściej Oreadami, rzadziej O r e s t e j a-dami ('OpsiâSsç, ’OpsarsiàSeç, ’OpoSstrviàSsç), mieszkiwały góry pojedyńcze lub pasma górskie, od nazw tychże nadawano im też nieraz miana odrębne; pokrewne im blisko są. — 3) N. d o-lin czyli Napaje (Na^alai) i N. lasów, Al-seidy (’AXsr/iSsç), których nie należy brać za jedno z 4) N-ami drzew pojedyńczych, nazy-wanemi Dryadami lub Hamadryadaini (Apoddeç i 'Ap.a§poa5sę), którym znów podług drzew różnych, służących im za mieszkanie, imiona rozmaite ponadawano. Jest to najmłodsze pokolenie mityczne Nimf, Homerowi jeszcze nieznane, ale już Hezyod wspomina Meliady (od -t\ p.sXća = jesion), które miały powstać z kropel krwi Uranos a (ob.). — 5) Oprócz wyżej wymienionych, miejscowości pewne miewały swe N. szczególne, jak np. Dodona, Nysa, Lemnos (ob. te wyr.); nakoniec 6) N. niektóre wyodrębniły się zupełnie i zajęły stanowisko wybitniejsze w mitologji, niż siostry ich, jak np. Kalypso, Kirke (Cyrce), Lampetia, Danaidy itp., o których mowa w Encykl. pod nagłówkami właściwemi. Cześć oddawano N-0111 już bardzo wcześnie (por. „Odyssea“ p. XIII, w. 350 i nast.; p. XVII, w 210), a składano ją im głównie i pierwotnie w miejscach, uchodzących za ich pomieszkanie, później wszakże zaczęto im stawiać ołtarze i świątynie, naprzód w ogrodach i gajach, nakoniec nawet śród miast (vóp/poua, po łac. Nypliaea), a w nich odbywały się zaślubiny. Obiaty, przynoszone N-om składają się: z koźląt, jagniąt, mleka, oliwy, czasami i z wina (por. „Odyssea“ p. XIII, w. 350; p. XVII, w. 240; Teokryta „Sielanki“ V, w. 12), rozumie się samo przez się, że ołtarze icli wieńczono też kwieciem, oraz, że sypano w płomienie ołtarza kadzidło; ani owiec ani świń nie wolno im było składać w ofierze (por. P. Stengel „Die griechischen Sakralaltertümer“ w I. Mül 1er a „Handb. der klass. Altertums-Wissenschaft“ T. V, dział 3-ci, str. 72, 75, 83 i 84).—Plastyka grecka, zgodnie z wierzeniami powszechnemi, wyobrażała N. pod postacią dziewcząt powabnych, dorosłych zupełnie, nagich, albo tylko na pół odzianych, dając im do rąk zwykle muszle, albo naczynie do wody, zwłaszcza gdy chodziło o Najady, Oready zaś wyobrażano często stojące lub siedzące na odłamie skały.—Por. W. Vollmer „Vollständ. Wörterb. der Mythologie“ (wyd. 2-e, str. 851); L. Preller „Griechische Mythol.“ (wyd. 2-e, T. I. w. 564 —570); Lübker „Real-lex. des klass. Altertums“ (wyd. 7-e, str. 834); W. H. Roscher „Ausfürliches Lex. der griech. u. röm. Mythologie“ (p. wyr. N y m p h a) i E. C u r-tius „Die Plastik der Hellenen an Quellen u. Brunnen“ (Berlin, 1876).—II. U Rzymian, oraz Italików innych, istniała, także oddawna wiara w bogińki, mieszkające w źródłach i strumykach, lub w ich pobliżu, zwano je po łac.

r'

[a]

NYMP SANC SAC EPICTETVS AQVARIVS AVG N LI В_

Fig. 5. Tablica marmurowa z trzema Nimfami (exvoto) z czasów rzymskich (podług W. Vollmera).

Lymphae albo Lumpliae, po oskijsku Dlumpa. Były to duchy dobroczynne, ludziom pożyteczne, leczące i pomagające niewiastom rodzącym,

Red.

Dr к. s.

Nimfy (Nymphae), anat. tak niekiedy nazywane bywają wargi mniejsze (Labia minora) sromu niewieściego—ob. Narządy płciowe.

Nimfomania zwana też An dr o manią łac. furor uterinus, od gr. 7] v ó u rp q=d z i e w c z y u a, młoda niewiasta i rj p.avta=obłąd, szaleństwo. Chorobliwie wzmożony popęd płciowy u niewiast zowie się N-ą u mężczyzn zaś ma miano s a-tyriasis (ob.). Obrazy kliniczne, postrzegane przy tern bywają dość rozmaite. Czasami chora posiada jeszcze pewną zdolność panowania nad sobą i umie utrzymać popęd swój płciowy w granicach przyzwoitych do pewnego stopnia. Wówczas spostrzegamy u takiego rodzaju chorych:—kochliwość wyjątkową; niebywałą przedtem zalotność; pewne własności pozy i ruchów; zbyt przesadne obnażanie szyi, rąk i nóg; — uścisk dłoni ze szczególnym wyrazem spojrzenia połączony; wogóle zachowanie się wyzywające wobec mężczyzn. Tak stoi sprawa w przypadkach łagodniejszych; w cięższych atoli bywa gorzej. Popęd płciowy już nie zna wtedy osłon, chora nie krępuje się już niczem i prawie żywiołowo opanowana jest przez namiętność, nie znającą ni granic ni wstydu. Natenczas widzimy bezwzględny cynizm w ruchach i zachowaniu się w piśmie i słowie; chore publicznie obnażają swoje części płciowe, otwarcie zupełnie popełniają samogwałt na sobie, gwałcą nieletnich, a narzucają się najbezwstydniej dorosłym. — Taki, niczem niepohamowany popęd płciowy zdarza się u wielu chorych umysłowych, u dotkniętych porażeniem postępowem (paralysis progressiva,) lub niedo-łęztwie umysłowem starczem (dementia senilis).

Czasami tego rodzaju objaw bywa przemijający; u niektórych niewiast występuje np. tylko w czasie miesiączki (ob.) przy psychosis intermittens. — Zwiększony popęd płciowy u zwierząt, zwłaszcza u krów, ma dla nas pewne znaczenie praktyczne; świadczy bowiem, iż krowa tych traktatów Hollandyi zwrócili Francuzi zdo-

ale kto je ujrzał w wodzie, tracił zmysły; ludzi w ten sposób nawiedzonych nazywano lym-phati albo lymphatiei. Duchy te wystawiano sobie pod postacią dziewic uroczych. W rzekach nie przebywały nigdy, te bowiem u Rzymian zaludniały bóstwa rodzaju męskiego, postaci brodate i poważne. Tak samo jak u Greków, niektóre z boginiek tych zajęły w podaniach stanowiska wyższe, samodzielne, że tu wspomnieć tylko J u t u r n ę, E g e г y ę, Carmentę, które wyrosły na boginie odrębne.—W czasach późniejszych, gdy wpływ grecki coraz silniej oddziaływać zaczął na wierzenia Rzymian i wo-góle na italskie, pojęcia dawniejsze zatarły się do pewnego stopnia i wiara w N. rozpowszechniła się na półwyspie Apenińskim, a cześć im oddawano nieomal w sposób ten sam zupełnie, jak w Helladzie; wtedy występują też jako bóstwa opiekuńcze wodociągów rzymskich.—Por. L. Preller „Römische Mythol.“ (wyd. 2-gie, str. 506 i nast.

ze wzmożonym popędem płciowym ma najprawdopodobniej gruźliczo zmienione narządy płciowe; zatem mleko od takiej krowy może być dla ludzi szkodliwe.

Nimptsch, herb polski) ob. Niemczyk.

Nimptscłl, miasto, ob. Niemcz a.

Nimrod, N e m r u d, ob. Nimrod.

Nimmd-dagh, góra w Kurdystanie, ob. Nemrud-dagh.

Nimwega (Hollend. Nijmegen, franc. Ni-mègue), miasto w Hollandyi, w prow. Geldryi, na lewym brzegu rzeki Waal, stacya dróg żelaznych, które stąd biegną do Arnheimu, Tilburga, Venloo i Kliwii. Położone jest na siedmiu wzgórkach, połączone trzema mostami z przeciwnym brzegiem rzeki; posiada 24 place i rynki publiczne (wśród nich piękny Valkhof), 8 kościołów (zasługuje na wyróżnienie kościół reformowany św. Stefana, rozpoczęty w wieku XIII, ukończony w XV, zeszpecony dodatkami później sze-mi; znajduje się tam nagrobek Anny Katarzyny de В o u г b o n); wspaniały ratusz w stylu Odrodzenia, z r. 1554, z posągami cesarzów i ciekawem muzeüm obrazów i starożytności (w ratuszu tym zawarty został znany układ w r. 1679). — Dawne fortyfikacye N-i zburzone zostały w latach 1877 — 84; na ich miejscu założono piękne bulwary. Mieszkańców liczy N. 38 576 (1896), z czego dwie trzecie przypadają na katolików. Głównemi wyrobami przemysłu tutejszego są: tytoń i cygara, woda kolońska, cegły, wyroby miedziane, srebrne i z innych metalów, meble, skóry wyprawne; są tu też browary, które dostarczają bardzo łubianego piwa jasnego (Moll). Miasto posiada dwa porty i prowadzi ożywiony handel, zwłaszcza zbożem. Znajduje się tu sąd kantonalny, izba handlowa, szkoła miejska wyższa i seminary urn nauczycielskie. Pod miastem leżą zwaliska starego zamku, który miał być zbudowany przez Karola Wielkiego; była tu rezydencya królów frankońskich, później burgrabiów N-i; zachowała się dobrze kaplica zamkowa o szesnastu rogach. Niedaleko od zamku wznosi się Belweder, stąd roztacza się piękny widok na miasto. Miasto N., rzymskie N o v i o magus (ob.), było kil-kakroć rezydencyą władców z dynastyi Karolingów. W wiekach X—XIII N. hyła miastem cesarskiem, w r. 1248 zastawiona została u hrabiów Geldryi, należała też do Hanzy (ob.). Wraz z Geldryą zajęta została przez książąt Burgundz-kich; w r. 1579 przystąpiła do unii Utrechckiej, W roku 1585 oblegali ją i zbobyli Hiszpanie, w r. 1591 odebrał Maur у су O rań s ki. W roku 1672 Francuzi pod Tur ennem zajęli ją bez oporu, musieli jednak opuścić w r. 1674. W roku 1678 i 1679 odbył się tu kongres, na którym zawarte zostały cztery traktaty pokoju pomiędzy Francyą i Szwecyą z jednej, a Hol-landyą, Hiszpanią, cesarzem i niektóremi książętami niemieckiemi z drugiej strony; według

Ig. r.

Nin (włos. Nona), miasto w Dalmacyi, na wysepce przy brzegu morskim, z którym je most łączy. Mieszkańców 585 (1890), Chorwatów. N. jest siedzibą arcybiskupa katolickiego. Na miejscu obecnego N-u istniało w starożytności miasto Aenonum, zburzone w roku 640 przez Awarów.

Nin y Tndo Józef, malarz hiszpański, współczesny, pochodzi z prowincyi Tarragony z Ven-drell; kształcił się na koszt rządu w Madrycie pod kierunkiem artysty malarza Carl o sa Rita ery. Dwie najwybitniejsze prace jego znajdują się w Ayuntamiento w Madrycie. Wyobra-ją: jedna Goyę, patrzącego na ofiary walki o niepodległość, w dniu 3 maja r. 1808; druga —bohaterów, walczących o niepodległość Hiszpanii. Obadwa te obrazy pochodzą z r. 1876. Śród innych na wymienienie zasługuje też „Pogrzeb Ofelii“ (r. 1878), nagrodzony medalem

к. u.

Red.

Ks. Wł Kr

byte twierdze, Hiszpanii Limburg, kraj za Mozą i Gandawę, otrzymali zaś za to Franche-Comté i szereg miast pogranicznych w Niderlandach hiszpańskich (Valenciennes, Coudé, Cambrai i in.). Po oblężeniu w r. 1794 należała N. do rzeczypospolitej Batawskiej, potem do królestwa Ludwika Bonapartego, w r. 1810 anektowała ją Francya; od r. 1814 należy do Niderlandów.

drugim.

Nina Sycylianka, rzekomo najdawniejsza poetka włoska, która żyć miała w połowie drugiej wieku XIII; podanie przypisuje jej piękność czarującą i zdolności poetyckie, niezwykłe. Wieść niosła, że Dante da Maj ano (ob.) miał się w niej zakochać, usłyszawszy jej pochwały, oraz przeczytawszy jej wiersze, ale nie widząc jej nigdy; miłość swą gorącą wyznał jej jakoby w sonecie przesłanym, żebrzącym wzajemności. N. miała odpowiedzieć przychylnie, również sonetem, który długo uchodził za jedyny jej utwór nie zaginiony. Tyle podanie — poszukiwania zaś, oparte na rzeczywistości, wykazały niezbicie, że autorem sonetu, N-ie przypisywanego, na prawdę był mężczyzna, nawet znacznie po wieku XIII piszący, oraz, że wogó-le podanie całe powstało dopiero w t. zw. dobie Odrodzenia, przed którą we Włoszech poetek nie było nigdy, dopiero wtedy bowiem płeć biała po raz pierwszy zaczęła się brać do układania wierszy. — Por. A. Borgognoni „La condanna capitale d'una bella Signora“ (w „Pagine Sparse“; październik r. 1877) i tenże „Rimatrici italiane ne’ primi secoli“ (w „Nu-ova Antologia“, z d. 16 lipca r. 1886).

Nina święta, przez starożytnych pisarzy kościelnych nazywana dziewicą chrześcijańską, albo niewolnicą chrześcijańską, apostołka Georgii (dawnej Iberyi) na Kaukazie, ur. w miejscowości Colastra w Kappadocyi pod koniec III wieku. Pochodziła ze znakomitej rodziny i była bliską krewną św. Jerzego, męczennika. Nie miała jeszcze lat dwunastu, gdy rodzice, rozdawszy majętność pomiędzy ubogich, udali się do Jerozolimy. Ojciec jej poświęcił się życiu pustelniczemu i bogomyślności, a dziecko, oddane na naukę do ormjanki Ni ce fory, nadzwyczajne robiło postępy. Dowiedziawszy się od swej mistrzyni, że sąsiadujący z Armenją Iberowie nie znają Chrystusa, i że w mieście iberyjskiem Mtskhet przechowuje się suknia całodziana Zbawiciela, postanowiła udać się w tamte strony w towarzystwie księżniczki ormiańskiej, Ripsimy, która naówczas przybyła do Jerozolimy po naukę wiary prawdziwej. Gdy Ripsima wraz z towarzyszami w ojczystym kraju zginęła śmiercią męczeńską z rozkazu Ty r y data, króla armeńskiego, N. poświęciła się dziełu apostolstwa. Dnia 5 sierpnia r. 314 przybyła do Mtskhetu. Posty, czystość anielska, duch modlitwy i dar czynienia cudów zjednały wkrótce dla niej uwielbienie Iberyjczyków pogańskich. Wciągu lat trzech potajemnie znaczną liczbę mieszkańców pozyskała Chrystusów i, poczem postanowiła otwarcie głosić wiarę w stolicy Iberyi. Cudownie nawrócony król Mir j an wyprawił niebawem do Konstantynopola poselstwo, prosząc o kapłanów. Żądaniu jego uczyniono zadość, a misya, na której czele stał kapłan, imieniem Jan, w roku 319 ochrzciła dygnitarzy królewskich i rzeszę ludu. N. rozpoczęła wtedy podróże apostolskie po kraju, a, dążąc do miasta Ran, aby pozyskać Chrystusowi Peroza, zięcia Mir-janowego, w wiosce Bodbi zaniemogła; opatrzona św. Wijatykiem, spokojnie Bogu ducha oddała w uroczystość Epifanii r. 329, po czternastu latach pracy nad nawróceniem Iberyi. Na kilka miesięcy przed jej śmiercią przybył na dwór M i r j a n a E u s t a c y u s z, p a-tryarcha antyocheński, włączył Iberyę do swego patryarchatu i wspomnianego wyżej J a n a konsekrował na pierwszego biskupa świeżo nawróconego kraju. Król Mirjan wzniósł w Bodbi pierwszy w swym kraju klasztor, gdzie naprzód spoczęły zwłoki świętej; obecnie znajdują się one w kościele Signag, w Kachecyi. Później przy jej grobie zbudowano kościół metropolitalny, z którego świątło ewangelii rozszerzyło się w głąb Kaukazu. —Ob. „Encykl. Kość“.

Nina Wawrzyniec, (Lorenzo) kardynał, (* w Recanati d. 12 maja r. 1812 — -j- w Rzymie d. 27 lipca r. 1885). N. był synem notarju-sza; w uniwersytecie rzymskim przykładał się do nauk prawniczych i teologicznych, a w r, 1835 święcenia kapłańskie otrzymał. Lat kilka zajmował się adwokactwem w Rzymie, potem został kolejno podsekretarzem w kongregacyi C o n c i 1 i i Tridentini, dziekanem kościoła Santa Maria Maggiore i kanonikiem u św. Piotra, Papież Pius IX mianował go asesorem Inkwizycyi i prefektem w liceum św. Apolinarego. W r. 1869 wyznaczono go na członka komisyi, przysposabiającej przed soborem Wa-

Ri‘d

W. Chrz.

ZO

IC в.

Red.

tykańskim do działu karności kościelnej. Dnia 21 marca r. 1877 został kadynałem dyakonem, prefektem ekonomicznym Propagandy i administratorem świętopietrza. W dniu 9 sierpnia roku 1878 Leon XIII powołał X-ę na sekretarza stanu; na stanowisku tem okazał wprawdzie wiele umiarkowania i dobrych chęci, ale jako polityk nie mógł się poszczycić powodzeniem, wiec też, w r. 1880 musiał ustąpić i odtąd do śmierci zajmował urząd prefekta pałaców papiezkich.

Nindar, N i n i p, bóstwo babilońskie, którego imię, wyrażone w piśmie klinowem dwoma ideogramami, obecnie nieraz czytane bywa A dar. Za czasów historycznych N. był bogiem słonecznym, chociaż są poszlaki, że znaczenie takie nie jest pierwotne. Oznaczał prawdopodobnie słońce wschodzące i zachodzące, słońce na horyzoncie, podobnie jak Hannach i s egipski. Czczono go nadewszystko w m. Nippur (ob.), gdzie królował razem z Belem, za którego syna uchodził. Eył więc prawdopodobnie bogiem miejscowym tego miasta, zanim kult jego rozprzestrzenił się po całej Mezopotamii. Cechę miał wojowniczą: wzywano go jako „rozstrzygającego walki“, „pana bitew“, „boga mocnego“, „opiekuna kraju i granic“. Są to pozostałości jakiegoś znaczenia pierwotnego, nie—słonecznego.—Za małżonkę N-a uchodziła bogini Gula „wielka“ lekarka, niekiedy zaś bogini Bau (czy Qur), „władczyni Uru“. — W kombinacyach astrologicznych poświęcona była N-owi planeta К im an u (Saturn) i miesiąc D u z u (czerwiec-lipiec), a w ka-balistyce odpowiadała mu liczba 50.—Jak Ba-bilończycy wyobrażali sobie postać N-a—niewiadomo; istnieje tylko domysł, że przedstawiają go owe liczne byki skrzydlate z obliczeni ludzkiem, które w architekturze mezopotam-skiej odgrywają tak ważną rolę.—Por. Jensen „Kosmologie der Babylonier“ (str. 457).

Ninger Wacław, malarz czeski, (* w r. 1804 w Hradistje Mnichove (Miinchengrätz), — f w roku 1870). Uczył się najpierw u malarza Rusa w Hostinnem (Arnau), potem w Pradze, poświęcając się malarstwu dekoracyjnemu. Kary era artystyczna N-a wiąże się z arystokratycznemi domami, jak np. książąt Schwartzenbergów-Dietrichsteinów, Kol o vr at ów i in.; stał on wreszcie „malarzem zamkowym“ hrabiów Waldsteinów i zdobił ich zamki deko-racyami ściennemi. Obok tego malował obrazy kościelne i portrety, w których szczególnie celował, nie dorównywając jednak wybitniejszym portrecistom współczesnym, czeskim.

Ninger Karol, (* r. 1827 w Chocieborze) pisarz czeski. Po ukończeniu seminaryum nauczycielskiego, kralodworskiego, został w r. 1852 profesorem gimnazyalnym w Pisku, w temże mieście pozostał i nadal, gdy w r. 1869 pozba-wion został posady i odtąd zajmował się już tylko pracą pisarską, umieszczając opracowania swe, po większej części historyczne, w wydawnictwach „Nńrodne listy“ i „Poutnik od Ota-vy“, oraz „Slovniku Naucnym“ R i e g e r a. Osobno wydał: „Krńtky pfehled literatury eeskć“ (Pi-sek 1862—toż w wyd. 2-iem, pomnożonem 1874) i „Dëjiny vseobecné pro niżsi tridy śkol stred-nich“ (Pisek 1863, 3 tomy; toż w wyd. 2, Tabor 1872 —1873).—Por. „Ottiiv Słownik Naućny“ (T. XVIII, str. 331).

Niń-Ша, miasto w Chinach, w prowincyi Kan-Su, w bliskości granicy z Mongolią. Rzeka Hoang-ho płynie o kilka mil od N. Niedaleko od N. ciągnie się wzdłuż gór Ala-Szań wielki mur chiński, który tu stanowi granicę pomiędzy Mongolią a Chinami właściwemi. Fabryka-cya tkanin konopnych i dywanów. W okolicach źródła słone.

Nió-po (Ning-po), miasto portowe w Chinach, otwarte dla handlu zagranicznego. Leży w prowincyi Cze-kiań pod 29°55' szer. półn. i 121°26' dług. wsch. od Greenwich, o 19 km, od morza, przy zbiegu rzek Ju-jao i Teń-hoa. które składają się na spławny Juń-kiań. Przy uściu tej rzeki zbudowane jest miasto Tsin-hai, ufortyfikowane; jest to port zewnętrzny dla N.—N. leży na bardzo pięknej i żyznej płaszczyźnie, ma wysokie mury, szerokie i czyste ulice z dużemi składami towarów, wiele świątyń, zwaliska wieży sześciokątnej o 7 piętrach (Tień-feń-ta), wysokości, 50 m., kilka klasztorów buddyjskich, męskich i żeńskich, jest siedzibą wielu zakładów misyjnych, mieszczących się w dzielnicy europejskiej. Dzielnica ta leży na drugim brzegu rzeki; most łyżwowy łączy ją z miastem chińskiem. Mieszkańców liczy «N. około 250 000, zajmujących się snycerstwem (N. sławne jest z wyrobów tego rodzaju), złotnictwem, fabrykacyą przedmiotów z laki, tkanin jedwabnych, dywanów, mat i kapeluszy słomkowych. N. jest pierwszym w Chinach targiem na ryby; równina dokoła miasta pełna jest lodowni, w których miliony ryb przechowują.—Handel zamorski, głównie herbatą zieloną i kapeluszami słomkowemi, cierpi nieco z powodu bliskości Szang-liaju; przywóz (tkaniny bawełniane, przędza, ołów, nafta, opium) wynosił w r. 1892:    7 860 682 taele, wywóz

(głównie herbata, cukier, tytoń, papier, jedwab) 5 955 060 taelów. Port odwiedziło 849 statków parowych o 945 787 tonnach i 312 żaglowych o 43 072 tonnach. —Już w r. 1522 przybyli do N. Portugalczycy i osiedli pod Tsin-hai; osada ich została jednak zburzona już w r. 1542, przy-czem zginęło 800 Portugalczyków. W r. 1841, podczas wojny o opium, Anglicy zdobyli N. i w r. 1842 otworzono je dla handlu zagranicznego.

Niń-seń, (Ning-seng) miasto na zachodniem wybrzeżu Korei, ob. Chemulp o.

Ninguta, miasto w Mandżurji, w prow. Girin, na lewym brzegu rzeki Mu-tan-kiań (Chur-ti), na wysokości 400 m. położone. Otoczone jest murem, nie posiada jednak fortyfikacyi.

K.

S. Dvz.

Bed,

Ulice N-y są kręte i brudne, domy przeważnie z gliny. Mieszkańców do 30 000, po większej części Chińczyków, wśród których jest wielu mahometan. Przemysł polega głównie na obrabianiu skór i futer oraz na kręceniu lin konopnych. Drobny handel bardzo rozwinięty. Okolice N. są gęsto zaludnione. Niedaleko od N. w kierunku połudn.-zachodn. leżą szczątki miasta T o ń-ki ń-c z e ń („Stolica wschodnia“); była to prawdopodobmie pierwsza stolica Mandżurów, lub też królestwa Po-lii.

Ninkebark, herb polski. Z takiem zawołaniem jest wzmianka w jednej z zapisek sądowych pyzdrskich z roku 1425 (Ul ano wski: „Materyały do historyi prawa i heraldyki“ nr. 172), wszelako bez żadnego bliższego określenia, coby ten herb przedstawiał. Używała go szląska prawdopodobnie rodzinaNinkebarków albo Ninkenb arko w, o której w żadnem z teraźniejszych źródeł najmniejszej wiadomości niema.    b

Niniacy, Nin i o cy — przezwisko, pod któ-rem słyną u sąsiadów Kabatkowie i Sło-wincy, mieszkający nad jeziorami Gardeń-skiem i Łebskiem, od częstego używania wyrazu „ninia“ (teraz) ob. Kaszubi.

Ninip, ob. N i n d ar.

łTinnii, szlachetny ród kampański, który w Rzymie później do wysokich doszedł dostojeństw. Przed innymi członkami jego zasłynął Lucius N inni us Quadratus jako zacięty przeciwnik osławionego trybuna ludowego, К lody usza. Sam piastując urząd trybuna ludowego w r. 58 przed Chr., popierał energicznie Cycerona w zapasach jego z niebezpiecznym4 dla całości państwa warchołem, równie jak później dopominał się stanowczo na zgromadzeniach ludowych i stawił wreszczcie formalny wniosek o odwołanie Cycerona z wygnania, * jako też skonfiskowane dobra К1 o d у u -sza bogini Cer er ze poświęcił. W roku 49 przebywał w długiej gościnie u Cycerona w Kampanii, dokąd się razem z innymi stronnikami Pompejusza schronił, prawdopodobnie z obawy przed C e z a r e m, nadciągającym ze znacznem wojskiem do stolicy.—Por. Cicero „De dom.“ (48, 125).

Ninicki Wojciech, pisarz polski z wieku XVI, mianujący się z łacińska Ninincius. N. był autorem dzieła dziś bardzo rzadkiego, a ważnego wielce do dziejów reformacyi, zwłaszcza zaś Kalwinizmu w Polsce; jest to „De violato atque everso in Ecclesia Ksyąznensi antiquae religio-nis cultu. Deque Cracoviensis episcopi, in eo reparando cura et studio“ (w 8-e, b. w. m. dr. 1558), N. opowiada w księdze swej, jak w Polsce powstały i rozszerzały się zbory i gminy różno-wiercze. — Por. art. F. M. S o b i e s z c z a ń s к i e-go w „Encykl. powsz.“ 8. Orgelbranda (T. XIX, str. 465) i K. Estreichera „Bibljogr.“ (T. VIII, str. 46),

ITiniwa, dawna stolica Assyryi (ob.), w języku krajowym Ninua albo Nina, w Starym Testamencie Nineveh, po gr. Nïvoç, w przekładzie gr. Starego Testamentu („Septuaginta“) N'vsÔTj.—Nie sposób oznaczyć dokładnie czasu założenia N-y, w każdym razie wszakże jest to jedno z najstarszych miast świata naszego. Podług ks. Rodzajów Mojżesza (I. rozd. X, w. 11. 12.22) założycielem miał być As sur, Syn Sema, wnuk Noego, który, wyszedłszy z Chal-dei, z ziemi Sennaar, zbudował Kałach (Chale, Chałach), N-ę i pomiędzy miastami temi Resell.—Pisarze greccy poczytują za założyciela stolicy assyryjskiej bajecznego króla Ni no sa (ob.) i małżonkę jego S emiramidę; początek podania tego zdaje się pochodzić z Persyi.— Podanie biblijne zaznacza z naciskiem pochodzenie semickie N-y (ks. Mojżesza I, rozd. X, w. 22), które jednak, wobec odkryć nowoczesnych, staje się wątpliwe, wielu też badaczów nowszych przyznaje Assyryjczykom początek aryjski, albo przynajmniej znaczną przymieszkę krwi indoeuropejskiej, opierając się przytem na różnicach znacznych, istniejących między wierzeniami religijnemi i urządzeniami społecz-nemi i obyczajowemi Niniwitów i semickich stanowczo Chaldejczyków babilońskich. — O ile sądzić można z odkryć, dotąd poczynionych, to znaczenie N-y początkowo było niewielkie, a przynajmniej podrzędne, gdyż siedzibami zwykłemi królów assyryjskich, najdawniejszych bywały miasta Kałach i Elias ar (Alya-As-sur), leżące w dół Tygru, tam, gdzie dziś napotykamy zwaliska Kaleeh-Saargath, blisko granicy chaldejskiej.—Najstarsza dotąd wzmianka o N-ie, przechowana w napisach klinowych, opiewa, że król Samsi-Ramman 1 (+ r. 1820 przed Chr.) odnowił w mieście tern świątynie bogini Is tary; z tychże źródeł wiemy, że S al mail as s ar I (U r. 1330 przed Chr.) przemieszkiwał tam czasowo; A s u r n a z i r p a 1 (r. 884—860) i syn jego, Salmanassar II (r. 860 — 824) wystawili sobie tam pałace przepyszne, oraz wznieśli świątynie, ale na obszarze zbadanym dotąd nie napotkano na ślady tak odległe, wszystko, co znaleziono, jest późniejsze, to jest nie starsze od panowania Sennacheryb a (r. 705—681 przed Chr.). Istnieją powody do przypuszczeń, że N. najdawniejsza była zburzona po raz pierwszy doszczętnie już w r. 1 100 przed Chr. i powtórnie w r. 792, podczas wojny przeciwko Chaldei i Medji, co tłomaczyłoby zupełnie brak pomników najdawniejszych. T e gl a t h-phalasarll (r. 745 —726), pogromca i zdobywca Babilonu, oraz następca jego, Salmanassar V (r. 726 — 721), mieli stolicę w Kala-chu. Sar go n (r. 722 — 705) założył sobie nową, zwaną Dure Sar ki a albo Dur Saruk-kin, zwaliska jej istnieją dotąd w miejscowości, zwanej dziś Chors ab ad.— Od czasów Sennacheryba N. była już do końca istnienia państwa assyryjskiego bez przerwy stolicą królewską i doszła do świetności bardzo wielkiej, powiększanej wciąż jeszcze przez królów następnych: Assarhaddona, Assur-ban-a b a b a (S a r d a n a p a 1 a V), A s s u r-e d i 1-e 1 a IV i S in s ar-i sku n a, który prawdopodobnie był ostatnim królem assyryj skini. Medowie pod Kyaksaresem i Babilończycy pod N ab o połaś s arem w r. 606 przed Chr. zdobyli N-ę i zburzyli ją doszczętnie; upadek jej opisał wymownie prorok żydowski Nahum (rozd. III, w. 11 —19).—N. upadła wtedy na zawsze, wielkość jej zgładzona była z oblicza ziemi, a nawet pamięć jej, nazwa jej, zaginęły u ludów, które drżały niegdyś na dźwięk jej imienia. Ksenofon (ob.), który z wojskiem greckiem przeszedł po jej w ziemi drzemiących gruzach, nie wspomina jej, nie zna jej zgoła, Żaden z historyków greckich lub rzymskich, opisujących czyny wojenne Aleksandra W-go, ani słowem nie wspomina o tem, że pole bitwy rozstrzygającej pod Arbelą, a raczej Gaugame-lą, tak blisko leżało pod N-ą dawną, że nieomal za jedno z jej przedmieść ujśćby mogła.— Dopiero gdy Rzym zdobywczy nad Tygrem zapanował, przypomniano sobie znów miano stolicy dawnej, assyryjskiej, nazywając od niej, założoną w stronach tychkolonję rzymską Claudia Ninus. — Grecy, opierający się widocznie na baśniach, które ze źródeł perskich pozbierał Ktesias (ob.), mieli o N-e wyobrażenie bardzo fantastyczne, które przekazali i nam, a dopiero w wieku XIX, badaniu zwalisk, leżących nad Tygrem, rozwiały je stanowczo.— Według Ktesias a i odpisy waczy jego, jak Diodora Sykulczyka, Nikolaosa z Damaszku, Polyainosa, Athenaiosa i innych, N. zajmować miała powierzchnię prostokątną, której boki dłuższe miały po 150, krótsze po 90 stadji (St.=192.27 met.), co odpowiadałoby blisko 500 kilometrom kwadr., więc N. musiałaby była być większą, niżeli Paryż i Londyn razem wzięte, czemu nawet łatwowierność największa dziśby trudno wiary użyczyła. Ogrom ten otaczać miał mur ciągły, na 33 metry wysoki, a tak szeroki, że po nim trzy wozy obok siebie wygodnie jechać mogły; murów tych potężnych bronić miało 1500 wież, przeszło 60 metrów wysokich.—Wykopaliska na miejscu, gdzie stała niegdyś N. nie potwierdzają bynajmniej tych opowieści, widocznie wielce przesadzonych przez bujną wyobraźnię ludów wschodnich.—Zwaliska N-y odnaleziono na brzegu wschodnim Tygru, wprost miasta dzisiejszego Mosulu, nieco oddalone od brzegu rzeki, która z biegiem wieków koryto swe przesunęła na zachód, chociaż ongi niewątpliwie przepływała tuż pod murami stolicy assyryjskiej, leżącej pod 36° 10' szerokości północnej i 40° 50' długości wschodniej od Paryża. Jest to dziś płaszczyzna rozległa, na której wznosi się kilka wzgórków większych i niniejszych, pokrywających właśnie szczątki świetności minionej. Równinę tę przecina od wschodu ku zachodowi rzeka Zab-el-Kebir (po assyr. Żaba, po gr. LyJcos), wpadająca do Tygru. — Strabo n (ob.) wspomina o N-e, jako o mieście, które znikło bez śladu; wzmianki Pliniusza, Tacyta, Am miana Marcelina podają o niej wiadomości krótkie i niewyraźne, widocznie położenia jej nie znając. Geografowie średniowieczni, arabscy wiedzą więcej nieco, wspominając tu i owdzie o śladach zwalisk ogromnych nad Tygrem, ale i od nich nie wiele także dowiedzieć się można. — Tak rzeczy się miały aż do wieku XIX; dopiero w pierwszej jego połowie pierwszy Anglik, J. R i c li, zwiedziwszy równinę naprzeciw Mosulu, stanowczo wypowiedział zdanie, że dwa znajdujące się tam wzgórki płaskie, mniej lub więcej 20 metrów wysokie, kryją niewątpliwie szczątki N-y; zdanie to potwierdził podróżnik inny, ziomek Rich a, W. F. Ainsworth; były to wszakże tylko przypuszczenia, bardzo prawdopodobne, jednakże nie dowiedzione.—Że obaj podróżnicy nie mylili się, dowiódł dopiero niezbicie konsul francuski w Mosulu, P. E. Botta, który w r. 1843 zaczął rozkopywać te szczątki odwieczne i rzeczywiście odkrył mnóstwo rzeczy bardzo ciekawych i pouczających. Pierwsze poszukiwania swe przedsięwziął na wzgórku najbliższym Mosulu, zwanym dziś N e b b i Junes (prorok Jonasz), ale ponieważ na nim stoi meczet, więc musiał wnet zanieehać pracy dalszej, niewielką zdobycz osiągnąwszy. Tak samo plon nieznaczny zebrał, badając wzgórek Kujun-dżiku, a dopiero, gdy się zabrał do rozkopywania C h o r s ab a d u dzisiejszego, odkrył zwaliska pałacu ogromnego, stosunkowo wybornie zachowanego, w nich zaś mnóstwo płaskorzeźb, napisów, posągów, sprzętów wszelakich—był to, jak się pokazało później, pałac króla Sar-g o n a, zbudowany w wieku VIII przed Chr. Zdobycz jego, o ile ją wywieźć było można, przechowuje obecnie Louvre paryski w zbiorach swych bogatych. Botta zaprzestał poszukiwań w roku 1845; po nim miejsca te same badał raz jeszcze z powodzeniem budowniczy Place od r. 1851 do 1855.—Anglik A. H. Layard, zachęcony przykładem Bot ty, wiatach 1845 — 1847 rozkopał zwaliska w N i m-r u d z i e (dawne Kałach); w latach 1849 —1851 zabrał się do Kujundżiku i razem z H. Ras samem tamże powtórnie kopał w latach 1851 — 1855; odkrycia ich bogate przyćmiły nawet wcześniejsze, francuskie. Równocześnie na swą rękę czynił także poszukiwania Loftus (r. 1854). W obu miejscowościach, wyżej wymienionych, ponownie przedsiębrali badania G. Sm i t h (r. 1873 — 1876) iH.Rassam (r. 1877 — 82).—Materjał, odkryty przez badaczów angielskich, znajduje się dziś po większej części w zbiorach londyńskich, bogactwem przewyższających wszelkie inne. Na uwagę szczególną zasługuje zwłaszcza t. zw. archiwum i biblio-

dniowo-wschodnim, gdzie dziś miejscowość N i-mrud, leżało niegdyś miasto Kałach, założone blisko r. 1300 przed Chr. przez Salman a s-sara I i służące mu za stolicę; odkopano tam zwaliska świątyni, zbudowanej przez Asurba-n i p a 1 a i obok szczątki wieży z tarasów złożonej, oraz w pałacu Salman assara II odkryto obelisk dwumetrowy z bazaltu czarnego, pokryty 5-a rzędami płaskorzeźb, wyobrażających daniny, składane przez narody zawojowane królowi assyryjskiemu ; wykute tam między innemi : małpy, wielbłądy, lwy, słoń, nosorożec i zebu dają nam wyobrażenie niejakie o rozległości podbojów tych.—Pomiędzy N-ą właściwą, a Ka-lachem napotkano na szczątki miasta R e-sen, w pobliżu wioski dzisiejszej Selami-j e h; nie zbadano ich dotąd dokładnie. — O 12 kilom, na północ od N-y, w blizkości C h o r-s a b a d u dzisiejszego, król Sargon zbudował sobie w latach 712

teka króla Sarda napal a, składająca się z wielu tysięcy cegiełek, pokrytych pismem klinowem, gdyż, jak się okazało po mozolnym ich odczytaniu, zawierają mnóstwo wiadomości nadzwyczaj ciekawych, dotyczących dziejów, obyczajów urządzeń społecznych, wierzeń religijnych itp. szczegółów, dotąd albo nieznanych zupełnie, albo pojmowanych opacznie.—W r. 1890 wyprawa amerykańska wyruszyła nad Tygr i Eufrat, by dopełnić badania swych poprzedników i znalazła jeszcze niejedno, ponieważ nie prędko jeszcze wyczerpane będą pamiątki onej świetności dawnej, leżącej w gruzach od przeszło 2 500 lat. Nakoniec w r. 1899 i Niemcy zabrali się także do tej pracy. Stowarzyszenie „Deutsche Orient-Gesellschaft“ wysłało wyprawę naukową do Mezopotamji pod przewodnictwem Koldeweya i Andraeego; wyprawa ta jednak zajęła się raczej Babilonem, ale nie zapomniała także o Assyryi.—Poszukiwania te, od r. 1843 z przerwami dotąd wciąż prowadzone, dowiodły, że N. taka, jaką opisał Kte-sias i naśladowcy jego, nie istniała nigdy, że natomiast stolica Assyryi ostatnia składała się z kilku miast blisko sąsiadujących ze sobą, tworzących do pewnego stopnia całość, ale zawsze odrębnych i nigdy murem wspólnym nie opasanych.—W środku, naprzeciw Mosulu dzisiejszego, leżała N. właściwa; ślady murów, otaczających ją niegdyś dokoła, zachowały się do tyła, że dość dokładnie oznaczyć możemy obszar niemi objęty. Jest to kawał ziemi wydłużony, zamknięty 5-ma bokami, nieomal pro-stemi, ale nierównemi. Bok zachodni, równoległy z brzegiem Tygru jest 6 kilometrów długi, bok północny, łączy się z poprzednim pod kątem prostym, długości ma blisko 3 kilom., oba boki te są nieomal proste zupełnie. Bok wschodni (2), załamany na zewnątrz pod kątem bardzo rozwartym, posiada długości mniej lub więcej 7 kilom.; nakoniec bok południowy, najkrótszy, nie przenosi 2 kilom. W tych granicach, zamykających dawne miasto królewskie, wznosi się na północy, dotykając boku zachodniego, wzgórek zajmujący 16 hektarów powierzchni, zowiący się dziś Kujundżik (=jagniątko), kryjący we wnętrzu swem zwaliska pałaców Sennacherib a i następców jego; tu też znaleziono cegiełki owe liczne, pokryte pismem klinowem, wspomniane już wyżej, czyli t. z w. bibljotekę Sarda napal a. W odległości kilometra ku południowi wznosi się wzgórek drugi, zwany dziś N e b b i Junes (=prorok Jonasz), pokrywający szczątki pałaców Sennachery-b a i A s s a r h a d d o n a; tu poszukiwania są bardzo utrudnione przez to, że na szczycie wzgórka wystawiono meczet ku czci i pamiątce proroka Jonasza, zażywającego uwielbienia wielkiego śród wyznawców Islamu.—N. właściwa na powierzchni opisanej, podług obliczeń Kiepert a mogła najwyżej posiadać 200 000 do 250 000 mieszkańców. —O 28 kilom, w kierunku połu

706 przed Chr. stolicę nowrą Dure Sarkin (albo Dur Serukkin = miasto Sargon a); był to prostokąt, mający do 7 kilom, obwodu; w stronie północno-zachodniej, otoczony murem osobnym wznosił się ogromny pałac królewski. Mury miasta były z cegieł niewypalonych, 24 metry grube i wzmocnione 170 wieżami. Między miastami wymienio-nemi i dokoła nich na równinie, wznoszą się liczne pagórki, mniejsze i większe, kryjące pod sobą także zwaliska różne, ale wagi mniejszej nie tak rozległe i nie wszystkie dotąd rozkopane, tak, że badaczom pozostało jeszcze roboty niemało. Wnosić z tego można, że trzy miasta stołeczne, większe połączone były między sobą przez liczne przedmieścia, ogrody, wille i t. p. i że to stało się powodem bajek, przekazanych nam przez K t e s i a s a o N-ie tak olbrzymiej.— O samych pałacach i znalezionych w nich pomnikach, znajdzie czytelnik niejedno w Encykl. niniejszej p. w. Archeologia Mezopotamii i Architektura Assy r. (T. IV str, 612 i nast. oraz str. 663 i nast.).—Na podstawie tego, co napisano w księdze proroka Jonasza, aby przejść N-ę całą potrzeba było trzech dni (Rozd. III, w. 3), a ludność jej była tak wielka, że wśród niej znajdowało się „więcej niżeli sto i dwadzieścia tysięcy ludzi, którzy nie umieją rozeznać między prawicą swoją i lewicą swoją“ (Rozd. IV, w. 11), t, j. dzieci drobnych; więc jeżeli na jedno niemowlę takie liczyć będziemy 7 — 8 mieszkańców dorosłych, lub półdorosłych, to otrzymamy zaludnienie, do miliona dusz dochodzące, które jednak nie pomieściłoby się w znanych nam granicach N-y właściwej, więc i prorok żydowski, podobnie jak Ktesias, musiał mieć na myśli nie samo tylko miasto N-ę, ale i okolicę do niego zaliczaną. —Zwaliska i szczątki odnalezione szczęśliwie w liczbie tak wielkiej, a stosunkowo wybornie zachowane, pouczają nas, że N. była stolicą narodu, na wysokim szczeblu cywilizacyi stojącego, uprawiającego z powodzeniem naukę i sztukę, chociaż pod

Hed.

К». Wł. Kr.

względem tym niżej nieco stojącego od Babi-lończyków, z których brał sobie wzory, ale których przewyższał wojowniczością. — Literat.— Botta i Flandin „Monumens de Ninivé“ (Paryż 1847 — 1850; 5 tomów); Wiktor Place „Ninivé et Г Assyrie“ (tamże 1866 —1869; 3 tomy); Layard „Niniveh and its remains“ (Londyn 1849 i wyd. późn. 1854; 2 tomy); tenże „Discoveries in the ruins of Niniveh and Babylon“ (tamże 1853); do obu oział wydał też La-yard atlas, ze 100 tablic złożony (Londyn 1849) i drugi, złożony z tabl. 71 p. n. „The monuments of Niniveh“ (tamże 1853); G. Smith „Assyrian discoveries“ (tamże, wyd. 7-е, 1883), H. R as s am „Excavations in Assyria“ (tamże 1879); F. Delitzsch „Babel u. Bibel“ (Lipsk 1902) gdzie, chociaż się autor raczej zajmuje Babilonem niż N-ą, jednakże bardzo często o nią potrąca; porównać też należy wykaz literatury, umieszczony w T. V Encykl. niniejszej na końcu art. Assyrya, oraz J. Opperta „Ninive“ w „Grande Encyclop.“ (T. XXIV, str. 1 120 — 1122), gdzie też podany jest plan N-y oraz jej okolicy najbliższej.

Ninjan święty, biskup w Candida Caśa (Whithern), żył w drugiej połowie czwartego i na początku piątego wieku (f r. 432). Czcigodny Be da (ob.) w swej „Historyi“ (III, 4) pisze o nim, że był z pochodzenia Brytonem, wychowywał się w Rzymie i tam prawdopodobnie otrzymał święcenie biskupie z rąk papieża Syrycyusza (r. 384—398). Powróciwszy do ojczyzny, rozwinął działalność apostolską w prowincyi Strathelyde. Tutaj zbudował klasztor, kościół i założył przy nim stolicę biskupią, nazwaną Candida Casa od białych kamieni, użytych do budowy katedry. Whithern stało się niebawem ogniskiem działalności misyo-narskiej. N. zaniósł światło Ewangieli Piktom południowym, zamieszkującym część Szkocyi od gór Grampian do Firth of Forth. Zwłoki jego spoczęły w zbudowanej przezeń świątyni. Nawet historycy protestanccy podziwiają życie tego męża, o którym pamięć do dzisiaj przechowała się w najdawniejszych pomnikach chrześcijańskich kraju. Biskupstwo Whithern, które upadło wśród burzliwych zamieszek po śmierci św. N-a, zostało wznowione po zdobyciu kraju przez Anglów (ok. r. 700). Por. „Encykl. Kość.“ ii. Mackinnon „Ninian u. sein Einfluss auf die Ausbreitung des Christenthums in Nordbrit-tanien“ (Heidelberg 1891).

Ninon de Lenclos, ob. Len clos.

Ninosław Mateusz, ban bośniacki od roku 1225, gorliwy wyznawca bogomilizmu (ob. В o g o m i 1 o w i e). Gdy J а к ó b, biskup Praene-sty, z polecenia papieża Grzegorza IX (roku 1227 — 1241) przybywszy do Bośnii, kraj ten, pod względem hierarchii kościelnej, zależny od metropoliii dubrownickiej, przyłączył do archi-dyecezyi kolocskiej w Węgrzech i wprowmdził do Bośnii dominikanów wraz z inkwizycyą, w celu wytępienia bogomilizmu, przyciśnięty w ten sposób ban, mając wieści, że król węgierski Andrzej II wraz z synem Kol omanem, banem chorwackim, gotuje się na wyprawę do Bośnii, nawrócił się pozornie na wiarę katolicką, a nawet ofiarował dominikanom pieniądze na budowę nowego kościoła katedralnego (r.1232). W ślady bana wstąpił syn jego Prijezda. Domikanin, Niemiec, von Wildhausen z We-stalii, mianowany biskupem Bośnii. W rok atoli po tern nawróceniu N. powrócił do bogomilizmu, który szerzyć się począł w Sławonii. Biskup Wildhausen zrezygnował z pastorału, który otrzymał dominikanin Ponse. Papież Grzegorz IX, dla zabezpieczenia Sławonii od bogomilizmu, przywrócił tam dyecezyę syrinijską. Ban chorwacko-sławoński, Kol oman, gotując się na wyprawę zbrojną do Bośnii, oprócz wde-lu włości w Sławonii, podarował mu Djakowo (Dyakovàr) w żupanii vukowskiej. Odtąd miasto stało się siedliskiem biskupów bośniackich. Milczą źródła o przebiegu działań wojennych К o-1 o mana w Bośnii. Wynik jednak tej wojny, zakończonej w r. 1237, wypadł niekorzystnie dla Bośniaków i walecznego ich bana, który uznać musiał nowego biskupa Ponsę; nie tracił jednak otuchy; bo sprzymierzył się z Dubrownicza-nami, zwłaszcza z księciem ich Giovannim D a n d u 1 o, będącym w zatagru z królem serbskim Stefanem Władysławem, synem Stefana Nemanjića (w r. 1240), Spoleto w Dalmacyi, zaplątane w wojnę z Trogirą i zagrożone przez Węgrów, występujących w obronie Trogirzan, zawezwało pomocy N-a, którego księciem obwołało. Przybyły z wojskiem ban, zadowolił się spustoszeniem okolic Trogiry, następnie, powróciwszy do Bośnii, narzucił Spole-tanom na księcia jakiegoś krewnego swojego, Kalabryjczyka R i с c a r d a. Król węgierski, В e-la IV, niezadowolony z uczestnictwa N-a w zatargach miast dalmackich, wkroczył do Bośnii i zmusił bana do uznania swej zwierzchności (r. 1244). Pokonany wszakże N. przywiódł, przez wywołane w Bośnii zaburzenia, do tego, że papież, na życzenie Ponsy, przyłączył dyecezyę jego do arcybiskupstwa kolocskiego. To było przyczyną, że ban, obowiając się zupełnego wcielenie Bośnii do Węgier, znowu udawać zaczął nawrócenie, czem nietylko odwołanie bulli, ale nawet zezwolenie na wprowadzenie głagolicy uzyskał (d. 29 marca r. 1248). W rok później t. j. r. 1249 sprzymierzył się znowu N. z Du-browniczanami przeciwko Stefanowi Uro-szowi I serbskiemu. Od. r. 1250 milczą już źródła o działalności bana. Potwierdził on Du-browniczanom przywilej z r. 1189, zwany „po-velją“, dodając doń dwie swoje nowelle. Oryginał serbo-łaciński, zachowany w bibliotece w Petersburgu, dwie zaś kopie w archiwum taj-nem w Wiedniu. — Por. Klaić „Gesch. Bosniens“. Theiner „Monumenta Hung“. (I. 120) „Vetera Monum. Slav, meridion.“ (I w. 108,

p. 7.). Kukuljewić „Jura regni Croatiae“ (I. 67.) Bogisić „Pisani zakoni na slovenskom

dzą króla Oksyartesa pokonali wprawdzie w zaciętej walce Assyryjczyków, wszakże przed przeważnemi zawsze siłami cofnąć się i schronienia w warownych miastach szukać musieli. Bez trudu wielkiego zdobył teraz N. jedną warownię po drugiej, jedynie zdobycie szturmem Baktry, miasta stołecznego, wydało się po kilku nieudanych próbach istnem niepodobieństwem. Z opałów tych wybawiła N-a piękna, młoda kobieta, która, dostrzegłszy bystrem okiem mniej czujnie strzeżonego miejsca w zaniku, wdrapała się na nie z małym oddziałem zwinnych zbrojnych, kiedy tymczasem siły główne szturm do twierdzy z innej strony przypuszczały. Takim sposobem miasto szczęśliwie zdobyto. Bohaterką ową była Seinirami s, córka bogini D e r-keto, która, jako podrzutek w Askalonie, cudownym sposobem przez gołębie karmiona, wyszła później za mąż za Onnesa, wyższego oficera wojsk królewskich, i z nim do obozu pod Baktrę przybyła. Zachwycony bohaterskiem jej męztwem, jako i uroczemi wdziękami ciała, zniewolił N. O n n e s a do odstąpienia mu żony; ten zaś niepocieszony po takiej stracie, ze zgryzoty obwiesił się. Taką otóż miarą została S e m i r a-mis królową i powiła N-wi syna, zwanego Ninyas (ob.). Po śmierci N-a, około r. 2000 przed Chr., objęła Se mi ram is rządy państwa

jugu“. (Zagrzeb. 1872).

J. F о.

Ninove, miasto w Belgii, w prow. Flandrii Wschodniej, okręgu Alost, nad rzeką Dender, przy drodze żel. Denderleeuw-Ath; posiada szkołę średnią dla chłopców; mieszkańców liczy 6870 (1890), którzy się zajmują wyrabianiem nici, koronek, płótna, perkalików, rękawiczek i mydła. Z dawnego opactwa premonstrateńskiego zachował się w N. tylko kościół.

Ninna, ob. Niniwa,

wieści, obfitej w szczęśliwe i niezwykłe szczegóły, już w tem wyraźnie się przebija, że prawie wszystkie dzieła i czyny królów assy ryj-skicli i babilońskich, medyjskich i perskich w rażąco przesadny sposób jednej i to pierwszej parze królewskiej zaraz przypisuje, której następcy, tak zwani Derketadowie, zasiadali później na tronie całkiem bezczynnie. N. zresztą nie jest na mocy tej tradycyi oczywiście niczem więcej, tylko herosem imiennym, bóstwem opiekuńczem miasta Niniwy, które od niego z wdzięcznością zawsze miano swe wywodziło, podczas gdy Se mir a mis (ob) okazuje w rozpasanej swej chuci miłosnej i dzikiej namiętności brodzenia w krwi ludzkiej wyraźne znamiona podwójnej natury matki swej

S. Drz.

Ninos, po grecku Nivoç i Ntvoç, po łacinie Ninus, syn Bel o sa, król assyryjski. Według mitycznej tradycyi, dochowanej nam na podstawie Ktezyasza, zwłaszcza w dziele D у o d o-ra Sykulczyka (2, 1 i nast.), położył on razem z małżonką Semiramidą podwaliny olbrzymiego mocarstwa, które przeszło przez 1 300 lat (od r. 2189 — 883 przed Chr.) rej wiodło w Azyi. Jak źródło owo głosi, podjął N., sprzymierzywszy się z Ar i aj o sein, władcą Arabii, na czele doskonale wyćwiczonego wojska wyprawę przeciw Babilończykom i wkrótce zdobył całą ich krainę, a króla ich zabił. Niebawem zwrócił się przeciw Armenii, której książę В ar z a n es, przeświadczony o niedostatecznych swych siłach, dobrowolnie mu się poddał ogromnego. —Charakter mityczny całej tej opo-i na każdą wojnę posiłków i wszelkich potrzeb wojennych dostawiać przyrzekł. Następnie wyruszył N. przeciw Medyi, której król Farnus i bitwę walną przegrał i życie postradał. Natenczas zapragnął szczęśliwy zwycięsca wszystkie kraje, pomiędzy rzekami Tanais (Don) i Nilem położone, pod władzę swą zagarnąć. Istotnie też w przeciągu 17 lat, w których bez przerwy walki staczał, podbił on: Egipt, Fenicyę, Celesy-ryę, Cylicyę, Pamfilię, Licyę, Karyę, Frygię,

Ninyas, po grecku Nivôaç i Ncwóaę, starodawny król assyryski, syn N i n o s a i Semira-m i d y (ob. te nazw.), wstąpił na tron po matce, którą przez rzezańca zamordować zamierzał. Był to, w rażącym kontraście do rodzicielskiej pary królewskiej, odznaczającej się pod każdym względem energią i stanowczością, władca znie-wieściały, rozwiązły, nikomu niedowierzający, a z powodu tego, zamknięty w swym zamku królewskim; pędził żywot bezczynny, gnuśny, jedynie w otoczeniu żon swych licznych i rzezańców, a, celem większego bezpieczeństwa osobistego, wzmocnił w bezpośredniem sąsiedztwie pałacu swego silną załogę, którą dorocznie zmieniał, aby rokoszom i spiskom zapo-biedz. Za rządów jego podupadło bardzo zna-

Myzyę, Troadę, Propontis, Bitynię, Kappadocyę i wszystkie dzikie ludy, pomiędzy morzem Czar-nem i Donem zamieszkałe, zawojował dalej Kaduryjczyków, Tapyrów, Hyrkańczyków, Dran-gów, Derbików, Karmańczyków, Choromejczy-ków, Borkańczyków i Partów, a wreszcie zawładnął Persyą, Suzyaną i całą krainą, przyle- Derketo-Astarty (ob.), głą do Bram Kaspijskich. Jedyny opór silny i niezłamany stawiła mu Baktrya, przez ciasne wąwozy dla licznego wojska niedostępna, a prócz tego dzielnie broniona przez mnogi lud bitny.

Wybudował teraz N. dla siebie nad Tygrysem wspaniałą, olbrzymią stolicę, której według swego imienia nadał nazwę Niniveh; tłumom ogromnym Assyryjczyków kazał do nowego miasta się sprowadzić, wszakże i każdemu obcokrajowcowi pozwolił tutaj się osiedlać, nadając wszystkim obszerne grunta w sąsiedztwie stolicy. Zaledwie budowę stolicy dokończył, wyruszył na czele ogromnych wojsk, liczących 1700 000 pieszych, 210 000 konnicy i 10 000 wozów wojennych, w kosy uzbrojonych, przeciwko nieposkromionym Baktrom; ci pod wo-

ozenie państwa assyryjskiegp. — Por. Diod. Sic. 2, 14,21. — J ust i nus 1, 1, 2, 10 i następne.

M-cho.

S Dr z ,

Niob (N i o b i u m), pierwiastek chemiczny. Symbol Nb. Ciężar atomowy 94. Historya N-u ściśle jest związaną z dziejami innego pierwiastku, tantalu (ob.), gdyż oba te pierwiastki współcześnie zostały wykryte w postaci swych tlenków w dwu odmianach tegoż samego minerału-kolumbitu (ob.). Wkrótce też przekonano się, iż pochodne tych pierwiastków, posiadając bardzo wiele cech wspólnych, zawsze niemal towarzyszą sobie w pewnych, choć licznych, mimo to rzadkich, minerałach. Dalsze jednak badania w celu bliższego poznania natury N. i tantalu napotkały na znaczne trudności; wspomniane bowiem minerały stale zawierają równocześnie takie kwasy, jak tytanowy, wolframowy, cyrkonowy, oraz związki thoru, ceru i yttru (ob.); to też niejednokrotnie otrzymywano niezgodne wyniki i stawiano błędne wnioski. Dość zaznaczyć, iż długi czas przypuszczano istnienie całego szeregu pierwiastków jak dianium, i lnie-nium, neptunium, których rzekome pochodne, jak się w końcu przekonano, były jedynie mieszaninami pochodnych Hiobowych i tantalowych. Chociaż więc tlenek N-u po raz pierwszy został wyosobniony przez Hatch etta już w roku 1801, to jednak racyonalne badanie związków niobo-wych zaczęło się dopiero od roku 1844, gdy

H. Rose ogłosił wyniki swych wieloletnich i sumiennych poszukiwań w tej dziedzinie. Najdogodniejsze źródło celem otrzymania czystych związków Hiobowych tworzy kolumbit (pewna odmiana), oraz związek znany, pod nazwą pyrocliloru (56$Nb₂0₃), oba bowiem nie zawierają tantalu. Z pośród innych minerałów, zawierających N. wraz z tantalem, na uwagę zasługują: niobit, samar skit, santal it, euxenit i inne. Nieznaczne ilości kwasu niobowego wykryto też w pewnych wolframitach, rudach cynowych oraz minerałach uranowych. — N. w stanie czystym otrzymuje się nader trudno.

H. Rose w tym celu odtleniał zapomocą sodu podwójną sól tlenofluorku N-u i fluorku potasu; otrzymał jednak tylko tlenek niobu NbO. Mar i gnać, odtleniając podobnież związek NbPl₅. 2KF1, przekonał się, iż, otrzymany tą drogą metal zawiera znaczne ilości wodoru. Stosując glin zamiast sodu, powstaje stop glinowy o składzie Nb₂Al₃. Dalej ogrzewając kwas niobowy z sodą i węglem, otrzymuje się masę krystaliczną, składającą się przeważnie z azotków i węglików N-u. Dopiero w roku 1864 udało się B 1 o m s t r a n d o w i otrzymać po raz pierwszy N. metaliczny w postaci połyskującej szarej powłoki przez odtlenienie chlorku niobu zapomocą wodoru. W podobny sposób postępując, Roscoe otrzymał prawie zupełnie czysty metal. Badacz ten mianowicie przepuszczał parę pięciochlorku N-u wraz z Wodorem przez rozżarzoną rurę szklaną, starał się przy-tem, ażeby powietrze oraz para wodna nie miały dostępu; otrzymaną tą drogą masę, sta-lowoszarą, jeszcze przez pewien czas prażył w prądzie wodoru. Wówczas metal zawierał nie więcej nad 0.27$ wodoru. N. metaliczny posiada barwę szarą; przy 15° ma ciężar właściwy 7.06. Prażony na powietrzu, spala się płomieniem na bezwodnik kwasu niobowego. Opiera się działaniu kwasu solnego, azotowego i wody królewskiej; jedynie w stężonym kwasie siarczanym rozpuszcza się, płyn pozostaje przytem bezbarwny. Przez ogrzewanie N-u w prądzie chloru powstaje pięciochlorek N-u. Wyżej zaznaczyliśmy, iż przez odtlenienie niobofluorku potasu za pomocą sodu, otrzymuje się (Mari gna ę) wodorek N-u; związek ten jednak powstaje prawdopodobnie z początkowo tworzącego się stopu N-u z sodem, gdy tenże traktujemy wodą. Wodorek niobu NbH tworzy czarny proszek o ciężarze wł. 6 — 6.6; kwas solny, azotowy i rozcieńczony siarczany, nawet przy ogrzewaniu, nań nie działają, natomiast kwas , fluorowodorowy zamienia go na fluorek, a jednocześnie wywiązuje się wodór wolny. Przy ogrzewaniu na powietrzu wodorek niobu spala się na kwas niobowy, przyczem utlenienie następuje już poniżej 100 stopni. Z tlenem N. tworzy połączenia o składzie Nb₂0₂, Nb₂0₄ i Nb₂0₃. Dwutlenek N. Nb₂0₂, uważany początkowo przez

H. R os ego i Hermanna za N. metaliczny, a następnie należycie określony przez Dela-fontaina, tworzy proszek czarny, o ciężarze wł. 6.3, lub połyskujące, pozornie regularne kryształy; ogrzewany na powietrzu utlenia się, odczyn przytem odbywa się bardzo energicznie. Czterotlenek N-u, Nb₂0₄ powstaje przy prażeniu pięciotlenku N-u w prądzie wodoru; tworzy czarny, o .niebieskawym .odcieniu proszek, w zwykłej temperaturze stały, łatwo jednak spalający się na pięciotlenek przy prażeniu. Pięciotlenek N-u, Nb₂0₅ albo bezwodnik kwasu niobowego otrzymuje się z soli niobowy cli przez stapianie ich z kwaśnym siarczanem potasu, traktowanie stopu wodą i następne prażenie pozostało,'ci od ługowania z węglanem amonu. W podobny sposób otrzymuje się technicznie z kolumbitu grenlandzkiego. Pięciotlenek N-u przedstawia się w postaci proszku białego, bezkształtnego, przechodzącego pod wpływem silnego prażenia w stan krystaliczny; z wodą tworzy hydraty, zawierające zmienne ilości H₂0; wodanom tym odpowiada cały szereg soli, zwanych n i o batami. Z chlorem znane są dwa połączenia, NbCl3 i NbClr,, Z siarką tworzy związek o składzie Nb₂QS₃. —Wreszcie na uwagę zasługuje azotek N-u, powstający przy prażeniu pięciotlenku N-u w prądzie suchego amonjaku; tworzy czarny proszek, przybierający połysk metaliczny przez rozcieranie w moździerzyku agatowym; ogrzany na powietrzu energicznie się spala. Przytoczone odczyny, odsuwając N. od szeregu metali, zbliżają go do boru .i krzemu.

nie na górze Sipylos. — Ilość dzieci N-y rozmaicie źródła starożytne podają. Homer (Iliad. 24, 602 i nast.) i późniejsi poeci wspominają o sześciu synach i sześciu córkach, H e z у o d mówi na jednem miejscu o dziesięciu synach i dziesięciu córkach, to znowu o dziewiętnastu dzieciach wogóle; Sapfo podaje dziewięciu synów i dziewięć córek, A1 к m a n zaś razem dziesięcioro dzieci. Według tradycyi zwyczajnej, przekazanej nam przez Eschyla, Sofoklesa, Eurypidesa, Arystofanesa, Owidyu-sza i innych jeszcze pisarzy starożytnych, miała N. siedmiu synów i siedin córek. Również i imiona dzieci rozmaicie źródła podają. Według Ferecydesa zwały się one: A1 a 1 к o-meneus, Fereus, Eudoros, Lysippos, Ksanthos, A r g i o s, Chione, Klytia, Me-1 i a, Hora, Lamippe, P e 1 o p i a; O w i-dyusz podaje tylko imiona synów, te zaś hrzmią: Ismenus, S i p y 1 u s, Phaedimus, Tantalus

Niöbe, po grecku Niößrj (prawdopodobnie forma skrócona w beockim dyalekcie, zamiast NsoßooXT]). 1) Córka Foroneusa i Nimfy L a o d i к i, albo, według innej tradycyi mitycznej, małżonka Inach osa i matka Foroneusa; pierwsza z śmiertelnych miała ona Zeusa pokochać i powić mu Ar go sa, a według świadectwa Akuzylaosa, także Pelas-go s a, ojca Lykaona; w historycznych czasach pokazywano grób jej w Koryncie (por. Apoll od. 2, 1, 1; 3, 8, 1). — 2) Córka Tanta 1 o s a i Hyady Dyony albo Plejady T a y g e t y, siostra P e 1 o p s a, z którym do Grecyi przybyła i tutaj za mąż wyszła zaAm-fiona, króla tebańskiego. Smutne i nadmiernie wzruszające losy tej wybitnej postaci niewieściej, najwięcej może w szerokich kołach znanej z całej mitologii helleńskiej, poszły u Greków w przysłowie (Ntößrjc rtdłbj). Gdy dumna z swego pochodzenia i z nadzwyczajnej piękności, a szczególnie pyszniąc się z licznego potomstwa swego, równą się mieniła bogini L a t o n i e (ob.), która dwoje tylko dzieci powiła, ściągnęła na siebie okrutny gniew bogini, wszyscy bowiem synowie i wszystkie córki N-y padli ofiarą pod bezlitosnemi pociskami Apollina i Artemi-d y, bóstw potężnych, mszczących się skwapliwie za zniewagę, matce Latonie wyrządzoną. Trupy poległych dzieci broczyły się we krwi przez dni dziewięć, ponieważ Zeus naou-czas ludzi w kamienie pozamieniał, a dopiero dziesiątego dnia sami bogowie je pogrzebali. Podanie mityczne głosi dalej, że matka wtedy, zupełnie osamotniona, gdyż i A m f i o n, na wieść o nagłym zgonie swych synów, śmierć sobie sam zadał, siedząc w bezbrzeżnej rozpaczy, w niemej boleści okropnej przy zwłokach dzieci ukochanych, z bólu zdrętwiała i przemieniła się zaraz w kamień, który orkan, nagle powstały, do Frygii na szczyt góry Sipylos (dzisiaj Tasli Suret, na wschód od miasta Ma-gnezyi) przenosi, tutaj zaś, niepocieszona po stracie straszliwej, odczuwając ciągle, mimo kamiennej postaci, boleść niewysłowioną, bezustannie łzy leje. P a u z a n i a s z geograf opowiada (ł, 25, 5), że sam zwiedził górę Sipylos i tam N-ę skamieniałą oglądał. Skała zatem owa wyglądać ma zdaleka istotnie jak niewiasta płacząca, w postaci ciężkim bólem znękanej, złamanej; głowa siedzącej niewiasty chyli się na bok, z rękoma splecionemi na piersiach, przypomina żywo osobę nieszczęśliwą, zrozpaczoną; woda, rosząca głowę z poblizkiego źródła, potęguje złudzenie nieprzepartem wrażeniem uosobienia nieukoj onego bólu. Posąg ten, wskazujący obecnie tylko słabe ślady dłuta rzeźbiarskiego, odkryty w r. 1699 przez Anglika C h i s-huila, wiele dokładniej w wieku ubiegłym przez pewnego podróżnika, Stenarta, zbadany, jest jednakże prawdopodobnie, według zdania kompetentnego nowych czasów, wyobrażeniem starodawnem bogini K y b e 1 i, czczonej szczegól

Alphenor, Damasichthon, Ilioneus. — Odmienna jest także wersya co do miejsca zgonu nieszczęśliwych dzieci. Według Homera giną śmiercią w domu matki, przeszyte strzałami Apollina, i Artemidy; Pauzaniasz podaje tę odmianę, że z dzieci ocaleli Amyklas i Ch loris, błagając Latonę o litość, Apollodorus natomiast wymienia Amfiona w miejsce Amyklas a. Największa część poetów przedstawia dzieci N-y ginące w Tebach, a tylko niektórzy podają, że w Lidyi śmierć je spotkała; Apollodorus wspomina, że synowie poginęli podczas łowów w górach Kitajrońskich, córki zaś w pobliżu pałacu królewskiego w Tebach. O w i d y u s z wreszcie wywodzi w barwnym opisie, że zabójcze pociski bogów dosięgają synów, ćwiczących się w zapasach gimnastycznych, przed murami te-bańskiemi, córki zaś giną podczas uroczystości pogrzebowych, na cześć braci odprawianych. Starożytni poeci i artyści szli często w zawody, obierając tragiczne nad wyraz losy N-y i jej dzieci, jako bardzo wdzięczny temat do dzieł swych. Z tragedyi Eschyla iSofoklesa, im poświęconych, drobne tylko szczątki pozostały.— Рог. H. В o the „Soph, dram. fragm.“ (1846 str. 205 i nast.); G. Hermann „De Aeschyli Niobe“ („Opusc.“ tom III, str. 37, wyd. z r. 1823). Największą sławę zyskała grupa z marmuru wykuta, wystawiająca N-ę w otoczeniu swych dzieci, która według świadectwa źródeł starożytnych, pierwotnie do świątyni Apollina w Cylicyi prawdopodobnie przeznaczona była, a stamtąd Gajus Sosius do Rzymu ją sprowadził i tutaj obok świątyni Apollina, zwanego S o s i a n u s, postawił. Szczęśliwym bardzo trafem, wykopano w r. 1583 w Rzymie na pagórku Eskwilińskim, w pobliżu Porta Latera-nensis, przepyszną tę grupę. Pełni zachwytu wobec arcydzieła klasycznego, oczarowani szczęśliwą jego inwencyą, głębokim i szlachetnym pomysłem i naturalnym wyrazem cierpienia, litość rzewną wzbudzającego, oświadczyli jedni uczeni, że jest ona dłuta wielkiego rzeźbiarza („Nat. Hist.“ 36, 4; 8) wspomina o niej, jako o rzeźbie greckiej oryginalnej, zdobiącej świątynię A p o 11 i n a w Rzymie. Dzisiaj wszakże

V"

t'

? /i

.J'

///

u.

i")

[i

0:

'j

/rrrt

4,

7/

"‘A

Fig. 6. Niöbe, postać główna z grupy florenckiej.

Fig. 8. Syn Nioby

przeważa zdanie, że grupa ta, mimo wszelkich zalet, jest tylko wyborną kopią klasycznego ory-

kv

• Y/

и/

л\

7

7/ />л n

! \Д

Г⁴

l/

J/,

*//

jl

Fig. 7. Córka Nioby.

Yć

nï\

У/,

Fig. 9. Córka Nioby.

S к о p a s a (ob.), drudzy przypisywali ją sławnemu Praksytelesowi(ob.), ponieważ i Pliniusz ginału greckiego. Z Rzymu dostały się owe rzeźby, złożone z szeregu posągów, wyobraża-

Niobe“ (Lipsk 1883).

84 kim.; astronomowie dają jej znak |^7i j.

Niobit minerał rombowy ' będący niobia -nem żelazawym Fe(Nb0₃)₂, zawierającym domieszkę izomorfową tantalanu żelazawego Fe(Ta0₃)₂, oraz niobianu i tantalanu manganowego Mn(NbO?>)₂ i Mn(Ta0₃)₂. czarne, bardzo piękne i bogate w płaszczyzny. Podobieństwo z kryształami wolframitu wielkie. Kryształy zwykle wrosłe lub narosłe, podłużnie kreskowane na ścianie podłużnej. Częste' dwojaki. Łupliwość równoległa do ścian kreskowanych najlepsza, w dwu innych kierukach prostopadłych nieco słabsza. Twardośó=6, ciężar właściwy 5.37 do 6.39. Brunatno-czarny do żelazno - czarnego. Kresa wiśniowo-czerwona, świeże i czyste okazy dają kresę bardzo ciemną, która wpada w kolor brunatno-czarny. Połysk metaliczno-dyamentowy. Nieprzezroczysty, w cienkich krawędziach odbitych prześwieca. W płomieniu dmuchawki nie odnosi zmian żadnych, działaniu kwasów najsilniejszych opiera się zupełnie, rozkładny tylko w stopionym kwaśnym siarczanie potasu. Osadzony w granicie koło Bodenmais, Zwiesel, Tirschenreuth w Bawaryi, koło Chanteloube we Francyi, Tammela w Finlandyi, koło Miaska w górach Ilmeńskich, Haddam w Connecticut, Pikes Peak w Kolorado, w kopalni Etta w Dakocie. Zawiera go też kryolit koło Evigtoku na Grenlandyi.

Niobium, ob. Niob.

Niobrara, rzeka w Ameryce Północnej, pra-VÂ ( ') wy dopływ Missouri; źródła ma w Wyomingu, stamtąd przechodzi do Nebraski, przebija się przez kanion, otoczony wysokiemi na 180 m. skałami, płynie dalej przez płaszczyznę pustynną Great Sand Hills, następnie przez kraj żyzny lesisty i, po przebieżeniu 650 km., wpada do Missouri pod osadą tejże samej nazwy, Niob-

jącycli N-ę z córką najmłodszą, tulącą się do jej łona—posąg ten najwięcej jest znany z odlewów—sześciu synów z mentorem i trzy córki, w r. 1770 do Florencyi, gdzie stanowią najcenniejszy klejnot tamtejszych Ufficyi, a tutaj też badał je sławny Winckelmann (ob.) i w genialny sposób objaśnił. (Winckelmanna Dzieła, część VI).—Hipoteza, dawniej dość powszechna, jakoby grupa owa zdobiła pole szczytowe świątyni greckiej, a później rzymskiej, A p o 11 i n o w i poświęconej, napotyka dzisiaj na opozycyę silną.—Inne, nie mniej pod względem artystycznym cenne postaci, również według owego oryginału greckiego, znajdują się jeszcze w innych zbiorach, jak w Watykanie przepyszny posąg córki N-y, której w galeryi florenckiej braknie.—W czasach rzymskich przedstawiano tragiczną scenę Niobidów z zamiłowaniem oso-bliwem na sarkofagach, szczególnie takich, które mieściły w sobie popioły kilku członków, należących do jednej rodziny. Pomiędzy naj wybitniej -szemi wymienić należy tak zwany sarkofag Kasalski, znajdujący się w muzeum Pio-Cle-mentino w Rzymie, żywo w kilku postaciach przypominający porototyp grupy florenckiej; inny sarkofag, skomponowany według pięknej opo-

te

" tir*

V»

Fig. 10. Syn i córka Nioby (fig. 6—10 podług W. Yollmera).

wieści O w i d у u s z a, jest dzisiaj w Paryżu, dawniej własność rodziny Borghese; sławny jest również sarkofag starorzymski, przechowywany w Muzeum Laterańskiem. —Por. Burmeister „De fabuła, quae de Niobe ej usque liberis agit“ (Berlin 1836); W e 1 c k e r „Ueber die Gruppierung der Niobe und ihrer Kinder“ (Bonn 1836); A, Trendelenburg „Niobe“ (Berlin 1846);

0. Müller „Denkmäler der alten Kunst“ (tabl. 33 i 34); 0. Jahn. „Aus der Altertumswissenschaft“ (str. 186 i nast.); Stark „Niobe und die Niobiden“ (Lipsk 1875); Meyerhöfer „Die florentinische Niobegruppe“, ( Bamberg 1881); De charme „Mythol. de la Grèce antique“ (str. 536 i nast.); L. Preller „Griech. Mythol“ (wyd. 3-e, t. II str. 382); Ohlrich „Die florentiner Niobegruppe“ (Berlin 1888) i „Analekten zu den Kunstdarstellungen der

S. Drz.

ШоЪе jedna z planetoid (ob.), krążących pomiędzy Marsem a Jowiszem; odkrył ją Luther d. 13 sierpnia roku 1861; jasność ma gwiazdy 10.7 wielkości, średnica wynosi tylko

Kod.

Kryształy

z w.

r a r a.

Nioche Piotr Klaudjusz (* w Azay-le-Ferron [Indre] d. 26 stycznia r. 1751—f w Paryżu d. 13 maja r. 1828) polityk francuski z czasów rewolucyi — N. był adwokatem w Loches 1 urzędnikiem w zarządzie wód i lasów (lieutenant particulier de la maîtrise des eaux et fo-

Rcd.

Bed.

J. Bel.

rets), gdy go w r. 1789 obrano do Stanów gie-neralnyeh, jako deputowanego stanu trzeciego z okręgu Tours. Odtąd do końca rewolucyi należał do działaczy czynniej szych i odegrał rolę wybitniejszą, pełniąc obowiązki różne. Za czasów konsulatu został zarządzającym (régisseur) szkoły w Alford i nieomal do końca cesarstwa na stanowisku tem pozostawał. Aby uniknąć prześladowań politycznych, po powrocie Bour-bonów, wyjechał na początku r. 1816 do Bru-ksełli i trzy lata przebywał tam, zanim uzyskał pozwolenie na powrót bezpieczny do Fran-cyi. — Por. „Grande Encyclop.“ (t. XXIV, str. 1 125).

Niort, miasto we Francyi, stolica departamentu Deux-Sèvres, nad rzeką Sèvre-Niortaise, która tu już jest spławna; przy drodze żelaznej z Chartres do Bordeaux. Mieszkańców liczy 23 225 (r. 1891). Posiada kościół Notre-Dame w stylu gotyckim (zbudowany w latach 1491 — 1534', z dzwonnicą 75 metrów wysokości; stary kościół św. Andrzej a, odnowiony w latach 1858 — 66; szczątki dawnego zamku, ratusz (ukończony w r. 1530), gmach prefektury i piękny ogród publiczny. N. i okolice słynne są z ogrodnictwa, zwłaszcza z uprawy warzyw. Przemysł N-u reprezentują duże garbarnie, fabryki i warsztaty rękawicznicze, szewckie, szczot-karskie, oraz przędzalnie bawełny. Głównymi przedmiotami handlu są: skóry i wyroby skórzane, wełna, wino, wódka, zboże, warzywa i drzewo. N. jest siedziabą prefekta, trybunału cywilnego i karnego, sądu handlowego, izby rzemiosł, filii banku Francuskiego i konsystorza reformowanego. N. posiada liceum, instytut nauczycielek, szkołę rysunkową, bibliotekę (30 000 tomów), muzeum, zawierające obrazy i starożytności, oraz towarzystwo naukowe.—N. należało do ziem hrabiów Poitiers, już jednak r. 1224 za Ludwika VIII przeszło w posiadanie korony francuskiej. Tu urodzili się: poeta Fontanes i pani de M a i n t e n ó n.— Por. Favre „Histore de la ville de Niort“ (Niort 1880).

Nios, jedna z wysp Cykladów, ob. los.

Niou (J ó z e f) inżynier marynarki i polityk francuski (*r. 1749—f r. 1838).—W r. 1790 był merem Rochefortu. W r. 1791 wybrany deputowanym do zgromadzenia prawodawczego, a w r. 1792 do Konwentu, głosował na śmierć Ludwika XVI. W r. 1793 powierzono mu reorganizacyę marynarki—a następnie dowództwo armii morskiej morza Śródzienego.—W roku 1795 mianowano go członkiem Rady (du Conseil d'Anciens). W r. 1816, po wydanem prawie o królobójcach, zmuszony był uciekać do Brukselli, zkąd w roku następnym pozwolono mu wrócić do Paryża.—Por. „Gr. Encyclop.“ (t. XXIV, str. 1127).    H-

Niouz Gustaw Leon (* w Provins [Seine-et-Marne] d. 2 sierpnia r. 1840), generał francuski, znany jako gieograf. Po ukończeniu szkoły w Saint-Cyr w r. 1858 przeznaczony był do sztabu, jako podporucznik, w r. 1863 został kapitanem, w r. 1879 dowódcą szwadronu, w r. 1884 podpułkownikiem; po 4 latach pułkownikiem; od r. 1893 jest generałem. Odbył wyprawę meksykańską i wojnę z Niemcami, należąc do wojsk zajmujących Metz. - -Podróżował bardzo wiele po różnych częściach świata, w celu podejmowania badań gieograficznych. W r. 1876 mianowano go profesorem gieografii w szkole wojskowej wyższej. Wykładał również w Szkole nauk politycznych (École libre des sciences 'politiques). W r. 1898 został inspektorem naczelnym służby telegraficznej, wojskowej, członkiem komitetu technicznego w sztabie generalnym, oraz członkiem komisyi mieszanej robót publicznych.—N. napisał bardzo wiele; z prac jego wymienić wypada: „Expédition du Mexique, 1861 — 67“ (Paryż 1874, z atlasem); „Géographie militaire“ (tamże 1877 — 1887, tomów 8, wyd. 2-e 1885 — 1890); „L’Algérie, géographie physique“ (tamże 1884); „Atlas de géographie générale“ (tamże 1887) i „La Guerre de 1870“ (tamże r. 1897).—Por. „Gr. Encycl.“ (t. XXIV, str. 1 128).

Nipa (Nipa Thunb.) rodzaj rośliny z familii palmowatych. Jedynym gatunkiem tego rodzaju jest Nipa fruticans Thunb., rosnąca w Azy i podzwrotnikowej, na Filipinach, Nowej Gwinei i w Australii południowej. Rośnie przeważnie nad brzegami bagien słonych, rzek i morza, do którego często owoce jej wpadają, a prądem wody unoszone, dostają się na inne wybrzeża

1    tam kiełkują. Jej kłodzina dochodzi zaledwie do 6 m. wysokości i posiada liście pierzaste. Kwiaty są oddzielnopłciowe, jednopienne, zebrane w kolbie gałęzistej, której każda odnoga ma swoją pochwę, z tych boczne zawierają kwiaty liczne męskie—bazio wate, a górne, w dużą głowę zbite — żeńskie. Owoc jest pestcza-kiem kulistym, otoczonym mięsem włóknistem, o jednem nasieniu z rogowatem bielmem. Z liści jej mocnych wyrabiają parasole, kapelusze, maty, dachy. Drzewo spalone dostarcza soli, a potłuczone na masę, ma być dobrem lekarstwem przeciw ukąszeniom owadów jadowitych. Owoce młode tej palmy, jak równićż i pędy młode (kapusta palmowa) są jadalne, a soku używają jako napoju, zwanego przez krajowców Toddy. Drzewo nadaje się do wyrobów. N. znaleziono już w eocenie, a mianowicie koło Paryża.

Nipal, królestwo, ob. Nepal.

NiphargUS, Kiełż. Jest to zwierzę, zaliczone do rodziny kiełży (Gammaridae), jeduej z kilku, stanowiących rząd skorupiaków, zwanych obunogami (Amphipoda). Kiełże, jak wogóle wszystkie obunogi, są to niewielkie, skaczące, przeważnie zaś pływające skorupiaki (długie od

2    do 18 mm.); żyją w wodzie słodkiej i morskiej. Budowa ciała następująca: pierwszy lub dwa pierwsze odcinki tułowia zlane z głową; oczy siedzące; dwie pary rożków na głowie, zło-

S M.

1, 15, 2.

NiphtlS Augustinus, ob. Nifo A.

Nipigon, jezioro w Ameryce północnej, w prowincyi kanadyjskiej Ontario, 286 metrów nad poz. morza, długie na 100 km., szerokie na 70 — 80 km.; zajmuje 7 500 km. kw. (136 mil kw.) przestrzeni, pokryte jest przeszło tysiącem wysepek drobnych. Leży o 48 km. na północ i 95 metrów wyżej od poziomu jeziora górnego, z którym łączy je rzeka Nipi

perdey“ (Jena 1875).

Nippes, przedmieście Kolonii (ob.)

Nippold Fryderyk Wilhelm Franciszek (* w Emmerichu d 15 września r. 1838) uczony teolog protestancki. Po ukończeniu nauk uniwersyteckich, jako też po odbyciu podróży na Wschód, został w r. 1865 docentem prywatnym teologji w Heidelbergu; po dwu latach posunięto go na profesora nadzwyczajnego, a jako taki wykładał do r. 1871, w którym powołano go na profesora zwyczajnego do Bernu. W r. 1883 przeszedł na takież stanowisko do Jeny.—N. należy do pisarzów bardzo płodnych, zajmuje się dziejami nowszemi Kościoła, oraz sprawami jego bieżącemi, zagłębiając się również w rostrząsanie różnych zagadnień teoretycznych; z dzieł licznych jego, jako najważniejsze, wymieniamy: „Handbuch der neuesten Kirchengeschichte“ (Elberfeld 1867; wyd 3-e Berlin 1880—1892, 4 tomy); „Welche Wege führen nach Rom?“ (Heidelberg 1869); „Die altkatholische Kirche des Erzbistums Utrecht“

żonych z części podstawnej i z wieloczłonkowej wici; na rożkach przednich włoski zmysłowe (dotykowe). Żuwaczki z krawędzią zazębioną ostro, z wyrostkiem żuwkowym; szczęki przednie z głaszczkiem dwuczłonkowym, tylne nie rozwinięte. Nogoszczęk jedna para. Tułów o 7-miu parach odnóży nierozdwojonych, z których trzy u pewnych gatunków rodzaju Niphargus odgięte w tył. Pzednie odnóża posiadają kleszcze. Do części podstawnych odnoży tułowia (z wyjątkiem 1-go) przymocowane są woreczki skrze-lowe. Nadto u samic części podstawne tychże odnoży mają szerokie płytki (epipodity), które zachodzą jedna na drugą i odgraniczają pod tułowiem t. zw. jamę lęgową; tu samica nosi jajeczka, które rozwijają się w młode, czas jakiś wychowujące się w tej właśnie jamie lęgowej. Odwłok postacią odcinków i wielkością ich nie różni się od tułowia; pierwsze 3 odcinki posiadają 3 pary odnoży do pływania, 3 następne z odnóżami skocznemi skierowanemi w tył. Kiełże są rozdzielno-płciowe. Samce tern różnią się zewnętrznie od samic, że posiadają różki dłuższe. Istnieje kilka gatunków rodzaju Niphargus: N. Sehweite pozbawiony stożków krystalicznych i komórek barwikowych w oku; N. puteanus, który żyje w zdrojach podziemnych, jeziorach głębokich i studniach; narządy wzrokowe w stanie znacznego zaniku, który tłóma-czyć można warunkami środowiska zamieszkiwanego — brakiem światła. Kiełże rozwijają się bez przemiany, właściwej wielu skorupiakom.

Niphates, po grecku Nupanrję ( dosłownie: Śnieżka), znaczne pasmo górskie w Armenii wschodniej, odnoga poboczna głównych gór Tauros, na południe od Araratu, ciągnąca się po za rzeką Tygrem ku północnemu wschodowi, aż do granicy medyjskiej; dzisiaj nosi miano Ala-Dagh i jest siedliskiem głównem rozbójniczych Kurdów. Na skłonach jego wypływa rzeka Arsanias, dopływ południowo-wschodni Eufratu. Wspomniany przez Horacego („Carm.“ 2, 9, 20) N. z przydomkiem rigidus (—stężały, zgrabiały) uważają niektórzy uczeni za rzekę, jak też istotnie poeci rzymscy Lu-canus i Juvenalis nazwę N. tylko jako rzekę znają. — Por. Strab on 11, 523, 527 i 529; Plinius ,,Hist. Nat.“ 5, 27, 27; Mela

S. Drz.

gon.

Nipissing, jezioro w Kanadzie, w prowincyi Ontario, 195 metrów nad poz. morza, długie na 70 — 80 km., szerokie na 25—30 km., zajmuje 1217 km. □; ma wiele głębokich zatok. Wypływają z niej rzeki: French-River, wpadająca do jeziora Huron i Mattawa-River, dopływ Ottawy.

Nipperdey Karol Ludwik, filolog klasyczny niemiecki, (* d. 13 września r. 1821 w Zwierzynie (Schwerin),—f d. 2 stycznia r. 1875 w Jenie), studjował filologję klasyczną od r. 1840 do 1846 w Lipsku u M. Haupta iw Berlinie u K. Lachmanna, w r. 1850 został docentem prywatnym w Lipsku, w 1852 profesorem nadzwyczajnym w Jenie, a r. 1855 tamże prof, zwyczajnym.—N. należał do najlepszych znawców prozy łacińskiej. Opracował: wydanie krytyczne Cezara (Lipsk 1847) i wydanie tekstu t-że 1856, wyd. 4-e 1881); wydanie z objaśnieniami KorneljuszaNeposa (Lipsk 1849 ; wyd. 2-e przygotował Lupus, Berlin 1879), tegoż wydanie mniejsze, szkolne, z komentarzami (Lipsk 1851; wyd. 10-e przygotował Lupus, Berlin 1896; i wydanie tekstu, t-że 1867); nadto wydanie Tacyta „Annales“ z objaśnieniami (Lipsk 1852, 2 tomy: tom 1 wyszedł w 9-ym wyd. w Berlinie 1892, tom 2 w 5-ym wyd. tamże 1892, staraniem Andresena) i wydanie tekstu całego Tacyta Berlin 1871 — 74, 3 tomy; tom 4-ty przygotował R. Schöll, t-że 1876). Ogłosił także szereg rozpraw krytycznych z zakresu literatury i starożytności rzymskich, jak: „In Cornelio Nepote spicilegiuin criticum“ (Lipsk rok 1850); „Die Leges annales der römischen Republik“ (Lipsk 1870, w «Abhandlungen der sächs. Gesellsch. d. Wissensch.» t. V.), w programach uniwersyteckich w Jenie: „Spicilegiuin alterum“ (1868 — 71), „Variarum observationum antlquitatis Romanae capita duo“ (Jena 1871 — 72) i inne. Pisma pomniejsze N-a zebrał i wydał R. Schöll p. n. „C. Nipperdeii Opuscula“ (Berlin 1877).—Por. R. Schöll „Karl Nip-

A. A. K.

Red.

Red.

BR;

S. K.

Ś. Drz.

(tamże 1872); „Die römisch-katholische Kirche im Königreich der Niederlande“ (Lipsk 1877); „Die Theorie der Trennung von Kirche und Staat“ (Bern 1881); „Katolisch oder jesuitisch?” (Lipsk 1888); „Die theologische Einzelschule im Verhält-niss zur evangelischen Kirche“ (Brunświk r. 1893, 4 cz.); „Der Entwickelungsgang des Lebens Jesu im Wortlaut der drei ersten Evangelien“ (Hamburg 1895); „Die jesuitischen Schriftsteller der Gegenwart in Deutschlund” (Lipsk 1895); mnóstwo prac drobniejszych, razem zebranych wydał p. n. „Zur geschichtlichen Würdigung der Religion Jesu” (Bern 1884—1894; 10 zeszytów).

Nippon, rozpowszechniona w Europie, lecz niewłaściwa nazwa największej z wysp archipelagu Japońskiego. Japończycy nazywają ojczyznę swoją Laj-Nippon, dana zaś wyspa nie ma u nich nazwy osobnej. Szczegóły o niej ob. Hondo.

Nippur albo N i p u r, miasto babilońskie, starożytne, którego szczątki dość znaczne zachowały się dotąd w miejscowości zwanej Nuf-fer (Niffer).— N. było położone na południe i na wschód od Babilonu, na pół drogi do Erechu, a, sądząc z rozległości zwalisk, musiało być wcale znaczne. Bóstwem opiekuńczym miasta był В e 1 (ob.), którego świątynię odkryli i zbadali w r. 1888 Amerykanie: J. P. Peters i W. H. Hilprecht, znajdując w niej mnóstwo napisów klinowych, płaskorzeźb i rzeczy innych, ciekawych; w N-e obok Bela był też czczony i N i n d a r (ob.).

Nipsicz Mikołaj dworzanin Króla Zygmunta I-go, znany ze swych czynności poselskich; posłował w r. 1519 do Albrechta margrabiego brandenburskiego; potem, po klęsce pod Mohaczem,—do stanów Królestwa węgierskiego; wreszcie w r. 1540 posłuje w imieniu króla i stanów Królestwa Polskiego do J a-n a, margrabiego brandenburskiego. — „Acta Tom.“ (t. III i VIII); „Janociana“ (t. III, str. 205), Niptus, ob. Ptinus.

Nipur ob. Nippur.

Niquira albo Nicaraos, lud należący do odłamu nuhuatlskiego uto-azteckiej rodziny lingwistycznej. Z pośród ludów tego odłamu posunął się najdalej na południe; oddzielony od pozostałych pobratymców, zamieszkiwał wązki pas ziemi, ciągnący się pomiędzy Oceanem Spokojnym a jez. Nicaragua (ob.) i wyspy, leżące na tem jeziorze. Był otoczony zewsząd przez ludy chapaneckie. Tak samo, jak ludy azteckie Meksyku, N. byli pracowitymi i skrzętnymi rolnikami i uprawiali rzemiosła. Nazwy bogów, zasady, na których oparli swój kalendarz, zwyczaje N-ów, przypominają bardzo wiele swoimi rysami kulturę Meksyku. Po N-ach pozostały liczne pamiątki, zwłaszcza na wyspach. Na w. Zapatero istnieje wzgórze z kamieni w kształcie piramidy, prawdopodobnie miejsce ofiar; odnaleziono tam liczne bałwany bożków i inne pomniki. Podobne szczątki odkryto na w. Ometepec. Z pośród kształtów powtarzają się różne zwierzęta fantastyczne. Naczynia gliniane mają kształty zwierząt, owoców, niekiedy pięknie przyozdobione i malowane. Cmentarz na w. Ometepec zawiera groby z urnami, niewielkich rozmiarów posążkami ze złota i terakoty, oraz przedmioty z miedzi. Opis starożytności S qui er a: „Nicaragua“ (N.-Jork 1852): Bovalliusa „Nicaraguan Antiquities“, (Stockholm 1886); Nadaillaca „l’Amérique préhistorique“ Paryż.

Nireus, po grecku Nipeóę. — l) Syn Charo-posa i Agi ai, po Achillesie najpiękniejszy z pomiędzy wszystkich Greków pod murami Troi, pochodzący z Syme, małej wysepki, pomiędzy Rodos a Knidos leżącej; rzemiosła wojennego nie lubiąc, przybył tylko z trzema okrętami na pomoc Grekom w trojańskiej wyprawie i poległ pod Troją z ręki Eurypylosa albo Eneasza i według świadectwa Dy odor a Sykulczyka (5,53) miał nad miastem Knidos panować.—2) Syn albo ulubieniec Heraklesa, z którym walczył przeciwko lwu heli-końskiemu.—Por Ptolem ,,Heph.“ 2.

Nirgal, bożek babiloński, ob. Ner g al.

Nirgua de Collado, miasto w Wenezueli, stolica departamentu w stanie Carabobo, 770 metrów nad poz. morza, w okolicy żyznej; mieszkańców 8 394 (r. 1873). Założone zostało w roku 1553.

Niris, jezioro w Persyi, ob. В ас ht eg an.

Nirmale Sadhus („czyści święci”), jedna z sekt indyjskich, rozpowszechniona wśród Syk-hów. N. poświęcają się zupełnie ćwiczeniom religijnym, prowadzą życie wstrzemięźliwe; na powierzchowność nie zwracają uwagi, chodzą prawie nago i t. d. Nie zbierają się w gminy, lecz żyją jako pustelnicy; nie spełniają żadnych określonych obrządków i spędzają czas na czytaniu Nanaka, Kabirai innych reformatorów religijnych, indyjskich. Środków do życia dostarczają im uczniowie i ludzie bogaci świeccy. N. uchodzą, za znawców filozofii wędy jskiej; objaśnieniami ich nie gardzą nawet bramini. Nie wielu ich jest, można ich jednak znaleźć we wszystkich głównych ogniskach życia indyjskiego, zwłaszcza w Benaresie.

Nirmali („czyści, nieskalani”), sekta wisz-nuicka w Indyach; N. zwracają uwagę głównie na zachowanie czystości ciała. Kąpią się kilka razy dziennie, ręce myją sobie 108 razy na dzień. Mieszkają razem z rodzinami, wystrzegać się jednak muszą dotykania swych dzieci, aby się nie skalać. Wystrzegają się też starannie zabijania jakichkolwiek stworzeń, nawet owadów. Do sekty należeć mogą zarówno mężczyźni, jak i niewiasty.

Nirrti (sanskr. śmierć, zguba), w mitologii indyjskiej uosobienie śmierci; przedstawia ją bogini, która jest raz żoną, raz córką Ad-c h ar my.

Nirucus, ob. Ptinus.

Nirukta (Nirukti), dzieło gramatyka san-skryckiego, Y â s к a, przypuszczalnie z wieku IV przed Chr. Jest to komentarz do najstarszych zbiorów słów wedyjskich. Z latami wiele słów w tekstach wedyjskich stawało się niezro-zumiałemi i wymagało objaśnień. Starożytni wy-kładacze Wed (ob.) ułożyli zbiór tych słów, zwany N i g h a n t u. Do tego glosarjusza komentatorowie Wed późniejsi dodawali objaśnienia przy wykładzie; z takiego źródła powstała zapewne N. Yâska zaznajamia naprzód czytelnika z katego-ryami gramatycznemi, ustanawia cztery części mowy (imię, słowo, przyimek i spójnik) i t. d., potem objaśnia szczególne wyrazy glosarjusza, N. było dziełem bardzo poważnem i uchodzi za komentarz klasyczny do Nighantu. Tekst z komentarzem niemieckim wydał Rudolf R o t li p. n. „Yâska’s Nirukta samrnt den Nighantavas“ (Getynga 1852).

Ńiruta, w mitologii indyjskiej olbrzym, ochraniający południowo-zachodnią część świata. Przedstawiają go jako postać koloru zielonego z koroną na głowie i znakiem Sziwy na czole. Ma cztery ręce, jedną wolną, w trzech trzyma znak zrębu, pierścień i dzban do wina. Obok niego krokodyl, na którym jeździ. Godność swą N. uzyskał przez surowe ćwiczenia ascetyczne.

Nirwana, po sanskrycku, nazywa się w języku pali nibbana, w języku birmy neibban, po syjamsku nirphan, po chińsku nip an, w Kambodży rolot-thćat, po tybetańsku m y a n g a n-1 a s-h d a s p a, po mon-golsku ghassalang etse angkid shira-k a s a n (= uniknięcie nędzy). Wyraz ten oznacza ideał filozofii i religii buddyjskiej. Co do jego istotnego znaczenia uczeni nie są jednak do tego czasu w zgodzie. Tajemnicze to pojęcie zwraca na siebie już od lat siedemdziesięciu przeszło uwagę badaczy europejskich, ale co n i rwana w gruncie rzeczy oznacza i co wyraża, to pytanie nie jest jeszcze dotąd należycie rozjaśnione. Od czasu jak się w Europie z Buddyzmem zapoznano, panują między uczonymi zawodowymi, co do N-y wielkie bardzo różnice zdań, które dadzą się jednak ostatecznie wszystkie sprowadzić do dwuch następujących przeciwieństw zasadniczych: Jedni dowo-wodzą, że N. oznacza absolutne, całkowite zniszczenie, nicość zupełną, drudzy, że oznacza jakiś stan szczęśliwości trwałej i wieczystej. Aby wobec tych sprzeczności zająć stanowisko i zagadnienie rozpatrzeć, potrzeba przedewszystkiem zdać sobie sprawę z jego etymologii. Otóż jako imiesłów jest nirwana nieregularną formą od pierwiastku w a zamiast n i r w a t a — zgaszony, zwiany, zdmuchnięty. Jako rzeczownik jest N. formą samoistną jak niryana, nir-m a n a i oznacza zgaśnięcie, wygaszenie zupełne i całkowite ustanie—Por. Childers „Dictionary of the Pali-Language“ (Londyn 1875 str. 265); tudzież A. Webe r „Indische Studien“ (t. V str. 139). Obie więc formy schodzą się, jak widzimy, w pojęciu wygaśnięcia. — Jednakże etymologia sama wystarczyć tu nam nie może, wypada więc sięgnąć do historyi i przekonać się, z jakich wyraz czasów pochodzi i kiedy był w użyciu. Otóż dokładniejsze badania przekonały, że wyraz N. spotyka się często w literaturze brahmińskiej, i że już w czasach przedbuddyjskich był dobrze znany. Spotykamy go w czasach najstarszych wielkiej epopei, znanej pod nazwą Mahabarata (ob.), a mianowicie w czasach takich, które niewątpliwie do czasów przed В u d d ą należą. Powtarza się N. tam, jak to wykazał Dahlmann, mniej lub więcej około 30 razy i oznacza niekiedy „zgaśnięcie“, to znowu tu i owdzie staje się obrazem płomienia, który zamiast tlić się tylko i migotać, naraz zajaśnieje światłem czystem, jasnem, spokojnem i trwałem. A więc niejakie przeciwieństwo znaczenia spotykamy już tutaj. Porównywaj ąc jednak różne teksty między sobą, przyjdziemy z łatwością do przekonania, że N. w Mahabaracie jest głównie rodzajem szczęścia niebiańskiego, jakąś doskonałością wieczystą, którą można osiągnąć tylko w stanie spokoju najdoskonalszego. Istota tego spokoju zaś musi polegać na obojętności bezwzględnej na wszystko, co tylko w duszy ludzkiej mogłoby wzniecić radość lub smutek. Gdy zaniknie całkowicie świadomość tego, co jest Jaźnią i co jest Moje, wówczas zjawia się N.—Zdarza się także wyraz ten w związku z wyrazem Brahma i oznacza w takiem połączeniu zgaśnięcie w Brabmie, czyli szczyt szczęścia. Ponieważ bowiem życie ludzkie jest pełne przeciwieństw i cierpień, kto więc dojdzie do połączenia się z Brahmą, ten staje się wolnym od wszelkiej przedmiotowości, jego osobowość gaśnie, on sam staje się wolnym od cierpień, a więc osiąga szczyt szczęścia, Z podobnem znaczeniem N-y spotykamy się także w rozmaitych pomnikach filozofii indyjskiej, należących do szkoły Samkhya (oh.).- Otóż teraz nasuwa nam się pytanie, co z tego uczynił Buddyzm i jak pojęcie N-y wykształcił?—Aby na to pytanie odpowiedzieć, musimy dotknąć krótko osoby Buddy i zwrócić uwagę na powstanie jego nauki.—В u d-da pochodził — jak stwierdziły obecnie w sposób niezbity badania archeologiczne—z północno-wschodnich części Indyi i należał do kasty wojowników, czyli szlachty, która współzawodniczyła wówczas z kapłanami o pierwszeństwo i przewagę, także i na polu umysłowem. W chwili. wystąpienia Buddy, t. j. gdzieś na schyłku VI wieku przed Chr., panował w Indyacli bardzo ożywiony ruch umysłowy, który doszedł już nawet w owych czasach do wielkiej wybujałości, Istniało mnóstwo szkół rozmaitych, filozoficznych, toczących zawzięte między sobą spory. — Oprócz najskrajniejszego idealizmu, który doszedł prawie do zaprzeczenia rzeczywistości świata zmysłowego, rozwijały się także i inne jeszcze kierunki, jak np. Dualizm w systemie Sam-

Taki zaś cel osiąga

khya, dalej Materyalizm, a nad wszyst-kiem górowała skrajna Sofistyka, która w skeptycyzmie i zaprzeczaniu wszystkiego doszła do takich granic, o jakich się sofistom greckim z piątego wieku przed Chr. nawet nie marzyło. Ci skeptycy indyjscy posuwają się nawet do tego, iż przeczą tożsamości osoby ludzkiej i dowodzą, że człowiek co chwila jest inną, nie tą samą osobą. Całe Indye rozbrzmiewały wówczas od walk słownych, staczanych przez skeptyków i materyalistów ze wszystkich możliwych kierunków. Wszelkiego rodzaju religie stały się dla nich przedmiotem szyderstwa, ascetyzm zaś głównym celem ich pocisków. Umysły opanował przesyt, z jednej strony do wszystkich praktyk religijnych i ascetycznych, z drugiej do spekulacyi i rozpraw filozoficznych. — W takich warunkach występuje Budda i głosi naukę, która miała być zaprzeczeniem i jednego i drugiego kierunku. Wznosi się ponad przeciwieństwa materya-lizmu i idealizmu, dogmatyzmu i skeptycyzmu, a to w taki sposób, iż wszystkiemu zaprzecza, i, co jest dziwne, że tak materyalizm, jak i idealizm łączy w wyższej syntezie nihilizmu całkowitego, który nawet skeptycyzm znosi.—Zamiast wdawać się w spekulacye nad istotą Bóstwa, Budda stwierdza, że jedynym niezbitym faktem jest ból i cierpienie i naucza tak: co się tu spierać o to, czy jest świat, czy go niema, czy jest Brahma, czy go niema, czy istnieje dusza lub nie, skoro to wszystko marne gadanie; faktem niezbitym, którego żadne nie usuną rozprawy, jest fakt istnienia bólu i cierpienia. Otóż więc jedynym celem rozmyślań wszelakich powinno być wskazanie sposobów, które mogłyby położyć kres ostateczny i stanowczy cierpieniom.—Wszystko jest, według nauki Buddy, marnością, jedynie trwałemi są tylko nędza i ból, i to nie jakaś idea nędzy lub bólu, lecz ten ból ciągle, co chwila odczuwany. Czegóż więc ma prangąć, czego szukać mędrzec prawdziwy? — Czy może jakiejś prawdy lub dobra?. — Bynajmniej! — Sofistyka wykazała, że niema ani prawdy, ani dobra nijakiego, jest tylko cierpienie, a więc wyzwolić siebie i innych od niego. Oto cel! się, według Buddy, w N-ie.—Cóż więc może wyraz ten tu oznaczać? — Budda jest, o ile można, najskrajniejszym Nominalistą, dla niego istnieje pasmo nieprzerwane szczegółów i momentów szczegółowych, powiązanych w sposób konieczny, zresztą nic więcej. Jego stanowisko wyższe, to zaprzeczenie wszelkich możliwych w poglądzie na świat stanowisk. W takich warunkach nie może oczywiście N. oznaczać u niego tego, co oznaczała w systemach dawniejszych, to jest zgaszenia migającego się płomyka świadomości osobistej i złączenia się jego zjednem, wspólnem, wiecznie trwałem i równem światłem Brahmy. Taki byt powszechny i trwały, który byłby B r a h m ą, nie istnieje wcale, a więc i ten szereg momentów, który nazywamy oso-

Encykl. 1’owsz Ilustr. Zesz, 18a T. III.

bistą swoją Jaźnią z nim się zespolić nie może.— Cóż więc oznacza u В u d d y N.?—Budda dowodzi, że przyczyną ostateczną jedynych na świecie faktów, t. j. bólów i cierpień jest złudzenie, jakoby cośkolwiek istniało, a szczególnie, aby istniała jaźń osobista. Dla idealizmu В rabin a nów przedstawiał się wszechświat jako sen Bóstwa; dla materyalistów, jako gra atomów. Buddzie przedstawia się on jako sen, którego nikt nie śni, jako gra szczegółów, które są tylko złudzeniem. Człowiek ulega złudzeniu, jakoby po za zmysłowemi pozorami tkwił jakiś byt. Tymczasem jest to nieprawda, niema żadnego bytu, istnieje tylko sen, złudzenie, illu-zya. Ze snu tego nie można nawet obudzić się, niemożliwością otrząść się z niego, a więc do czegóż należy dążyć? — Chyba tylko do takiego stanu, w którymby jakieś złudzenia przykre ustały; aby ten jakiś sen niepojęty, pełen marzeń i złudzeń bolesnych, zmienił się w sen bez jakichkolwiek marzeń. Buddyzm budzi marzącego i rzuca go w otchłań nicości, a więc niema większego szczęścia nad nicość; w nicości tkwi wyzwolenie jedynie możliwe. Nicość jest tu jedyną jednością metafizyczną, z nicości wyłoniło się złudzenie, a złudzeniu zawdzięcza wszystko swoje niby-istnienie pozorne, z czego wynika w ciągu dalszym jedyna rzeczywistość, to jest nędza i ból. — Cóż więc zostaje u Buddy z pojęcia przedbuddyjskiej N-y? — Oto po-pozostaje tylko zgaszenie, zwianie, zdmuchnięcie wszelkiego nawet pozoru istnienia, a więc nicość całkowita.—Że Budda sam istotnie w taki, a nie w inny sposób pojmował N-ę, dowodzi tego najlepiej fakt, iż uważał dojście do N-y za możliwe tylko w życiu doczesnem. W życiach przyszłych, wśród wędrówki duszy, nie można dojść do N-y. Dopóki człowiek ulega złudzeniu, że istnieje, dotąd będzie rodził się do coraz nowego życia, dopiero gdy zdoła zniszczyć w sobie to złudzenie, w takim razie może przejść w stan N-y, to znaczy, umierając przejdzie w nicość i przestanie rodzić się; można więc N-ę osiągnąć tylko tu, przez zniszczenie w sobie wszelakich złudzeń, przez dojście do stanu najzupełniejszej na wszystko obojętności i bierności. „Prawdziwy i wierny uczeń В u d d y“ — czytamy w „Sutta—nipata“ —do niczego nie przywiązuje wartości, nie dba ani o poglądy filozoficzne, ani o wiedzę, na żadne objawione nie zważa trady-cye, nie powiada, aby można uzyskać czystość przez uczynki lub modlitwy, ani też aby ją można uzyskać i przez brak, czy to poglądów filozoficznych, czy wiedzy, czy tradycyi, czy świętych czynności. Dopiero gdy wszystko odrzucił, nic nie przymjując, dopiero wówczas jest spokojny, niezależny, niczego nie pragnie“.—Nain-nem znowu miejscu Budda tak się odzywa: „O uczniowie! nie myślcie, ani że świat jest skończony, ani że jest nieskończony, ani że jest wieczny, ani że nie jest wieczny. Jeżeli myślicie to myślcie, jak następuje: Oto jest cierpie-

„wyspa niezrównana, na której choroba,

„płomień wichrem

nie, oto jest początek cierpienia, oto jest zniszczenie cierpienia, oto jest droga do zniszczenia cierpień“ (ob. M. Straszewski „Dz. fil. na Wschodzie“ str. 177). — Nie ulega zatem wątpliwości, że w metafizyce Buddy N. oznacza nicość, to jest całkowite zwianie i zgaszenie nawet pozoru i złudzenia istnienia, skutkiem czego trwanie dalsze tego złudzenia staje się niemożliwe.—Ale teraz przychodzi dopiero ciąg dalszy zagadnienia. Z filozofii i z metafizyki ni-hilistycznej Buddy wykształca się nowa reli-gia. Otóż czy było możliwe, aby ta religia pozostała przy takiem pojęciu N-y, jakie sformułował filozof i metafizyk Budda? Czy to jest wogóle możliwe, aby N„ jako zupełna próżnia nicości, stała się ideałem świat podbijającym? Wszak materyalizm nihilistyczny, naj cyniczniejszy, głosił już przed Buddą sławny materyalista indyjski Czarwaka, tak samo, jak głosiły go także całe zastępy sofistów skeptycznych, dla czegóż oni nie doprowadzili do wykształcenia re-ligii światowej, podczas gdy nauka Buddy stała się nią? W Indyach, w tej krainie gorącej, w której każdy wysiłek męczarnią, w tej krainie marzeń i cudów, wiele jest rzeczy możliwych, które gdzieindziej nie byłyby możliwe. A więc, kto wie, może tu nawet powstanie re-ligii nicości było możliwe? Ale przecież ideał N-y rozszerzył się także po za granice Indyi, poczynił zdobycze na olbrzymich obszarach Azyi południwej, środkowej i wschodniej, panuje tam do dnia dzisiejszego; czyż więc mógłby tego do-kazać, gdyby w nim nie tkwiło nic więcej, prócz nicości metafizycznej?—Prawda, że Buddyzm dzisiejszy jest pod wieloma względami tylko karykaturą Buddyzmu pierwotnego, ale zawsze musimy przecież przyznać, że to nie dzisiejszy, ale właśnie Buddyzm pierwotny był tym, który już w trzecim wieku przed Chr. zakwitł na Ceylonie, który w pierwszym po Chr. dostał się do Chin, do Baktryi do Tybetu i wszędzie doznał pełnego zapału przyjęcia. — Cóż więc obiecywano tym ludom w N-ie?—Na wszystkie powyższe pytania nasuwa się nam odpowiedź następująca: Pierwotnie polegała nauka samego Buddy na ściśle nihilistycznem pojęciu N-y, ale to jest faktem, że wszystkie jego mowy i obrazy są przepełnione przeciwieństwami i są niezgodne raz z systemem samym, to znowu z terminologią. В u d d a ciągle używa słów, któ-te z istotą jego systemu wcale nie licują. N. przedstawiała się już pierwotnemu Buddyście w kazaniach mistrza, jako: „spokój nieprzemijający“, jako „miejsce niezmienne“, „brzeg ratunku“,

wiek i śmierć już nie panują“. Uczniowie Buddy opowiadali wyznawcom jego nauki, iż określał N-ę, j ako „ miej see szczęścia nieśmiertelnego “, jako „szczęście nieskończone“, „rozkosz najwyższą“, „spokój uszczęśliwiający“. Kto to wszystko słyszał, w tego umyśle musiało oczywiście budzić się przeświadczenie o życiu wieczystem duszy po śmierci. Były to wszystko obrazy poetyckie, przenośnie, które jednak szczególnie w języku ludu nabierały wprost znaczenia przedmiotowego. Ale z drugiej strony można wszystkim takim zwrotom, jak właśnie przytoczone, przeciwstawić znowu inne, w których w całej pełni uwydatnia się myśl zniszczenia, tudzież całkowitego rozłożenia i zniknięcia bytu. Kto wchodzi do N-y—naucza Budda—„gaśnie jak światło świecy” miotany gaśnie, nie zalicza się już więcej do tego co się istniejącem nazywa”—podobnie — „gaśnie mędrzec i nie podpada już więcej pod pojęcie bytu”, — „kto jest dobry, dostaje się do nieba, kto zaś odrzucił namiętności wszelakie gaśnie całkowicie”. N. równa się pustce, próżni i t. d.—widzimy przeto sprzeczność najzupełniejszą. Chcąc ją rozjaśnić, przypuszczał Maks Müller dwie niejako warstwy w poglądach naN-ę, tj. warstwę starszą i późniejszą. Pierwotna idea N-y miała równać się dojściu do spokoju, nihilistyczne zaś wyobrażenia miały wytworzyć się później (ob. M. Müller „lieber den buddistischen Nihilismus”). Takie zapatrywanie jednak nie jest słuszne; właśnie bowiem w najstarszych częściach kanonu buddyjskiego jest ciągle mowa o zwianiu, o zgaśnięciu. Wyzwolony nie zalicza się tam już do istot żyjących. Wobec tego sprzeczności nie dadzą się rozjaśnić przez przyjęcie pojęć starszych i późniejszych. — Childers znowu wyróżnia dwa stopnie wyzwolenia i zbawienia; pierwszy ma być przystępny jeszcze dla żyjących, drugi jest śmiercią ostateczną i bezwględną; do pierwszego odnoszą się wszystkie określniki takie, jak „miejsce rozkoszy” „nieśmiertelność” i t. d.; do stopnia zaś drugiego odnosi się wszystko, cokolwiek łączy się ze zniszczeniem całkowi-tem. Ale i taki pogląd nie wytrzymuje krytyki, gdyż określniki pierwszego rodzaju powtarzają się ciągle, właśnie gdy jest mowa o najwyższym, ostatecznym stopniu doskonałości. Taka więc podwójna N. w Buddyzmie wcale nie istnieje i nie może na żadnym stopniu oznaczać nieśmiertelności, a to tym więcej, gdyż Buddyzm zaprzecza przecież wszelkiego rodzaju możliwości jakiejkolwiek substancyi. Nie istnieje nic, coby było stałe i trwałe, dnsza nie jest jakimś substratem, trwającym choćby tylko w istnieniu wewnętrznem; istnieje widzenie, słyszenie, cierpienie, ale niema widzącego, słyszą-sząccgo lub cierpiącego; istotna jest tylko ciągła, wieczysta zmienność. Jeżeli więc w N-ie ustaje zmienność, to cóż zostaje?—Nic! — Oczywiście wszelki strumień zmienności i cierpień wlewa się w nicość, N. przeto, pojęta konsekwentnie, musi równać się najzupełniejszemu Nihilizmowi (oh.). Tylko że cała zagadka tkwi w tern, że konsekwencyi nie można szukać nawet w nauce Buddy najpierwotniejszej, tym mniej więc i w Buddyzmie późniejszym. Gdyby Budda był konsekwentny, nie byłby zwalczał wcale materyalizmu niliilistycznego Czar-waki; tymczasem go zwalczał, występował przeciw tym, którzy życiu zagrobowemu przeczyli. Była więc widocznie w jego stanowisku jakaś połowiczność niejasna, która uwydatnia się też doskonale w opowiadaniu następuj ącem: Pewnego razu zapytał Buddę jeden z uczniów całkiem otwarcie: ,,Czy człowiek doskonały żyje po śmierci, czy nie żyje?” Niechaj on, nauczyciel, im raz to powie jeżeli wie, a jeżeli nie wie, to niechaj oświadczy, że nie wie. Jeżeli bowiem człowiek szczery i otwarty czegoś nie wie, to mówi szczerze: „tego niewiem, to nie jest mi znane“. Otóż naótakie pytanie odpowiada Budda, iż on nigdy nie twierdził, aby chciał dawać jakiekolwiek o życiu przyszłem wyjaśnienia, a to dlatego, ponieważ to do celów spokoju i wyzwolenia jest zbyteczne. On naucza tylko o tern, co prowadzi do wyzwolenia od cierpień, reszta zaś go nie obchodzi. Żąda więc wyraźnie wyrzeczenia się wszelkiej, jakiejkolwiek wiedzy o istnieniu lub nieistnieniu po śmierci. Z takiego połowicznego stanowiska mogli byli jego następcy i uczniowie wyprowadzać wnioski dwojakie. Jedne umysły, ściśle filozoficzne, dochodziły do wniosku, że N. musi oznaczać ostatecznie nicość, skoro bowiem żadna jaźń, czyli osobistość, nie istnieje, skoro wszystko jest tylko zmiennem następstwem stanów, to gdy ustanie zmienność, nie pozostanie nic. Większość jednak umysłów była niekonsekwentna, trzymając się wskazówki, że pytania co do bytu przyszłego lub niebytu nie należy wcale stawiać, rozsnuwali tylko obrazy dotyczące tych wszystkich rozkoszy, które zapewniają spokój ostateczny w N-ie i tak malowali barwami dodatniemi jakieś przyszłe niby niebo. Dokonała się istotnie w Buddyzmie rzecz w swoim rodzaju nader znamienna, a ze stanowiska psychologii ludów bardzo zrozumiała,—dokonało się przeniesienie idei nicości w rzeczywistość, dokonało się jej uzewnętrznienie, nadano nicości cechy czegoś przedmiotowego. Jest to prawo psychologiczne umysłu ludzkiego, iż wszelkie twory własne przerzuca na zewnątrz, uzewnętrznia je. Różne mitologie, a nawet spekulacye filozoficzne i naukowe, dostarczają dowodów w tym kierunku. Podobnie jak Platon przeniósł pojęcia, jako twory umysłu, w rzeczywistość zewnętrzną i tak doszedł do swojego świata idej, podobnie jak dzisiejsi np. uczeni przenoszą na zewnątrz takie pojęcia, jak „prawo przyrody“, „grawitacya“ ciężkość, chemiczne pokrewieństwo i tyle innych, tak Buddyzm przerzucił na zewnątrz w rze-czywitość ideę nicości i tak powstało niebo buddyjskie, czyli ideał N-y, pojętej przecież jako miejsce jakieś, czy stan doskonałości najwyższej. Na takiej też dopiero podstawie stała się religia możliwą.—Ideałem nauki Buddy było wyzwolenie od cierpień, wyzwolenie można znaleźć tylko w bezwzględnem zniszczeniu istnienia,

czyli w idei nicości, tę ideę jednak przerzuca wyobraźnia i spekulacya zaraz w dalszym rozwoju na zewnątrz i tak powstaje N. jako słowo magiczne, oznaczające jakąś rzeczywistość najwyższą. I teraz dopiero ta nicość uzewnętrzniona otrzymuje różnego rodzaju przymioty.—N. to coś niestworzonego, nieskończonego, wiecznego, bez kształtu, niewidzialnego i t. d. To wszystko umysłów wcale nie raziło, wszak każdemu Hin-dowi, zagłębiającemu się w religijne nad wyzwoleniem spekulacye, wiadome było, że wszystkie te same przymioty, które Buddyści nadawali N-ie, nadawano już o wiele dawniej bóstwu Brahmie. W „Upaniszadach“ najstarszych, a więc w pomnikach od Buddyzmu dawniejszych, wszędzie nazywa się tam Brahma wiecznym, bez kształtu, niewidzialnym, nieskończonym, niestworzonym, i t. d. Przeniesiono zatem na ideę nicości te same cechy, które filozofia dawniejsza przyznawała bóstwu najwyższemu, abstrakcyjnemu, t. j. jakiemuś duchowi bezwiednemu i powszechnemu, który śni świat. Otóż Buddyzm odrzucił nawet i tego ducha powszechnego, pozostawiając dla nicości jego przymioty natury czysto ujemnej.—Należy nawet przyznać, że przymioty te stosują się o wiele lepiej do nicości, aniżeli do absolutu takiego np. za jaki przedstawiano Atman lub Brahman.—Tak, według naszego przekonania, rozjaśnia się zagadnienie N-y. Skoro zaś raz stała się N. czemś przedmiotowem, to reszta jest już zrozumiała. Obok N-ny i w N-ie, było miejsce dla wszystkich możliwych wyobrażeń, wierzeń i mitologii. Buddyzm dopuszcza je wszystkie i toleruje, one są dlań obojętne; o cóż bowiem idzie? — o wyzwolenie ostateczne i zupełne, bez cierpień, a takie tkwi w N-ie równającej się nicości, nicość zaś, przerzucona w rzeczywistość, daje niebo rozkoszne, t. j. stan wieczystego snu, spokoju, bierności bezczynnej. Jak potężne w duszy ludzkiej jest poczucie istnienia, tego dowodzi najlepiej fakt, iż nawet religia, która przyjęła ideał nicości, musiała jednak, aby stać się religią, przyznać tej nicości cechy bytu przedmiotowego. — Literatura naukowa, dotycząca N-y, jest bardzo obfita; zagadnienie jest ciągle przedmiotem wszechstronnych i gruntownych rozpraw, które nabierają tern większego znaczenia wobec faktu, iż podstawy Buddyzmu liczą obecnie wielu zwolenników także w Europie.—Najważniejsze z prac nowszych są następujące: В urn o uf „Introduction à l’histoire du buddhisme indien“ (Paryż •1844); R. S. Hardy „A manual of Buddhisme in its modem developpment“; Maks Müller „Über den buddhistischen Nihilismus“ (Kiel 1869); Hermann Oldenberg „Buddha, sein Leben, seine Lehre, seine Gemeinde“ (Berlin 1897, w. 2-e); Rhys-Dawids „Lectures on the origin and growth of Religion as illustrated by some points in the history of indian Buddhism“ (Londyn 1884); Dahlmann „Nirwana, Eine Studie

zur Vorgeschichte des Buddhismus“ (Berlin 1896); w prowincyi perskiej Margianie, w Azyi, prawdo-tenże „Buddha. Ein Culturbild des Ostens“ podobnie dzisiejszy Herat; miasto starożytne le-(Berlin 1898); M. Straszewski „Powstanie żało w południowej części krainy, nad źródłami i rozwój pesymizmu w Indyach“ (Kraków 1884); przypływu zachodniego rzeki Margos, tenże „Dzieje filozofii na Wschodzie“ (Kraków Ptolem. 6, 10, 4; 17, 3.

Por.

S. Drz.

Nisaeus campus, po grecku zo Niacuov albo NTjaouov iceôîov (= nisejska równina), rozległe, równe pola prowincyi Rhagiana, w krainie me-dyjskiej, prawdopodobnie pomiędzy Ekbataną a Bramami Kaspijskiemi, nadające się szczególnie do hodowania koni; były też tutaj pyszne i sławne stadniny królów perskich, przeszło 150 000 koni miało na równinach owych w stanie na pół dzikim się chować, a Aleksander Wielki znalazł ich jeszcze 50 000; właściwą ojczyzną wschodniej tej rasy koni była prawdopodobnie kraina, pomiędzy Partyą, Aryą i Hyr-kanią położona, zraszana przez rzekę O c h o s (ob. Nisaea 2).—Por. Her o dot 3, 106; 7, 40; 9, 10; Ar r y an 7, 13, 1; S trab on 4, 509;

S. Drz.

1894, str. 167 — 180); I. Sdlbernagel „Der Buddhismus nach seiner Entstehung, Fortbildung und Verbreitung“ (Monachium 1903; wyd. 2-e), ob. również w 4-m zeszycie „Przeglądu filozoficznego“ z г. 1903 (rok VI) Warszawa, na str.

Nisan pierwszy miesiąc żydowski, odpowiadający mniej lub więcej kwietniowi. Imię jego napotyka się w Biblji dopiero w czasach po powrocie z niewoli babilońskiej (ob. Nehem, II, 1 i t. d.) i jak imiona wszystkich innych miesięcy żydowskich jest wzięte z assyryjsko-babiloń-skiego Ni-sa-an-nu, należy on jednakże do małej liczby tych miesięcy, do których zachowała się i ich nazwa staro-hebrajska, a mianowicie Chodeszha-abib, t. j. „miesiąc dojrzewających kłosów“ (w tym miesiącu albowiem dojrzewają w Palestynie kłosy jęczmienia); gdy przez czas krótki były w użyciu nazwy macedońskie miesięcy, to N-owi odpowiadał miesiąc Eavtkxôç

Dr s. r.

450 — 462, artykuł „Nirwana“ zawierający, streszczenie poglądów profesora literatury w uniwersytecie w Tokio (Japonia) nazwiskiem Laf-cadio Hearn na zagadnienie N-y. Jest to pogląd na N-ę buddyjski, zabarwiony Szyn-toizmem (ob.) i wpływem filozofii Spence-cera (ob.). W ogóle też można stwierdzić, że poglądy uczonych buddyjskich są co do N-y także bardzo sprzeczne i różnorodne. Ob. dzieło Moura „Le Royame du Cambodge“ (Paryż 1883 t. I). Na str. 162 tenże pisze, iż naj- 525; 530. wyższy „Bonza“ w Kambodży uważał N-ę za koniec wszelkich narodzin. Dusza uzyskuje niebiańską powłokę i dochodzi do szczęścia, którego żadne pióro opisać nie zdolne. Jego zastępca Préa-Soccon wyróżniał troistą N-ę, a najwyższą z nich określił jako zniszczenie absolutne, jako nicość. Inny naczelnik bonzów wyobrażał sobie pod N-ą raj rozkoszy na wzór Mahometanów. Jakiś nauczyciel religii pojmował N-ę, jako istnienie ostateczne, w którem jest się wiecznie szczęśliwym. Jakiś znowu uczony świecki przedstawiał ją sobie za raj, gdzie jest się wolnym od wszelkich cierpień, tak fizycznych, jak moralnych. Trzy czwarte

Nisard, nazwisko to nosi trzech braci, zasłużonych w literaturze i nauce francuskiej; są to: 1) Jan Marya Napoleon Dezydery N. (* w Châtillon-sur-Seine d. 20 marca r. 1806 — f w San Remo d. 27 marca r. 1888) pisarz i historyk literatury. Po ukończeniu szkół rozpoczął pracę dziennikarską w r. 1826 w „Journal des Débats“, będącym wówczas najgłówniejszym dziennikiem opozycyjnym. W lipcu r. 1830 walczył na barykadach, a po dojściu do władzy króla Ludwika Filipa, otrzymał posadę w ministeryum oświaty; wkrótce potym przeszedł do redakcyi dziennika „National“ i należał do jego najgorętszych współpracowników; wtedy też zaczął występować jako krytyk i historyk literatury. W r. 1836 został naczelnikiem sekretaryatu; po roku referendarzam (maître de requêtes) w Radzie Stanu, w r. 1838 naczelnikiem departamentu umiejętności i nauk. W r. 1842, jako kandydat ministeryalny, był wybrany deputowanym do Ciała prawodawczego i zasiadał w Izbie do r. 1848; w r. 1843 mianowano go profesorem wymowy w Collège de France; w r. 1850 Akademia francuska przyjęła go do grona swych członków; w r. 1857 otrzy-

M.P.

ludności nie zdaje sobie wcale z tego sprawy (ob. II Макк ab. XI, 30). i nie pyta co to jest N., reszta wyobraża sobie rodzaj miejsca rozkoszy, a tylko maleńka jest liczba takich, którzy pojmują N. tak, jak Buddha sam, t. j. jako nicość bezwzględną.—Por. także artykuły: Budda, Buddyzm, Filozofia indyjska, Pesymizm, Lamaizm.

Nisaea, po grecku Nteaia. 1) Miasto w ziemi Megaryjskiej, nad zatoką Sarońską położone, stanowiące port warowny miasta Megary, z którem murem podwójnym było połączone, wybudowane według tradycyi mitycznej, przez Ni-s o s a (ob.), króla megaryjskiego, który mu też nazwę według swego imienia nadał. W r. 461 przed Chr., zaraz po wojnach perskich, gdy Megara zerwała przymierze ze Spartańczykami, miasto główne i port zajęli Ateńczycy i obwarowali je na wzór fortyfikacyi własnych w Atenach i porcie Pirejskim. W ósmym roku wojny peloponeskiej wypędzili Megarejczycy załogę ateńską i mury N-i zburzyli, lecz w 84 lat później, gdy sami zapragnęli znowu przymierza z Ateńczykami, odbudował mury Focyon, a od tego czasu ostały się one aż do czasów S t r a-bona (około narodzenia Chrystusa).—Por. H e-rodot 1, 59 i Thucydydes 1, 114; 2, 31;

93; Str ab on 9, 390. — 2) Miasto i kraina mał posadę dyrektora szkoły normalnej, wyż-

Red.

Red.

S. Drz.

szej; w r. 1867 Napoleon III zaszczycił N. godnością senatorską. W г. 1876 otrzymał emeryturę i tytuł inspektora gieneralnego, honorowego.—Z wielkiej bardzo liczby prac jego drukiem ogłoszonych, wyszczególnić należy: „Études de moeurs et de critique sur les poètes latins de la décadence“ (Paryż 1834; 2 t.; wyd. 4-e, tamże 1878); „Mélanges“ (tamże 1838, 2 tomy); „Histoire de la littérature française“ (1844 — 1849; 4 tomy; wyd. 8-e, 1881); „Renaisance et réforme: Erasme, Thomas Morus, Melanchthon“ (1855; wyd. 3-e, 1877); „Études critiques et littéraires“ (1858); „Études d'histoire et de littérature“ (1859; poczet nowy 1864); „Mélanges d’histoire el de littérature“ (1868); „Les quatre grands historiens latins“ (1874); „Portraits et études d’histoire littéraire“ (1874); „Précis de l’histoire de la littérature française (wyd. 2-e 1878) i „Nouveux mélanges“ (1886); po śmierci N-a wyszły jego „Souvenirs et notes biographiques“ (1888; 2 tomy). — N. był pisarzem zdolnym i wytwornym, oraz znawcą głębokim literatury francuskiej, do rzadkości bibliograficznych należy powueść jego „Le convoie de la laitière“, napisana za młodu, aż nadto swobodnie, którą też później gdzie mógł wykupywał, aby ją zniszczyć. — 2) Marya Leonard Karol N. (* w Châtillon-sur-Seine d. 10 stycznia r. 1808 — f w Paryżu d. 16 lipca r. 1889) początkowo zajmował się kupiectwem, ale po trzech latach porzucił je, by za przykładem brata starszego oddać się literaturze. Od r. 1831 do r. 1848 służył Ludwikowi Filipowi i jako dziennikarz bronił gorliwie monarchii lipcowej. Z pośród dzieł jego wybitniejsze są następujące: „Camera lucida“ (Paryż 1845); „Le triumvirat littéraire au XVI siècle“ (1852; w dziele tym, przedmiotem badań są trzej uczeni: J. L i p s i-u s, J. S с a 1 i g e г i C a s a u b o n); „ Les Ennemis de Voltaire“ (1853); „Histoire des livres populaires depuis le XVI siècle“ (1854); „Les gladiateurs de la république des lettres au XV, XVI et XVI siècles“ (1860; 2 t.); „Des chansons populaires chez les anciens et chez les Français“ (1866; 2 t.); „Étude sur le language populaire ou patois de Paris“ (1873); „Le comte da Caylus d’après sa correspondence“ (1877) i „Considérations sur la Révolutions française et sur Napoléon I“ (1887). Oprócz tego w „Collection des classiques latins“ wydał w przekładzie utwory Marcyalisa, Valeri u sa Flac-cusa i Owidiusza. — 3) Marya Mikołaj August N. (* w Chńtillon-sur-Seine d. 9 sierpnia r. 1809 — f w Paryżu d. 17 lutego r. 1892) był profesorem retoryki w Collège Bourbon w Paryżu, w r. 1853 mianowano go rektorem akademii w Grenobli, w r. 1855 inspektorem akademii Sekwany. W r. 1872 dosłużył się emerytury i tytułu rektora honorowego. Gdy w Paryżu założono uniwersytet katolicki N. został dziekanem wydziału literackiego i profesorem wymowy łacińskiej w r. 1875. — Drukiem

ogłosił : „Examen des poétiques d’Aristote, d’Horace et de Boileau“ (1845); „Libre retour à la foi“ (1853) i „La maison et l’Eglise“ (1884).

Nisard Franciszek August Armand (* d. 13 maja r. 1841) dyplomata francuski, w г. 1864 wstąpił do służby dyplomatycznej, a jako człowiek zdolny, zręczny i bardzo wykształcony, zajmował kolejno stanowiska coraz wyższe w ministeryum spraw zagranicznych, nakoniec w r. 1898 został ambasadorem francuskim przy Watykanie.

Nisari, wyspa ob. Nisyros.

Niscemi, miasto na wyspie Sycylii, w prow. Caltanissetta, okręgu Terranova, ze zwaliskami zamku. Mieszkańców 11 962 (r. 1881).

Nisi, pospolita nazwa miasta Messene (ob. Mess en i a).

Nisibis, po grecku Nia^tę, sławna i ludna stolica prowincyi Mygdonii, w Mezopotamii, w okolicy żyznej, nadzwyczaj korzystnie dla komunikacyi handlowej nad rzeką Mygdonios (dzisiaj Dżakhdżakha) położona, około 7 mil w kierunku południowo-wschodnim od Tygrano-certy odległa, była przez długie czasy składem głównym i targowiskiem towarów wschodnich; dzisiaj zowie się N e z i b i n, z rozległemi zwaliskami starożytnemi. Już pod panowaniem królów assyryjskich kwitnące, zwało się N. za krótkich rządów Seleucydów Antyochią Myg-dońską ('Avtco^eix, r\ MoySoviXTj). w r. 68 przed Chr. zdobył je Lu cull us, lecz dobrowolnie odstąpił je zaraz Tygranesowi, królowi armeńskiemu; następnie wydał je Partom Trajan w r. 115 po Chr. Gdy Ha dr y an znowu z niego ustąpił, zajęli je w r. 195 Rzymianie stanowczo pod swą władzę, a odtąd zostało N. stolicą prowincyi Mezopotamii, tworząc silne przedmurze państwa rzymskiego na Wschodzie, póki go, w r. 363, cesarz Jovianus na mocy układów pokojowych Persom nie odstąpił. — Por. Dio Cass. 35, 7; Strabon 16, 747; Plutarch „Lucullus“ 32; Tacitus „Ann.“ 15, 5; Ammianus Marc. 23, 6, 69.

Nisida (w starożytności Ne si s), wysepka w zatoce Neapolitańskiej о 1 km. od przylądka Coroglio, dawny krater; zajmuje 31 hektarów. Posiada stary zamek (obecnie więzienie), port, zakład dla kwarantanny i lazaret morski (na skale, połączonej z wyspą przez tamę); mieszkańców liczy 1 202 (r. 1881), którzy się zajmują uprawą wina, oliwek, owoców i warzyw.

Nisi Prius Court w Anglii, sąd przysięgłych do spraw cywilnych, tak zwany od zwykłego dawniej rozkazu do szeryfa, aby wezwał przysięgłych na dzień oznaczony przed trybunał najwyższy do Londynu, o ile sąd assesorski nie przybędzie przedtem do hrabstwa, aby sprawy rozstrzygać (nisi justiciarii prius ad illos venerint). — Por. Sądy angielskie.

.Nisiro, wyspa turecka, ob. Nisyros.

’s.

Dra.

Niskie (Nid z kie jezioro, po niem. N i e-d e r-S e e), jezioro w Prusach Wchodnicli, w pow. Jańsborskim; ma kształt podkowy, długie jest na 3V₄ mili, wzniesione 116 m. nad poz. morza.

Niskie-Brodno, jezioro w Prusach Zachodnich, w pow. Brodnickim, o 2 km. od Brodnicy, długie na 4 km., szerokie na kilkaset metrów. Położenie jeziora jest malownicze, otaczają je zewsząd wzgórza wysokie. Ryh w niem jest obfitość, woda zaś nadzwyczaj przezroczysta.

Nisko, miasto powiatowe w Galicyi Zachodniej, na lewym brzegu Sanu, stacya drogi żel. z Dembicy przez Tarnobrzeg do Przeworska. Jest to właściwie wieś, którą zrobiono siedzibą władz powiatowych. Mieszk. liczy 3 837 (r. 1896). Znajduje się tu szkoła ludowa, czteroklasowa, fabryka świec i zapałek. Dawniej była tu huta szklana rządowa, gdzie szkło dobre wyrabiano, z powodu jednak trudnej komunika cyi i braku zbytu zamknięto ją w r. 1823.—W r. 1656 zaszła tu bitwa pomiędzy Polakami pod Stefanem Czarnieckim, a Szwedami pod królem Karolem Gustawem. Szwedzi, którzy się wtedy byli cofali ku Wiśle, napadnięci przez Czarnieckiego, stracili przeszło 200 ludzi, większych jednak korzyści zwycięstwo to wojsku polskiemu nie przyniosło.—P owi at Niski zajmuje obszaru 973 km. □, mieszkańców liczy 60 270 (r. 1890), z czego 88°/₀ przypada na Polaków, reszta zaś na Żydów. Powiat należy do najmniej zaludnionych i najuboższych w Galicyi. Grunt jest mokry lub piaszczysty i nieurodzajny, to też większa część powiatu jest pod lasem. Ludność, oprócz rolnictwem, zajmuje się spławianiem drzewa, wytapianiem smoły i terpentyny. Do niedawna komunikacya z powiatem była bardzo utrudniona, jedynym prawie gościńcem był San; obecnie przecina powiat droga żelazna z Tarnobrzega do Przeworska.

Nisos, po grecku Ntooę, po łacinie Nisus. 1 ) Syn P a n d i o n a, władcy A11 у к i i Mega-rydy, albo Aresa i Pyli i, małżonek Ab roty, z którą spłodził Aj g eus a, Pall as a, Ly-kosa i Skyllę, król ziemi megaryjskiej, który miasto portowe Megary, zwane N i s a e a (ob.), miał założyć i według siebie nazwać. Gdy M i -nos (ob.), władca potężny wyspy Krety, ruszywszy na wyprawę przeciw Atenom, także Mega-rę zajął i Niseę, dokąd się N. ucieczką był schronił, oblegał, wyrwała, Skylla, córka N-a, rozkochana w M i n o s i e, odebrawszy od niego albo złote klejnoty albo obietnicę małżeństwa, śpiącemu ojcu swemu z głowy jeden złoty, albo, według innej tradycyi mitycznej, purpurowy włos, od którego, jak wyrocznia głosiła, posiadanie Megary, albo też życie jego zawisło. Istotnie też N. podczas ponownego natarcia zginął, a Minos miasta dobył. Ateńczycy pochowali N-a w swem mieście, a jeszcze w czasach historycznych pokazywano grobowiec jego w pobliżu Lykeion (por. Apollod. 3, 15, 5; Pausan.,1, 19, 4). Za karę, tak głosi dalej opowieść mityczna, przywiązał Minos bezecną Skyllę do tyłu okrętu i utopił w zatoce Sarońskiej, albo też, według innej wersyi, Skylla, opuszczona przez M i n o s a, skacze do morza i płynie za niewiernym kochankiem, a kiedy ojciec jej przemieniony w tej chwili w orła morskiego, rzuca się na nią, przemienia się sama, z dopuszczenia bogów, w rybę albo ptaka, zwanego C i r i s (= czapla morska). Podanie to stanowi treść główną poematu, noszącego tytuł „Ciris“, mylnie przypisywanego Wergiliuszowi.—Jak trady-cya megaryjska opiewa, zwała się córka N-a I f i n о ë, która wyszła za mąż za M e g a r e u s a; ten miał nadać miastu, zwanemu poprzednio Nisa, miano Megary, a według córki Skylli, owocu tego stadła, nadaną była podobno pobliskiemu przylądkowi nazwa S к у 11 aj o n. — W trądycyi starożytnej, naprzód podanej, widoczne jest symbolizowanie barwne wyobraźni greckiej, uosabiające w szczegółach wszelkich główniejszych korzystne i nader ważne położenie Megary wraz z portem, stanowiącym o posiadaniu całej krainy. — Por, Ovid. „Met.“ (8, 6 i nast.); V e r g. „Georg.“ (1, 404 i nast.); „Eclog.“ (6, 74); Hyginus „Fab.“ 198; 242.— 2) Syn Hyrtakosa, towarzysz Eneasz a, znanny z serdecznej, niezłomnej przyjaźni, która go wiązała z Euryalosem; z nim razem, przy sposobności wyprawy nocnej na obóz R u-tułów, pomściwszy stratę przyjaciela, śmierć poniósł chwalebną.—Por. Vergil. „Aen.“ (9, 176 i nast.). —3) Mąż szlachetnego rodu z Du-lichion, ojciec Amfinomosa, jednego z licznych zalotników, ubiegających się o rękę Репе 1 o p y, żony Odysseusz a.—Por. Homer „Odyss.“ (XVI,' 395; XVIII, 126).—4) Miejscowość w prowincyi syryjskiej Commagene, w sąsiedztwie Armenii mniejszej, nad traktem, wiodącym z Germanicyi przez Samosatę do Edessy; dzisiaj zamek B e h e s n i.

Nissa Szląska albo Kładź к a, rzeka na Szląsku, lewy dopływ Odry; źródła ma w Sudetach, niedaleko od miasta Mittelwalde wpada do Odry, poniżej Starego Gostowa (Schurgast). Długość 195 km. Znaczniejsze dopływy z prawego brzegu: Biała Landecka, Biała Frywałdow-ska, Stynawa Niemodlińska, z lewego: Bystrzyca, Stynawa Kładzka. Płynie pod miastami: Mittelwalde, Bystrzycą, Kładzkiem, Wartą, Od-muchowem, Nissą, Löwen i Starym Gostowem.

Nissa Łużycka, rzeka na Łużycaeli, dopływ lewy Odry, bierze początek w Czechach niedaleko od Liberca, płynie następnie przez Łużyce Saskie i Pruskie, mija miasta: Żytawę, Zgorzelec i Gubin, wpada do Odry poniżej Krosna, o 10 km, od Gubina. Długość ogólna 225 km. Dopływy z brzegu prawego: Witych i Lubst, z lewego: Mątawa i Pleśnica.

Nissa s z a 1 o n a, po niem. WUtendeNeisse, rzeczka szląska, w obwodzie regencyi legnickiej,

jest dopływem prawym rzeki Katzbach, wpadającej do Odry.

Nissa (Nysa, niem. Ńeisse), niegdyś księstwo na Szlązku Górnym, stanowiące posiadłość biskupów wrocławskich, skąd biskupom tym przysługuje tytuł książęcy. Księstwo obejmowało w głównej swej części prawe, t. j. południowe dorzecze rzeki Nissy (Kładzkiej) w jej biegu średnim. Obszar jego w ręku biskupów wrocławskich ustalił się w ciągu w. XIV. Ziemię N-ką darował kościołowi wrocławskiemu wnuk ks. Władysława II, biskup Jarosław (r. 1199 do 1201) in patrimonium et pro patrimonio san-cti Johannis, według wyrażenia późniejszego kronikarza. Darowizny tej nie uznawali Piastowi c e szlązcy w ciągu w. XIII; Henryk IV Pro bus zajął nawet całą ziemię, dzielny opór ówczesnego biuskupa Tomasza (r. 1270—92) jednakże sprawił, że książę nietylko ustąpił z posiadłości zajętych, lecz i wolności ich rozszerzył. W r. 1842 biskup Przecław (r. 1341 — 1376), nabył od Bolesława, ks. legnickiego, przyległe dobra G r o t к ó w (niem. Grrottkau), leżące po lewym (półn.) brzegu rzeki Nissy, skąd biskupi wrocławscy nazywali się później książętami na N-ie i panami (Hersoje) na Grot-kowie. Sprawa ustalenia tej nazwy stała się mianowicie poważną za cesarza Z y g m u n t a L u к s e m b u r c z у к a, kiedy chodziło o hołd biskupa z owych posiadłości świeckich; wyrazem ówczesnych układów między cesarzem a biskupem i kapitułą wrocławską mogą być słowa, wystosowane w r. 1435 przez biskupa Konrada do kapituły: „Grotków (tylko), jako księztwo, jest lennem cesarza, króla i korony czeskiej; i myśmy mu jako biskup wrocławski z żadnego innego zamku, ani ziemi, według wskazań braci Kapituły nie hołdowali... gdyż wszystkie inne dobra kościoła, od jego założenia, wolne doń się dostały“. — Według pokoju wrocławskiego w r. 1742 przyszło do podziału ziem księztwa: część południowa, górzysta (9u0 km. □) pozostała przy Austryi i w niej dotąd leżą dobra biskupów wrocławskich; większa część, północna (1 300) km. □), weszła w skład Prus, a posiadłości biskupie, w tej części leżące, podczas ogólnej sekularyzacyi dóbr duchownych w r. 1810, stały się własnością rządu pruskiego.—Z wypadków ogólniejszego znaczenia, które w części dotknęły księztwa N-go., zasługują na uwagę: wojny iiusyckie, wojna 30-letnia i wojny szlązkie. Husyci kilkakrotnie pustoszyli włości i zamki ks N-go, a główny ich najazd przypadł na r. 1428, w którym pod wodzą Prokopa W-g o zdobyli i po części spalili, z wyłączeniem samej N-y, wszystkie znaczniejsze miasteczka w liczbie 5-u. Niektóre grody księstwa, zwłaszcza Odmuchów (Ottmachau), dwukrotnie były z ich rąk wykupywane. Na tle husytyzinu rozgrywała się także walka między Jerzym z P o d i e b r a d u i Maciejem Kor

winem, w której posiadłości biskupów wrocławskich, stojącycli od r. 1467 po stronie Macieja, ulegały wszystkim następstwom wojny domowej.—Po bitwie na Białej Górze (r. 1620) przyszło do stłumienia protestantyzmu, który pod osłoną Listu Majestatycznego (ob.) z sierpnia r. 1609, analogicznego do czeskiego Listu z lipca r. 1609, i w księstwie nissańsko-grotkowskiem znacznie się rozszerzył. Znakiem zewnętrznym nowego kierunku było sprowadzenie Jezuitów do N-y w r. 1623 przez ówczesnego biskupa, arcyksięcia Karola, brata cesarza Ferdynanda II. Kierunek ten trwał dalej za następcy Karol a, biskupa Karola Ferdynanda (r. 1624—55), który był synem jego siostry i króla polskiego Zygmunta III, a, bawiąc główpie w Warszawie, rządził biskupstwem przez administratorów.—W czasie wojny 30 - letniej przeciągały przez księstwo N-kie, lub zajmowały tutaj leża wojska Sasów, Duńczyków, Wallensteina i Torstensona, popełniając na mieszkańcach znaczne zdzier-stwa. Nie inaczej postępował w sto lat później Fryderyk II, król pruski. Miał jednak za sobą poparcie protestantów miejscowych, którym dopomagał do tworzenia gmin wyznaniowych i do zajmowania miejsc w zarządach autonomii miejscowej (w Nissie w roku 1741). Zagarnięta przez Prusy część księstwa N-go podzielona jest dziś na dwa powiaty: Grotkow-ski i Nissański, które wraz z kluczem Ujazd tworzą t. zw. księstwo Nissańsko - grotkowskie i należą do okręgu rejencyjnego opolskiego. Powiat Grotkowskizm. Grotkowem (ob.) jako powiatowem, liczy powierzchni 525 km. kw. i 60 000 mieszk. Z mniejszych miast powiatu na wzmiankę zasługuje Odmuchów (Ottmachau). Miasto Nissa, ob. niżej; tu nadmienimy tylko, że w N-ie istniał od początku XIII w. klasztor zakonu bożogrobców, który, według trady-cyi, wziął swój początek z Miechowa; stąd Maciej Łubieński, biskup chełmiński, jako prowincyał bożogrobców w Polsce, robił starania, żeby klasztor nissański poddać juryzdykcyi klasztoru miechowskiego (rok 1623b co się jednak nie powiodło.—Część austryacka b. księstwa Nissańskiego należy dziś do Ks. Opawskiego i dzieli się na powiaty: jawornicki (Jauernig), cukmantelski (Zuckmantel) i frywal d o w s к i (Freiivaldau). Miasteczka : W i d-niawa ( Weidenau), gdzie od r. 1899 istnieje seminaryum duchowne dla austryackiej części dyecezyi wrocławskiej, Friedeberg, Reich e n s t e i n i piękny zamek biskupi, J o h a n-n e s b e r g albo Johannisburg z parkiem, panujący nad miasteczkiem Jawornikiem. W powiatach części austryackiej urodzajność gleby znacznie mniejsza, za to kwitnie przemysł, głównie lniany, którego środowiskiem jest Fry wał dó w. — Ob. „Scriptores rerum Silesiacarum“ (t. I, III, V, VI, IX, XI).

ltd.

Ig. С.

Red.

(1889)

Red.

„Zeitschrift d. Ver. f. Gesch. und Altert. Schlesiens“ (t. I, VII, XIV/II, XV/II, XVI, XIX, XX, XXII, XXIII, XXV.)

Nissa, po niemiecku Neisse, miasto na Szląsku Pruskim, w rejencyi Opolskiej, nad rzeką Nissą (ob). Leży w okolicy żyznej, połączone jest drogami żelaznemi z Opolem, Brzegiem, Kładz-kiem i Opawą. Składa się z dwuch części, właściwego, starego miasta, na prawym brzegu Nissy i nowego, założonego przez Fryderyka II i stąd „Friedrichstadt“ przezwanego, na lewym. Miasto ma ulice szerokie i rynek rozległy. Znajduje się tu 7 kościołów katolickich, z tych zasługują na wyróżnienie: wspaniały kościół św. Jako ba, ukończony w r. 1430, niedawno temu odnowiony, z bardzo wysoką nawą, opartą na słupach wysmukłych; kościoł św. Krzyża i gimnazyalny (zbudowany przez jezuitów w r. 1688), 2 kościoły protestanckie, bóżnica, stary ratusz z wieżą, wysoką na 88 metrów, piękny pałac biskupi z wieku XVII (obecnie gmach sądu), teatr miejski, okazałe gmachy szkolne. Ludność N-y wynosi wraz z wojskiem 24 267 mieszk. (r. 1900); w r. 1895 na liczbę ogólną 24 358 mieszk. było 5548 protestantów i 371 żydów; załoga wojskowa wynosi do 5000 ludzi. Przemysł w N-ie reprezentuje tylko kilka większych młynów i fabryk przetworów drzewnych. Pod miastem rozwinięte jest bardzo ogrodnictwo. Głównym przedmiotem handlu są wytwory rolne. — N. posiada gimnazyum (dawniej kolegium jezuickie, założone w r. 1622, z biblioteką, liczącą do 30 000 tomów), szkołę wyższą, realną, szkołę wojskową, seminaryum biskupie dla chłopców, szkołę rzemiosł, handlową i kilka niższych, miejskich; dom dla księży niezdolnych do pracy (domus emeritorum), duży szpital, dwa domy sierot; jest siedzibą sądu ziemskiego i sztabu 12-ej dywizyi pruskiej.—N„ jako twierdza, zyskała na znaczeniu od czasu zniesienia forty-fikacyi w Koźlu i Świdnicy, gdyż panuje nad dwiema drogami, wiodącemi przez góry Sudety do Austryi. Wały miejskie, które do niedawna krępowały wzrost miasta, obecnie już nie istnieją, a na ich miejscu powstały aleje spacerowe i nowe dzielnice.—N. należy do najstarszych osad niemieckich na Ślązku Górnym; według Długosza, Bolesław Krzywousty wzniósł tu zamak pomiędzy rokiem 1133 a 1135 i założył osadę na prawie miejskim. W r. 1350 biskup wrocławski Przecław otoczył je mura-mi, za któremi w r. 1424 mieszkańcy stawiali dzielny opór Husytom. Podczas wojny trzydziestoletniej N. była trzy razy zdobywana przez wojska różne. W r. 1741 bombardowali ją i zmusili do kapitulacyi Prusacy. W r. 1743 Fryderyk II zbudował tu fort Preussen i założył dzielnicę Friedrichstadt. Dnia25 sierpnia r. 1769 odbył się tu zjazd cesarza Józefa II z Fryderykiem II. Francuzi zajęli N. w r. 1807 i ustąpili z niej w r. 1809. — Por. Kästner „Urkundliche Geschichte der Stadt

Neisse“ (Nissa i Wrocław 1854 — 67, 3 tomy); Sc Imite „Beiträge zur Geschichte von Neisse“ (Nissa 1881); Mücke „Führer durch Neisse und Umgebung“ (Frywałdów 1887). — Powiat Nissan s ki ma obszaru 712 km. kw. (12.93 mili kw.), dzieli się na część górzystą i równinę pagórkowatą, najwyższe miejsce, В i s к n p i a-kopa 2751 stóp nad poz. morza. W części górzystej znajduje się łupek, gneis, piaskowiec i marmur. Gleba jest wogóle żyzna; liczne potoki górskie sprowadzają często znaczne powodzie. Mieszkańców liczy 100 286 (r. 1900), z czego 130Э przypada na Polaków. Według wyznań znaczną większość (95°/₀) stanowią katolicy. Rolnictwo, ogrodnictwo, i hodowla bydła są tu w stanie kwitnącym. Przemysł fabryczny dość rozwinięty; najwięcej jest przędzalni, ble-charni i fabryk tkackich.

Nissa, miasto w Serbii, ob. Nisz.

Nissel Karol (* w Środzie [Neumarkt] na Śląsku d. 25 listopada roku 1817 — f dnia 6-go kwietnia roku 1900), poeta niemiec-cki, zamieszkały w Legnicy, znany zwłaszcza jako autor wielu tragedyi, z pośród których tu, jako najwybitniejsze wymieniamy; ,,Die Söhne des Kaisers” 1859); ,,Ulrich von Hutten” (1861); „Riego” (1874); „Die Florentiner” (1878) i „Um die deutsche Krone” (1889). N. pisywał również komedye liczne, z których za najlepsze uchodzą: „Holienzoller und Piast” (1873); „Dame Luzifer” (1875) i „Schöner Wahn” (1876), nadto i wiersze, które wyszły p. n. „Aus Zeit und Leben” (1880) i „Vom Wegesrande” (1894).

Nissel Franciszek (* w Wiedniu d. 14 marca r. 1831 — f w Gleichenbergu d. 20 lipca r. 1893) poeta dramatyczny.—N. był synem aktora i od wczesnej młodości już teatr polubił. Po ukończeniu szkół w Wiedniu, z powodu słabowitości nie mógł wstąpić do uniwersytetu, jednakże, o ile mu zdrowie wątłe na to pozwalało, kształcił się sam dalej i wcześnie już zabrał się do pracy pisarskiej, dramatycznej. — W r. 1854 z powodzeniem wystawił w wiedeńskim Ho f bur (/theater dramat „Ein Wohlthäter”; za pierwszą sztuką tą ukazały się: „Heinrich der Löwe” (1858); „Die Jakobi-ten” (1860); „Dido“ (1863); dramat ludowy „Die Zauberin am Stein” (1863), dotąd wciąż grywany; tragedya „Agnes von Meran” (1877), komedya „Ein Nachtlager Corvins’ i inne. — Wydanie zbiorowe dzieł N-a wyszło p. n. „Ausgewählte dram. Werke” (Stuttgart 1892 —1894, 2 tomy); po śmierci N-a siostra wydała pamiętniki jego p. n. „Mein Leben, Selbstbiographie, Tagebuchblätter und Briefe“ tamże 1894).

Nissen Henryk (* d. 3 kwietnia r. 1839 w Haderslebenie) archeolog niemiecki. Do nauk filologicznych i historycznych przykładał się w uniwersytetach: kilońskim i berlińskim, a po ukończeniu ich, w latach 1863 — 1866 podróżował po Włoszech, zajmując się badaniami sta-

Ked.

Л. l’Ol.

Nisserelven, rzeka w Norwegii oh. Nidel-

Nissera proch, jest to materyał wybuchowy, w którego skład wchodzi tlen połączony ż azotem lub chlorem, przy obecności węgla—w połączeniu tern, ciałem dostarczającem tlenu, jest

M. u.

Dr J. i'.

rożytniczemi. W r. 1867 osiadł w Bonnie, jako docent prywatny; zostawszy w r. 1869 profesorem nadzwyczajnym, w r. 1870 powołany był na profesora zwyczajnego do Marburga; w r. 1877 objął katedrę zwyczajną w Gietyn-dze, a w następnym na takąż przeniósł się do Strasburga. — Z dzieł N-a zasługują na uwagę: „Kritische Untersuchungen über die Quellen der 4 und 5 Dekade des Livius“ (Berlin 1863); „Das Tempiuni“ (temże 1869); „Pompejanische Studien zur Städtekunde des Altertums“ (Lipsk 1877); „Italische Landeskunde“ (Berlin 1888) i „Griechische und römische Metrologie“ (Stuttgart 1894).

Nissen Henryka, zamężna Nisse n-S a 1 o-m a n (*d. 12 marca r. 1819 w Gotenburgu, w Szwe-cyi,—f d. 27 sierpnia r. 1879 w Harzburgu), znakomita śpiewaczka i nauczycielka śpiewu. Stu-dya śpiewacze odbyła w Paryżu u Manuela Garcia, a muzyczne u Chopina (r. 1839). Pierwszy raz wystąpiła na scenie opery włoskiej w Paryżu w r. 1843, w roli A d a 1 g i s y („Norma”), następnie Elwiry („Don Juan”). Odtąd aż do r. 1850 N. występowała gościnnie we wszystkich większych miastach włoskich, szwedzkich, norwezkich, niemieckich, oraz w Londynie i Petersburgu. W r. 1850 wyszła za mąż za Salom a n a, skrzypka i kompozytora duńskiego, z którym dawała koncerty w całej prawie Europie aż do r. 1859, poczem objęła klasę śpiewu w konserwatoryum petersburskiemu „Szkoła śpiewu”, którą N.-S. opracowała w ostatnich latach swego życia, wyszła w roku 1881 w trzech językach: rosyjskim, francuskim i niemieckim.

V e n.

nadchloran potażu.

Nissumfjord, niska zatoka morska przy brzegu zachodnim Jutlandyi, w obwodzie Ring-kjöbing, oddzielona wązkim pasem lądu od morza Północnego, połączona jest z tymże przez kanał Thorsminde. Od południo-wschodu wpada doń rzeka Storaa.

Z Nissy Bernard ob. Bernard z Nissy.

Z Nissy Hilary, lekarz, który w Krakowie w r. 1509 osiągnął stopień magistra nauk wyzwolonych.—Por. S. К o ś m i ń s к i e g o „ Słownik lek. pols.“ (str. 354).

Z Nissy Michał Czarę wic (data urodź, nieznana, — f r. 1489), magister sztuk wyzwolonych i bakałarz prawa kanonicznego; od d. 10 lutego r. 1456 do d. 2 czerwca r. 1486 opat klasztoru kanoników regularnych w Kładzku na Szląsku. Bardzo zasłużony, bo całe 33 lat rządów opackich obrócił na zreformowanie swojego klasztoru. W tej pracy spotykał się z ogrom-

nenii trudnościami ze strony podwładnych mnichów, którzy mu nawet śmiercią grozili. Obszerny był dość program tej reformy, dotyczył także odzieży i sposobu życia, najsilniejszy zaś opór stawiono wprowadzeniu ubrania kąpielowego, a jeden z zakonników wyraża się, że są w niein podobni do * djabła. Musiał M. z N. użyć władzy wyższej i to świeckiej, by zaciętość podwładnych złamać i częstym, a groźnym sporom koniec położyć. Wzywano go też do reformy i innych klasztorów na Szląsku, a nawet w okolicach nadreńskich. Przyozdobił także swój klasztor i w przybory kościelne zaopatrzył. W życiu publicznem uczestniczył żywo, zwłaszcza w czasie zniesienia kompa-ktatów praskich (ob.) przez Piusa II i wybuchłej z tego powodu wojny między Jerzym z Podiebradu (ob), a Maciejem Korwinem (ob); M. z N. należał do stronników Jerzego, a z jego synami żył w wielkiej przyjaźni. Dlatego też popadł w zatarg z legatem papieskim Rudolfem, biskupem wrocławskim, i dopiero po kilkoletnich zabiegach uzyskał zniesienie interdyktu, rzuconego na jego klasztor i miasto Kładzko. M. z N. jest także autorem bardzo cennej kroniki swojego klasztoru, przechowanej w bibliotece uniwersyteckiej, wrocławskiej, a wydanej dotąd tylko w ułamkach przeż dr. W at te n bach a w „Jahrbuch für Vaterländische Geschichte 1” (Wiedeń 1861, str. 215 — 242).—To „Chronicon Glacense” opowiada dzieje klasztoru od założenia, to jest od roku 1350; autor doprowadza je do swojej śmierci (r.    1489), potem kontynuował kro

nikę następca M-a z N. opat Jerzy i do prowadził do r. 1492. — Jako kronikarz M. z N. musiał walczyć z wielkiemi trudnościami opisując czasy dawniejsze; dzieje też siedmiu swoich poprzedników przechodzi dość krótko. Za to czasy swoje opisuje obszernie na przeszło 600 stronach w 8-e gęstego pisma; dla tych czasów ma kronika bardzo poważne znaczenie, nietylko dla życia mieszkańców klasztoru, (o tern są tu tak ciekawe i szczegółowe wiadomości, jak w rzadko której innej kronice klasztornej), ale także i dla stosunków politycznych czeskich, a zwłaszcza wojny między J e r z y m z Podiebradu, a M a c i e j e m Korwinem. Naturalnie M. z N. opisuje szeroko swoje starania w celu zreformowania klasztoru i w celu zniesienia wspomuianego już interdyktu. Wartość i znaczenie kroniki jest tym większe, że M. z N. podaje wszystkie przywileje i listy, dotyczące uposażenia i historyi klasztoru, jakoteż własną, bogatą koresponden-cyę z bardzo wielu osobami wybitnemi. Jezuici, którzy w r. 1597 zajęli w klasztorze kładzkim miejsce kanoników regularnych,, a, wypędzeni stąd w początkach wojny ‘30-letniej (r. 1620), zabrali ze sobą rękopis tej kroniki. Oni też pierwsi zwrócili na nią pilniejszą uwagę i pierwsi z niej zrobili użytek

Mittelalters” (str. 136).

s. M.

a w szczególności Balbinus, jezuita XVII w. Wielką jej część przepisał dla siebie rektor Samuel Klose i użył do swojej historyi Szląska, a raczej Wrocławia, którą wydał, przerobiwszy, Stenzel w „Scriptores rerum Sile-siacarum” t. III, (o M-le z N. tamże str. 345 — 359). Porównaj ponadto: Hauke.-,, De Silesis alienige-nis eruditis” (Lipsk 1707); Wattenbach: „Die Chronik der Augustiner-Chorherren zu Glatz”, (w „Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens t. III str. 32—42): omawia losy rękopisu, treść kroniki i jej znaczenie; Zeissberg: „Polnische Geschichtschreibung des

м. a-у.

Nisus communis. Krogulec. Ptak zaliczony do rzędu drapieżnych (Baptatores), pod-rzędu sokołowątych (Falconidac), rodziny jastrzębi (Accipitrinae). Niższą grupą systematyczną jest rodzaj Nisus, krogulec, obejmujący 23 gatunki. Cechy znamienne następujące: dziób krótki, zagięty od nasady, szeroki u podstawy (nasady) z niewyraźnym ząbkiem tępym na szczęce górnej, zagiętej; u nasady dzioba woskówka z otworami nosowe-mi podłużnemi, owalnemi. Skrzydła dochodzą do połowy długości ogona; sterówki 4-ta i 5-ta najdłuższe; ogon długi, ścięty; nogi długie, cienkie i dosyć słabe; części goleniowe nóg obficie upierzone i nastrzępione; skok (tarsometatarsus) obnażony, pokryty łuskami; palce zaopatrzone, jak u wszystkich drapieżnych, w szpony ostre. Barwa samca na grzbiecie sinawo-szara, na karku nieznaczna plama biaława; część dolna (brzuch) biała z falami poprzecznemi, brunatne-mi; pierś rdzawo-czerwonawa; ogon popielatoszary z pięcioma wstęgami brunatnemi, poprzecznemi, kolor popielaty, ku końcowi ogona stopniowo przechodzi w biały. Nogi i wosków-

7-==f=-

stronie piersi i brzucha białe z plamami ciem-nemi, sercluszkowatemi. Długość ciała dorosłych osobników 32 — 30 cm. dł. skrzydeł 20—25; dł. ogona do 15 cm. W systematyce naukowej, jak również w mianownictwie ludo-wem i myśliwskiem, ptak]ten znany jest pod wieloma nazwami, jak oto: Л astr ząbek (Acci-piter nisus), krog u łaszek (Astm nisus). A. Waga używa miana krog u lec zwyczajny (Nisus communis); w użyciu są jeszcze nazwy: Ptasznik, przepićrnik, sokół jastrząb, sokół kroguleci inne (Falco nisus, Accipiter fringillarius i t. d.). -Krogulce są ptaki zgrabne i odważne; lot mają zwinny i szybki; odżywiają się małem ptactwem i myszami; głodne rzucają się na kuropatwy, przepiórki i młode zające. Rozpowszechnione są w całe Europie i Azyi, z wyjątkiem północy dalekiej; zamieszkują pewne miejscowości stale, niektóre gatunki wędrowne; wędrując na zimę, dochodzą niekiedy aż do północnych wybrzeży Afryki. Krogulec trzyma się przeważnie w pobliżu okolic zamieszkałych, w zaroślach lub młodych lasach; gnieździ się nisko na drzewach; w kwietniu lub maju samica składa 3—5 jaj białych o odcieniu żółtym, rdzawo-nakrapianych. Wysiaduje je tylko samica; młode dość długo pozostają w gnieź-dzie.

Nisyros, wyspa grecka, jedna ze Sporadów południowych; leży pomiędzy wyspami Tilos a Kos. Pośrodku wyspy wznosi się wielki krater (722 m.), który dziś jeszcze okazuje ślady działalności. Wyspa N. znana była w starożytności ze źródeł gorących, wina i kamieni młyńskich. Mieszkańcy pochodzili z Epi-dauru. Z akropolu miasta N., leżącego przy brzegu północno-zachodnim, zachowały śię zwaliska. Wyspa zajmuje 34.6 km. kw., mieszkańców, Greków, liczy około 3 000; uprawiają i wywożą wino, migdały i siarkę. W starożytności nosiła tąż samą nazwę (ob. niżej.)

Nisyros, po grecku Nbopoę, po łacinie Nisyrus, dzisiaj jeszcze N isyros (ob. wyżej) albo N i s а г у zwana, wysepka skalista, niewielka, formy okrągłej, natury wulkanicznej, na morzu Karpatyjskiem, w pobliżu przylądku Triopion, naprzeciw miasta Knidos, pomiędzy wyspami Tenos i Kios leżąca. Stołeczne jej miasto, równe noszące miano, leżało na północno-za-chodniem wybrzeżu; z zamku warownego dochowały się do dzisiaj znaczne zwaliska. Mieszkańcy byli szczepu doryjskiego. Podczas wojen perskich podlegało N. razem z sąsiedniemi wyspami władzy królowej Artemizyi, a w wojnie Peloponezkiej,

•Y

tv-

рн,1'

ms

--штшштат

Fig. 11. Krogulec. A'isHS communis.

(podług „Dictionn des sciences“.

ka żółte. Samice są większe od samców; bar- sprzymierzone z Ateńczykami, płaciło im na wa ich upierzenia nie tak pstra; pręgi fali- potrzeby wojenne 1200 drachm rocznie. Z upadłe na brzuchu ciemnoszare. Młode są na i kiein Aten przerzuciło się zaraz na stronę grzbiecie brunatne, z jasnemi brzegami piór, na ! Lacedemończyków, lecz podbił je znowu Ko-

10.488.

W dzisiejszych budowlach kościołów Apsis służy do pomieszczenia ołtarza, Sklepienie N-y bywa tak zwanechórowe, w rodzaju kopulastego, stanowi odcinek kuli i jest z przodu otwarte.

non w zwycięskiej bitwie pod Knidos w roku 394 przed Chr.; dopiero za czasów Filipa III, króla macedońskiego, pojawia się znowu N., jak to z świeżo odkrytych napisów wynika, w posiadaniu samodzielności.—Źródła gorące wyspy znane już były w wiekach starożytnych, a do dzisiaj należy siarka, również jak dawniej, oprócz kamieni młyńskich i doskonałego wina, do jej głównych artykułów wywozowych.— Por. Her o dot 7.99; Strabo n

S. Drz.

Nisz (dawne Nais sum, Ni s sus), miasto w Serbii, nad rzeką Niszawą, (ob.), stacya węzłowa, skąd rozchodzą się drogi żelazne do Białogrodu, Salonik i Konstantynopola. Dzieli się na miasto tureckie, z licznemi meczetami i na Serbskie, z bogatym bazarem. Mieszkańców liczy 24 593 (r. 1900), w tern do 2 000 mahometan. Posiada gimnazyum i seminaryum naczyciel-skie, jest siedzibą biskupa greckiego i misyi katolickiej. N. jest ważnym punktem handlowym. E'ortyfikacye N-u są dosyć silne. Pod miastem znajdują się źródła ciepłe. Na wschód od N-u, pod wsią Brzibrod, widać szczątki dawnego Nais su (ob.) — N. od wieku VII był w posiadaniu Bułgarów; Serbowie zajęli go przy końcu wieku XII. W r. 1375 zdobyli N. Turcy, w r. 1443 Węgrzy. D. 23 września r. 1689 odnieśli pod N-em zwycięstwo Austry-jacy nad Turkami, w r. 1690 Turcy jednak na nowo’N. zajęli. W r. 1737 znów przez czas jakiś znalazł się N. w ręku Austryaków. Niedaleko od N-u leżały reduty, zbudowane przez Serbów w r. 1809, które Stefan Syndelig wysadził w powietrze wraz ze szturmującymi Turkami. W czerwcu r. 1876 Serbowie starali się napróżno N. zdobyć i dopiero w r. 1878 go zajęli. Podłng traktatu Berlińskiego z roku 1878 N. wraz z obwodem przyłączony został do królestwa Serbskiego. Departament Niszu zajmuje 2 558 km. kw. i liczy 177 177 rnieszk. (r. 1900) t. j. 69 na km. kw.

Nisza (z franc, niché) czyli wnęka, jest to rozszerzenie danej powierzchni przez zrobienie zagłębienia w murze, które to zagłębienie może być o przekroju półkola, prostokąta, lub wielokąta. N-a w budowlach prywatnych za-stosowuje się tak w fasadzie jak iw wewnętrznych ścianach jak np. N. na umieszczenie schodów, czasem urządza się ją także na zewnątrz i stanowi zakończenie perspektywiczne jakiegoś widoku; w takim razie są one często bardzo ozdobnie urządzone, niekiedy z pilastrami lub półkolumnami. N-e służą zwykle na pomieszczenie biustów, posągów, urn i t. p. W ścianach wewnętrznych domów N-e są przeznaczane do umieszczenia: mebli, szaf, czasem łóżek. N-e okienne w murach grubszych, są to zagłębienia na otwory okienne. Ważne zastosowanie znajduje N. w budownictwie kościelnem i nazywa się wtedy Apsis; jest ona półkolista, używana była jeszcze w czasach rzymskich w bazylikach, znajdowała się zwykle na podwyższeniu kilkostopniowem i służyła do posiedzeń dla sądu, stąd przeszła do budowli staro - chrześciańskich, — urządzano ją zwykle w stronie wschodniej kościoła; była zawsze starannie ozdobiona, a przed nią znajdował się ołtarz.

M. H.

Nisza&a: 1) jedna z pogardzonych kast indyjskich, tworzą ją pochodzący od ojca bramina i matki z kasty szudra; 2) plemię górski e, zamieszkujące w starożytności góry Windhja; prawdopodobnie jest to dzisiejsze plemię Bhil;

3) w literaturze indyjskiej nazwa ogólna plemion barbarzyńskich.

Niszan, po persku = znak, w języku tureckim = o r d e r. — 1) N.-el-Aamân, order tunetański; ufundował go w r. 1859 Muli am-med-es-Sadok, dla upamiętnienia nadania przez siebie konstytucyi krajowi swemu; posiada tylko jedną klasę, jest wyobrażeniem herbu państwa i wyłącznie prawie nadawany bywa dostojnikom dworu Beja.—2) N.-e 1-I f t i c h a r, order zasługi wojskowej i cywilnej, również tunetański, ufundowany na wzór legii honorowej francuskiej przez Achmeda Bej a, zmieniony następnie przez Muhammeda В e-j a (r. 1855 — 1859); posiada 5 klas. Oznaką jest gwiazda promienista, nosząca w środku monogram beja panującego, zawieszona na wstędze szmaragdowo - zielonej z dwiema prążkami czerwonemi po bokach. — 3) N.-Iftichar, order turecki, ufundowany przez sułtana Selima III (ob.), jako odznaczenie dla cudzoziemców, którzy Turcyi przysługi ważniejsze oddali; oznaką jest medal złoty, ozdobny, w środku mający monogram sułtański (Tughra), zawieszony na półksiężycu stojącym, obejmującym rogami gwiazdę.—4) N. - i -1 m t i a z order zasługi, ufundowany w r. 1879 przez sułtana Abd-ul-Ha-mida. Oznaką jest płytka złota, szkliwem niebieskim pokryta, nosząca na sobie 4 wyrazy: Hammiet (miłość ojczyzny), Gairet (gorliwość), Szidżaat (męstwo), i Sadahat (wierność). Order ten udzielany bywa zarówno wojskowym, jak i cywilnym, którzy w- służbie sułtańskiej złożyli dowody, że z przymiotów wymienionych na orderze posiadają przynajmniej trzy. — 5) N.-i-Szefkat, order turecki dla niewiast, ufundowany przez sułtana Abd-ul-Hamida w r. 1878, podzielony na 3 klasy. Oznaką jest słońce złote z wieńcem wawrzynowym i gwiazdą w środku, zawieszone u półksiężyca stojącego, obejmującego rogami gwiazdę. Order ten noszony bywa na wstędze jedwabnej, białej, z brzegami czerwonemi i zielonemi, udziela go sułtan niewiastom, które odznaczyły się pielęgnując ranionych na wojnie, lub chorych podczas panowania chorób nagminnych, albo też

położyły zasługi podobne w czasie klęsk innych, kraj trapiących.

nych najprzedniejsze są: „Kozak Sofron“ i „Bajda a Wieczenicy“.—Por. „Ottuv Słownik Nauc-

Red.

Red.

Niszczuka. (.Lepidosteus). Jest to rodzaj ryb, zwanych inaczej łuskostami, należących do rodziny Lepidosteidae (ł u s к o s t y) z podrzę-du kostołuskich kościstych (Euganoidei), rzędu Ganoidei—kostołuskich. Ciało szczu-pakowate, z silnie wydłużonemi kośćmi szczęko-wemi, uzbrój onemi w zęby stożkowato zaostrzone; w skórze występują znacznej wielkości tarcze rombowe, kostne, ułożone w jeden szereg nieparzysty na linji środkowej grzebietu i w kilka szeregów bocznych, parzystych; każda blaszka rombowa składa się z istoty kostnej, zawierającej wewnątrz kilka przewodów; na stronie wierzchniej blaszek znajdują się liczne zęby, złożone z „dentyny“ (zębiny), która stanowi dalszy ciąg istoty kostnej, podstawnej całej tarczy; podstawy wszystkich ząbków łuski danej (podu-szeczki miękiszowe, powstające pierwotnie z tkanki łącznej), zlewają się ze sobą, tworząc podkład t. zw. ganoiny. Owe tarcze, czyli blaszki kostne, są ruchome, gdyż u podstawy ich, pod poduszeczkami z tkanki łącznej, leży warstwa mięśni czynnych podczas ruchu skóry i tarcz. Na powierzchni każda łuska pokryta jest cieniutką warstwą komórek nabłonkowych. Kościec łuskosta, jak wogóle i danej rodziny ryb, znajduje się w stadyum skostnienia znacznego i stanowi w historyi rozwoju przejście stopniowe do kośćca kostnego ryb kościstych; w części osiowej jest złożony z szeregu kręgów, których trzony są tyłowklęsłe ( opistocoel ), t. j. z przodu posiadają powierzchnię wypukłą, z tyłu zaś wklęsłą (cecha właściwa ziemnowodnym płazom), struna grzbietowa zanikła zupełnie; łuki kostne połączone z trzonami za pomocą chrząstek. Część kośćca głowy w znacznym stopniu skostniała (t. zw. kości skórne); części chrzęstne zachowują się jeszcze w kościach sitowych i nosowych; kości szczęk znacznie wydłużone; zęby na wielu kościach obejmujących otwór ustny; kościec kończyn parzystych występuje u pierwszej pary jako pas barkowy, połączony z wolnemi częściami kośćca płetw; w kończynach tylnych, części odpowiadającej pasowi miednicznemu brak. Co do płetw, to płetwa ogonowa niesymetryczna (heterocencya), znajduje się prawie na spodniej stronie zagiętego ku górze kręgosłupa; po za tern płetwa grzbietowa na tył ciała posunięta; pod nią, na stronie brzusznej—płetwa odbytowa, dwie płetwy parzyste (kończyny właściwe) na stronie brzusznej; brzegi przednie płetw łuskostów zaopatrzone są w promienie ząbkowate, zaostrzone {fulcra).—Układ narządów trawienia, po za cechami właściwemi rybom wogóle, zbliżony najwięcej do układu u ryb s p o d o-usty cli (ob.), u łuskostów mianowicie istnieje zastawka spiralna w jelicie środkowym; jelito tyl-

Red.

Niszandżi (od wyrazu perskiego nissan— nÿ“ (t. XVIII, str. 339). znak), nazwa urzędnika dworu sułtańskiego, który na papierach szczególnie ważnych, wymagających potwierdzenia sułtana samego, ma sobie powierzone wypisywanie monogramu jego, zastępującego podpis własnoręczny, a zwykle bardzo sztucznie obmyślonego, zwanego po turecku Tughra.

Niszapnr, miasto w Persyi, w prow. Cho-rasanie, w okolicy pięknej i żyznej, na wysokości 1220 metrów położone, o 75 km. na zachód od Meszhedu odległe; posiada cytadelę, walącą się w gruzy. Mieszkańców liczy 11,000.

Prowadzi handel turkusami, znajdowanemi w blizkości, pod Ma’adenem.—N. było dawniej jednem z najbogatszych miast perskich, obecnie jednak znacznie podupadło.

Niszawa, rzeka w Serbii; źródła ma w Bałkanach, pod Komem, na terytoryum bułgarskiem i, po przebieżeniu 140 km., wpada do Morawy o 12 km. poniżej Niszu.

Niszczą, rzeka w gubernji Witebskiej, dopływ prawy Dryssy. Wypływa z jeziora tejże nazwy (ob.) i po przebieżeniu w licznych zakrętach 69 wiorst, wpada do Dryssy pod Sokolicami. Bieg ma bystry, brzegi niskie i przeważnie lasami porosłe. Dochodzi do 30 sążni szerokości. Spławiają po niej troehę drzewa.

Do N. spływają też wody jezior Olbita i Osyny.

Niszczą, jezioro w gub. Witebskiej, na granicy' powiatów Potockiego i Siebieskiego, długie na 4y₂, szerokie miejscami na 3 wiorsty, głębokie do 4 sążni; zajmuje 6.4 wiorst kw. Dno iłowate, brzegi płaskie. Wpadają do niego rzeki Użyca i Słynica, wypływa zaś z niego Niszczą (ob.)

Niszczewickie starostwo niegrodowe istniało niegdyś w województwie Inowrocławskiem, powiecie bydgoskim. Według spisów urzędowych, w r. 1771 obejmowało wsi: Niszcze-wice (Miszczewice) i Br o nie wo z przyległo-ściami, a było w posiadaniu Prusimskiego, który z niego płacił rocznie kwarty złp. 700, hiberny zaś złp. 306 i gr. 5. W r. 1775 Pru-s i niski otrzymał je w posiadanie emfiteutycz-ne. Dziś dobra te pod nazwą przekręconą Nischwitz należą da rządu pruskiego.—Por.

Red.

„Słownik geogr.“ (t. VII, str. 126).

Niszczinskij Piotr syn Jana (*r. 1832 — t r. 1896) filolog i poeta małoruski.—Kształcił się w seminaryum duchownem w Kijowie, następnie w uniwersytecie ateńskim. Powróciwszy do kraju, sprawował obowiązki nauczyciela języka greckiego w kilku seminary ach i gimna-zyach południowo-rosyjskich.—Przełożył na język starogrecki „Słowo o pułku Igora“, z greckiego zaś przetłómaczył na małoruski „Odys-seę“ (Lwów 1885), „Iliadę“ i „Antygonę“ So- ne rozszerzone w rodzaj steku {cloaca). Otwory mo-f o kiesa (Odesa 1883); z poezyi jego oryginał- czopłciowe i odbytowy umieszczone oddzielnie;

Niszczycki Andrzej. — Niszkowski.

S. Min.

Błc.

Ше.

Red.

znamienne dla N-i jest zjawisko, że jajniki nie posiadają przewodu odpowiedniego, dojrzewające więc jaja wpadają bezpośrednio do jamy brzusznej, skąd wchodzą do lejkowatych otworów jajowodów (w jamę brzuszną otwierających się) a przez nie wpadają do- odpowiednich części pęcherza moczowego, z niego dopiero przez t. zw. pori urogenitales za pomocą przewodów moczopłciowych wylatują nazewnątrz.—Układ naczyń krwionośnych cechuje silne rozwinięcie stożka tętniczego, który przechodzi stopniowo w część nabrzmiałą o ściance silnie umięśnionej (bulbus aortae)\ część ta spełnia poniekąd czynność dodatkową serca przez swą pulsacyę; wewnąrz bulbus aortae znajduje się u łuskosta (Lepidosteus) 5 rzędów, po 8 w każdym, zastawek, które dochodzą do stożka tętniczego i przeszkadzają, zamykając pod wpływem parcia krwi otwór aorty, przez co krew, wychodząca ze stożka, nie może wrócić przezeń do serca podczas przerwy w pulsacyi. —Co do narządów oddechowych, to u łuskostów szereg listków skrzelowych pierwszej pary skrzeli ulega zmianie i przechodzi na stronę wewnętrzną pokrywki skrzelowej (operculum), tworząc skrze-le pokrywkowe. — Pęcherz pł a w n y łuskosta, bardzo długi, przechodzi przez całą niemal jamę ciała pod kręgosłupem; na przodzie jest połączony z przełykiem; na stronie wewnętrznej pęcherza pławnego przechodzi umięśniona warstwa tkanki łącznej, przedzielając jamę pęcherza niezupełnie na dwie połowy, ścianki wewnętrzne każdej połówki pokryte są przegródkami poprzecznemi z tkanki łącznej, z nich wychodzą przegródki w kierunku pionowym—powstaje jakby siatka z małych półotwartych pęcherzyków {alveoli), przypominających takież utwory w płucach płazów i gadów.—Taki mniej lub więcej jest ustrój łuskostów; widzimy z tego opisu, że zawiera mnóstwo tak zwanych cech zbiorowych wielu rzędów ryb: jedne cechy ustrojowe właściwe są rybom niższym, jak np. spodoustom (selacliii) — mianowicie właściwości układu krwionośnego, inne zaś cechują ryby wyżej uorganizowane (kościste Teleostei)— skostnienie znaczne kośćca: tłómaczy się to tym, że łuskosty, jak wogóle ryby. kościołu-skie kościste, (Euganoidei) są typem przechodnim od s p o d o u s t ó w do wyższych ryb kościstych. Paleontologia wykazała stanowisko to dobitniej, znalazłszy wród form kopalnych olbrzymią ilość ryb kostołuskich, obecnie już w swem potomstwie nieżyjących, o wielu rodzinach, z których jedna — Łuskosty — Lepidosteidae, niegdyś bardzo liczna, obecnie posiada jeden tylko rodzaj łuskosta — Lepidosteus, o gatunkach L. osseus, L. Spatula i inne, zamieszkujących rzeki Ameryki Północnej (łuskosty—są rybami żarłocznemi), W historyi rozwoju stopniowego (e w o 1 u с y i) ryb, rodzina Lepidosteidae zjawia się po raz pierwszy w peryodzie permskim okresu paleozoicznego; zajmgje stanowisko bar-

dzo wybitne wskutek ewolucyi form swoicli w okresie mezozoicznym (Jura), w perjodzie zaś kredowym rodzina ta znacznie szczuplej e, rozwj-jając się ewolucyjnie w formy wyżej uorganizo-wane, obecnie jest może na drodze do stopniowego wymarcia — jest jednem słowem rodziną nieewolucyjną. (Rozwój szczegółowy rodziny i formy kopalne — ob. Łuskosty).

Niszczycki Andrzej, woj. płocki (f r. 1529), posłował do książąt mazowieckich w imieniu króla polskiego Zygmunta I w latach 1517, 18, 27, 28.—(„Acta Tomiciana“ (III, VII, IX, X) i ,,Ja-nociana“ (III, str. 206—209).

Niszczycki Krzysztof na Uhnowie, syn Piotra, kasztelana bełzkiego, znany i w dziejach wojennych i w dziejach kultury. — Wydał w r. 1559 prawo bartne (wyd. II 1 730, także w dziele: „Bibliot. Starożytności Wójcickiego t. IV, str. 217). Był kasztelanem racią-skiin, potem wojewodą bełzkim; za króla Stefana uczestniczył w oblężeniu Gdańska i w innych wyprawach.

Niszczycki (Niścieki) Krzystof Karol z Radzanowa (* w wieku XVI — f w w. XVII), ksiądz, prawnik i wierszopis; wykształcenie naukowe otrzymał, albo przynajmniej dopełnił we Włoszech, gdzie czas dłuższy przebywał. Po przyjęciu święceń duchownych i po powrocie do kraju, został kanonikiem gnieźnieńskim i płockim, nadto w Płocku dostąpił godności archidyakona.—N. drukiem ogłosił: „Juris universi conclusio, ad Serenissimum Vladislaum Principem“ (Macerata 1611; w. 4-e); „Dereme-diis recuperandae adversus vitiosum successo-rem etc.“ (tamże 1611: ded. Fel. Kryskiemu); „Actiones Academicae“ (tamże 1611 w 4-e); „Zbiór rytmów rozmaitych“ (Kraków 1616, w 4-e) i „Mowa w imieniu kapituły witając Henryka Firleja biskupa płockiego“ (tamże 1618, w 4-e).—Por. K. Estreichera „Bibi. pols“. (t. VIII, str. 148, 161 i 166 i CCLXXXVI1).

Niszczycki Stefan (wiek XVII), akademik krakowski, wydał książkę p. n. „Lechopaedia sive de Polonorum recta institione academica“ (Kraków 1638, w 4-e).

Niszkowski Jan Fryderyk (* w Wilnie d. 18 marca r. 1774 — f tamże d. 3 września r. 1816) lekarz, ceniony zwłaszcza jako chirurg znakomity. Wstąpiwszy młodo do Szkoły Głównej litewskiej, po latach kilku osiągnął godność doktora filiozofii, poczem przeszedł do wydziału lekarskiego, a, uzyskawszy dyplom magistra medycyny, wybrany był we wrześniu r. 1797 zastępcą profesora chirurgii. W maju r. 1799, po złożeniu egzaminu i obronieniu tez, miał sobie przyznany dyplom doktora medycyny. — Jako zastępca wykładał chirurgię teoretyczną, oraz pomagał w zajęciach praktycznych profesorowi Briotetowi (ob.), który go cenił wielce, jako najlepszego ucznia swego i poparcia mu nie skąpił; wskutek tego też N. niebawem

Dr J. Г.

Red.

otrzymał posadę profesora-adjunkta, w roku zaś 1802 uniwersytet wileński wysłał go za granicę, by pogłębił i rozszerzył posiadane już, a tak świetne wiadomości chirurgiczne. Podróż ta naukowa, podczas której N. zwiedził Niemcy, Fran-cyę, Włochy i Austryę, trwała niemal do końca r. 1806. Po powrocie do Wilna rozpoczął N. natychmiast wykłady o chorobach kości oraz o nakładaniu opatrunków (desmurgia). Rok 1807 dał mu sposobność nabrania doświadczenia chirurgicznego, bogatego, ponieważ z powodu wojny szpitale wileńskie były przepełnione ranionymi, a N. bardzo gorliwie ich doglądał. W marcu r. 1808, mianowany profesorem nadzwyczajnym, wykładał chirurgię teoretyczną, od roku zaś następnego wraz z Briotetem przewodniczył świeżo założonej wtedy klinice chirurgicznej. Gdy Briotet, dostawszy pomieszania zmysłów, z katedry zajmowanej ustąpić musiał, N. w maju r. 1812, jako profesor zwyczajny chirurgii, zajął miejsce jego. Zawierucha wojenna stanęła wszakże na zawadzie pracy naukowej jego, więc dopiero w r. 1813 mógł znów otworzyć swą klinikę i przez lat kilka, aż do śmierci przedwczesnej, wywołanej przez pęknięcie tętniaka {aneurysma) tętnicy głównej, wsławił się jako chirurg biegły i nauczyciel wyborny.—N. był chirurgiem teoretycznie nadzwyczaj wykształconym, przytem i wykonawcą bardzo zręcznym, posiadającym technikę niepospolitą, tak, że między współczesnymi należał w zawodzie swym do najświetniejszych; nadto był obdarzony wielkiemi zdolnościami pedagogicznemi, a przymiotami osobistemi i prawością charakteru pociągał ludzi ku sobie, nie dziw więc, że młodzież uniwersytecka garnęła się tłumnie na wykłady profesora zacnego, umiejącego budzić w niej zapał dla chirurgii, przez siebie ukochanej; wskutek tego też N., pomimo tak krótkiej działalności swej profesorskiej, wykształcił jednak zastęp uczniów dzielnych, zaszczyt później przynoszących pamięci mistrza swego. — Od r. 1806 N. był członkiem Towarzystwa lekarskiego wileńskiego, oraz z wyboru kolegów czas pewien jego przewodniczącym; nadto liczne towarzystwa uczone, zagraniczne w poczet członków swych go przyjęły, między innemi Akademia medyczna w Paryżu i Towarzystwo lekarskie w Montpellier.—Oddany duszą całą nauce, oraz wykonawstwu sztuki swej, N. mało czasu poświęcał zabawianiu się piórem i niewiele też prac drukiem ogłosił, więcej ich zostało po nim w rękopisie; nie wyliczamy ich tu, gdyż dziś już znaczenia nie posiadają dla kół szerszych; wykaz ich znaleźć można w podanych poniżej źródłach, jak oto: L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiadomości do hist, sztuki lek. w Polsce“ (t. III, str. 77, 83 i 238; t. IV, str. 24—28); S. Koś-mi ńs ki ego „Słownik lek. pols.“ (str. 354); J. Bielińskiego „Doktorowie med. promowani w Wilnie“ (Warszawa 1886, str. 70) i tegoż „Stan nauk lek. za czasów Akad. med.-

chir. wileńskiej“ (tamże 1889; str. 281 451, 809, 833 i 840).

Ni-SZU (=d wasz u), moneta japońska przed r. 1871; N. dawniejsza warta była 3.69 marki niem. N. z r. 1868 : 0.58 marki, z<r. 1858 : 2.09 marki.

Nitard J. E. kardynał, ob. Nithard.

Nitella (botan.), ob. Characeae.

Nithard (* pod koniec wieku VIII,—f d. 15 maja r. 843, albo d. 14 czerwca r. 844), historyk francuski, przy tym mąż stanu i wojownik.—N. był synem Berty, córki Karola W-go i kochanka jej Angilberta, opata w Saint-Riquier; wychował się zaś na dworze cesarskim Karola i następcy jego Ludwika Pobożnego, z którego synem, Karolem Łysym, od wczesnej młodości już łączyły go stosunki bliskie, służył mu też do śmierci, bądź jako dyplomata, bądź jako wojownik. W roku 841 uczestniczył w bitwie pod Fontenoy, a w kilka lat później zginął, walcząc z Normanami.—Pomimo, że nie był duchownym posiadał, jak na owe czasy, wykształcenie uczone, odznaczając się przytem przenikliwością i rozumem bystrym. Z polecenia К а г o 1 a Łysego napisał w czterech księgach dzieło nadzwyczaj ciekawe o walkach między synami Ludwika Pobożnego, znane p. n. „De dissensionibus filiorum Ludovici Pii ad annum usque 843”, którego dalej doprowadzić nie dozwoliła mu śmierć przedwczesna. Jest to źródło historyczne nadzwyczaj ważne, ponieważ N. uczestniczył osobiście w wielu wydarzeniach przez siebie opisywanych, inne zaś znał także dokładniej niż pisarze klasztorni ówcześni, zdała od dworu i spraw świeckich stojący.—Poraź pierwszy drukiem ogłosił księgi N-a Pith o u w zbiorze „Scriptores coetani XII“ (Paryż 1588), później odbijano je częściej; między innnmi wydali je: Pertz (w „Monumenta Germaniae” T. II); Mignę (w „Patrologia lat.” T. CXVI); Holder (Freiburg 1882); w przkładzie francuskim ogłoszono je w „Collection Guizot” (T. III); po niemiecku wydał je Jasmund (w „Geschichtschreiber d. deut. Vorzeit” (T. VI Lipsk 1889).—Por. Pätz „De vita et fide N-i” (Halla 1865); Meyer von Knonau „Ueber Nithards vier Bücher Geschichte” (tamże 1873); W attenbach „Deutschlands Geschichtsquellen” (wyd. 6-e, t. I, str. 212) i Ebert „Allegem. Gesell, der Litteratur des Mittelalters” (t. II. str. 370).

Nithard (Nitard) Jan Eberhard (* na zamku Falkensteinie w Austryi d. 8 grudnia r. 1607 — f w Rzymie d. 30 stycznia r. 1681), mąż stanu i kardynał.—N. był potomkiem rodziny szlacheckiej, protestanckiej Neidhartów, pisownię zaś nazwiska swego zmienił samowolnie. Przeszedłszy na katolicyzm wstąpił w r. 1631 do zgromadzenia Jezusowego i został niebawem profesorem filozofii oraz prawa kanonicznego w Hradcu Styryjskim. Cesarz Ferdy-

Red.

Ö. Min.

n and III powierzył mu w r. 1634 wychowanie syna swego Leopolda, nadto został N. spowiednikiem siostry cesarskiej Maryi Anny Teresy, a gdy arcyksiężniczka ta w r. 1649 wyszła za króla hiszpańskiego, Filipa IV, zabrała go z sobą do Madrytu, darząc go łaskawością swą. Gdy król umarł w r. 1665, pozostawiając następcę małoletniego, królowa-wdowa, objąwszy regencyę, zamianowała N-a inkwizytorem wielkim i pierwszym ministrem. Ściągnęło to na niego i na królowę niechęć powszechną Hiszpanów, tembardziej, gdy i zdolności jego nie odpowiadały bynajmniej zadaniu trudnemu, które wziął na swe barki. Na czele przeciwników N-a stanął Don Juan d’Aus-tria, syn uboczny króla zmarłego i doprowadził do tego, że w r. 1669 zabroniono N-owi pobytu dalszego w Hiszpanii. Wyjechał wtedy do Rzymu, gdzie z łaski królowej zajął stanowisko ambasadora hiszpańskiego; w r. 1672 otrzymał kapelusz kardynalski.—Drukiem ogłosił prac kilka, nie mających znaczenia, więc je tu opuścić można.—Por. D. Boubours „Relation de la Sortie d’Espagne du Père Everard Nitard“ (Paryż 1669) i „Relation des différends arrivés en Espagne entre D. Juan d’Autriche et le cardinal Nitard“ (t-że 1677; 2 t.)

Nitidula Łyszczynka albo Błyszcza к. Jeden z rodzajów niżej opisanej rodziny Nitidulidae (Łys zezy nki) o kilku gatunkach. Z nich wymienimy N. bipustulata, Błyszczak dwukropek, chrząszczyk szeroki, jajowaty, barwy czarno-metalowej, z ciemnemi włoskami. Pokrywy (skrzydła) mniej lub więcej w środku mają po jednej czerwonej plamie; nóżki czerwone, długości 3—4 mm. Często spotykany w Europie; żyje na padlinie, również w spiżarniach i śpichrzach. Drugi gatunek N. ąuadripustu-lato, Błyszczak czterokropek 2—2.5 mm. długości o 4-ch plamkach na skrzydłach. N. obscur a — chrząszcz koloru brunatnego, jajowato zwężony i kilka innych gatunków.

Nitidulidae Łyszczynkowate. Jest to rodzina owadów, należąca do podrzędu Penta-meref Pięcioczłonkowycli, rzędu Chrząszczy czyli tęgopokrywycli (Coleopter a) z gromady owadów (Insecta), podtypu tchawkodysz-nych (Tracheata), typu stawonogów (Arthropo-da) (O wzmiankowanych podziałach systematycznych ob. poszczególne artykuły). Cechy odrębne rodziny łyszczatek inaczej łyszczyn-kowatych są następujące: chrząszcze wielkości nieznacznej (2 — 10 mm. długości), przeważnie postaci owalnej, jajowatej, różki zmysłowe o 10, rzadziej o 11 członkach, z których trzy ostatnie tworzą zgrubienie, zwane buławą; nogi krótkie, zgięte; łapki pięcioczłonkowe (Pentamera); na odnóżach tylnych u samców pewnych gatunków tylko po 4 członki na każdej łapce {tarsus); odwłok złożony z 6-iu odcinków. Rodzina tych chrząszczy jest bardzo liczna (obejmuju do 800 gatunków, rozpowszechnionych w Europie i Ameryce przeważnie; żyją pod korą drzew, w grzybach, tocząc je i niszcząc; pewne gatunki znajduje się na padlinie, inne na liściach i kwiatach, odżywiające się niemi; wiele gatunków zamieszkuje w składach zboża i tern staje się wielce szkodliwe w gospodarstwie; inne żyją w mrowiskach; wo-góle odżywiają się łyszczatki ciałami organicz-nemi, bądź to ze świata roślinnego, bądź zwierzęcego. Przechodzą rozwój embryonalny z przemianą zupełną: z jajeczek wychodzą larwy o ciele podłużnie spłaszczonem, rożkach zmysłowych dwuczłonkowych, o parze oczu trzech-punkcikowych; larwy gatunków pewnych żyją na roślinach i odżywiają się niemi,—innych — na zwierzętach martwych. Stan poczwarki chrząszczyk przechodzi przeważnie w ziemi. (O cechach ogólnych rodzimy N. oh. Pentamera). Z licznych rodzajów i gatunków łyszczatek wymienimy najważniejsze, u nas napotykane. Tak więc, 1) Rodzaj Br achypt eras—K usoskrzydlik posiadający pokrywy skrócone (I-a para skrzydeł), wskutek czego pierwsze odcinki (segmenta) odwłoka są nieprzykryte, przemieszkuje na kwiatach; rodzaj ten obejmuje do 17 gatunków europejskich {B. gravidas i inne). 2) Rodzaj Carpophilus, Przykrótek. Gatunki z tego rodzaju posiadają na szczękach górnych po małym ząbku na końcu; ostatni członek głaszczek warg kształtu siekiery; trzy odcinki odwłoka większe, dwa krótsze; wiele gatunków tego rodzaju (około 7-iu europejskich) żyje pod korą drzew. 3) Rodzaj Epuraea S o c z n i к (3 gatunki europejskie); cecha odróżniająca: trzy pierwsze członki łapek kończyn rozszerzone i u dołu gęsto uwłosione. Żyją przeważnie na kwiatach i pąkach; na drzewach, w miejscach, gdzie wskutek pękania kory, lub poranienia, wydostają się płyny (soki) (gat. B. flor ca 2 mm. długości). 4) Najszkodliwszym i najliczniejszym rodzajem europejskim jest Słodyszek {Meli-gethes)\ obejmuje do 100 gatunków. Opiszemy jeden z nich, mianowicie M. aeneus—Rzepa-k owiec. Jest to chrząszczyk 2 — 2.5 mm. długi, żyjący na rzepaku i wielu innych gatunkach roślin krzyżowych. Ciało jego podłużne, jajowate, koloru zielonego, błyszczące metalicznie z szarem uwłosieniem; różki zmysłowe barwy ciemnej z 2-ma ostatniemi członkami bru-natno-czerwonemi; brzuszek czarny, kończyny smolisto-czarne. Zazwyczaj na wiosnę chrząszcze te zjawiają się obficie w miejscowościach, gdzie rosną rośliny krzyżowe (Cruciferae), na polach rzepakowych i t. p. — samice składają jajeczka w pąki liści i kwiatów; z jajeczek w końcu kwietnia i przez maj rozwijają się larwy blado-żółte, z głową czarną lub brunatną; larwy żyją do czerwca i przez cały okres swego istnienia niszczą części kwiatowe roślin i pąki z młodemi listkami; zjadają również młode strąki rzepaku. Rośliny giną, lub nie wydają owocu. W czerwcu larwa przeistacza

S Min.

65.

Pisarze

610 przed Chr., założyciela XXVI dynastyi egipskiej; na tronie zasiadła, jako małżonka brata swego, Psamtika II. Nakoniec Her o dot (ks. I. 185 i nast.) wspomina jeszcze trzecią N. (NtTtoxptç), królowę bajeczną Babilonii, której podania greckie, jak się pokazało, niczem nie dające się poprzeć, przypisywały wzniesienie najwspanialszych świątyń i pałaców w Babilonie. — Por. „Grande Encyclop.“ (t. XXIV, str. 1132) i Lübker „Real-Lex. des klass. Altertums“ (wyd. VII, str. 814).

się w poczwarkę—koloru szarego; poczwarka leży w luźnej przędzy w ziemi; w lipcu zachodzi przemiana w chrząszcza. Chrząszcze niszczą liście, albo też bulwy rośliny (rzepa, rzodkiew). Chrząszcz zimuje w ziemi, poczem na wiosnę roku następnego wychodzi (z ziemi) i składa jajeczka na kiełkujące roślinki.—Jako środek zapobiegający rozwojowi tych clirząsz-czów, a mający na względzie ocalenie zasiewów, jest przyśpieszanie za pomocą odpowiednich warunków wzrostu roślin, tak że prędzej rozwiną się i do tego stopnia wzmocnią, że owad staje się dla nich nie tak szkodliwym. W gospodarstwie prawidłowem, amerykańskiem, używane są maszyny umyślne do niszczenia Rzep akowca.—Czynność maszyny polega na otrząsaniu larw z liści w skrzynie umyślnie na to przeznaczone. Chcąc usunąć niebezpieczeństwo doszczętnie, przerywa się na jakiś czas sianie danego gatunku rośliny, dopóki brak pożywienia nie przeszkodzi dalszemu rozmnażaniu się i istnieniu chcząszczów. Inne gatunki z rodzaju Meligethes spotykają się na kapuście, rzodkwi, kalarepie i innych krzyżowych. — Z innych rodzajów N. wskażemy jeszcze na rodzaj Trogosita. Rozgryź nic a, z gatunkiem T. mauretanica. Jest to chrząszcz koloru bru-natno-czarnego z brzuszkiem, nogami i różkami brudno-czerwonemi; skrzydła (pokrywy) pasia-sto-centkowane. Długość 6 — 10 mm. Rozpowszechniony na całej kuli ziemskiej; w Europie w znacznej ilości na południu; żyje na próchniej ącem drzewie, pod korą; bardzo często spotyka się go w spichrzach ze zbożem i w składach rozmaitych towarów, w produktach aptekarskich i in. Szczególnie szkodliwa jest larwa tego gatunku.—Nie wymieniamy tu mnóstwa innych gatunków i rodzajów z rodziny N. Ogólnikowo zaznaczymy jeno, że większość chrząsz-czów tej rodziny należy do bardzo szkodliwych w wytwórczości rolnej.—

Nitiobriges, a dokładniej pewnie N i t i o b r o-ges, po grecku JNcucüßpqec, szczep celtycki, w Akwitanii, po obydwuch brzegach rzeki Oltis (dzisiaj Lot), prawego dopływu Garumny, zamieszkały, z głównem miastem Aginum (dzisiaj Agen), nad Garumną leżącem; na pole walki mogli 5 000 zbrojnych wystawić.—Por. Caesar „Bell. Gall.“ (7, 7; 31; 46); Li vins epit.

S. Dr*.

Niti-Szastra (N i t i ç â s t r a t. j. przewodnik mądrości w życiu), osobny rodzaj poezyi dydaktycznej Indów : zbiory przysłów i sentencyi w formie wierszowanej, lub też bajek i opowiadań prozą, zawierających naukę moralną, przeplatanych zwykle sentencyami wierszowanemi. Ten rodzaj poezyi był niegdyś bardzo łubiany i rozpowszechniony, niewiele jednak pomników całkowitych zachowało się do dnia dzisiejszego. Wybór sentencyi wierszowanych z N. wydał Bötling („Indische Sprüche, Petersburg 1863 — 65; wydanie drugie, uzupełnione, 1870 — 73). Jeden z takich zbiorów, Szarnliad-c h a r a-P a d d c h a t i (wiek XIV), zawiera około 6 000 wierszy, zebranych z 264 dzieł i auto-torów; drugi, S a d u к t i-K ar nam r t a, ułożony w r. 1205, zawiera cytaty z 446 poetów. Do rodzaju N. należy i antologia erotyczna poety Hala, napisana prakrytem i zatytułowana Sapta-S z atak a („siedm setek“ wierszy, choć właściwie zawiera ich 1 200). — Por. J. Klatt „De Trecentis Chânakye Sententiis“ (Berlin 1873); J. Muir „Religious and Moral Sentiments from Sanskrit Writers“ (Londyn 1875).

Nitkorogie owady, ob. Komary.

Nitkowawate szkło, ob. Mil le fi o ri.

Nitkowsce, robaki, to samo co Nicieni e (ob.)

Nitkowy mikrometr, ob. Mikrometr.

Nitnik, ob. Gordius.

Nitokris, w napisach hieroglificznych N i-t а к r i t, w papyrusie turyńskim Neitaker; imię to przysługiwało dwu królowym egipskim; starsza z nich była małżonką Mentuemsafa II, przedostatniego króla z dynastyi VI-ej; miała podobno panować po mężu i pomścić go na tych, którzy go władzy pozbawili, greccy późniejsi snuli o niej bajki i podania różne. Druga N„ młodsza, była córka Psa m-tika I (u Greków 4fap.p.vjn)(o?), panującego w latach 655

Kcd.

Nitowanie. Taką nazwę nosi pewien dział robót kotlarskich, poprzedzony zwykle szeregiem czynności innych, które razem wzięte nazywają się składaniem kotlarskiem. Kotlar-stwo (ob) ma zadanie, z części żelaznych lub miedzianych, o wymiarach mniejszych (blachy, kantówki, teówki i t. p.) tworzyć rzeczy większe, jak kotły parowe, kadłuby statków, zbiorniki płynów, wiązania dachowe, mosty i wszelkie konstrukcye budowlane, począwszy od najprostszych, a kończąc na tak olbrzymiej budowie, jaką jest znana, paryska wieża Eiffla. Wzięte handlowe części metalu kotlarz obowiązany, stosownie do projektu danego, wygiąć, obciąć, dostosować do siebie i wybić w nich potrzebną ilość dziur, w które mają być założone n i ty dla ostatecznego spojenia części składowych konstrukcyi. Zakładanie nitów w otwory przygotowane i rozbijanie ich stanowi zadanie N-a. Każdy nit swym kształtem przypomina ćwiek krótki z trzonkiem okrągłym o końcu tępym, z główką masywną, mającą

sm

tern ciężkim (wagi 3 do 5 kgr.), uderza w część górną zagłownicy. Żelazo wszelkie, a najbardziej zlewne, skoro podlega uderzeniom i zgięciom w granicach ciepłoty od się nader łamliwe i kru-

18 „

21

90

postać stożka, odcinka kuli, lub stożka ściętego. Średnica trzonka, czyli grubość nitu, zależy od grubości łączonych części i w praktyce waha się od 3 mm. do 26 mm. — N-e wykonywa się ręcznie lub za pomocą machin stosownych.—

I. N. ręczne odbywa się w sposób następujący: nit, rozgrzany do żółtego lub białego koloru, wstawia się w otwór przygotowany (fig. 12) i od strony główki podtrzymuje się zapomocą przystawki (dawniej f о г a n t) rękoma pierwszego robotnika. Drugi robotnik uderzeniami młotka ręcznego rozbija koniec nitu, mając na celu zapełnić najszczelniej metalem otwór. Żeby koniec rozbity nita otrzymał kształt pożądany, nastawia się nań formę, nazwaną zagłownicą (dawniej szełajza), posiadającą u spodu wydrążenie stosowne, (fig. 13); trzeci zaś robotnik mło-

s*

Fig. 12.

220 do 360°C, staje che; więc nitowanie uważa się wtedy za dobrze wykonane, jeżeli po zdjęciu zagłownicy wierzchołek nowej główki ma kolor brunatny t, j. ciepłotę około 550°C, a cała główka kolor błękitny ostygniętego żelaza. Jeżeli nitowanie szło wolno i po zdjęciu zagłownicy nit ostygł na tyle, że cała główka ma kolor błękitny, ka należycie części połączone konstrukcyi. Kompania nitowników składa się z czterech robotników: chłopca do podawania nitów, podtrzymywacza, nitownika i młotoboja; taka jedna kompania w ciągu 10 godzin pracy postawić może:

250 nitów o średnicy 15 mm. 200 125

23 „

Podana wydajność N-a ręcznego możebna bywa wtedy tylko, gdy nity są wstawiane w kierunku zbliżonym do pionowego, w innych zaś przypadkach wydajność roboty zmniejsza się o 75% liczb podanych. Nity grubsze nad 23mm. wstawiają się tylko za pomocą maszyn.—II. N. m e-chaniczne. Kotlarnie większe, które przy wykonywaniu zamówień swoich powinny postawić rocznie około jednego miliona nitów, posiłkują się machinami do nitowania. Fig. 14 uwidocznia N. mechaniczne kotła walcowego. Pierw-

m.

ii-iii

ifri

—ЧН

■SŁT-1

üLll;

'1

Fig. 14.

is

тшм

Fig. 13.

wtedy nit można podejrzewać o łamliwość, i taki się ścina, a na jego miejscu stawia się nowy. Nit przy ostygnięciu kurczy się i ścis-

Wielka Etic. Ilustr. Zesz, 18a. T. III.

sze ogniwo takiego kotła, złączone tymczasowo szrubami, zawiesza się na haku windy, przeto może swobodnie obracać się, oraz może być podnoszone i opuszczane dowolnie, a zatem każdy otwór nitu łatwo może być nastawiony przeciw zagłownicy n, stanowiącej jedną całość z końcem trzona tłokowego machiny; wewnątrz kotła znajduje się mocny słup metalowy, w którym naprzeciw zagłownicy n przymocowana jest przystawka. Fig. 15 wyobraża w wymiarach większych machinę parową do nitowania, w której C—cylinder

11

W}

i-

>!

Ęęlb

Г7

i"®

üi

i.

mm

iiiii

II

Wmm

, (Ж_ж:.Ьг1=г~:!1ж1т,]^жг1;“31гж:г.Ж,

ч^ОчТлЛ

lii

зшш

шш»

Widok z boku.

Fig. 15.

Machina do nitowania, parowa.

Przekrój.

II

iii

liii

parowy, A—podstawa machiny, i?—słup podtrzymujący przystawkę i F— rączka poruszająca suwak, który wpuszcza parę w prawą lub lewą stronę cylindra i nadaje tłokowi ruch poziomy — Nit, nagrzany do koloru żółtego, wstawia się od strony przystawki; za pomocą rączki F, daje się jedno uderzenie mocne, następnie drugie, równie mocne i, nie odrywając zagłownicy, trzyma się nit pod ciśnieniem największem, jakie machina wydać może, polewając nieustannie koniec zagłownicy wodą dla prędszego ochłodzenia; nit będzie dobry, jeżeli, po odjęciu zagłownicy, wierzchołek nowej główki będzie koloru brunatnego, jak powiedziano przy nitowaniu ręcznem.—Rozmiary tłoka parowego w nitownicaeh daje się takie, aby przy danem ciśnieniu pary (3 do 4 atm.) zagłowniea wywierała ciśnienie 15 do 20 ton dla nitów mniejszych, a 25 do 30 dla większych. Przy nitowaniu mechanicznem dla poruszania tłoka używa się również powietrza ścieśnionego, lub siły hydraulicznej; w tym zaś razie utrzymują się mniejsze rozmiary tłoka, gdyż ciśnienie wody w akumulatorach (ob.) można otrzymać o dziesięć razy większe od wskazanych wyżej ciśnień pary. Przeto nitownice hydrauliczne otrzymują czasem dość małe wymiary i bywają nawet przenośne. Fig. 16 przedstawia pracę nitownicy hydraulicznej przenośnej, wiszącej na łańcuchu. Składa się z cylindra hydraulicznego i dwuch szczęk; szęka prawa (ob. część dolną rysunku) dwoma ścięgniami połączona jest z cylindrem i ma na części górnej przystawkę; szczęka lewa stanowi całość z tłokiem hydraulicznym i posiada na części górnej zagłownicę; te dwa narzędzia przy ciśnieniu tłoka tworzą główkę nowego nitu. Machina do nitowania wymaga do swej obsługi również czterech robotników, jak N. ręczne, lecz w ciągu 10 godzin pracy dziennej może postawić 1 500 do 2 500 nitów t. j. dziesięć razy ty-

le, ile wydajność roboty jednej kompanii pracującej ręcznie.—Porównywając N. ręczne i mechaniczne pod względem kosztów i dokładności roboty, zaznaczyć należy: 1. N. mechaniczne jest tańsze, jeżeli kotlarnia posiada należytą ilość roboty. 2. N. mechaniczne daje szew bardziej ścisły i hermetyczny, jeżeli składanie kotłowe było wykonane dokładnie. 3. N. ręczne daje szew na zewnątrz czyściejszy, o główkach błyszczących, z brzegami gładkiemi; szew zaś mechaniczny ma główki matowe z brzegami nieco porwanemi. 4. N. mechaniczne lepiej zapełnia metalem otwór, przez który nit przecho-zi. — Z tego widzimy, że N-a mechanicznego mogą

ТП

it!

ii

i!

j|Jl

Fig. 16.

używać z powodzeniem tylko kotlarnie większe, dobrze postawione, gdzie składanie odbywa się dokładnie, gdyż tylko przy nitowaniu ręcznem

jest możność usunięcia niedokładności składania, wszystkie zaś inne względy pozostają po stronie N-a mechanicznego.—N. ręczne jednak z kotlar-ni nie może być zupełnie wykluczone, gdyż w wielu razach nitownica mechaniczna nie może dosięgnąć do pewnych miejsc dla postawienia potrzebnych nitów i wtedy robota musi być wykonaną ręcznie. III. Wytrzymałość s z w u nitowanego będzie zawsze mniejszą niż blachy całej, albowiem rozerwaniu szwu opierają się tylko części blachy pozostałe między otwo-sami nitów, te zaś zawsze będą mniejsze od odpowiedniego przekroju całego arkusza. Budowa 'szwu nitowanego oblicza się w ten sposób, żeby przekroje blachy między nitami wytrzymały tyle na rozerwanie, ile przekroje nitów tów wytrzymać mogą na ścinanie. (Fig, 17) Oznaczmy: 8—grubość blachy, d—średnica nitu.

Ш-

*-Ь-Н

O.....0‘0

ćcl-t

no— *

■■0

■0

Fig. 17.

Szew pojedynczy d=23 cp=0.56.

Szew podwójny d=23 ?p=0.72.

(1)

(2)

a—odległość między środkami sąsiednich nitów, b — odległości środka nitu od brzegu blachy, i— ilość szeregu nitów w jednym szwie, cp—współczynnik wytrzymałości szwu, czyli stosunek c do a w szwie pojedynczym i 2ć do a w szwie podwójnym. — Dalej jeżeli przyjmiemy, że wytrzymałość przekroju na ścinanie równa się ⁴/5 wytrzymałości na rozerwanie takiegoż przekroju, a nity i blacha są wykonane z materyału jednego gatunku, to otrzymamy następujące równania:

a .

ТгУ

5 / d\ ²

Załączona tablica podaje szereg wielkości, obliczonych na zasadzie przytoczonych wzorów dla szwów o jednym szeregu (г=1) i dla szwów o dwuch szeregach nitów (i=2).

1.5

2.0

2.5

3.0

4.0

2.91

4.33

4.51

7.03

6.43

10.35

8.65

14.31 14.05

24.11

0.88

0.88

1.57

1.57

2.45

2.45

3.53

353

6.28

6.28

0.52

0.65

0.56

0,72

0.61

0.76

0.65

0.79 1 0.72

0.83

Liczby, przytoczone w tej tablicy, potwierdzone i małością szwów pojedyńczych i podwójnych, zostały doświadczeniami F erb er na nad wytrzy- | Zatem przy wykonaniu projektu konstrukcyi ni-

Relaux

W pierwszym przypadku konstrukcya nitowa otrzymuje szew tak zwany s z c z ein у, o mniejszej wytrzymałości, cp jest mniejsze, w drugim przypadku—szew mocny, o większej wytrzymałości, gdyż <p jest większe. Literatura. Relaux „Construkteur“ (1881); „Hütte“ (1900); Aeksiejew „Tablica i wzory do sprawdzenia wytrzymałości szwów nitowych“ (po rosyjsku).

г. Chm.

St. Rew.

towej można posiłkować się tą tablicą, potrzeba

d

tylko określić stosunek-^-; ta zaś wielkość stanowi charakterystykę szwu nitowego i, stosownie do okoliczności, bywa rozmaita. Tak np.: 1) dla kotłów parowych podają:

d = 1.55 -f- 4 mm.

Redtembocher d = 25

Związek inż. niem „Hütte“ d—]/ 5o§ — 4 mm.

5 i d oznaczone są w tych wzorach w milimetrach, 5 jest zawsze wiadome;

2) przy budowie zaś mostów i konstrukcyi budowlanych

d = 35 do 45.

A. Kusz.

Nitowski Jan (* r. 1859), poeta, znawca literatur słowiańskich, mianowicie czeskiej i chorwackiej, pracujący także samodzielnie nad polską, pedagog, rodem z Wołynia, gdzie też odebrał wykształcenie. Przybywszy do Warszawy, prócz zajęć nauczycielskich w zakresie historyi i piśmiennictwa, uczestniczył w wydawnictwach literackich, drukując w nich (mianowicie w „Tygodniku Ilustr.“ i „Bluszczu“) już to zarysy bio-graficzno-krytyczne, już to poezye. Część swojej twórczości zebrał w tomiku p. n. „Poezye” (Lwów, 1899, str. 224), Mieszczą się tu dwa większe poemaciki w formie dramatycznej, myślą głębszą przeniknięte: „Walka tytanów” (na którą wpływał, zdaje się, „Prometeusz rozpętany” Shelleya) i „Ostatni dzień Arkony”— chronologicznie z dawnych czasów, myślowo z najnowszych i najbliższych ujęty. Drugą połowę tomu wypełniają poezye treści przeważnie gno-micznej, więc w rytmie poważnym trzymane. Myśl zasadniczą, w niejednym wierszu drgającą, wyraził N. słowami: „przez ból i miłość z upodlenia ducha powstaje człowiek i dąży do Boga; przez ból i miłość pęka moc łańcucha; przez ból i miłość do wielkości droga” („Na Golgocie”). Nastrój poważny, czasami surowy, rzadko kiedy ustępuje miejsca swobodniejszemu, mianowicie gdy poeta maluje krajobrazy i rozmyśla nad tajniami natury („Wobec przyrody“), lub gdy nuci pełną otuchy „Piosnkę”. Wówczas włada pięknie i rytmem polotniejszym. Wspólnie z K. Królem opracował dobry podręcznik „Historyi literatury polskiej“ (Warsz. wyd. 2-e 1901). Pióra N-o jest w tej książce zarys piśmiennictwa wieku Zygmuntowskiego, oraz poezyi naszej w XIX stuleciu. N. pisze dobrym i czystym językiem, czasami tylko zaplącze mu się jakiś wołyński prowincyonalizm.—N. jest współpracownikiem stałym Encyklopedyi niniejszej, pisującym głównie o rzeczach do literatury czeskiej, słowackiej i chorwackiej należących.

Nitra (węg. N y i t r a, niem. Neutr a), rzeka na Węgrzech, źródła ma w części północnej komitatu Nitrzańskiego na górze Facskó. Płynie przez komitat powyższy i, po przebieże-niu 175 km., wpada do Wagu powyżej Komorna.

Nitra, miasto na Węgrzech, stolica komitatu Nitrzańskiego (ob.), nad Nitrą, u stóp Zoboru, przy drodze żelaznej do Tót-Megyer; dzieli się na miasto górne, wybudowane na skale stromej, ze starym zamkiem biskupim i katedrą, otoczone wałami i bastjonami, i na dolne z 3 kościołami, 3 klasztorami, gmachem komitatu, nowym ratuszem i teatrem. Mieszk. 13 538 (r. 1890), w tern 5 205 Słowaków, 5 092 Węgrów, 3 234 Niemców i żydów 3 757, reszta przeważnie katolicy. Zajmują się oni rolnictwem, uprawą wina, wytwarzaniem mąki, spirytusu, octu, fabrykacyą narzędzi rolniczych N. prowadzi handel ożywiony. Znajduje się tu trybunał, dyrekcya finansów, gimnazyum, se-minaryum biskupie, szkoła teologiczna, biblioteka biskupia (przeszło 40 000 tomów), szpital i przytułek miejski. Okolica malownicza.

Nitragina. Taką nazwę dał Nobbe, opierając się na odkryciu Hellriegla, wyrabianym w swej pracowni szczepionkom, służącym do zaopatrzenia ziemi ornej w bakterye swoiste w bulwkach korzeniowych roślin motylkowych, uzdolniające je do pobierania wolnego azotu wprost z powietrza. Czyste te hodowle bakteryi w postaci płynnej, są przedmiotem handlu. Liczne doświadczenia, czynione w tym przedmiocie, przekonały, że nasiona łubinu, lub nawet ziemia orna, po zaszczepieniu tych bekteryj, wydają plony lepsze i dzielnie się przyczyniają do wzbogacenia roli w azot, tak niezbędny dla następnych zasiewów. Nie braknie jednak i takich wypadków, w których sztuczne szczepienie bakteryi tych okazało się bezskuteczne, rośliny zaś motylkowate wskutek samozakażenia zdołały je na swych korzonkach rozwinąć.

Nitraria L. krzew z rodziny Zygophyllaceae, o gałązkach często ciernistych, które, podobnie jak i liście, pokryte są krótkiemi, przylegaj ącemi włoskami; liście mięsiste, wąskie a¹ bo szeroko-łopatkowate, u wierzchołka kończyste albo tępe, całobrzegie lub ząbkowane, o przy-listkach trwałych lub odpadających. Kwiaty szypułkowe, żółtawo-zielone, o 5 wolnych płatkach korony, wychodzą z kątów małych, odpadających przylistków i tworzą luźną dwurzęd-kę; pręcików 10 —15, słupek jeden. Owoc pestkowiec jednonasienny. Rosną przeważnie po słonych pustyniach krajów podzwrotnikowych. Gatunki: N-a Schoberi L. o liściach podłużno-łopatkowatych, tępych lub też kończy sty cli, zebranych w pączek, o przylistkach odpadających. Rośnie na podłożu słonem połu-

„Flora

J- Rei.

K. Sł:

zom

Red.

dniowej Rosyi, a stąd rozciąga się aż po Sy-beryę wschodnią i Mongolię, jak również Mezopotamię, Turkiestan, Beludżystan i sięga aż do Australii południowej i wschodniej Owoc jej jadalny, N-a sphaerocarpa Maxim, odznaczająca się pestkowcem okrągłym i jakby wydętym; rośnie na pustyni mongolskiej na południe od Hami i w połudn. części pustyni Gobi. — N-a retusa Aschers, zwana przez Arabów Damuch, o liściach szeroko łopatkowatych, tępych, lub też u wierzchołka 3 — 5 ząbkowanych; rośnie na pustyniach Palestyny, Arabii i Afryki półn., aż do Senegambii, gdzie krzaki jej, do 2 m. wysokie, pokrywają czasem wielkie przestrzenie; w Australii, a mianowicie w Nowej połudn. Walii i Wiktoryi, rośnie N-a Billardieri DC., zdaje się jednak, że to iden-tyczny gatunek z N-a Schober i L. — Wszystkie gatunki N-a służą do otrzymywania sody, którą wyrabiają z młodych liści i gałązek tej rośliny. Owoce z N-a retusa działają odurzająco i bywają w tym celu przez Arabów używane. — Literatura: De Candolle „Prodro-mus“, (1,703); Endlicher „Enchiridion bota-nicum“, (Lipsk r. 1841); Bentham australis“ (I, 286); Engl er-Pr antl „Natürliche Pflanzenfamilien“ (III, IV Abth.)

Nitratyn, ob. Saletra sodowa.

Nitrobakterye, ob. Nitry fika cyj ne bak-te ry e.

Nitrobaryt, ob. Saletra borowa. Nitrobenzid, ob. Nitrobenzol. Nitrobenzoesowy kwas, ob. Kwasy organiczne.

Nitrobenzol C₆H-(N0₂), otrzymany został pierwotnie przez Mitscherlich a w" r. 1834. Jest to ciecz oleista, o bardzo silnym zapachu migdałów gorzkich; przy ciepłocie 3° krzepnie, posiada własność trującą. N-ol otrzymuje się przez działanie mieszaniny kwasu azotowego o ciężarze wł. 1.4 i siarkowego na benzol; ma obecnie zastosowanie w fabrykacyi aniliny i w perfumeryi, zwłaszcza przy perfumowaniu mydeł.

Nitrocelhiloza, ob. Bawełna strzelnicza.

Nitrofosfat, nazwa ta dawana bywa nawo-sztucznym, zawierającym fosforan wapnia i azot, jak др. mieszanina saletry c h i 1 i j-skiej i su per fos fatów (ob).

Nitrogliceryna. Taką nazwę niesłusznie nosi zupełny ester glicerynowy (ob. gliceryna) kw. azotowego, o wzorze C₃H₅ (0.N0₂)₃, który, na wzór innych estrów, otrzymuje się przy działaniu na glicerynę mocnego kwasu azotowego, w obecności mocnego kwasu siarczanego. Była otrzymana po raz pierwszy przez Sobre-ra w pracowni Pelouzea w r. 1847, i wtedy już dzisiejsze swe miano otrzymała. Jest przetworem nadzwyczaj łatwo wybuchającym przy ogrzaniu i uderzeniu i przeto nie mogła mieć przez czas długi zastosowania praktycznego, poki Alfred Nobel (ob.) nie użył jej do wyrobu mniej niebezpiecznego dynamitu (ob.) Wybu-chowość N-y czyni jej otrzymywanie rzeczą nader trudną i niebezpieczną; trzeba bowiem wciąż dbać, aby eteryflkacya gliceryny przez kwas azotowy, w celu otrzymania N-y, odbywała się w ciepłocie 20° — 30°, wykluczającej wybuch. Tymczasem prócz tego, że przy samej eteryfikacyi wydziela się ciepło, mogą tutaj odbywać się jeszcze i inne reakcye poboczne (np. utlenianie), wywołujące wzmożenie się ciepłoty, co ma miejsce szczególnie w tym wypadku, jeżeli produkty, użyte do fabrykacyi, nie są dość czyste np. jeżeli gliceryna zanieczyszczona jest przez obecność kwasów tłuszczowych. To też przy otrzymywaniu N-y trzeba wprowadzać do reakcyi produkty o ile można najczystsze; trzeba dolewać nieduże ilości gliceryny, żeby eteryflkacya przebiegała powoli; trzeba mieć ciągle w pogotowiu przyrządy do chłodzenia będących w reakcyi produktów. Te różne ostrożności sprawiły, że jeszcze do roku 1880 nie brano do eteryfikacyi naraz więcej nad 800 gramów. Dziś jednak, wobec różnych udoskonaleń treści technicznej, wobec tego, że znaleziony jest sposób chłodzenia N-y za pomocą przedmuchiwania zgęszczonym (zwykle do 2 atmosfer) powietrzem, N-a otrzymuje się naraz i w większych ilościach: jednorazowo eteryfikują (np. w fabrykach Nobla) do 150 kilo gliceryny i więcej. Niebezpieczeństwo wybuchu wyklucza się ostatecznie przez ustawienie obok naczynia, w którem reukcya się odbywa, drugiego, większego naczynia z wodą, dokąd w razie zagrzania się, wytwór się wylewa.—Czysta N-a, otrzymana z zupełnie czystych kwasów, jest cieczą oleistą, bezbarwną, nie posiadającą w zwykłej ciepłocie zapachu, o smaku słodkawym i troszkę palącym; miewa jednak czasem zabarwienie żółtawe lub brunatne. Posiada własności trujące; stosowana bywa niekiedy w medycynie. Oziębiona tężeje na massę białą, krystaliczną, topniejącą przy -|-9⁰—-|-10⁰. Przekrystalizowana ze spirytusu drzewnego daje kryształy o punkcie topliwości —j— 13.3°. Ciężar wł. płynnej 1.599, stałej 1.735. Niewielkie ilości N-y destylują się bez rozkładu. W wodzie nadzwyczaj mało rozpuszczalna (0.003%), dobrze rozpuszczalna w zwykłych rozpuszczalnikach organicznych: wyskoku, eterze, acetonie, benzolu, eterze. Starannie przy fabrykacyi wymyta i wysuszona może być w ciepłocie zwykłej (nawet do 50°) zupełnie bezpiecznie przez czas dłuższy przechowywana. Źle wymyta, jeśli np. zawiera kwasy, już w zwykłej ciepłocie rozkłada się, zagrzewa, a co zatem idzie, — wybucha. Palące się i rozpalone ciała b. trudno zapalają N-ę; zapałka np. w niej gaśnie. Zapalona N-a pali się powoli, póki cała massa paląca się nie dojdzie do ciepłoty 180°, wtedy następuje wybuch raptowny. Łatwiej wybucha przy ude-

C₃H₅(0H)₂(0.N0₂) buchający.

Nitrokalcyt, minerał będący azotanem wapniowym czyli saletrą wapniową. Występuje on wraz z saletrą (ob.)

Nitrolignoza, ob. Bawełna strzelni-

T. M.

z. w.

K. Sł.

K. SI.

nitrometan jodek srebra

bromonitroetan

ZnBr₂ + 2CH₃. CH(N0₂). C₂H₅

drugorzędowy nitrobutan.

Rozróżniamy N-e związki pierwszo, drugo i trzeciorzędowe; systematyka ta oparta jest również na tej samej zasadzie, co i systematyka alkoholi, t. j. na ilości atomów wodoru, połączonych z tym atomem węgla, z którym związana jest grupa (OH) lub (N0₂)

CH₃

CH₃ CH₃

CH₃

cno₂

CH₃

trzeciorzędowy

nitrobutan

CH₃

drugorzędowy

nitropropan

+ H₂o

nitroetan

-f-H₂0

drugorzędowy nitropropan

Trzeciorzędowe zaś, nie dają wcale odczynu z kwasem azotawym. — Związki N-e posiadają skład identyczny z estrami kwasu azotawego, różnią się jednak od nich budową, i, jako wynik różnorodnego układu cząsteczek, wieloma odczynami chettiicznemi. Typowym odczynem właściwym dla estrów, jest zmydlanie pod wpływem ługu, to też estry kwasu azotawego w tych warunkach rozpadają się: na wolny alkohol i azotyn, Związki N-e możemy otrzymać za pomocą wielu [ nitro-związki zaś pozostają bez zmiany

rżeniu. Przy wybuchu następuje rozkład według równania 2 C₃ H₅ ( O. N O g )₃ =

Nitrogliceryna

= 6C0₂ -f 5 H₂ O -f- 3N₂ -f- 0.502 kw. węg. woda azot tlen trującego więc gazu tlenku węgla w wytworach rozkładu niema, a stąd N-a (lub dynamit) posiada szerokie i cenne zastosowanie w robotach górniczych, podziemnych. Prócz zupełnego estru C₃H₅(0.N0₂)₃ — kwas azotowy z gliceryną jeszcze daje i monoester o wzorze płyn od uderzenia nie wy-

T. M z. w.

cza.

Nitrolina, masa brunatna, o konsystencyi rogowej, nieokreślonego składu chemicznego, posiadająca niekiedy własności wybuchowe. Otrzymuje się ze zgniłego drzewa i torfu pod działaniem roztworu węglanu potasowego; również z cukru, pod działaniem kwasu azotowego i z drzewnika, pod działaniem saletry.

Nitromagnezyt—minerał, będący azotanem magnowym, czyli saletrą magnową. Występuje on wraz z saletrą (ob.)

Nitromannit C₆H₈(N0₃)₆, niesłusznie nitro-związkiem zwany, jest zupełnym estrem man-nitowym (ob. Mannit) kwasu azotowego.—Ma postać igieł błyszczących, tłustych w dotknięciu; łatwo daje się sprasować; posiada własności silnie wybuchowe. Reakcyę rozkładu, podczas wybuchu, możemy wyrazić za pomocą następującego równania:

C₆Hs(N0₃)₆ = 6 C0₂ + 4 H₂0 + 3 N² + 0₂.

Siła wybuchowa N-tu jest blizka sile wybuchowej nitrogliceryny (ob.).

Nitrometan CH₃N0₂, jest to ciecz bezbarwna, o zapachu przyjemnym eterowym, wrze przy ciepłocie 101°, ciężar właściwy posiada większy od wody; pod działaniem rozczynu spirytusowego ługu potasowego tworzy związek CH₂HK(NO)₂. C₂H₆0.—N. może być otrzymany za pomocą jednego z ogólnych sposobów otrzymywania nitro-związków np.:

CH₃I + AgN0₂ = AgJ -f CH₃N0₂

jodek metylu azotyn srebra jodek srebra nitrometan.

Chemiczne własności ob. Nitrowe pochodne.

Nitroprusyd, ob. Nitrożelazocyanek.

Nitrowe pochodne w§glowodorów. Nitrowe-mi związkami nazywamy ciała, posiadające w swym składzie grupę N0₂, zwane grupą nitro. Zamieniając atom wodoru w węglowodorach nasyconych, naprzykład w metanie, na grupę N0₂, otrzymamy nitrometan

CH₄ CH₃.N0₂.

metan nitrometan.

sposobów: Przy bezpośredniem działaniu kwasu azotowego na węglowodory, otrzymać możemy N-e pochodne, zależnie jednak od tego, czy mamy nitrować węglowodory aromatyczne, czy też rzędu tłuszczowego, musimy zmieniać warunki reak-cyi. Węglowodory tłuszczowe poddają się działaniu tylko kwasu azotowego rozcieńczonego o cięż. wł. 1.075 i przy niskiej temperaturze, aromatyczne zaś, nitrują się bardzo dobrze kwasem azotowym stężonym, cięż. wł. 1.5. — Otrzymywanie N-ych pochodnych rzędu tłuszczowego, za pomocą działania bezpośredniego kwasu azotowego na węglowodory, należy do nowszych zdobyczy chemii; próby pierwotne nitrowania tych ciał w warunkach, stosowanych do otrzymywania N-ych pochodnych w szeregu związków aromatycznych, dawały wyniki ujemne.— Działając na jodki alkilów azotynem srebra, otrzymujemy również nitro-związki:

cąi + Ag. no₂ = ch,.no₂ + Agi

jodek metylu azotyn srebra

Wyższe homologony nitrometanu i etanu powstają z chlorowconitrometanu lub etanu pod wpływem cynkoetylu: 2CH₃.CHBrN0₂-j-Zn(C₂H₅)₂ =

eynkoetyl

CHoNOo CH.N0₂ pierwszorzędowy

nitroetan

N-e związki tych trzech kategoryi różnią się zasadniczo pod względem chemicznym, np. wobec kwasu azotawego zachowują się bardzo rozmaicie: Pierwszorzędowe dają kwasy nitrolowe np.:

/N.OH

CH₃. CH₂N0₂ -f hno₂ = CH₃. c

\no₂

kwas etylonitrolowy

Drugorzędowe tworzą pseudonitrole:

/N = 0

(CH₃)₂CH. N0₂ + HN0₂ = (CH₃)₂ : c

\no₂

propyl opseudonitrol

Nitrozowe związki. — Nitryfikacyjne bakterye. CH3O. NO. -j- KOH == CH3OH -f KN0₂

alkohol

metylowy azotawego    metylowy

Przejście nitro-z wiązko w pod działaniem wodoru w aminy, służyć może za dowód dostateczny tego, że grupa nitro jest związana z węglem za pomocą azotu

kwasu

ester

/Н

\nh₂

nuroetan

K. Sł.

(NOH).

Nitroza, ob. Siarczany kwas.

Nitrozobakterye, ob. Nitryfikacyjne bakterye.

Nitrożelatyna, ob. Nitrogliceryna.

Nitrożelazocyanek potasu tworzy się jeśli ogrzewać w obecności rozcieńczonego kwasu azotowego sól krwawą żółtą — K₄Fe(CN)₆, czyli żelazocyanek potasu i posiada wzór K²Fe(CN)₅No₂.

Znane też są nitrożelazocyanki i innych metalów, również i kwas im odpowiadający. Nitrożelazocyanek sodu jest odczynnikiem w che-mii analitycznej przy wykrywaniu siarczku potasu i siarczku sodu, daje bowiem z solami temi odczyn barwny (purpurowo-niebieski).

Nitrum, ob. Saletra.

Nitryfikacya, proces chemiczny, któryby można nazwać saletrzeniem, jest to wytwarzanie się kwasu azotnego z materyj zawierających azot w innej postaci, pod wpływem drobnoustrojów swoistych. Dla rolnictwa, N. ma wielkie znaczenie jako przeprowadzająca azot ze związków organicznych, przeważnie próchniczych (humusowych), w inne, przyswajalne dla roślin i stanowiące dla nich pokarm niezbędny. Występuje tu cały szereg odczynów chemicznych, których wynikiem jest coraz wyższe utlenienie. I tak, ze związków amonowych, przy łączeniu się ich z tlenem tworzy się stopniowo kwas azotowy (N0₅) kw. podazotny (N0₄) i kwas azotny (N05); ten, łącząc się z zasadami alkaliczneini, tworzy sole, czyli t. zw. saletry; tu należą: saletra murowa nowych na azotany. Rozwiązanie tego zadania czyli azotan wapnia (N0₅-|-Ca0), występująca zawdzięczamy dopiero badaniom uczonego ro-

St. Rew.

azotyn

potasu

/Н

CH3.C—H + 6H = 2H₂0 + CH₃.C—H

\no₂

etylamina

N-e pochodne węglowodorów, są to przeważnie ciecze bezbarwne, posiadające zwykle zapach eterowy, w wodzie się nie rozpuszczają, temperatura wrzenia tych połączeń leży znacznie wyżej od temperatury wrzenia izomerycznych z niemi estrów kwasu azotawego. Przy destylacyi, niektóre nitro - związki wybuchają, chociaż większość daje się z łatwością przepędzać. Na zakończenie musimy dodać, że niektóre ciała, pospolicie zwane związkami nitro, np.: nitrogliceryna, nitromannit, właściwie nie są przedstawicielami tej grupy, związki te, są to estry gliceryny lub mannitu kwasu azotawego.

Nitrozowe związky posiadają charakterystyczną grupę (NO). Ciała te należą do związków bardzo niestałych, z łatwością ulegają izome-ryzacyi i zamieniają się na związki izonitrozo, które zamiast grupy (NO), posiadają grupę

K. Si.

T. M.

w postaci wykwitu na starych murach; saletra potasowa czyli azotan potasu (N0₅-f-K0), zwana także saletrą wschodnio-indyjską, ponieważ tameczne kopalnie najwięcej jej dostarczają na potrzeby przemysłu, a głównie do wyrobu prochu strzelniczego; saletra sodowa czyli chilijska, albo azotan sodu (N0₅ f-NaO), występująca w pokładach olbrzymich na wybrzeżach Chili, w Ameryce południowej. W wodzie gruntowej, w sąsiedztwie ciał organicznych, gnijących, kanałów i ścieków miejskich, gnojowisk it. p. zwiększa się ilość azotanów, co powoduje zakażenie wody w studniach, w pobliżu miejsc podobnych położonych. Tenże sam proces odbywa się i w gnoju bydlęcym (oborniku), złożonym na gnojowisku, lub pozostawionym w oborach i stajniach pod zwierzętami. W obec niezwykłej ruchliwości azotu w różnych jego związkach, nie ulegających pochłanianiu (absorbtio) przez ziemię orną, w miarę obecności innych drobnoustrojów, następuje też i odczyn wręcz przeciwny, to jest de ni try fik а су a, czyli rozpad wytworzonej saletry, z wielką szkodą dla skuteczności nawozu danego. Proces N-yi dostarcza też pożywienia roślinom uprawnym za pomocą przyorywania zielonych roślin motylkowych, w których bulwkach korzeniowych, bakterye Elostridium Pasteuricanum i inne, powodują utlenianie azotu wolnego, pobranego przez te rośliny z powietrza atmosferycznego; na tern właśnie polega działalność t. zw. nawozów zielonych. — Por. Nitryfikacyjne bakterye.

Nitryfikacyjne bakterye — jest to grnpa bakteryi gruntowych, odznaczająca się zdolnością utleniania amoniaku i jego soli na azotany. Oddawna wiadomo, że przy rozkładzie związków, azot zawierających, tenże ulatnia się z nich w postaci amoniaku. Otóż amoniak ten częściowo tylko uchodzi w powietrze, większa zaś część jego zostaje natychmiast utleniona na kwas azotowy lub azotany, czyli saletry. Proces ten, tworzenia się saletry, odbywa się w każdym gruncie, w technice zaś korzystamy z niego od czasów niepamiętnych, przygotowując z nawozu i odpadków zwierzęcych, z wapnem i popiołem roślinnym zinięszanych, saletrę. Istota wszakże jego wyjaśniona została ostatecznie dopiero w czasach najnowszych, po wykryciu w glebie rodzajnej bakteryi nitryfikacyjnych. — Do niedawna mniemano bowiem, że tworzenie się azotanów z amoniaku jest procesem czysto chemicznym, polegającym na utlenianiu tegoż tlenem powietrza. Dostrzegano wprawdzie, że para chloroformowa powstrzymuje proces tworzenia się saletry, co przemawiało za tern, że mamy tu raczej zjawisko biochemiczne, długo jednak nie udawało się wyosobnić z gruntu drobnoustrojów właściwych, wywołujących przemianę soli amo-

ciała białkowa-

syjskiego, Winogradzkiego, który w całym szeregu rozpraw, pomieszczonych w latach 1889 —1895 w pamiętnikach Instytutu bakte-ryologicznego Pasteura i w pamiętnikach Akademii Umiejętności w Petersburgu. Wino-gradzkij („Archive des sciences biologiques“ Saint.-Petersbourg r. 1898, oraz „Annales de l'Institut Pasteur“ r. 1890 i 1891, atakże „Comptes Rendus“ t. СУШ r. 1891), zapoznał nas z zupełnie dotąd nieznaną kategoryą bakteryi saletrotwórczych czyli nitryfikacyjnych. Badania dalsze przedmiotu tego prowadzili: S c h 1 o e-s i n g, Müntz, W a r i n g t o n, D e h e r a i n, oraz prof. E. G o d 1 e w s к i w Krakowie (E. Godle w-ski „O nitryfikacyi amoniaku i źródłach węgla podczas żywienia się fermentów nitryfikacyjnych“ lex—8° str. 53. Wydanie Akad. umiejętności w Krakowie). Prace ostatniego przyczyniły się wiele do wyjaśnienia fizyologii tych ze wszech miar ciekawych drobnoustrojów. Jak się okazuje z badań Winogradzkiego, wśród bakteryi nitryfikacyjnych należy wyróżnić dwie grupy: Nitrozobakterye i Nitro-b akt ery e. Pierwsza grupa utlenia amoniak tylko do kwasu azotawego (HN0₂), rozpoczęty zaś proces przez nią kończy druga grupa, utleniająca ostatecznie kwas azotawy na azotowy (HN0₃). Oba te procesy przebiegają w naturze obok siebie równocześnie, tak iż dają się wyróżnić dopiero w hodowlach sztucznych. Dwie te kategorye bakteryi, jak należy wnosić z badań Winogradzkiego, rozpowszechnione są na całej kuli ziemskiej, znaleziono je przynajmniej nietylko w różnych krajach Europy, lecz i we wszystkich innych częściach świata. Kutegorya Nitrobakteryi obejmuje na-następujące . gatunki: 1) Nitromonas europaea, nasamprzód wykryta w Zurychu. Przedstawia się w postaci komórek owalnych, występujących osobno lub połączonych w kolonie; każda komórka posiada biczyk spiralnie zwinięty, za pomocą którego może się poruszać. W warunkach niekorzystnych komórki pojedyńcze wydzielają śluz, za pomocą którego łączą się w zoogleę (ob.). Zupełnie podobne bakterye, tylko o połowę mniejsze, wykrył Winogradzkij w Kazaniu. Należy je więc uważać za odmianę nitrobakteryi zurychskich. Czysto lokalne odmiany zostały również wykryte w ziemi w Tokio, oraz w Afryce. 2) Nitrosomonas ja-vanensis w gruncie z Jawy (Buitenzorg). Są to komórki kuliste, zaopatrzone w biczyki bardzo długie, spiralne. Poruszają się dość wolno, tworzą również kolonie, a w pewnych warunkach i zoogleę. 3) Nitrosococcus, bardzo drobne, pozbawione biczyka, a więc nieruchome, kuliste komórki. Zostały znalezione w Ameryce Południowej (Quito) oraz w Australii. Co się tyczy nitrobakteryi, występują one jedynie w postaci bardzo krótkich pręcików (Nitrobac■ terium), wytwarzających na dnie i ścianach naczyń z płynem odżywczym cieniutką, mętną

błonkę, gdy tymczasem podobnej błonki nitrozobakterye wcale nie dają.—Procesy nitryfikacyjne, które odbywają się w gruncie przy pomocy tych bakteryi, przedstawiają obok teoretycznego i czysto praktyczne znaczenie, przedewszystkiem dla rolnictwa. Ich to bowiem cichej, a ustawicznej pracy zawdzięczamy, że azot, zawarty w szczątkach organicznych, roślinnych (np. przyo-rane chwasty i ściernisko), i zwierzęcych (nawozy bydlęce) nie uchodzi w powietrze w postaci amoniaku, lub nie pozostaje w gruncie, jako sole amonowe, prawie zupełnie nieprzydatne dla roślin, lecz przetwarza się natychmiast w azotany— postać, w której azot najłatwiej przez ustroje roślinne może być przyswajany. Dzięki im również możemy stosować, jako bardzo dobry nawóz, siarczan amonowy—związek sam przez się dla roślin nieprzydatny. Naturalnie, że intensywność procesów nitryfikacyjnych nie w każdym gruncie i nie zawsze bywa jednakowa. Przedewszystkiem bakterye saletrotwórcze potrzebują do swej pracy tlenu. Stąd też napotykamy je wyłącznie w warstwach górnych gleby. Ciepło do pewnego stopnia zwiększa energię nitryfikacyi. Według Schloesinga minimum wynosi 5°, optimum 37°— maximum 55°. Podobne minimum, optimum i maximum wykryto i dla wilgotności. Ujemnie wpływa na energię nitryfikacyi: światło, zbyt wielka ilość związków amonowych, obecność kwasów wolnych w gruncie, oraz zbyt wielka ilość alkalii. Mała ilość ich, szczególnie węglanu sodu i potasu, nietylko nie wstrzymuje procesu, lecz okazuje się nawet niezbędną, służy bowiem do zobojętniania tworzącego się kwasu azotowego. Inne sole działają rozmaicie. Tak np. siarczany (gips) zwiększają intensywność, chlorki (sól kuchenna) zmniejszają energię tego procesu. Więc np. w gruntach piaszczystych nitryfikacya odbywa się daleko energiczniej, niż w gliniastych, z powodu utrudnionego krążenia powietrza w nich. Podobny wzgląd dotyczy i próchnicy. Bogate w próchnicę, lecz przesycone wodą grunta (np. torfiaste), powstrzymują proces nitryfikacyjny razem z innymi procesami rozkładowymi. Po osuszeniu jednak, w gruntach takich nitryfikacya odbywa się energicznie. Drugą bardzo ważną pod względem teoretycznym właściwością tych bakteryi jest zdolność tworzenia materyi organicznych ze związków nieorganicznych i to bez dostępu światła.— Do niedawnych czasów mniemano, że synteza ciał organicznych może się odbywać jedynie w zielonych częściach roślin wyższych, zawierających zieleń, i to jedynie przy pomocy energii promieni świetlnych. Tymczasem bakterye nitryfikacyjne dokonują syntezy tej w sposób daleko prostszy, gdyż bez udziału światła i zieleni. Jak pokazały bowiem badania E. Godlewskiego jedynie z bezwodnika węglowego, wody i związków amonowych tworzą one najzawilsze połączenia organiczne te. Potrzebną do tego energię czerpią nie ze

Na₂CO. lub MgCO.j

wody.

go.

— nitryl kwasu octowego;

Cl

N = C

N-e były otrzymane pierwotnie przez P douze a (r. 1834) i Fehling a (rok 1844); lecz dopiero Dumas (r. 1847) dokładniej je zbadał, związał w jedną grupę i nazwał nitrylami. N-e tworzą się albo przez odwadnianie soli amonowych kwasów organicznych, np. CH₃.COO(NH₄) — 2H₂0 = CH₃.CN

octan amonu

T. M.

Dr J. Г

słońca, lecz z utlenienia amoniaku, względnie kwasu azotowego. Sztuczne hodowle przekonują nawet, że ciała organiczne nietylko nie są konieczne dla tych drobnoustrojów, ale nawet mogą być dla nich szkodliwe. Odnosi się to przynajmniej do pożywek z cukrem i peptonem. To też do hodowli icli używamy galaretki krzemionkowej lub dobrze przemytej agarowej. Najlepszym zaś płynem odżywczym okazuje się następujący:

0.2 gr. - K„HP04 0.3 „ — MgS04 0.5

0.5 „ — NaCl 1000 gr.

Do tej pożywki dodajemy 0.05 gr. siarczanu amonowego, a po 8 dniach jeszcze 0.5 gr. tej samej soli. Jak widzimy wchodzą tu same związki mineralne. Węglany dodajemy jedynie dla zobojętnienia tworzących się przy nitryfikacyi kwasów, azotawego i azotowego. Dodanie zaś soli kuchennej sprzyja, w niewiadomy dotąd sposób, rozwojowi i wzrostowi bakteryi nitryftkacyjnych. Tak więc bakterye nitryfikacyjne dokonywają syntezy ciał białkowatych z bardzo prostych składników mineralnych. Podobnie prostej syntezy szukalibyśmy napróżno w całym świecie organicznym, z wyjątkiem może bakteryi siarczanych i żelaznych, czerpiących swą energię żywotną z utlenienia siarkowodoru i tlenku żelazowe-

J. Trz.

Nitryle. N-ami nazywamy związki organiczne, posiadające grupę CN. Grupa ta może być połączona z rodnikiem bądź za pomocą węgla, i wtedy mamy właściwe N-e, np.

N = C

lub też łączy się z rodnikiem za pomocą azotu i wtedy otrzymujemy izomerony, które noszą miano i z o ni trylów, np.

jest izonitrylem.

nitryl kwasu octowego

albo też, jeśli działamy cyankiem potasowym na jodki alkilów, np.:

CH₃.J -j- KCN = CH₃. CN + KJ

jodek metylu cyanek potasu nitryl kwasu octowego

N. są to ciała zwykle obojętne, płynne i lotne. Pod wpływem rozczynów kwasów nieorganicznych, zwłaszcza solnego i siarczanego, łączą się z wodą i tworzą odwrotnie (p. otrzymywali i e) sole anionowe kw. organicznych. W ten

Enej'kl. Powsz. Ilustr. S. II Z sz. 18a. T. III.

sam sposób działają uwadniająco i rozczyny alkaliów, z tą atoli różnicą, że zamiast soli amonowej otrzymuje się wtedy sól tego metalu, który wchodził w skład ługu: wolny amoniak zaś wydziela się (por. Sole amonowe). N. łącząc się z wodorem in statu nascendi tworzą odpowiednie aminy (oh.), np.:

CH3.CN -f 4H = CH₃.CH₂NH₂

nitryl    wodór    etyliak tarnin).

Nitryt, ob. Saletra potasowa.

Nitrzański komitat, prowincya na Węgrzech, po lewym brzegu Dunaju, graniczy z Morawami i z komitatami: Trenczyn, Turocz, Bars, Ko-morno i Presburg. Zajmuje 5 742 km. kw. (104..3 mile kw.). Z wyjątkiem końca południowego i szerokiej doliny Wagu jest górzysty (Białe Góry, Jaworzyna, góry Nitrzańskie^; płyną przezeń rzeki Wag, Dudvag, Nitra i Żytwa. Klimat ma zdrowy; część południowa jest żyzna, zachodnia za to piaszczysta. Mieszkańców 396 559 (r. 1890) z czego Słowaków 288 811, Węgrów 69 498, Niemców 35 893; przeszło połowę ludności stanowią katolicy. Rolnictwo jest tu na dosyć wysokim stopniu; na ziemię uprawną przypada 50$, na lasy 25° ₀. Głównemi wytworami są: zboża, rośliny strączkowe, wino, owoce; hodują tam bydło, konie, gęsi i t. p.—Przemysł komitatu, który posiada też znakomite źródła mineralne (Piszczany, B a j m ó c z, Bieli-c e) i jest przecięty licznemi drogami żelaznemi, jest bardzo rozwinięty; jest tu wiele cukrowni, gorzelni, hut szklanych, papierni, garbarni, fabryk narzędzi rolniczych. W części północnej wyrabiaju dużo sukna. Stolicą komitatu jest miasto Nitra (ob.).

Nitsch Abraham (* w Gdańsku na początku wieku XVIII, — f w Petersburgu d. 19 października st. st. r. 1749) lekarz. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Halli, tam też w r. 1731, po obronieniu rozprawy „De dolore et spasmo ex calculo felleo“, dyplom doktorski osiągnąwszy, bezpośrednio udał się do Rosyi, gdzie otrzymał posadę lekarza wojskowego i wysłany był do Finlandyi; w r. 1738 pełnił służbę w wojsku, znajdującem się pod rozkazami generał-feldmarszałka M ii unie h a; w r. 1743 posunięto go na lekarza starszego w szpitalu wojskowym, petersburskim. N. napisał dwie rozprawy po niemiecku o gnilcu {scorbutus) panującym w wojsku rosyjskim.—Por. Richter „Gesch. der Med. in Russland“ (t. III, str. 441) i „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte.“ (t. IV, str. 377).

Nitschmann Henryk, pisarz niemiecki, spółczesny, prozaik i poeta, zamieszkały w Gdańsku, skąd też pochodzi.—N. jest znawcą i miłośnikiem literatury polskiej, którą dla ziomków swych opracowuje w przekładach dobrych dzieł najwybitniejszych poetów naszych, oraz kreśląc jej dzieje; zarazem też zajmuje się żywo ruchem umysłowym polskim w ogóle i o nim również pisuje. Z prac jego wymieniamy tu: „Der

12

Red.

K. R.

Red

K. K-c.

Red

polnische Parnass“ (Gdansk 1861; 1862; 1875; przekłady wierszem bardzo udatne i wierne wielu arcydzieł poezyi polskiej); „Iris“ (Alten-burg 1880); „Geschichte der polnischen Litte-ratur“ (Lipsk 1882 i 1889); „Die heutige Litte-raturbewegung in Polen“ (tamże 1884); „Hogia, altpreussisches Epos“ (Gdańsk 1885); „Die geistigen Kundgebungen in Polen“ (Lipsk 1886); „Blicke in das Geistesleben der heutigen Polen“ (tamże 1887); „Ein Wort über metrische Uebersetzungen“ (tamże 1888).

Nittis Józef de, malarz włoski (* w Bar-letta w r. 1846, f w Saint Germain r. 1884), już w czasie studyów akademickich odznaczał się niezależnością i kierował się tylko skłonnościami osobistemi. Porzuciwszy akademię sztuk pięk. w Neapolu, przebiegał jego okolice, aby bliżej i swobodniej zżyć się z naturą i wówczas wykonał pierwsze obrazy swoje. Następnie udał się do Paryża i wszedł w życie pracowniane. Meissonier, M. G er orne udzielali mu rad i wskazówek, N. jednak wyrobienie swoje zawdzięczał tylko sobie—talentowi własnemu, oraz umiejętnemu korzystaniu z wzorów, z których brał to tylko, co do jego upodobań trafiało. Obrazy jego ówczesne („Wizyta u Antykwarza,” „Pociąg kolei żelaznej”) doznały przyjęcia dobrego. Wojna francusko-niemiecka zmusiła go do powrotu do ojczyzny. W rok potem znowu się zjawia w Salonie paryskim, czas jakiś przebywa w Londynie i coraz to częściej występuje na widowni publicznej, dzieląc jak-gdyby talent swój między trzy ojczyzny. — „Tunel Charing Cross”, „Waterloo Bridge”, „Green Park,” „Trafalgar Square,” „La Place de Pyramides”, „Efekty śniegu w Paryżu,” „Powrót z wyścigów,” „Widok Łuku tryumfalnego,” „Młyny włoskie,” „Droga do Castellamare,” „Widok na Pont Royal” i inne powstały w okresie lat 1876 — 79. „Place des Pyramides,” znajdujący się w muzeum Luksembur-skiem, jest jego utworem naczelnym. Na kilka lat przed śmiercią N. zaczął malować pastelami. Pastele jego, akwarele i akwaforty posiadają duże zalety artystyczne.

Nity (techn.), ob. Nito w a n i e. — Por. В e 1-k a żelazna.

Nity (z hollend. n i e t = nic), nazwa dawana w loteryi (ob), losom nie wygrywającym.

Nitych (Nowy Staw, niem. Neuteich), miasto w Prusach Zachodnich, w powiecie Mal-borskim, rejencyi Gdańskiej, przy zbiegu rzeczek Wielkiej i Małej Spiętej. Kościoły, katolicki i protestancki, dom sierot, cukrownia sło-downia, tartak, cegielnia; odbywają się tu dość znaczne targi na zboże i konie. Ludność niemiecka; mieszkańców 2 639 (r. 1895). N. założone zostało przez Krzyżaków w r. 1329.

Nitzscłl Karol Ludwik (* w Wittenbergu d. 6 Sierpnia r. 1756 —f tamże d. 5 grudnia r. 1831) teolog protestancki. W r. 1781 był pastorem w Beuche, w r. 1785 został superinten-dentem w Bornie; w r. 1787 na takież stanowisko przeszedł do Wittenberga, gdzie zarazem otrzymał katedrę teologii; od r. 1813 zajmował tamże stanowisko dyrektora seminaryum kaznodziejskiego. Z dzieł jego wymienić należy: „De revelatione religionis externa eademque publica“ (Lipsk 1808) i „De discrimine revelationis imperatoriae et didacticae“ (Wittenberg 1830; 2 cz.)—Por. Hoppe „Denkmal des verewigten N.“ (Halla 1832).

Nitzscłl Krystian Lud w i к, zoolog niemiecki (* r. 1781—f r. 1837 w Halli), syn Karola Ludwika (ob.), wykładał historyę naturalną w Halli; prace jego poświęcone były ornitologii, mianowicie anatomii ptaków, entomologii, oraz robakom i pierwotniakom. W r. 1840 wydał dzieło „System der Pterylographie“ w Halli. — Nitz w systematyce zoologicznej oznacza w skróceniu nazwisko tego zoologa, stawiane obok nazw gatunków, przezeń opisanych.

Nitzscłl Karol Immanuel (* w Bornie d. 21 września r. 1787 — f w Berlinie d. 21 sierpnia r. 1868), syn Karola Ludwika N-a (oh.), również teolog protestancki. Ukończywszy nauki uniwersyteckie pod przewodnictwem ojca, został N. w r. 1810 docentem prywatnym w Wittenbergu; w roku następnym przyjęto go za dyakona przy kościele zamkowym; od r. 1817 zaczął wykładać w seminaryum kaznodziejskiem, będącem pod zarządem jego ojca. W r. 1820 otrzymał probostwo w Kamburgu, z którego po dwu latach powołano go do Bonnu na profesora teologii i kaznodzieję uniwersyteckiego. Zostawszy w r. 1843 starszym radcą konsystorza ( OberJconsistorialrat), przeniósł się w r. 1847 do Berlina, gdzie zajął katedrę profesorską w uniwersytecie, oraz posadę kaznodziei uniwersyteckiego, jako też został członkiem Rady kościelnej najwyższej (Oherkirchenrat), nakoniec w r. 1855 proboszczem parafii św. Mikołaja.-—N. był pisarzem płodnym i w kołach teologicznych wyznania swego cenionym; z dzieł jego wielu na wyróżnienie zasługują: „System der christlichen Lehre“ (Bonn 1829; wyd. 6-е 1851); „Praktische Theologie“ (tamże 1847 —1867; 3 tomy; wyd. 2-e 1859 — 1868; skorowidz do obu części 18721; „Akademische Vorträge über christliche Glaubenslehre“ (Berlin 1858); „Predigten aus der Amtsführung in Bonn und Berlin“ (Bonn 1867); „Gesammelte Abhandlungen“ (Gota 1870, 2 tomy).— Por. Bey sc hl a g „Karl Immanuel N. Eine Lichtgestalt der neueren deutsch-evangelischen Kirchengeschichte“ (Halla 1882, wyd. 2-e) i Her me ns „Karl Imman. N.“ (Barmen 1886).

Nitzscłl Jerzy Wilhelm, filolog klasyczny, brat Karola, teologa protestanckiego, ur. 22 listop. 1790 w Wittenbergu, um. 22 lip-ca 1861 w Lipsku. Od r. 1810 studjował fi-lologję starożytną w Wittenbergu, gdzie następnie w r. 1814 został nauczycielem tamtejszego liceum; r. w 1817 przeszedł jako spółrektor do

А Л К.

Red.

Red

m. Zerbstu (Serbiszcza) w księstwie Anhalckini; w r. 1820 stanowisko spółrektora otrzymał w Wittenbergu, a w r. 1827 został profesorem zwyczajnym języków i literatur starożytnych w Kie-lu; obok tego w r. 1834 objął nadzór nad stroną naukową w szkołach szlezwicko-holsztyńskich; w r. 1852, po złożeniu tego urzędu, przeszedł do Lipska na profesora filologji starożytnej. Stu-dja i dzieła ogłoszone przez N-a odnoszą się prawie wyłącznie do poezji homerowskiej, której był znawcą doskonałym. W sprawie, dotyczącej autorstwa poematów Iljady i Odyssei, stał na stanowisku pierwotnej każdego z nich jedności, widząc w obudwu utwory rodzime jednego pieśniarza, Homera, wykonane z samo-wiedzą według planu obmyślonego. Podobnym obrońcą poglądu, przypisującego autorstwo tych poematów jednej osobie, był F. G. W e 1 с к e r (ob. jego „Der epische Cyklus oder die Homerische Dichter“ 2 t. Bonn 1835—49, wyd. 2-e 1809). Obaj ci uczeni są najwybitniejszemi przedstawicielami kierunku badań, przeciwnego szkole W olfa, Lachma n n a i in. Prace N-a: „Erklärende Anmerkungen zu Homer’s Odyssee“ (3 t. Hannower 1826—40; dotyczą pierwszych 12-u pieśni); „Meletemata de Historia Homeri maxi-meque de scriptorum carminum aetate“ (t-że 1830—37, 2 t, Kiel 1837 i 1839); „Die Sagenpoesie der Griechen kritisch dargestellt“ (Brunświk 1825); „Die Heldensage der Griechen nach ihrer nationalen Gestaltung“ (Kiel 1841); „Beiträge zur Geschichte der epischen Poesie der Griechen“ (Lipsk 1862); Artykuł „Odyssee“ wEncyklopedji Er sch ai Grubera, w 4-ce. — Obok studjów nad poezją opisową N. zajmował się filozofj ą P1 a t o n a; wydał krytycznie j e-dno zpism jego p. u. „łon“ (Lipsk 1822), umieszczał rozprawy w programach uniwersyteckich, dotyczące pism Platona, greckich obrzędów religijnych, literatury greckiej i pedagogji.— Porów. Fr. Lübker„ G. W. Nitzsch in seinem Leben und Wirken“ (z portretem; Jena 1864); Rieck „Pädagogische Briefe. Aus der Erinnerung an G. W. Nitzsch“ (Bielefeld 1867), Nitzsch К ar ol W i 1 hel m (* w Serbiszczach (Zerbst) d. 22 grudnia r. 1818 - f w Berlinie d. 20 czerwca r. 1880), syn J e r z e g o W i 1 h e 1 m a N-a (ob.) historyk. Wykształcenie naukowe otrzymał w Kielu i Berlinie; w r. 1844 został w Kie-lu profesorem nadzwyczajnym historyi; w r. 1858 otrzymał katedrę zwyczajną; w r 1862 powołano go do Królewca; nakoniec w r. 1872 został profesorem w Berlinie, gdzie nauczał do śmierci. Z prac N-a najważniejsze są: „Polybius, zur Geschichte antiker Politik u. Historiographie“ (Kiel 1842); „Die Gracchen und ihre nächsten Vorgänger“ (Berlin 1847); „Ministerialität und Bürgerthum“ (Lipsk 1859; jako tom 1-y dzieła „Vorarbeiten zur Geschichte der staufischen Periode”), „Die römische Annalistik“ (Berlin 1873) i „Deutsche Studien“ (tamże 1879); po śmierci N-a z papierów jego wydano „Geschichte des

deutschen Volkes bis zum Augsburger Religionsfrieden“ (Lipsk 1883 —1885; 3 tomy; wyd. 2-e, tamże 1892; wydawca M a 11 h ä i) i „Geschichte der römischen Republik“ (tamże 1884 — 1885; 2 tomy; wydawca T h our et).

Nitzsch Fryderyk August Bertold (* w Bonnie d. 19 lutego r. 1832—f w Kielu d. 22 grudnia r. 1898), syn Karola I m manuel a N-a (ob.), również jak ojciec i dziad teolog protestancki. Po ukończeniu uniwersytetu wstąpił w roku 1857, jako nauczyciel, do gimna-zyum „zum grauen Kloster“ w Berlinie; w roku 1859 został tamże docentem prywatnym w uniwersytecie. W r. 1868 powołano go do Giessen na profesora zwyczajnego teologii; na takież samo stanowisko przeszedł w r. 1872 do Kielu i zajmował je do śmierci; między innemi ogłosił drukiem: „Das System des Boethius“ (Berlin 1860); „Grundriss der christlichen Dogmen-geshichte“ (tamże 1870); „Luther und Aristoteles“ (Kiel 1883) i „Lehrbuch der evangelischen Dogmatikń (Freiburg 1892).

Niu (Ni uc li też N i d) miara długości w Sya-mie, dzieli się na 4 Kabiżed=¹/₁₂ Kyb (kup) =20.63 mm.

Nina, gruppa wysp na oceanie Spokojnym, należąca do archipelagu Tonga, pomiędzy Tonga, a wyspami Samoańskiemi, zajmuje 31 km, kw„ składa się z wysp Tafahi (Boscawen), 17 km. kw. i Niuatabutabu (Kappel), 14 km. kw.; obiedwie są pochodzenia wulkanicznego i nie mają dobrych portów. Mieszkańców liczy około 1000, chrześcian; z tego mniej lub więcej trzy czwarte przypadają na Niuatabutabu; podlegają oni naczelnikowi, zamieszkałemu we wsi Hihipu.

Niu - CZUań, port w Mandżuryi ; leży pod 40°43' szer. półn. i 122°23' dług. wscliodn. od Greenwich, przy uściu rz. Lialio do zatoki Lia-toń; zamarza co rok na 4 do 5 miesięcy. N. prowadzi handel ożywiony z Japonią i Syberyą (przez Mandżuryę i Władywostok). W r. 1892 przywóz wynosił 7 280 614 taelów (bawełna, nafta), wywóz 9 082 309 taelów (bób, jedwab, skóry, futra). W porcie zatrzymało się w ciągu r. 1893: 353 parowce o 273 730 tonnach i 38 żaglowców o 16 483 tonnach.

Niue (Savage Island), wyspa na Oceanie Spokojnym, na wschód od wysp Tonga, na połudn.-wschód od wysp Samoańskich, pod 19°10' szer. połudn. i 169°50' dług. zach. od Greenwich; zajmuje 94 km. kw. (1.7 mil kw.), jest żyzna i pokryta roślinnością bujną. Mieszkańców liczy 5 000 ze szczepu polinezyjskiego, w r. 1864 nawróconych na chrześcianstwo. Niulandzka gub., ob. Nyland.

Nivelle de la Chaussée Piotr Klaudyusz (* w Paryżu r. 1692—f d. 14 marca r. 1754), pisarz dramatyczny, przez spółczesnych ceniony, który wywarł wpływ widoczny na dramaturgię późniejszą, pomimo, że nie był obdarzony zdolnościami bardzo wybitnemi. — Po raz pierwszy

Ked.

Posiada kościół św. G i e r-

Red.

Red.

M. H.

S. K.

wystąpił w r. 1733 ze sztuką w 3 aktach, wierszem, p. n. „La fausse antipathie“, którą można uważać za pierwowzór dramatów mieszczańskich, później tak chętnie wystawianych. Następnie, w krótkich odstępach czasu, ogłosił jeszcze szereg pokaźny dramatów, tragedyi i komedyi, po większej części bardzo przeczulonych, ale mających wówczas powodzenie; rozgłosu największego nabył przez sztukę „Préjugé à la mode“ (г. 1735), która się do tego stopnia podobała, że mu w r. 1736 otworzyła podwoje Akademii francuskiej. — W r. 1762 Sablier wydał razem utwory N-a („Oeuvres complètes“; 5 t.).— Por. Lan son „Nivelle de la Ch. et la comédie larmoyante“ (Paryż 1887).

Nivelles (Nyve 1), miasto w Belgii, stolica prowincyi Bral? antu, nad rzeką Tliines, stacya węzłowa dróg żelaznych Manage-Wavre, Bruk-sella-Luttre i N.-Fleurus. Mieszkańców liczy 10 642 (r. 1890). trudy w stylu romańskim, kolegium, szkołę przemysłową, seminaryum dla nauczycieli i nauczycielek, trybunał; wyrób koronek, tkanin wełnianych i bawełnianych, farb i tytuniu; ra-linerya soli i warsztaty kolejowe. Aż do najazdu francuskiego podczas wojen rewolucyjnych w N. było opactwo dla panien szlachetnego rodu, a ksieni tego opactwa miała godność książęcą.

Nivernais, dawna prowincya Francyi przedrewolucyjnej, której część największa jest dziś departamentem Nièvre, w którym leży też stolica dawna ziemi tej Ne vers (ob.), część mniejszą przyłączono do departamentów Cher i Loiret.—Prowincya N., nosząca tytuł księstwa, graniczyła od północy z Orléanais i Auxer-rois, na zachód z Bourbonnais, na wschód z Berry. Dzieje jej ob. p.w. Ne vers (miasto).

Nivernais Ludwik Juliusz Barbon Mancini-Mazarini książę (duc) de (* w Paryżu d. 16 grudnia r. 1716—f tamże d. 25 lutego r. 1798), pisarz i dyplomata francuski, za młodu też i wojskowy. Słynny kardynał Ma-z ar i n (ob.) był jego dziadem wujecznym, rodzicami zaś Filip Juliusz Franciszek к s. de N e V e r s i Marya Anna ze S p i n o 1 ó w genueńskich, sam początkowo używał tytułu księcia (prince) de Ver g ague. Wychowanie odebrał bardzo staranne pod przewodnictwem księdza Beau regard a, uczęszczając zarazem na wykłady w paryskim Collège Louis-le-Grand. W piętnastym roku życia (d. 17 grudnia r. 1730) ożeniono go już ze starszą o rok wnuczką kanclerza de Pontchartrain. W r. 1733 bił się we Włoszech pod dowództwem V ill ar sa (ob.), a zostawszy w r. 1735 dowódcą pułku Limousin, stał na jego czele podczas wojny w Czechach, której trudy podkopały zdrowie jego tak znacznie, że w r. 1743 opuścił służbę wojskową ze stopniem brygadyera, poczem przeszedł do służby dyplomatycznej.—-Napisawszy piękny poemat p. n. „Délie“, poświęcony żonie swej, w lu

tym r. 1743 przyjęty był do Akademi francuskiej. — Od r. 1748 do 1752 był ambasadorem francuskim w Rzymie i wtedy dokazał tego, że dzieło Montesquieugo „Esprit des Lois“ nie zostało umieszczone na Indexie. — Lata 1757 i 1756 spędził jako ambasador w Berlinie, gdzie go wprawdzie Fryderyk II zaszczycił członkostwem swej Akademii berlińskiej, ale gdzie mu się nie udało odnieść powodzeń dyplomatycznych. W r. 1463 przyczynił się do zawarcia pokoju z Prusami. — Odtąd zajmował się tylko pracami naukowo - literackiemi i majątkowemi, własnemi, odziedziczywszy w r. 1768 księstwo Nevers po ojcu, i w nim zaprowadził dobrowolnie urządzenia liberalne, zrzekając się wielu ze swych praw feodalnych. — W r. 1771 stał po stronie parlamentu, stroniąc jednak od intryg dworskich. —Od czerwca r. 1787 do lipca r. 1789 był ministrem stanu bez teki. — Jako szczery wyznawca zasad liberalnych, po wybuchu rewo-lucyi nie opuścił Francyi, ani też występował przeciwko nowemu porządkowi rzeczy, co go jednak nie ochroniło od prześladowań, ani od uwięzienia za czasów Robespierra.— N. był potomkiem męskim, ostatnim w rodzie swym, z małżeństwa pierwszego miał jeno dwie córki: Helenę Julię Rozalię (* r. 1740—+ r. 1780), wydaną za hr. de G i s or s, syna marszałka d e Belle-Isle i Adelaidę (* w r. 1742) wydaną za ks. de Brissac, zamordowaną okrutnie przez tłum rozszalały w Wersalu r. 1792.— Wydanie zbiorowe prac ks. de N. („Oeuvres complètes“) wyszło w Paryżu w r. 1796 w 8-u tomach, nadto tamże w r. 1807 jego dzieła pośmiertne („Oeuvres posthumes“) w 2-ch tom.— Por. L. Perey „Un Petit-Neveu de Mazarin“ (Paryż 1890) i tegoż „La fin du XVIII siècle, le duc de Nivernais“ (tamże 1891).

Nivoit Jan Chrzciciel inżynier i geolog francuski (* r. 1839) W r. 1861 ukończył szkołę górniczą w Paryżu. — Zajmował się szczególnie geologją i w r. 1876 pracował przy układaniu mapy geologicznej Francyi—w roku 1881 wezwano go do wykładu mineralogii i geologii w szkole dróg i mostów w Paryżu. Jemu to zawdzięcza się dzieło znakomite „Géologie appliquée à Part de Fingenieur“ (Paryż 1887). Pisał także wiele artykułów do Ency-klopedyi chemicznej de F remy.

Nivôse (t. j. miesiąc śnieżny), czwarty miesiąc roku w kalendarzu republikańskim, francuskim, który trwał od 21 grudnia do 19 stycznia. Ob. Kalendarz.

Niwa, wyraz ten oznaczał pierwotnie tylko rolę nową, czyli nowi n ę, (ob), świeżo pod uprawę wziętą, bądź po lesie wyciętym, bądź po pastwisku. Od dawna wszakże już pojęcie to rozszerzono na wszelkie pola uprawne, jak o tern świadczy Cnapius w „Słowniku“ swym („ali-ąui usurpant pro quovis arro“). Dziś N. znaczy zupełnie to samo co rola, zwłaszcza w języ.

lU-d

h₇

—7Î

ku poetycznym, gdyż w potocznym rzadziej wyrazu tego używamy.

N iwa, herb polski ob. Smoczyński.

Niwelacya, po polsku Poziomowaniem zwana, jest to wyszukiwanie za pomocą narzędzi właściwych, punktów położonych na jednakowej wysokości, lub wyznaczanie różnicy wzniesienia punktów, położonych na wysokości rozmaitej. Wysokością punktu danego nazywamy wzniesienie pionowe jego ponad płaszczyznę pewną, przyjętą za porównawczą. Do wykonania tych czynności służą narzędzia poziomni-cze (niwelacyjne), które, w jakimkolwiek bądź punkcie ustawione, wskazują nam linje celu poziome, a jako narzędzie pomocnicze służy tu łata p o z i o m n i c z a, t. j. miara, ustawiona prostopadle, która wytwarza nam linie prostopadłe w danym punkcie. Wykonanie więc ni-welacyi następuje przez odczytanie na łatach niwelacyjnych, wysokości pionowych za pomocą narzędzia niwelacyjnego, wyznaczającego nam linie celu poziome. Poziomnica {Libella) l przytwierdzona do łaty m, mającej około 3 metrów długości i 5 na 10 cm. grubości, tworzy najprostszy przyrząd niwelacyjny, t. j. t. zw. łatę zpoziomniczą(grundwagę) (fig. 18). Dla oznaczenia różnicy wysokości między punktami A i B, pionowe w płaszczyźnie 1Х1Х i l₂l₂, przez nie przeprowadzone, są prawie równoległe, a linie poziome РхРг i Pxi?₃ będą do nich prostopadłe. Z fig. 19 widoczny jest związek pxPx -j- PXB₂ = p₂I\, ( PJiź = PxP₂) albo hx -f (h₂ — h}) = h₂ wyraz h,—h₁ przedstawia różnicę wysokości punktów Px\ P₂, oznaczywszy tę różnicę dla uproszczenia znakiem Ali, otrzymamy hx -\- Ali — h₂. Zatem wysokość punktu pewnego możemy oznaczyć, skoro znamy wysokość drugiego punktu,

!t

f_2.

h₂

Fig. 19.

oraz różnicę tych wysokości. Zamiast linii poziomych, przechodzących przez punkty pl i p2 możemy przeprowadzić i inne, jakiekolwiek poziom, np. ixi₂ w wysokości (fig. 20), a wtedy

ii

i;

hi

1,

Fig. 18.

których odległość nie przenosi 3 metrów, kładzie się jeden koniec łaty m na A, w В zaś ustawia drugą łatę podzieloną na centymetry, i przykłada do niej łatę m wznosząc ją lub opuszczając, dopóki poziomnica nie zostanie doprowadzona do poziomu, t. j. dopóki bańka po-ziomnicy nie stanie pośrodku. Odstęp a odczytany na łacie, daje różnicę wysokości między A i B. Powtarzając opisaną czynność kilkakrotnie, można niwelować i między punktami, których odległość przewyższa długość łaty, zabijając co 3 metry kołki równo z ziemią, i używając ich jako punktów pomocniczych. Przy niwelacyi gór stromych, urwisk i skarp, łata z poziomni-cą znajduje zastosowanie korzystne.—Teorya ni-welacyi opiera się na zasadach następujących: Gdy oznaczymy NN (fig. 19) jako płaszczyznę porównawczą, to wszystkie punkty, mające jednakową odległość od tej płaszczycny, leżeć będą na tej samej wysokości, np. Px i I!

P₂ i B₂. Ponieważ odległość pionowych lx i l2 w punktach px i p₂ w stosunku do całego obwodu kuli ziemskiej jest niewielka, więc linie

a także

fi

Ab

b*

Fig. 20.

na liniach pionowych, przechodzących przez punkty Рг i P₂, części l\ix = lx i części PĄ₂ — l2 mogą być także odmierzane. Z rysunku widoczne, że hr-\-lx—l₂ = h₂ i Ah = l1 Jix -j- Д7г — h₂. Wysokość li₂ możemy również wyprowadzić i z hx, określiwszy najpierw wysokość h\ linii poziomej pomocniczej ixi₂ z równania hi = hx -j- lx , a następnie otrzymamy h₂ = hi — l₂. Oznaczywszy cały szereg wielkości l₂, 7₃ . I ziomu pomocniczego łą otrzymamy wysokości punktów pojedynczych z równań h₂ = hx—1₂, hz = hi — lA, hn = hi — la. Zastosowawszy wzory powyższe do określenia różnic wysokości kilku po sobie następujących punktów, jak to

l₂ a więc

11 У

t. j. odległość punktów od po-

pokazano na fig. 21, otrzymamy szereg tych różnic. Tak np. h.> = \ -f- ДЛХ, /?₃ = Л₂ -j- АЛ Ji4:=h₃-\-&h₃, hn =

+ ^1 + ^^2 Я" H⁻ • • • • -^n wyższe są kluczem do rozwiązywania zadań przy wyznaczaniu różnic wysokości. Równaniom tym odpowiadają stosowne czynności przy poziomowaniu i tak: 1) Oznaczenie różnic wysokości między punktami 1 i 2, 2 i 3, 3 i 4 (fig. 21), aż do n—₁ i n w pewnym kierunku wytyczo-

!■

h₂

N.N.

i odczytać punkt najwyższy. W czasie wiatru silnego, poziomowania nie należy dokonywać.— //n-i-j-Aftn-! albo hn =\-\-    poziomowania potrzebne są dwie zupełnie

Równania po- jednakowe łaty, tylko przy małych robotach jedna łata wystarcza. Przy poziomowaniu po linii, należy przedewszystkiem linię wytknąć i przemierzyć łańcuchem, przyczem co 100 metrów wbija się kołki oznaczone liczbami, kołki te nazywa się pikietami. Kołki wbija się także w tych punktach, w których spadki zmieniają się nagle, np. na krawędziach, i na dnie rowu, u podnóża, i na wierzchu pagórków; punkty takie oznacza się literami i mierzy ich odległość od poprzedniego pikietu. Na wszystkich punktach, wyżej określonych, stawia się łaty, i odczytuje odpowiednie wysokości.—Bieg zajęcia w polu jest następujący: po skontrolowaniu dokładnem narzędzia, ustawiamy je w środku pomiędzy przeciwnemi dwoma punktami I i II, na których ustawiamy łaty — odczytuje się po-działki na obu łatach, najpierw na I, potem na II, zapisuje w dzienniku; łatę z punktu I przenosi się na III, a na II powinna stać nieporuszona; przenosimy następnie narzędzie poziomnicze na stanowisko między punkt II i III, odczytujemy przedziałki na łatach i zapisujemy je, poczem z punktu II przenosimy łatę na punkt IV, a na punkcie III stoi nieporuszona i t. d. postępujemy. Do zapisywania, odczytywanych na łacie wielkości, służy osobny dziennik pozioinniczy, poniżej przedstawiony. Wniesione jest tu oznaczenie między punktami 012 i 015. Urządzenie dziennika jest widoczne z nagłówków kolumn.

-i •

k.

4.

N.N.

Fig. 21.

nymi, czyli tak zwane poziomowanie po linii, z ciągle zmienianem stanowiskiem narzędzia, co odbywa się na podstawie wzorów Ahn = l\—?n; hn = Ьл + Aha. 2) Zdejmowanie wysokości wielu punktów dokoła z jednego stanowiska, przy określaniu za każdym razem wysokości linii celu, co dokonywa się na podstawie wzorów hi = hx -)- ?x i h^ — hi — ln ■ Chcąc oznaczyć różnicę wysokości dwu punktów stałych, należy za pomocą narzędzi poziomniczych oznaczyć pojedynczo różnice wysokości między ko-lejnemi parami punktów 112, 2 i 3 i t. d. Owe pary punktów są w takim ze sobą związku, że każdy z punktów jest wspólnym dla dwu po sobie idących wysokości; zatem różnicę wysokości hc — lu między punktem początkowym (ha, ), a punktem końcowym (/?+, wynaleźć można ze wzoru

hc ha — AAx —|— ДД₂ -j- Ah₃ —j—... Ahn. Dokładność poziomowania zależy od tego, aby punkt wspólny dla oznaczenia dwu po sobie następujących różnic w czasie tego oznaczania pozostawał niewzruszony. Odległości celu dla każdorazowego stanowiska narzędzia powinny być o ile możności równe, mniej lub więcej około 50 metrów, na nierównym gruncie wypadnie odległość tę odpowiednio zmniejszać. — Przy poziomowaniu trzeba jeszcze zwrócić uwagę na to, aby poziomnicę (libelli), nie wystawiać na działanie promieni słonecznych, dalej, jeżeli nie jesteśmy pewni, czy łata poziomnicza stoi w postawie prostopadłej, to należy nią opisać łuk, leżący w płaszczyźnie prostopadłej,

012

015

Odległość

celu

50

50

50

50

40

40

30

30

Odczytanie łaty ln

Sprawdzenie . .

Aha — lj — ln

albó

hi = hj -j- 1

Wysokość

ha =h,-j-Ahn

albo

hn =hi —ln

Uwagi

0.475

1.413

1.297

1.433

1.483

2.005

1.671

1.422

0.229

173.577

0.938

0.136

0.522

172.639

172.639

172.503

172.503

171.981

171.981

171.830

+ 6,293

— 4,926

— 1.367

0.229

1.938

1.367

1.367

183.577

zwane-braku budowli

Jeżeli wysokość punktu początkowego jest znaczną (np. 012 = 173.577 przez związanie ze znakiem stałym niwelacyi państwowej) to i wysokość każdego pojedyńczego punktu można obliczyć ze wzoru hn = hx -j- AAn . Jeżeli dla oznaczenia wysokości, nie mamy żadnego punktu stałego, niwelacyjnego, do którego moglibyśmy odnieść nasze poziomowanie, to należy obrać jakiś stały poziom, oznaczyć go na gruncie i w ciągu całej czynności utrzymywać go bez zmiany. Wykonywamy zaś to w ten sposób, że pewien znak żelazny umocowujemy w ścianie budynku, albo w kamieniu, mocno w ziemię osadzonym, i nadajemy mu pewną wysokość dowolną, np. 100, 50, 10 i t. p. metrów, która oznaczać ma wysokość poziomu porównawczego. Ten poziom porównawczy, dowolny, powinien być zawsze tak obrany, i tak oznaczony, iżby liczby dla wysokości poziomowanej były dodatnie (ze znakiem -]-), t. j. aby żaden punkt obszaru nie leżał niżej od poziomu zera. Wyżej podany, najprostszy sposób oznaczania wysokości jest o tyle niedokładny, że gdy choć jedno odczytanie na łacie jest błędne, cała od początku praca staje się nieużyteczną—należy więc natychmiast w polu sprawdzać odczytywane na łacie liczby, — a to osiągk się przez zastosowanie łat z wypisanemi na nich tak istotnemi wysokościami, jak i ich dopełnieniami dziesiętnemi. Po odczytaniu wysokości rzeczywistej na łacie, odczytujemy jej dopełnienie dziesiętne, a przy zapisywaniu go, jednocześnie sprawdzamy w pamięci, czy dopełnienie dziesiętne odpowiada liczbie zapisanej. Jeszcze większą dokładność wyników niwelacyi osiągamy przez zastosowanie łat, zaopatrzonych w podział-kę i na stronie odwrotnej, która względem podziałki przedniej przesunięta jest o pewną, jakąkolwiek wysokość. Przez takie urządzenie łat otrzymujemy jakby dwa zupełnie od siebie niezależne oznaczenia jednej i tej samej wysokości—jakby dwa poziomowania. Postępowanie jest następujące: po odczytaniu podziałki przedniej, i zapisaniu jej, nie zdejmując łaty, należy obrócić ją na podkładce i na stronie odwrotnej odczytać podziałkę, i również zapisać ją. Oba odczytania nie powinny się od siebie różnić więcej niż o parę milimetrów, a do ustalenia wysokości bierze się przeciętną. Powierzchnię porównawczą, do której odnoszą się wszelkie wysokości, stanowi średni poziom morza. Zadaniem więc poziomowania jest oznaczenie wzniesienia pewnego punktu ponad ów poziom średni.—Za podstawę poziomowali w Rosyi służy stan wód morza Bałtyckiego w Kronsztadzie, Punkt O (zero), odpowiadający średniemu poziomowi morza wyryty jest na palu postawnym portu Kronsztadzkiego, noszącym urzędowe miano „Futsztoku“; pomiary wysokości, określane w państwie dla całego szeregu stacyi dróg żelaznych, obserwatoryow, przystani morskich i t. d. liczone są od zera owego „futsztoku“ w sąż

niach rosyjskich.—W Warszawie poziomowanie ulic do celów kanalizacyjnych odnosi się do zera Wisły pod Warszawą (pal mostu głównego) położenego o 78.792 metrów nad poziomem morza Bałtyckiego sieci rossyjskiej, t.j. nad zerem „futsztoku“ Kronsztadzkiego.—W Austryi za powierzchnię porównawczą służy poziom morza Adryatyckiego przy średnim stanie wody w Trye-ście; we Francyi, ustawiony jest w Marsylii; w Belgii stan wody notowany w Ostendzie; w Holandyi —za porównawczy poziom służy zero wodowskazu Amsterdamskiego. W Prusiecli za płaszczyznę porównawczą przyjęto poziom morza Bałtyckiego, i powierzchnię tę wyznaczono pośrednio na niewielkiej podziałce pionowej, ustalonej na murze obserwatoryum berlińskiego kreską z napisem: 37 metrów nad NN. Znaczy to, że jako poziom porównawczy, poziom zera (Normal-Null fläche) N N, przyjęta jest w Pru-siecli powierzchnia średniego zwierciadła wód morza Bałtyckiego, położona o 37 metrów niżej znaczku podziałki berlińskiej. Na mapach niemieckich podawane są wysokości miejsc, a państwo pokryte jest siecią znaków stałych, poziomniczych, ustawianych co dwa kilometry na drogach bitych, państwowych i drogach żelaznych. Dla oznaczenia wysokości punktów w jakiejkolwiek okolicy, powinniśmy znać wysokość przynajmnej jednego z punktów nad powierzchnią morza. Podług oznaczeń porównawczych S. Rylkego względne wysokości punktów O odnośnie do powierzchni berlińskiej N N czynią:

dla O w Kronsztadzie (Rosya) -|- 32 metr. (wyżej od N N.)

dla O w Amsterdamie (Hollandya) — 0.165 metr. (niżej od N N.)

dla O w Tryeście (Austrya) — 0.37 metr. (niżej od N N.)

Poziomowanie może być zastosowane albo w celach naukowych, albo w celach technicznych. W celach naukowych, zwane precyzyjnym, używa się przy pomiarach całego kraju, państwa, z uwzględnieniem pomiarów międzynarodowych; chodzi tu o stosowanie punktów związkowych, stałych, których wysokość i ponad poziom średni morza są ściśle oznaczone. — N. w celach technicznych, zwana małą, zastosowuje się do powierzchni gruntów, wązkich pasm t. j. profilów i długości, jak: drogi zwykłe, koleje żelazne, kanały, rzeki i t. p.—przytem punkty stałe, ,,re-perami“ zwane, należy brać co ¹f₂ kilometra. Jako punkty stałe uważa się: istniejące budynki murowane, mosty, koleje żelazne i t. p., t. j. w ogóle takie, których wysokość pozostaje ściśle niezmienna, i które służą do tak go nawiązywania N-i. W odpowiednich, należy wprost w ziemi osadzać mocno słupki kamienne lub drewniane. Punkty stałe służą do następnego sprawdzania N-i—i powinny być na mapach niwelacyjnych dokładnie onaczone — przy N-ach ważniejszych należy złączyć się z punktami stałemi sieci ogólnej, niwelacyjnej w państwie. --N. rzek odbywa się za pomocą wyznaczania profilów poprzecznych — gdy chodzi o rzeki mniejsze, rozpina się sznur w poprzek rzeki, który służy wtedy zarazem za poziom niwelacyjny — gdy sprawa z więk-szemi, to poziom ich wody służy za płaszczyznę porównawczą, przyczem na brzegach wbija się pale odpowiednie, w celu oznaczenia stanu wód i spadku rzeki.—Wyżej opisana N. zwie się geometryczną.— Można także niwelować sposobem trygonometrycznym, t. j. za pomocą mierzenia kątów nachylenia, czyli tahymetrycznie (ob.

T achy metr) co zastosowuje się gdy miejscowość jest nadzwyczaj górzysta. — N-i w przybliżeniu można dokonywać także za pomocą barometrów (ob. Barometr), taka znajduje za-stowanie w badaniu krajów nieznanych—w celu oznaczenia wysokości wzniesienia się balonem— do mierzenia wysokości gór i t. d.—Po dokonaniu robót w polu i po obliczeniu wszystkich wysokości, należy przedstawić je na rysunku odpowiednim. Jeżeli N. odbywała się wzdłuż linji t. j. przez oznaczenie przekroju poprzecznego, to na tymże przekroju, jak fig. 22, oznacza się dwie linje: górną, przedstawiającą prze-

..

■J«"

In

oS

гЛ*-⁸

,***

v;

’A^

—Oh h

185

R

f’

го

«i

i «-

гч

— f.67

O# i

■л

ill

5*’* —

*68

О.

i5 I ia I K

Ob z -

Us

S' § O O S.

«i »i с*ы    et

16 Ml L-> I

C* à й

IW

<N

1.8»

19 4

»» I *7»

ь <* 6

Fig. 22.

strzeń powierzchni gruntu idealną, płaszczyznę pionową, i dolną linię normalnego zera. Na tej linii dolnej odznaczmy na pewną skalę wszystkie punkta niwelowane, a z nich wyprowadzamy prostopadle w celu wyznaczenia wysokości gruntu w tern miejscu. Dla wyraźniejszego przedstawienia stosunków wysokości odcinamy na tych prostopadłych długościach 5, 10, 20 i 50 razy większe, niżby wypadało z podziałki przyjętej dla długości w poziomie. Przy N-i powierzchni należy sporządzić tak zwaną mapę niwelacyjną, (fig 23). Wnosząc wprost do planu kierunki profilów i wysokości punktów, otrzymamy plan niwelacyjny pokryty cyframi,

es3

85)

86 •

JH.7

нс, а

• '8S-

вВ9

<вч>

■'67,

siu

<в*>

вч.г'

61.1 ■

83Л

66,

89' '

866

J)tb

■■'tit Г\ \    . • '/fir

N... —

У SU

"ЗД /

esi.

su

81я

C.)

93.9

èj i

Ssj

63.1

865

as

890

'Sri

esj~

67.6

16

'OQy^69.6

SiJ

9i os

Fig 23.

nie dający jednak jasnego wyobrażenta o kształtach powierzchni niwelowanej. Znacznie jaśniej przedstawia się rzecz, jeżeli we wszystkich profilach odnajdziemy punkty jednakowej wysokości, jako to, punkty leżące 1, 2, 3... metry nad przyjętym horyzontem, i połączyć je linią krzywą. (Na rys. 21 linie krzywe 82, 83, 84... przedstawiają punkty jednakowego wzniesienia na gruncie). Linia taka zowie się warstwicą „(izohypsą)”, linią jednakowej wysokości.—War-stwice podlegają prawom następującym: a) warstwice zbliżają się, lub oddalają wzajemnie od siebie, stosownie do tego, jak spadek zwiększa się lub zmniejsza; b) warstwice wypukłe względem nizko leżących linii np. łożyska rzeki oznaczają pagórek, wklęsłe dolinę; c) linia, przecinająca warstwice, ma spadek równy różnicy wysokości między warstwicami, podzielony na poziomą długość linii; d) linia przecinająca warstwice pod kątem prostym jest zatem linią spadku największego. — Por. Jar-mund „Pomiary i Poziomowanie” (Warszawa r. 1861); Z brożek „Geodezya” (Lwów r. 1872); Reinhertz „Poziomowanie” (tłómaczył J ę -drzejewski, Warszawa r. 1900—Stampfer „Das Niveliren“ (Wiedeń 1874).

Niwelacyjne narz§dzia. Narzędziem niwela-cyjnem najważniejszem jest poziomnica (ob.) dalej węgielni ca (ob.), używana w miejsce poziomnicy (libella) do robót nie wymagających zbytniej dokładności. Poziomnica lub węgielni-

ca przytwierdzona do łaty stanowi najprostszy przyrząd niwelacyjny (ob. N i w e 1 a c y a), do których zaliczamy także Kątomiar połączony z poziomnicą, następnie tak zwana waga wodna ( Wasserwage), lub rtęciowa, polegająca na prawie rur spółkującyeh, a dalej: dyopter z poziomnicą; jest to narzędzie używane do pomiarów gruntu. Narzędzia te jednak nie dają wyników dokładnych, i za pomocą nich możemy niwelować tylko na odległościach krótkich. Ni-welacyę dokładną osiągnąć możemy tylko za pomocą takiego narzędzia niwelacyjnego, w któ-rem poziomnicą połączona jest z lunetą, zwaną lunetą niwelacyjną, i łat niwelacyjnych zaopatrzonych w poziomnicę okrągłą.—Ustrój lunety samej (fig 24) polega na połączeniu dwucli so-

Fig. 24.

poziomnicy, co uskutecznia się przez nieznaczne przesuwanie krzyża nicianego, umieszczonego w pierścieniu p, który za pomocą śrubek ś ś daje się cokolwiek przesuwać w kierunku pionowym. Luneta połączona z poziomnicą stanowi właściwe narzędzie niwelacyjne (poziomnik) (fig. 26). Linia celu a a musi być równoległa do osi t t poziomnicy, a ta jest pozioma, gdy bańka powietrzna góruje w środku poziomnicy. Zależnie od sposobu połączenia poziomnicy z lunetą, owe zastrzeżenie podstawne, co do równoległości między osią poziomnicy, a linią celu, osiąga się w sposób rozmaity. I tak, luneta z poziomnicą może być tak połączona, jak to schematycznie na fig. 26 przedstawiono. Ramiona В dźwigają lunetę' C z poziomnicą L i połączone są stale z osią obrotową Z, osadzoną w tulejce H, podtrzymywanej przez podstawę trójkątną !). Taka podstawa umożliwia przy pomocy śrub nastawnych S, S, S, nietylko nastawienie osi Z do pionu, ale i nastawienie poziomej linii celu w jakimkolwiek kierunku dowolnym, jeżeli tylko oś poziomnicy i linii celu pozostają przytem prostopadłe do osi obrotowej Z,

czewek L i lt zbierających promienie. Działanie tego połączenia soczewek jest następujące: Soczewka L, przedmiotowa, daje obraz rzeczy- t wisty przedmiotu, zmniejszony i odwrócony. Obraz ten staje się znowu przedmiotem dla soczewki drugiej, ocznej, która daje obraz pozorny i powiększony. Soczewka oczna pomieszczona jest w lunecie w oddzielnej rurce ruchomej, a to w tym celu, aby obserwując przedmioty z różnej odległości, można było soczewkę tę ustawić w wygodnem dla oka oddaleniu, co odbywa się za pomocą kółka zazębionego i odpowiedniego drążka T. Dla zatrzymania wszelkich promieni błędnych, czyniących obraz niewyraź nym, rura wewnętrzna jest poczerniona, i zaopatrzona w zasłonki pierścieniowate b h.—Przy poziomowaniu chodzi o ustalenie pewnych określonych linij celu (ob. Niwelacya), co osiąga się przez wyznaczenie między soczewką przedmiotową, a oczną pewnego punktu, który ze środkiem optycznym soczewki daje linię celu-punkt ten leży na przecięciu krzyżujących się linii, czyli na krzyżu, zrobionym z dwuch nitek, umocowanych w pierścieniu p (fig, 25). Linia

I-

N.

90°

*/

f.....

~ TournoiegCe

Fig. 26.

i«'

s¹

fill- \

mmi

_ -\\\\\\\\\\\.

щшжк

Щш

s'

Fig. 25.

celu w lunecie powinna być równoległą do osi

Wielka Enc. Ilustr. Zesz. 18b. S. II. T. III.

Widok ogólny takiego narzędzia poziomnicze-go (p o z i o m n i к a) przedstawia fig. 27. na str. 98 Całe N. n. przytwierdzone jest do grzbietu К trójnogu wysokiego na 1¹/<, metra. W koniec dolny tulejki H wśrubowana jest muterka M, która stanowi zakończenie drążka nagwintowanego C. Mocna sprężyna /', wskutek przykręcenia mu-terki m, ciśnie na pierścień t, oparty o spód grzbietu trójnoga K, i przyciąga przez to końce śrub sss we wgłębienia n, znajdujące się na powierzchni górnej K, mającego występy A, do których przytwierdzone są nogi podwójne za pomocą śrub E. Nogi te zakończone są okuciami stalowemi.—Ustawienie narzędzia niwelacyj -nego do poziomu, t. j. dla otrzymania lilii i poziomych celu, odbywa się w sposób następujący: przyjmując, że oś poziomnicy, jest prostopadła do osi obrotowej narzędzia, chodzi już tylko o ustawienie do pionu osi obrotowej. W tym celu na-

■itgj

ii

'l ' i

jeżeli w oby-

fei

00^ oi a

Ö2!

63

Ml

05

561

07'

09

łój

ГГ

rj

14]

TT

Te]

[T7

ьН|.'    .........Ï3 ь

Fig 28.

leży lunetę tak skierować, aby poziomnica miała kierunek równoległy do linii przechodzącej przez duże śruby nastawne S $; bańkę powietrzną przy pomocy śrub tych ustawiamy w środku poziomnicy. Następnie lunetę obracamy o 90°, przez co poziomnicę ustawiamy w kierunku trzeciej śruby S, a bańkę powietrzną przy pomocy tej śruby doprowadzamy ponownie na środek poziomnicy.' Dla sprawdzenia kierujemy jeszcze raz lunetę na śruby S S, i za pomocą nich wyrównywamy odskok bańki, i jak po-

------- _

Ja

m.

Fig, 27.

przednio postępujemy dopóty, dopóki nie osiągniemy upoziomowania ogólnego, stałego, t. j. dopóki bańka powietrzna w każdem położeniu lunety nie znajdzie się na środku poziomnicy. Przed każdem użyciem narzędzia należy koniecznie sprawdzić, czy: 1) oś poziomnicy jest prostopadła do osi obrotowej i 2) czy linja celu jest równoległa do osi poziomnicy. Co do pierwszego, to po dokładnem ustawieniu narzędzia, ustawiamy lunetę równolegle do dwuch śrub nastawnych S— bańka powietrzna powinna znajdować się dokładnie w środku poziomnicy—poczerń obracamy lunetę o 180°—jeżeli ukaże się odskok bańki, to usuwamy go w połowie przy pomocy śrub nastawnych, a w drugiej połowie za pomocą śruby s, znajdującej się przy pozio-mnicy — poczem lunetę obracamy o 90° — następnie wznawiamy położenie pierwsze i regulowanie ponawiamy dotąd, aż odskoki bańki znikną najzupełniej. Co do 2-ego, to przekonać się możemy o tern, ustawiając N. n., t. j. poziomnik między dwiema łatami w dwuch równych postawach, raz w pośrodku łat, a drugi raz w pobliżu jednej z tychże łat dwuch razach różnicę wysokości otrzymamy jednakową, to jest oznaką, że linia celu jest równoległa do osi poziomnicy, w razie przeciwnym należy niedokładność tę usunąć za pomocą podnoszenia lub opuszczania krzyża nicia-nego śrubkami i- s, a czynność przestawiania i regulowania narzędzia powtarzamy tak długo, aż różnica zupełnie zniknie. - Sposób połączenia lunety z poziomnicą może być rozmaity i tak: poziomnica może być stale przytwierdzona do lunety, i znajdować się nad nią lub pod nią—dalej luneta może być przekładana: ustawiona w widełkach i albo stale połączona z poziomnicą albo oddzielnie. Taki ustrój zapewnia ściślejsze i dogodniejsze regulowanie narzędzia, które dokonywa się przez wizowanie jakiegoś punktu, następne przekładanie lunety, i wizowanie znowu tegoż samego punktu, jeżeli linia celu u obudwu razach znajduje się na tej samej wysokości, to jest to oznaką dobrze uregulowanego narzędzia. Stosownie do użytku, do jakiego służyć mają N. n. rozróżniamy: 1) małe, t. zw. kieszonkowe, osadzone na prostym kiju, służą tylko do robót podrzędnych i wstępnych; 2) średnie, do robót mniej ważnych, jak profile, drenowanie itp. i 3) wielkie, czyli precyzyjne, silnie zbudowane, służące do robót bardzo dokładnych. Teodolit (ob), może także służyć za narzędzie niwelacyjne.

Niwelacyjne łaty są to 3 do 4 metrów długie łaty z podziałką centymetrową, wyrobione z drzewa topolowego, suchego, o przecięciu w kształcie litery T pojedyń-czej lub podwójnej, grube na centymetr jak rys. 28 (przekrój). Powierzchnia aa jest olejno na biało pomalowana, i począwszy od dołu 00 (fig. 28) w poprzek kreskami na centymetry podzielona. Liczby na łacie są odwrócone, ponieważ obraz w lunecie jest odwrócony. Dla wygodniejszego i pewniejszego odczytywania, pola działek pomalowane są na przemian, co metr farbą czerwoną i czarną.—Przy poziomowaniu jest rzeczą konieczną, aby wzniesienie, zmierzone za pomocą łaty, podczas określania kolejnych różnic wysokości dwu lub więcej punktów, pozostawało zupełnie niezmienne; do tego celu służą podkładki pod łaty, kształtu, jak na rys. 28 u, mające w środku półokrągły występ (guzik), dokładnie przystający do wgłębienia wyrobionego w okuciu Żelaznem łaty, co ma na celu, aby, przy obracaniu łaty na guziku, wysokość łaty nie była naruszona. Do trzymania łaty służą rękojeści g g. Dla ustawienia jej podług pionu, poniżej rękojeści z boku, umocowana jest mała poziomnica okrągła I), i, jeżeli tylko oś poziomnicy jest równoległa do osi

łaty wprost odczytujemy.

Niwicki świętosław⁷ Zygmunt, herbu Zadora, kanonik warszawski, sekretarz królewski (* r. 1640 — f r. 1700). Początek i koniec sw⁷ego zawodu duchowmego spędził w zakonie o. o. Jezuitów. Napisał: „Reguła vitae sacro-po-litica, saeculorum experientia approbata“, dedykowana Aleksandrowi Łosiowi, opatowi pelplińskiemu (Gdańsk 1657 i 1683); „Kazanie na wyprowadzenie z Warszawy Michała Kory-buta“ (Kraków 1676); „Hebdoinada sancta, seu Christus rex, judex, mediator et Pater“ (5 wydań, Gdańsk 1692, 1693, 1699, 1775, Ratysbo-na 1714), to samo po polsku w Gdańsku 1692 i w Wilnie 1758 p. n. „Tydzień święty, albo Chrystus Król, Sędzia, Pośrednik, Ojciec, Dobrodziej, Zbawiciel, Oblubieniec“; „In festo S. S. Trinitatis Oratio“ (Rzym 1694), „In festo S. Ca-simiri senno (Poznań 1695). — Por. „Encykl. Kościelna“.

W-os-

niem Nowgorodie“ (1898).

Niwna, rzeka na Wołyniu, w powiecie Zwiahelskim; źródła ma pod miasteczkiem Romanowem; pod zaściankiem Maj wpada do Słuczy (dopływu Horynia). Długość około 40 wiorst.

Ued.

łaty, to łata będzie stała pionowo, skoro bańka powietrza zgóruje w środku poziomnicy. W celu otrzymania wyników dokładnych przy niwelowaniu, łata zaopatrzona jest z obydwuch stron {aa i a, a rys. 28) w podziałki przesunięte na pewną wysokość.—Dla udogodnienia w podróży używają także łat w środku składanych lub wysuwanych jedna z drugiej. Jeżeli nie można miary odczytać dokładnie, z punktu obserwacyjnego, to używa się łat, po których przesuwa się tarcza tak, aby środek tej tarczy znalazł się na linii celu—poczem wysokość pionową z tejże

М.Ш.

s. n.

Niwiska (Niwiski), wieś w Królestwie Polskiem, w gub. i powiecie Siedleckim, nad Liwem, o 10 wiorst od Siedlec. Kościół parafialny, katolicki, murowany, browar, młyn, cegielnia; mieszk. 420. Dnia 10 kwietnia r. 1831 stoczona tu została bitwa, znana jako bitwa pod Iganiami.

Niwiska, wieś w Galicyi, w powiecie Kol-buszowskiin. Mieszkańców 1 198; zajmujących się, oprócz rolnictwa, stolarstwem i tokarstwern. Kościół murowany i cegielnia; pod wsią opuszczona huta szklana.

Niwka Antoni, pseudonim Ant. Niwińskiego.

Niwka, osada górnicza i fabryczna w Królestwie Polskim, w powiecie Będzińskim, nad Białą Przemszą, tuż przy jej uściu do Czarnej Przemszy, o ¹/₂ mili od Sosnowca. Leży nad samą granicą austryacką; pod N-ą stykają się granice Królestwa Polskiego, Galicyi i Śląska Pruskiego. Posiada kościół katolicki, filialny (ufundowany przez lir. Józefa Mieroszew-skiego). W N-e znajdują się warsztaty i kopalnia węgla „Jerzy“; warsztaty i kopalnia należą do towarzystwu! Sosnowieckiego. Kopalnia rozwinęła się dopiero w r.' 1876, gdy na głębokości 128 m. natrafiono na pokład węgla Reden, gruby na 5 do 12 metrów. Obecnie roboty w kopalni prowadzone są na przestrzeni pół mili, szyb Henryk głęboki jest na 220 m.

Robotników zatrudnia kopalnia przeciętnie 2 500 (r. 1903); produkcya węgla wynosiła w r. 1872: 737 477 korcy, w r. 1882: 4 095 698: w r. 1892: 7 083 230, w r. 1902: 5 785 281 korcy. tatnich kilku latach produkcya węgla znacznie się zmniejszyła: szyby Oskar iRudolf wydają już tylko resztki kończącego się pokładu; w pełnym biegu jest tylko trzeci szyb Henryk. Kopalnia połączona jest bocznicami z dr. żel. Warszawsko-Wiedeńską i Dęblińsko-Dąbrowską, oraz kolejką wązkotorową z przystanią przy zbiegu Czarnej i Białej Przemszy, skąd węgiel spławia się do Galicyi.—Do r. 1832 była w N-e czynna huta cynkowa; w r. 1834 puszczono w ruch w Henrykowie pod Niwką dwa wielkie piece. Nabył je w r. 1837 b. Bank Polski i eksploatował do r. 1844. Oprócz wielkich pieców czynne byłe: rafinerya żelaza, pudlingarnia, walcownia i dwde kopalnie węgla, Maurycy i J ó-z ef, które jednak dostarczały niewielką ilość węgla, tylko na potrzeby fabryki. Zakłady niweckie mogły wyprodukować 50000 centnarów wszelkiego rodzaju żelaza rocznie. Siły do poruszania maszyn dostarczała woda. — Oprócz węgla znajduje się w N-e ruda żelazna kamionkowa i glinka ogniotrwała, ta druga jednak nieszczególnego gatunku. — Por. Hieronim Łabęcki „Górniciwo w Polsce, opis kopalnictwa i hutnictwa polskiego“ (Warszawa 1841); art. inż. Kon-dratowieża w wydawnictwie „Gornoje dieło i metałurgija na Wsierosijskoj promyszlennoj i chudożestwiennoj wystawkie 1896 goda w Niż-

ig;. r.

Nixdorf Jan (połowa druga wieku XVII), prawnik biegły, rajca miasta Gdańska, autor kilku dzieł napisanych po łacinie, posiadających znaczenie dla dziejów prawa polskiego w Koronie i w⁷ Prusach królewskich. Wyliczamy je tu podług K. Estreichera („Bibliografia“, zbioru og. t. VIII. str. 289, 292. 293 i 369), jak oto: „Compendium processus judiciarii“ (Gdańsk r. 1654); „Opuscula jurdica“ (tamże, tegoż roku; wyd. 2-e p. n. „Opuscula juridico-practica“; tamże 1685'; „Compendium processus judiciarii Re-gni Polon, et Prussiac Judicium tribunalitium“ (tamże 1655); „De tribunalitio Regni Pol. Judi-cio*‘ ttamże, tegoż r.); „Abfertigung des Schmähsüchtigen“ (b. m. dr. 16791; „Regalis processus judiciarii compendium“ (Gdańsk r. 1685); „De tribunalitio Regni Pol. Judicio“ (tamże, 1685; wyd. 2-e); „De citatione literali Reg. Polon, tractatio“ (tamże, tegoż r.); „Formarum judi-cialium syntagma“ (tamże, tegoż r.) i „Forma-rum extrajudiciarium syntagma“ (tamże, tegoż rokub

Niyama —drugi stopień panowania nad sobą (yoga) u Indów; wymaga: 1) czystości cia-

Red.

r.

Red.

Rod.

na.

St. lie»-.

ła i myśli; 2) pogody i wesołości we wszystkich okolicznościach życia i 3) ścisłego wykonywania przepisów religijnych; 4) ciągłego powtarzania zaklęć i modłów; 5) połączenia wszystkich obrzędów z istotą najwyższą. Wymaganiom tym odpowiada pięć obowiązków: czystość, zadowolenie, pobożność, uczenie się wed i oddawanie czci Najwyższemu.

Nizam, właściwie N i z a m-u 1-M ulk (= porządkujący państwo), tytuł, który w⁷ r. 1717 Wielki Mogul Farukszir nadał władcy H a i-darabadu (ob.), a jest przez następców jego dotąd używany.

Nizam (po arabsku = prawo, porządek), w Turcyi nazwa nadawana wojsku regularnemu.

Nizama państwo w Indyach, ob. Haida-r ab ad.

Nizâmî, imieniem pełnym Abu Mohammed Iljâs ben Jusuf S ze i ch Nizâm uddîn (* w Tefryszu blisko r. 1149 — f w Gen-dżu r. 1202), poeta perski, znakomity, przebywający na dworze kilku królów perskich, z pochodzenia S e 1 d ż u к ó w (ob.), którzy go darzyli względami swemi, zresztą o życiu jego nic nie wiemy. — N. jest ojcem epopei romantycznej w ojczyźnie swej, a dotąd Persowie dzieła jego cenią bardzo wysoko. Napisał pięć poematów obszernych, znanych pod mianem ogólnem „Pendż-Gendż“ (—pięć skarbów) albo „Chamsi“ (= piątka), są to: 1) „Machsen ul esrâr“ (= skład tajemnic), poemat religijno-moralny (po persku wydał Bl und, Londyn 1844; wyd. inne: Lucknow 1869; 1872 i 1881; częściowo w przekładzie łac. Heina, Lipsk 1802);    2) „Chosrau

u Szirin“, poemat, opisujący miłość króla perskiego Chosroesa Nuszirwana W-go i 8zi-riny (Ireny?), księżniczki chrześciańskiej 'po persku, Lahore 1871 i częściej; w przeróbce niein. Hammera, Lipsk 1809; 2 t.); 3) „Leila u Medżnun“ opiewa miłość dwojga kochanków, w napisie wymienionych (po persku, Lucknow 1870 i 1888; przekład ang. Atkinson a, Londyn 1836);    4) „Hift peiker“ (Siedm piękności),

zbiór 7 nowel poetycznych (po pers. Bombay 1849; Lucknow r. Hedżry 1290); jedną z nowel tych wydał po persku i po niemiecku E r d m a n n p. n. „Behramgur und die russische Fürstentochter“ (Kazań 1844',' drugą, której bohaterką jest księżniczka chińska Tur and ot, opracowali: Gozzi i Sc hi П ет. -5) „Iskender name“, dzieje bajeczne Aleksandra W-go, w dwu częściach, z których pierwsza, treści czysto epicz-nej, kilkakrotnie była drukowana (Kalkuta 1812 [z objaśnieniami]; wyd. 2-e 1825; Lahore 1888 — 89; tekst sam, tamże fi Hedżry 1269; Lucknow H. 1266, 1282 i ery* naszej r. 1888; Bombay r. H, 1277 i 1292;' do połowy w L ums den a „Selections“ 1811 i 1828; naśladowanie części znacznej po niem. F. Rückerta w „Frauentaschenbuch“ na r. 1824); część drugą, dydaktyczną wydał S p r enge r (Kalkuta 1852 — 1869). Wydania zbiorowe wszystkich 5-u poematów:

Bombaj (1834 i 1838) i Teheran (rok Hedżry 1261). — Oprócz tego napisał N. jeszcze zbiór poezyi lirycznych, zwany „Divan“, składający się podobno z 28 tysięcy dwuwierszy, a w Per-syi także wysoko ceniony, ale dotąd nie wydrukowany. — Por. Bacher „Nizâmis Leben und Werke“ (Lipsk 1871) i Pertsch „Persische Handschriften“ (Berlin 1888; str. 751 i następne.

Nizamije, tak nazywają się w Turcyi sądy świeckie, do europejskich podobne, podlegające zwierzchnictwu ministra sprawiedliwości, dla odróżnienia ich od dawniejszych trybunałów duchownych (Szer’i), których £łowrą najwyższą jest Sz eich-ul-Islam (ob.', a które wydając wyroki swe, zwracają uwagę tylko na prawo kanoniczne i zwyczajowe muzułmańskie, oparte wyłącznie na Koranie (ob.)

Nizib, miasto w Syryi, w wilajecie tureckim Aleppo, o 15 km. na zachód od Biredżiku z kościołem w stylu bizantyjskim; mieszkańców liczy 3 000; znane jest z wybornej oliwy i wi-W bitwie pod N. w dniu 24 lipca r. 1839 Egipcyanie pod Ibrahimem Paszą znieśli wojsko tureckie Ha fi z a Paszy.

Nizina, geogr. ob. Równina.

Niziołek ob. Karzeł.

Nizkie wyspy, ob. Tuamotu.

Nizkie (cz. Nizke, niem. Nie sky), osada Hernhutów w⁷ pruskiej regencyi Legnickiej, pow. Rozborskim (Rothenburg); seminaryum nauczycielskie i szkoła misy on arzy; mieszk. 1 605 (r. 1895), N. założyli w r. 1742 wygnańcy czescy.

Nizkopienne gospodarstwo jest to taki systejn użytkowania z lasu, złożonego z drzewostanów liściastych, w którym cięcia prowa-dzą się w krótkiej stosunkowo kolei, wynoszącej od 15-tu do 30 lat. Wycięte w tym wieku drzewa dają materyał rękodzielniczy i porządkowy oraz opał, a przy zdolności tych drzew do wypuszczania odrośli z korzeni, po przejściu ustanowionej kolei, przychodzimy znowu do posiadania lasu w pożądanym stanie rębności. Drzewostany iglaste, złożone z sosen, jodeł, świerków i modrzewi, jako nie posiadające zdolności wypuszczania odrośli, nie nadają się do zagospodarowania podług tego systemu.

Nisolius, ob. Nizzoli M,

Nizvoro (Siderokaff a), miasto główne okręgu Mademochoria, położonego w części wschodniej półwyspu Chalkidyckiego, leży 450 metrów nad poziomem morza w odległości 9 kilom, od niego; posiada 2,000 mieszkańców⁷, Greków⁷. W N. sidzibę swą mają: mudir turecki i naczelnik okręgu, Grek. W mieście znajdują się szkoły niższe, dobrze urządzone.

Nizza (po franc. Nice, u nas też Nieeą zw.) miasto główne departamentu Alpes-Maritimes we

Francyi południowo-wschodniej, nad morzem Sródziemnem, przy uściu rzeki Paillon (Pa-glione); stacya kolei MarsyliarGenua i odnóg N.-Meyrargues i N.-Puget-Théniers, leży pod 43°42' szer. płón. i Т^б^Д/ dług. wsch. i liczy według spisu, w dniu 24 marca r. 1901 dokonanego, 105109 m-ców. Rzeka Paillon dzieli miasto na dwie części: zachodnią, nowożytną i wschodnią starożytną. Dzielnica stara ma uliczki wąskie i kręte, pnące się do góry ku zamkowi {Château), położonemu na wierzchołku pagórka 93 m. wysokiego i roślinnością południową upiększonego. Wzdłuż rzeki ciągną sie bulwary; tutaj leży Casino municipal, od którego na wschód znajduje się skwer Mas-seny; stąd ulica quai des Palmiers wiedzie do pięknego ogrodu miejskiego. Na zachód od rzeki ciągnie się brzegiem morza 1.5 kim. długości mająca, aleja angielska (Promenade des Anglais), z licznemi willami, ogrodami, hotelami, kąpielami morskiemi; od niej w głąb morza prowadzi Promenade Jetée. Cudzoziemcy zamieszkują głównie dzielnicę nowożytną, zwłaszcza okolice placu Massen y z arkadami, od którego rozgałęziają się ulice: Masseny i Francuska. Przez całą szerokość dzielnicy nowożytnej, od rzeki począwszy, idzie ulica avenue de la Gare i kończy się przy dworcu głównym. Ulicę tę przecinają bulwary Wiktora Hugo i Du bouchage a; ostatni prowadzi aż do bulwaru C arab ace 1. Budowli pomnikowych niema. Z twierdzy potężnej niegdyś, zburzonej przez Mikołaja C a t i n a t a,

. (ob.) marszałka francuskiego, zachowały się dotychczas zwaliska nieznaczne. Katedra św. R e-p a r a t y (r. 1531 —1660), kościół św. Maryi, w stylu gotyku najnowszego, z dwiema wieżami, 65 m. wysokości mającemi, ratusz i pałac L a ska-risazw. XVII—oto najważniejsze zabytki czasów dawnych. Z gmachów publicznych, współczesnych zasługują na uwagę; 8 kościołów katolickich, 2 kościoły ewangielickie, 2 synagogi, cerkiew i kościół anglikański i presbyteryański; dalej ratusz nowy, pałac prefekta, ginach sądu i dwa teatry. Port Limpia, w r.' 1751 przez króla Sardyńskiego, К a r o 1 a F e 1 i к s a, założony, leży na wschód od wzgórza zamkowego, za strzałką Rauba Cape, jest obecnie znacznie rozszerzony i ma od 4 do 7 m. głębokości. W r. 1897 zawinęły do niego 1 174 statki objętości 231407 ton., najwięcej francuskich (933) i włoskich (127). Wypłynęło z portu 1103 statki, objętości 209 683 ton., również głównie francuskie (881) i włoskie (103). Przedmiotami głównemi wywozu są: perfumy (496 625 fr.), worki (79 075 fr.), dziegieć (58 509 fr,), oliwa (54 900 fr.) i t. d. Przywóz stanowią: oliwa (5 212400 fr.), wino i likiery (3 501425 fr.), zboże (1 668 300 fr.), materyały budowlane (353 200 fr.), marmury i t. d. Mieszkańcom N-y najwięcej zarobków dostarczają cudzoziemcy. Przemysł miejscowy reprezentowany jest przez stolarstwo, tokarstwo, farbiarstwo, biało-skórnictwo, wyroby tytuniowe, perfumeryjno-mydlarskie, kapeluszy słomkowych, oliwy, kom-putów i t. d. Kwitnie też doskonale uprawa wina, owocarstwo i kwiaciarstwo.—N. jest siedliskiem biskupa, prefekta, sądu państwowego i handlowego i różnych konsulatów; nakoniec wielu filii banków francuskich. Z zakładów naukowych zasługują na uwagę: seminaryum nauczycielskie, biblioteka miejska z 90 000 tomów książek, muzeum sztuk pięknych, przyrodnicze i archeologiczne, obserwatoryum, ogród botaniczny; jest także towarzystwo naukowe i literackie, założone w r. 1861, które co rok ogłasza swoje roczniki {Annales). Dwa szpitale, wodociąg, oświetlenie elektryczne, tor wyścigowy.—Równina, doliny i pagórki naokoło N-y usiane są przeróżnemi ślicznemi willami i ogrodami. Do najpiękniejszych punktów w okolicy należą: na wschodzie pagórki Montboron (1 83m.) i Montalban (212 m. z fortem), na które wiodą prześliczne drogi górskie, dalej starożytne miasteczko Ville franche (ob.), połączone z N-ą koleją żelazną, stacya klimatyczna, zimowa B e a u 1 i e n i mały półwysep S-t Jean. Na północy: Plateau Cimier z willami licznemi, z klasztorem kapucynów, w r. 1540 założonym, amfiteatrem rzymskim i zwaliskami starożytnego C einen eluin; opactwo St. Pons (w roku 775 założone), góra Gros (372 m.) z obserwatoryum astronoinicznem nowem i fort C h a u-ve na górze tegoż imienia (848 m), z którego roztacza się widok przepyszny na okolicę. Wszystkie miejscowości powyższe łączy z miastem kolej elektryczna. Na zachód od N-y leży Hippodrom i Ogród Aklimatyzacyjny.—N. jest miejscem urodzenia Garibaldiego (ob.), któremu w r. 1891 postawiono na skwerze jego imienia pomnik, Blanquiego (ob.) i jego synów: Hieronima A d o 1 f a (ob.), znakomitego ekonomisty francuskiego, i Ludwika (ob,), socyologa i radykalisty; Casablanca Franciszka Ksawerego (ob.), polityka, marszałka francuskiego Masseny Andrzeja (ob.) malarzy: Bréa i V ani o o (ob.).—N. powstała z przystani, założonej ongi przez Fenicyan, następnie była osadą Massylijczyków, którzy około r. 300 przed Chr. na cześć zwycięstwa odniesionego nad Ligu-ryjczykami nazwali osadę Nłzy] Rzymianie zaś „Ni-caea“. W r. 154 przed Chr. zawitali do miasta po raz pierwszy Rzymianie, podczas wyprawy przeciwko Gallom i około r. 100 przed Chr. zajęli je i ufortyfikowali ze względu na napaści ze strony dzikich Liguryjczyków. — Od wieku III ery naszej N. jest siedzibą biskupa. Wciągu średniowiecza całego N. ucierpiała bardzo wiele wskutek najazdu piratów, jak również wskutek tego, że była stale jabłkiem niezgody między hrabiami Sabaudzkimi i Prowensalski-. mi, między republikami włoskiemi i królami francuskimi. Prócz tego kilka, razy nawiedził ją mór. W r. 1538 zawarty został tutaj pokój

teatry, bale i t. d.

M. s.

a. roi

między Hiszpanią a Francyą. W r. 1543 Francuzi ze strony lądu, a Turcy pod dowództwem C li a i r-e d-d inaBarbarossy (ob.) oblegali N-ę, zdobyli ją z wyjątkiem cytadeli i zrabowali. W r. 1691 zdobywa ją marszałek francuski Cati-nat. W r. 1707 oblegają miasto wojska sar-dyńskie, w r. 1744 hiszpańskie, w r. 1792 d. 28 września biorą je szturmem Francuzi, wcielają do swego państwa i robią miastem głów-nem dep. Alpes Maritimes. Wbrew własnej woli oddana w r. 1814 Sabaudji, stanowiła aż do r. 1860 część królestwa Sardyńskiego. Dopiero w. r. 1860 głosowanie powszechne postanowiło przyłączenie się do Francyi, co też i zostało dokonane. Od tej chwili N. bardzo wzrosła i zakwitła. Por: Tisserand „Histoire civile et religieuse de la cité de N.“ (Nizza 1862, 2 tomy); Toselli „Précis historique de N.“ (tamże, 1867 — 70, 4 t.); André „Nice 1792 —1814“ (tamże 1894); Moris „N. à la France“ (Paryż, 1896); Lip pert „Das Klima V. N., seine hygienische Wirkung“. (Berlin, 1877); Brünecke „Der klimatische Winterkurort N.“ (Wiesbaden, 1880); Lacoste „Nice pittoresque et pratique“ („Nizza, 1888); G s e 11 Fels „Südfrankreich“ (w M е у е r а „Reisebücher“, Lipsk, 1896).

N i z z a jest uzdrowiskiem klimatycznem przy-jemnem i licznie nawiedzanem. Klimat posiada suchy, ciepły, pobudzający. Średnia ciepłota roczna: + 15 67°C. Średnia miesiąca grudn. st.ycz. i lutego -|- 9. 5°, marca, kwietn. i maja -j- 14.5°C., czerwca lipca i sierp. 23.1°C. wrześn. października i listopada -f- 16 6°C. — Liczba dni pogodnych (jasnych) wynosi od listopada do kwietnia 102. Straszny dla chorych wiatr mistral (ob.) wieje z wielką gwałtownością tylko przez 9 dni w roku, zresztą wieją wiatry wschodnie i południowo-wschodnie, podnosząc dużo pyłu wapiennego. Środki lecznicze: powietrze, kąpiele morskie zimne i ciepłe, zakład wodoleczniczy, kąpiele z kwasem węglowym, wziewalnie, gabinety pueumatyczne i t. p.—W skazania: odrętwiałe (torpilla) postaci gruźlicy płuc, przewlekłe nieżyty oskrzeli z wydzieliną obfitą, dusznica (asthma), podagra zapalenie nerek przewlekłe, niedomoga nerwowa (neurasthenia)—postaci odrętwiałej.—N. posiada wodociągi wody źródlanej i kanalizacyę z wodą użytkową. — Sezon: Wrzesień do czerwca. Frekwencya około 160 000 osób. Opera,

Dr. J M.

Nizza Monteferrato, miasto we Włoszech, w prow. Alessandria, obwodzie Acqui, nad rzeką Belbo; stacya dróg żelaznych Genua-Asti. i Alessandria-Cavallermaggiore; szkoła techniczna. Mieszkańców 3 262 (r. 1881:, którzy uprawiają wino, hodują jedwabniki i bydło.

Nizzoli Mario (* r. 1498 w Brescello około Modeny.) Z zamiłowaniem szczególnem oddawał się studyom nad Cyceronem i zapoznał się z filozofią starożytnych. Nauczał najpier-wej w Parmie, gdzie też podjął walkę z Arystotelesem i ze zwyrodniałym realizmem scholastycznym. Ąby ocenić spekulacyjność tego kierunku, — dowodził N., — wystarczy mieć zdrowy rozum i jaką taką znajomość gramatyki. W Parmie napisał i wydał: „De veris princi-piis et vera ratione pliilosophandi contra pseu-dophilosoplios libri quatuor” (r. 1553). Tu przemawia za wyrzuceniem Metafizyki i Dya-lektyki z rzędu nauk i za wstawieniem w ich miejsce Retoryki, która jest w takim do filozofii stosunku, jak ciało do duszy, Zaleca także, jak zresztą czynili to już dawniej przed nim nominaliści (ob.), doświadczenie i induk-cyę (ob.) jako jedyne drogi do prawdy. Niesłusznie uważają niektórzy N. za poprzednika Bako na (ob.) i twórcę naturalistycznego filozofii kierunku. Już znacznie przed nim bowiem wy kształcił Li o nar do da Vinci (ob.) swoje genialne poglądy na naturę metod badawczych i istotę nauki. Wywody N-go wobec L i o n ar d a wyglądają jak skromna maleńka kapliczka w porównaniu ze wspaniałą świątynią. Na dzieło jednak N-ego, napisane pięknym i potoczystym stylem, a przytem w polemice ze scholastyką bardzo cięte, zwrócił w roku 1670 uwagę młody wówczas Leibniz (ob.) i wydał je ponownie po latach przeszło stu. —Czytając dzisiaj dzieło N-o musimy przyjść do przekonania, iż filozofii schola-stycznej sam dobrze nie znał, nietylko bowiem zalicza także i Alberta Wielkiego i Tomasza z Akwinu do realistów, ale nadto uznaje w całych Wiekach średnich tylko jednego prawdziwego filozofa, a tym jest, jego zdaniem, Wilhelm Occam (ob.)—Por. wstęp Leibniza do wydania pisma N-ego p. n. „Principes de Nizolius“. Rozprawa ta Leibniza znajduje się w zbiorowych wydaniach dzieł jego u Dutensa i u Erdmann a p. n. „Disser-tatio de stilo philosophico Nizolii”. Później nauczał Nizzoli w uniwersytecie w Sabioneta, gdzie też umarł w roku 1575.

Niżankowice (dawniej zwane też Krasnopol), miasteczko w Galicyi, w powiecie Przemyskim, nad'rz. Wiarem, dopływem Sanu, stacya dr. żel. z Przemyśla do Chyrowa. Kościół katolicki murowany z r. 1461 ze staremi rzeźbami, stara cerkiew unicka. Mieszkańców 1 752 (r. 1880), z tego 467 katolików i 642 unitów; reszta żydzi. W r. 1408 Władysław Jagiełło nadał N-om prawo niemieckie.

Niżankowski Jędrzej (* w końcu XVI w. f d. 3 kwietnia r. 1655 w Krakowie) głośny organista polski. Szczegóły jego życia nie są znane. To tylko wiadomo, że kształcił się w Rzymie u Frescobaldiego, słynnego kompozytora

1    organisty przy kościele Ś-go Piotra, i że był organistą u Dominikanów w Krakowie.

Niżnie-Bułanka, osada na Syberyi, w guberni Jenisejskiej, okręgu Minusińskim; ludność jej składa się z zesłanych Łotyszów.

2    kościoły ewangielickie; mieszkańców 1 605.

Niżnie-Diewick, miasto powiatowe w Ro-syi, w gub. Woronieskiej, przy uściu Jasienki do Diewicy, stacja dr. żel. Kursko-Woronieskiej; mieszk. 2879 (r. 1896), w tem 15 katolików. Drobny handel dość rozwinięty. — Powiat Niżniediewieki w gub. Woronieskiej zajmuje 3289 wiorst kw., mieszk. liczy 187 109 (r. 1896), w tem 107 katolików.

Niżnie-Kołymsk, wieś na Syberyi, w obwodzie Jakuckim nad Kołymą, o 120 wiorst od jej uścia do oceanu Lodowatego Północnego pod 68°32' szer.-półn. Mieszkańców 211, prze-ważnia Jakutów i zasymilowanych z nimi potomków kozaków; zajmują się rybołówstwem, myśliwstwem i zbieraniem jagód.

Niżnie-Sjergniskij Zawód, osada w Rosyi w gub. Permskiej. powiecie Krasnoufimskim; huta i odlewnia żelaza, dawniej Demi do w ów, obecnie towarzystwa Zakładów Sjerginsko-Ufa-lejskich. Produkcya żelaza kutego i lanego w r. 1894 wynosiła przeszło 1109 000 pudów.

Niżnie-Ssjetskij Zawód, osada fabryczna w gub. Permskiej, o 12 wiorst od miasta powiatowego Jekaterynburga. Znajduje się tu huta żelazna rządowa. Produkcya w r. 1894; 138 633 pudów żelaza, wartości 193 979 rubli.

Niżnie-Tagilskij Zawód, osada górnicza i fabryczna w Rosyi, w gub. Permskiej, powiecie Wierchoturskim, przy drodze żelaznej z Permu do Jekaterynburga. Należy do sukcesorów P. P. Demidowa. Są tu czynne dwie kopalnie rudy żelaznej na górze wysokiej (produkcya roczna przeszło 7 milionów pudów) i rudy miedzianej (2¹/₂ miliona pudów rocznie), platyny (80 pudów) i złota; wielkie piece, huta i odlewnia żelaza oraz stalownia. Produkcya w r. 1884: 767 395 pudów żelaza lanego, 259 830 kutego, 327 862 stali, 67 000 pudów miedzi. Ludność N.-T. Z-u i należących do niego osad, wynosi przeszło 30 000 mieszkańców, N.-T. Z. założony został w r. 1725 przez Nikitę Demidowa.

Niżnie-Turijskij Zawód, osada fabryczna w Rosyi, w gub. Permskiej, po w. Wierchoturskim. Walcownia żelaza i stalownia z produkcją roczną (r. 1894) 175 573 pudy, wartości przeszło 247 000 rubli. Fabryka i mieszkania robotników urządzone według najnowszych wzorów.

Niżnie-Udinsk, miasto na Syberyi, stolica okręgu w gub. Irkuckiej, nad rz. Udą, przy głównym trakcie syberyjskim; 3 cerkwie, progimna-zyum żeńskie, szpital. Mieszkańców 6 016 (r. 1896), z tego katolików 183. Ludność zajmuje się rolnictwem i handlem zamiennym z Burya-tami i innymi koczownikami. Założone zostało w r. 1648. —Okrąg Niżnie-Udinski zajmuje część zachodnią guberni Irkuckiej. Rozległość 108 143 wiorsty □, mieszkańców (bez'miasta) 59 051 (r. 1896), z tego 458 katolików.

Niżnie-Ufalejskij Zawód, osada fabryczna w Rosyi, w gub. Permskiej, po w. Jekaterynbur-skim, nad Ufaleją; wielki piec, huta i odlewnia żelaza. Produkcja roczna (r. 1894): 617 651 pudów żelaza lanego i 606 637 pudów kutego.

Niżni Łomow, miasto powiatowe w Rosyi, w gub. Penzeńskiej, nad rzeką Łomowem. 9 cerkwi, 2 monastery, szkoła 4-klasowa, szpital, towarzystwo wzajemnego kredytu, 2 fabryki zapałek (produkcya V₂ miliona rubli), 8 cegielni. Miasto jest dosyć dobrze zabudowane i posiada dużo ogrodów. Mieszkańców 9 984 (r. 1897). Powiat N i ż ni e-Ł o m o w s ki zajmuje 3 175 wiorst kw. ziemi przeważnie żyznej, mieszk. liczy 154 577 (r. 1896), w tem 62 katolików.

Niżni Nowogród, (Niżnij Nowgorod, t j. Nowogród Niższy), miasto gubernialne w Rosyi, przy uściu Oki do Wołgi. Leży w miejscowości malowniczej; większa część miasta zbudowana jest amfiteatralnie na wzgórzach na prawym brzegu Wołgi, mniejsza ciągnie się wąskim pasem wzdłuż brzegów Wołgi i Oki. Część miasta za Oką utworzyła się z osady Ku-nawina, z którą zlały się w jedną całość: plac jarmarku, osada Katyzy i wieś Gordiejewka. Zlały się również z N. N-em osady na prawym brzegu Oki: Błagowieszczeńska, Fabryczna, Pie-czerska i Sołdacka. Dwa mosty przez Okę łączą N. N. właściwy z placem jarmarku.—N. N. jest stacyą końcową dr. żel. Moskiewsko-Niżnie-nowogorodzkiej (dworzec w Kunawinie). Mieszkańców liczy N. N. 95 124 (r. 1897); w r. 1896 ludność obliczona była na 81 563 m. (78 996 prawosławnych, 998 katolików, 618 protestantów, 495 żydów, 125 roskolników, 122 mahometan, 200 innych wyznań). Podczas jarmarków ludność dochodzi do 200 000. Cerkwi liczy N. N. 50 (2 z nich należą do starowierców), kościoły, katolicki i protestancki, meczet, bóżnica, dom modlitwy roskolników, 3 klasztory prawosławne. W monasterze męskim, Błagowieszczeńskim, który powstał jednocześnie z założeniem miasta, znajduje się sobór Aleksiejewski z r. 1349 i cerkiew Uspieńska (w. XVI) z cudowną ikoną Kor-suńską Matki Boskiej. W monasterze męskim, Pieczerskim, znajduje się ikona cudownej Matki Boskiej Pieczerskiej. Monaster żeński, Kresto-wozdwiżeński, znany jest z pięknych tkanin, wyszywanych złotem przez mniszki. Pośrodku miasta wznosi się Kreml z soborem Archangiel-skim (r. 1227), który posiada wiele cennych zabytków; tam też znajdują się groby: Minina (ob.), książąt N.-Nowogrodzkich, metropolitów i biskupów. Obok soboru stoi dawna wieża strażnicza, z której roztacza się widok szeroki i piękny. Pośrodku Kremlu leży zamek, obecnie dom gubernatora. W jednej z wież Kremlu pomieszczono muzeum sztuki. W cerkwi zamkowej zachowały się ikony dawne z wieku XIV. W cerkwi św. Jerzego, przy brzegu Wołgi, jest też wiele dawnych ikon i przyborów cerkiewnych.—Kościół katolicki, parafialny, murowany, wzniesiony został w r. 1862; parafia liczy przeszło 2 000 wiernych, w tem ЭД₉ Pola-

za

ig. г.

ków. Z pozostałych budowli publicznych zasługują na wyróżnienie: teatr, giełda, pomnik Minina i Pożarskiego (r. 1826). —N. N. obfituje w ogrody; z publicznych najpiękniejszy jest ogród Aleksandrowski. Szkół posiada X. X. 50 z 7 000 uczniów: seminaryum duchowne, instytut szlachecki Aleksandrowski, korpus kadetów, gimnazyum męskie, szkołę realną z oddziałem technicznym, instytut żeński, Maryjski, gimnazyum żeńskie, szkołę żeńską, eparchialną i kilkadziesiąt szkół niższych i początkowych. Szpitalów jest w X. N-ie 14 z 940 łóżkami. Zakładów dobroczynnych i przytułków kilkadziesiąt, niektóre z nich bogato są uposażone. Trzy biblioteki publiczne, kilka towarzystw naukowych; pism peryodycznych wychodzi 5. Teatr miejski pomieścić może tysiąc widzów. — W r. 1895 przemysł X. N-u reprezentowało 50 fabryk, zatrudniających 2 788 robotników, z pro-dukcyą roczną 6 848 500 rub.; są to: młyny, gorzelnie, cegielnie, odlewnie żelaza i in. — Handel jest bardzo rozwinięty; głównemi jego przedmiotami są: sól, zboże, metale i ryby. Towary wożą głównie po Wołdze i jej dopływach. 14 banków popiera handel kredytem. — Jarmarki w X. N-ie. — Wielkie jarmarki nad Wołgą odbywają się od czasów niepamiętnych. W połowie wieku XIII miejscem ich było pole Arskie pod Kazaniem; w r. 1524 car Wasil Iwanowicz przeniósł jarmarki do Wasilsur-ska, skąd wkrótce przesunęły się do Makariewa, gdzie kwitły przez czas dłuższy. Po pożarze Makariewa (r. 1816), miejsce na jarmark wybrano w X. N-ie; w r. 1822 ukończono przeznaczone na jarmark budynki i odbył się pierwszy jarmark. — Obecnie plac jarmarczny zajmuje 721 dieslatyn. Punktem środkowym jarmarku jest „gościnny dwór“, złożony z 60 budynków z 2 530 sklepami. Przy brzegach kanału obwodowego, w części północnej placu jarmarcznego, zbudowano 40 dużych domów murowanych na składy i sklepy. Podczas jarmarku, na plac jarmarczny przenoszą się władze i banki, powstają teatry i inne widowiska.—W pierwszym roku przywieziono na jarmark do X. N-u towarów za 26 milionów rubli; w r. 1881 przywóz doszedł do maksymum: 246 mil. rub. Odtąd, z powodu budowy dróg żelaznych, przywóz stopniowo ciągle się zmniejsza. W r. 1894 ogólny obrót wszystkich przedsiębiorstw na jarmarku wyniósł 168 mil. rub. Bawełny przywieziono za 2 900 000 rub., wełny za 3 208 600 rub., tkanin bawełnianych za 57 mil. rub., sukna 7 mil., wyrobów lnianych za 4 mil., galanteryjnych za 2.2 mil., chemikaliów za 2.9 mil., futer za 8.4 mil., skór wyprawnych i wyrobów skórzanych za 5.2 mil., złota, srebra i kamieni drogich za 1 mil., żelaza miedzi i innych metalów za 16 mil., wyrobów żelaznych i innych metalowych za 3 mil., herbaty za 3 mil., bakalii, owoców i konserw za 5.6 mil., tytoniu za 4.5 mil., szkła porcelany i fajansu za 1.5

mil., zboża za 1.2 mil., nafty za 1 mil., ryb za 4.8 miliona. Wełnę na jarmark przywożą z gub. wschodnich, szczecinę z Syberyi, skóry surowe z Rosy i wschodniej, bawełnę z Azyi środkowej, tkaniny bawełniane z gub. Moskiewskiej i sąsiednich, metale z Uralu i Syberyi. Jarmark zamykany jest 25 sierpnia st. st., poczem jednak kupcy z towarami niesprzedanemi jadą zwykle do Moskwy, gdzie się dalszy ciąg jarmarku odbywa. — D z i ej e. X. N. założony został w r. 1221 przez księcia Suzdalskiego Jurj a W s i e w o ł o d o w i c z a, jako twierdza pograniczna/mająca bronić księstwa od Mordwinów i Bułgarów. Dzięki położeniu przy uściu Oki do Wołgi, X. X. stał się wkrótce ważnym punktem handlowym. W r. 1228 zburzyli miasto Mord-wini, w r. 1377 i 1378 Tatarzy; w wieku XV i XVI X. X. nieraz był przez Tatarów kazańskich pustoszony. Od r. 1350 do 1390 X. X. był stolicą książąt udzielnych, Niżnie-nowogrodz-kich; od r. 1390 X. X. należy do Moskwy. W r. 1611 obywatel miasta Minin (ob.), pobudził N. N. do wystąpienia w obronie państwa Moskiewskiego. W r. 1896 odbyła się tu wystawa rosyjska, powszechna. — Powiat N i ż n i e -Nowogorodzki, zajmuje 3 208 wiorst П, mieszkańców liczy 146 863 (r. 1896), z tego około Уз Mordwinów.

Niżnie - Nowogrodzka gubernia (Niżego-r o d s к a j a), w Rosyi wschodniej; graniczy z guberniami Tambowską, Penzeńską Symbirską, Kazańską, Wiacką, Kostromską i Włodzimierską. Zajmuje 51274 km. kw., (931.2 mile kw.) Przez gubernię płynie Wołga i jej dopływy, z których spławne są: Wietługa, Oka, Czugunka i Sura. Wołga dzieli gubernię na dwie części nierówne; mniejsza z nich (V₃) leży po brzegu lewym, jest to nizina szeroka z nieprzebytemi błotami i lasami ogromnemi. Część południowa, po prawym brzegu Wołgi, stanowi przecięte licznemi jarami płaskowzgórze przy brzegu Wołgi, mające od 60 do 90 m. wysokości.—Pod względem geognostycznym należy gubernia do trzech for-macyi. Przez całą gubernię od zachodu do wschodu, przez miasta Arzamas i Sergacz, ciągnie się pas szeroki formacyi permskiej; na północ od niego występuje trias, na południe formacya jurajska. Klimat w powiatach północnych jest daleko surowszy i wilgotniejszy niż w południowych. Ciepłota średnia, roczna wynosi 3.9°.—Ludność w r. 1896 wynosiła 1 658 957 mieszk. (793 542 mężcz. 865 415 kobiet), z czego około 150 000 przypadało na Mordwinów, 7 500 na Czeremisów, 50 000 na Tatarów. Pod względem wyznań, prawosławnych było 1 525 735, ros-kolników 75 848, katolików 1115, protestantów 723, mahometan 51236, żydów 3 388. innych wyznań 912. — Pod pługiem jest 42.8% powierzchni ogólnej; 38.2% stanowią lasy, 10.6% łąki i pastwiska, 8.4% nieużytki. Większa własność posiada około 32% gruntu, skarb 19%. Rolnictwo wystarcza na potrzeby miejscowe tył

92 ilość zwierząt do-

Surski.

ko w południowej części guberni. Zbiory w okresie lat 1883 — 92 wynosiły w przecięciu rocznie w milionach hektolitrów: żyta 4.9 pszenicy 0.9 owsa 3.5, jęczmienia 0.2, tatarki 0.5, prosa 0.1, grochu 0.1, ziemniaków 1.4. W r. 1890 było w guberni 291000 sztuk bydła rogatego, 288 000 koni, 451000 owiec, 80 000 wieprzów. Po głodzie jednak w r. 1891 mowy cli znacznie się zmniejszyła. Wielkie dawniej lasy przez nierozumną gospodarkę i pożary zmniejszyły się bardzo. Na północ od Wołgi znajdują się tylko bory iglaste; na południu spotyka się też brzozy i lipy. Z minerałów eksploatowane są: sól, ruda miedziana, gips, wapno, torf i glinka. Bardzo rozwinięty jest w guberni przemysł domowy („kustarny“), który jednak w pewnych gałęziach walczyć musi ciężko z kapitałem. Przeszło 60 000 mieszk. zajmuje się obrabianiem drzewa. Powiat Sie-mienowski, znany jest z wyrobu łyżek drewnianych, Bałachneński z wrzecion, Makarjewski ze skrzyń okutych. Kowalstwem i ślusarstwem zajmuje się przeszło 70 000 osób. Z wyrobu dobrych noży, z nożyczek i zamków znane są wsi Pawłowo i Worsma w powiecie Gorbatowskim. Tkactwo i garbarstwo rozwinięte jest głównie w powiatach Siergackim, Arzamaskim i Knia-ginińskim. Z innych zajęć zasługują na wymienienie: tkanie płótna, wiązanie sieci, przewoź-nictwo, uprawa jabłek i warzyw nad Wołgą i Oką, pszczelarstwo u Mordwinów i Czeremisów, wreszcie myśliwstwo w części północnej. Wielki przemysł zatrudniał w r. 1893: 323 fabryki z 17 283 robotnikami i produkcyą 18.9 milionów rubli. Głównemi gałęziami są: mły-narstwo (6.1 milj. rb.) i przemysł żelazny (6.8 milj. rb.).—W roku 1895 było w guberni 1044 szkół, do których uczęszczało 47 544 dzieci (38 104 chłopców, 9 440 dziewcząt). Gubernia dzieli się na 11 powiatów: Ardatowski, Arza-maski, Bałachneński, Gorbatowski, Kniagi-niński, Łukojanowski, Makarjewski, Niżnie-Nowogrodzki, Sieinionowski, Siergacki i Wasilij. V.

NiŻniÓW, miasteczko w Galicyi, w powiecie Tłumackim, nad Dniestrem, stacya dr. żel. ze Stanisławowowa do Husiatynia; kościół katolicki, niegdyś o. o. Paulinów, odnowiony w r. 1842. Mieszk. 552, katolików.

Niżowcy, Niż, ob. Kozacy.

Niższa Angara, czyli Tunguzka, rzeka na Syberyi, (ob.) Tunguzka.

Niższa Austrya, ob. Aus try a Niższa. Niższa Bawarya (Niederbayern), obwód regencyjny w Królestwie Bawarskiem. Zawiera obszaru 10 756 km. kw. (195.35 mil. kw.), mieszk. liczy 655 856 (1895), prawie wyłącznie katolików. Dunaj, który przecina N-ą B-ę od półn.-zachodu ku połudn.-wschodowi, dzieli ją na dwie części nierówne. Południowa zajmuje północno-wschodnią część płaskowzgórza Bawarskiego i jest prawie zupełnie równa; przez północną

Kncykl. Powsz. Ilustr. S. II Z sz. 18a. T. III.

przechodzi część Lasu Czeskiego ze szczytami Dreisesselberg (1314 metrów), Rachel-berg (1454 m.), Grosser Arber (1 457 m.) i część Lasu Bawarskiego z Predigtstuhl (1 026 m.), Hirse he n stein (1092) i Drei-tannenriegel (1216 m.). Prowincyę przecinają dopływy Dunaju: I s a r, Vils, Inn, Regen i II z. Rolnictwo, chów bydła i leśnictwo są tu bardzo rozwinięte; górnictwo ogranicza się na wydobywaniu rudy żelaznej, granitu i glinki porcelanowej. Przemysł reprezentują fabryki sukna, płótna i szkła. Regency a dzieli się na 4 okręgi miejskie: Deggendorf, Landshut, Passau i Straubing oraz na 21 okręgów ziemskich (Bezirksämter). Stolicą jest Landshut (ob).

Niższe Niemcy, nazwa ogólna północnej części Niemiec, zwłaszcza krajów, położonych nad morzem Niemieckiem i Baltyckiem.

Niższa - Tunguzka, rzeka na Syberyi, ob. Tunguzka.

Niższych Alp departament, ob. Alp Niższych departament.

Niższych Pirenejów departament, ob. Pirenejów Niższych departament.

NjegOSZ Piotr, (ob.) Nie gus z.

Njegoszi albo Njeguszi, miasteczko ob. N i e g u s z.

Njerncić Antoni, pisarze horwacki (*r. 1813 f r. 1859), rejent w Krzyżewcu, napisał bardzo dużo drobnych wierszy lirycznych, nacechowanych zazwyczaj uczuciem głębszem, patryotyez-nem. Oprócz tego pozostawił po sobie powieść p. n. „Udes ljudski” (Los człowieczy) i kome-dyę p. n. „Kvas bez krulia” (Drożdże bez Chleba). Największem jednak uznaniem cieszył się bardzo malowniczy opis podróży jego po Włoszech p. n. „Putositnice” (Szkice z podróży r. 1845), w którym autor wykazał, obok wielkiego poczucia piękną, niepospolitą znajomość literatury i sztuki włoskiej.    N-

Njordhr w mitologii skandynawskiej bóstwo dobroczynne, opiekun morza spokojnego, dawca urodzaju i dostatku. Według podań miał to być młodzian dorodny z rodu Wanów (ob.) dany Azom (ob.) jako zakładnik, później zaś do grona ich przyjęty i za równego uznany. Pojął w małżeństwo piękną S к a d i, córkę olbrzyma T h i a s s i, z którą spłodził syna i córkę, Freira i F reję (ob.); podania inne utrzymują wszakże, iż dzieci te spłodził N. z siostrą swą, to samo imię, jak on noszącą, Skadi zaś miałaby być drugą dopiero małżonką jego, bezpotomną. Związek ten nie miał być szczęśliwy, pomimo, że się małżonkowie kochali bardzo, a to dla tego, że nawyknienia i upodobania ich różniły się zanadto między sobą. Piękna Skadi albowiem, bawiąc u męża w Noatumie nad morzem, nie znosiła krzyku rybitw, jemu tak miłego, N. zaś u małżonki swej w górach nie mógł się w żaden sposób przyzwyczaić do wycia wilków, wstręt-

14

Red.

K. R.

„Mythologie und Offenba-

M. s.

Noailles, dawniej Longvillers-Bon-court, miasto powiatowe w depart. Oise, 1495 mieszk. (r. 1900), stacya drogi żelaznej Północnej; posiada młyny, cegielnie, piece do wypalania wapna i fabrykę wyrobów stolarskich (itabletterie).—Miasteczko N. istnieje stosunkowo od niedawna; około środka wieku XVII hr. d e Noailles, pan tej ziemi, kazał tu założyć zajazd zwany „Hôtel de N.“; w r. 1768 przeniesiono tu targi z Tillard, właściciel zaś czynił udogodnienia wielkie chcącym tu osiąść. Za czasów rewolucyi wielkiej uznano N. za miejscowość główną parafii Longvillers, później jesz-

lled.

Por. Poulbrière

(t. II).

nego mu do głębi duszy. W końcu małżonkowie rozeszli się zupełnie. Odtąd piękna Skadi, przypiąwszy do nóg narty (SM) poluje śród śniegów górskich, N. zaś w łodzi buja po morzu, bawiąc się łowieniem ryb. — Por. W. Vollmer „Vollständiges Wörterb. der My-thol.” (wyd. 2-e str. 839).

Noack August, malarz niemiecki, (*w Darm-sztacie w r. 1822), był uczniem Sohn a, Lessinga i S c h a d о w a w akademii düsseldorf-skiej; czas jakiś przebywał w akademiach monachijskiej i antwerpskiej, potem puścił się w podróż artystyczną do Hollandyi, Belgii, Francyi i Włoch, która trwała do r. 1855. Po powrocie do Darmsztadtu, został mianowany malarzem nadwornym książęcym i profesorem szkoły technicznej. N. malował przeważnie obrazy treści biblijnej, jak: „ś. Paweł przed wysoką Radą Jerozolimy“, „Chrystus na górze Oliwnej“, „Zmartwychwstanie Chrystusa.“, „Chrystus, ukazujący się obydwom Marjom po zmartwychwstaniu“ i t. p. Oprócz tego malował portrety.

Noack L u d w i k, filozof niemiecki ze szkoły Hegla,—f w roku 1885 jako profesor i bibliotekarz w Giessen. Pisał wiele, szczególnie z zakresu filozofii religii. Najważniejsze jego dzieła są następujące: „Der Religionsbegriff Hegels“ (Darmstadt 1845); rung etc.“ (tamże 1845 — 46); „Die Theologie als Religionsphilosophie in ihrem wissenschaftl. Organismus“ (Lubeka 1852): „Die Christliche Mystik des Mittelalters und seit dem Reformationszeitalter“ (Królewiec 1853) i wiele jeszcze innych mniej ważnych. N. trzymał się głównie Reiffa i Plancka. Pisał także o Kancie, przedstawiając go jako zwolennika empiryzmu, z jego prac o nim najważniejsza jest: „Kants Auferstehung aus seinem Grabe“ (Lipsk 1862). Od roku 1846—48 wydawał N. w Darmstacie „Jahrbücher für spekulative Philosophie und spekulative Bearbeitung der empir. Wissenschaften“, W latach zaś od г. 1858 — 1863 redagował „Psyche“, czasopismo naukowo-popularne, poświęcone głównie zastosowaniom psychologii. Najważniejszą z jego prac jest wydane w r. 1879: „Philosophiegeschichtliches Lexicon“ ( Lipsk ). Dzieło to jest do dzisiejszego dnia zbiorem cennych informacyi i wiadomości do historyi filozofii.

cze zostało siedzibą władz powiatowych.—Por. „Grande Encyclop.“ (t. XXIV, str. 1 151).

Noailles, gmina w depart. Corrèze, powiecie (canton) Brive, przy drodze żelaznej z Limoges do Cahors, liczy mieszk. 578 (r. 1900), posiada kościół romański, bardzo starożytny z przybudówkami z w. XVII, w nim przechowują relikwiarz cenny z w. XIII, tam też znajdują się groby niektórych członków rodziny de Noailles, od ziemi tej nazwisko biorącej (ob. niżej), zamek jej, tam istniejący, jest nowożytny zupełnie, posiada zbiór bogaty portretów rodzinnych i królewskich. — Ziemia N. należała dawniej do wicehrabstwa Turenne i dopiero w r. 1738 zwolniona była od wszelkiej od niego zależności feodalnej.

„Diction, des paroisses du diocèse de Tulle“

Red.

Noailles, ród starożytny francuski, od roku 1663 używający tytułu książęcego, pochodzący z prowincyi dawnej Limousin, gdzie pod Bri-ves, w dzisiejszym departamencie Corrèze, od czasów niepamiętnych posiadał majętność N o ailles (ob.), od której wziął nazwisko. Rozkwit rodu i znaczenie jego zaczyna się atoli dopiero w wieku XVI; najwybitniejsi zaś członkowie jego są następujący: 1) Antoni de N. (* w Noailles d. 4 września r. 1504—f w Bordeaux d. 11 marca r. 1562), syn Ludwika i Katarzyny de Pier re-B uf fier e; od roku 1547 admirał, czynny jako dyplomata w Hiszpanii i w Anglii, gdzie przyczynił się do ułatwienia Elżbiecie (ob.) zajęcia tronu angielskiego; w r. 1556 ręku też przyłożył do zawarcia z Anglią rozejmu w Vaucelles. Ostatnie lata życia spędził jako gubernator w Bordeaux, gdzie występował bardzo surowo przeciwko Hugonotom (ob.). Podobno go otruto.- 2) F r ancie sok de N. (* d. 2 lipca r. 1519—f d. 19 września r. 1585), brat poprzedzającego; wstąpiwszy do stanu duchownego, w grudniu r. 1555 został biskupem w Dax (dep. Landes), ale troszczył się więcej o sprawy świeckie i polityczne, niżeli o dyecezyę swą, w której lata całe noga jego nie postała. W r. 1557 wyjechał do Wenecyi, jako ambasador francuski i bawił tam do r. 1569, oddając na stanowisku tern usługi ważne Francyi. W r. 1571 udał się z poselstwem do Konstantynopola, gdzie złożył dowody nowe zręczności dyplomatycznej i znów się przysłużył ojczyźnie swej. Popierał też czynnie kandydaturę Henryka Walezego do tronu polskiego. Z Selimem II (ob.) zawarł umowę korzystną, zwróconą przeciwko Hiszpanii i doprowadził do porozumienia Wenecyi z Turcyą. W drodze powrotnej do Francyi dowiedział się, stanąwszy w Raguzie, o wypadkach paryskich w noc św. Bartłomieja (ob.), co go skłoniło natychmiast do powrotu do Konstantynopola, ponieważ obawiał się, że Turcya rzeź tę wy-tłómaczyćby sobie mogła, jako zwycięstwo wpływów hiszpańskich, a temu zapobiedz pragnął ko-

8)

niecznie, co mu się też udało; wtedy także doprowadził do zawarcia pokoju ostatecznego między Wenecyą a Turcyą. Aby podnieść na Wschodzie urok Francyi, po załatwieniu spraw w Konstantynopolu, odbył podróż do Syryi i Egiptu. Henryk III, osiadłszy na tronie francuskim, odwołał go z ambasady, przeznaczając na to miejsce brata jego, shmemu zaś kazał wrócić do Francyi, a wtedy oskarżono go w Rzymie o herezyę, ale dyplomata zręczny umiał oczyścić się zwycięsko z zarzutów sobie czynionych. Starał się następnie nakłonić Henryka III do rozpoczęcia wojny z Hiszpanią i wzięcia pod opiekę walczących przeciw niej Niderlandów, w czasie tym umarł jednak w Cambo, gdzie bawił u wód dla poratowania zdrowia. Kores-pondencyę jego polityczną, bardzo ciekawą, wydano w r. 1866 w Paryżu p. n. „Lettres inédites de François de N.“"—3) Idzi (Gilles) de N. (* w r. 1524—f w Bordeaux d. 1 września r. 1597) brat dwu poprzednich, prawnik i dyplomata, również duchowny. Naprzód był radcą parlamentu w Bordeaux, następnie ambasadorem francuskim w Anglii, w Polsce i w Turcyi. W roku 1562 został koadjutorem brata swego Franciszka, po którego śmierci objął w r. 1585 biskupstwo w Dax, ale zrzekł się go w r. 1597 i wkrótce potem zmarł. Działalność dyplomatyczną braci tych w Anglii opisał V e r-tot, w dziele „Négociatons des frères N. en Angleterre“ (Paryż 1763).- 4) Henryk de N. (* w Londynie d. 5 lipca r. 1554—y w maju roku 1623), syn Antoniego (ob. wyżej), chrześniak królowej Maryi Tudor i kanclerza Gardiner a, przeciwnik Ligi (ob.); w r. 1593 otrzymał godność hrabiego d’A y e n. 5) Anna naprzód hrabia, później książę (duc) d’Ayen (f w Paryżu d. 15 lutego r. 1678), był gubernatorem Roussillonu, namiestnikiem (Lieutenant général) Owernii; hrabstwo jego podniesiono w r. 1663 do godności księstwa, równocześnie został też parem (ob.). Wyniesienie swe zawdzięczał głównie małżeństwu, zawartemu w r. 1646 z Ludwiką Boyer, damą dworu (dame d'atours) królowej Anny Austryackiej, matki L u d w i к а XIV. 6) A n-n a Jul jus z, książę (duc) de N. (* w Paryżu d. 5 lutego r. 1650 —f w Wersalu d. 2 października roku 1708), syn poprzedzającego. Za życia ojca nosił tytuł hrabi d’Ayen. Służył wojskowo, uczestnicząc we wszystkich wyprawach wojennych na początku panowania Ludwik a XIV, który go w r. 1672 mianował swym adjutantem. Po ojcu otrzymał gubernatorstwo Roussillonu; w r. 1682 został guberna-terem Langwedockim, mając sobie powierzone wytępienie tamże protestantyzmu; w spełnianiu zadania tego okazał wiele oględności i ludzkości.—W r. 1689 otrzymał dowództwo wojsk wyprawionych przeciwko Hiszpanii; w r. 1693 został marszałkiem Francyi, dnia zaś 27 maja roku następnego odniósł zwycięstwo nad rzeką

Terem. W r. 1695 powrócił do Francyi. W r. 1700 towarzyszył Filipowi V, idącemu objąć tron królewski w Madrycie. — Marszałek de N. był przedewszystkiem dworakiem bardzo giętkim, a małżonka jego, Mary a Franciszka de В o urno nville (* w r. 1664—f r. 1748), przyjaciółka Fénelona (ob.), używała wpływu niemałego u dworu.—7) Ludwik Antoni de N. (* d. 27 maja r. 1651—f d. 14 maja r. 1729) brat poprzedzającego, kardynał, arcybiskup paryski.—Poświęciwszy się stanowi duchownemu, został w r. 1676 w Sorbonie doktorem teologii, a w trzy lata potem zasiadł na stolicy arcybiskupiej w Cahors, w czerwcu r. 1680 dostojeństwo takie samo objął w Chalons, nakoniec w r. 1695, pomimo, że go podejrzewano o sprzyjanie Jansenistom (ob.), dostało mu się arcy-biskupstwo paryskie. W r. 1698 ściągnął na siebie zawiść Jezuitów, za pobłażliwość dla Jan-senistów, pomimo to otrzymał w r. 1700 kapelusz kardynalski, co go jednak nie pojednało z Jezuitami, ani go też nie uczyniło bezwarunkowo posłusznym Rzymowi. Chociaż zgodził się w r. 1709 na zamknięcie klasztoru Port-Royal (ob.), to jednak w r. 1713 zabronił w arclii-dyecezyi swej Jezuitom wszelkich kazań oraz słuchania spowiedzi, a także stanął w opozycyi przeciwko bulli „Unigenitus“ (ob.), co tak oburzyło L u d w i к а XIV, że mn zakazał dostępu do dworu. Niełaska ta ustała po śmierci króla, a za czasów regencyi kardynał odzyskał znów wpływy swe i w r. 1717 założył apela-cyę do soboru przyszłego przeciwko bulli wymienionej, ale w r. 1720 dał się nakłonić do jej cofnięcia i w końcu poddał się zupełnie wymaganiom Rzymu. Kardynał de N. był mężem bardzo światłym, a zapatrywania jego, jak na księcia Kościoła, były bardzo liberalne, słynął też z dobroczynności wielkiej i dbałości o katedrę swą, na której naprawę i upiększenie łożył szczodrobliwie; umierając zaś, poczynił zapisy znaczne na rzecz szpitali oraz innych zakładów dobroczynnych.—Por. E. de Barthélemy ,,Le cardinal de N.“ (Paryż 1887). Adryan M aurycy к s. d e N. (* w Paryżu d. 29 września r. 1678—f tamże d. 24 czerwca r. 1766), do r. 1704 hr. d’Ayen, syn najstarszy marszałka Anny Juliusza de N. (ob.), również później marszałek Francyi.—Mając lat 14 wstąpił do służby wojskowej i od r. 1694 uczestniczył we wszystkich wojnach, prowadzonych przez Francyę. W r. 1698 poślubił Frań ci sz-k ę d’A u b i g n ć, siostrzenicę margrabiny d e Main tenon (ob.), przez co zyskał silne poparcie u dworu.—W r. 1700 należał do orszaku Filipa d’Anjou, udającego się do Madrytu, by zasiąść tam na tronie; w latach następnych wojował w Niderlandach i w Niemczech; bił się pod Friedlingen i pod Hochstiidtem, oraz należał do oblegania twierdz, Breisach i Landau. Od r. 1705 do 1712 dowodził dość szczęśliwie w Hiszpanii; w r. 1710 zdobył Geronę;

14) Emanuel Hen-

w następnym Filip V mianował go grandem. W r. 1715 zasiadł w Paryżu w Radzie Stanu i miał sobie powierzoną skarbowość, ale chwytanie się środków zbyt stanowczych dla ulepszenia i wzmożenia jej, jako też niechęć jego ku zamysłom Lawa (ob.), sprowadziły upadek jego w r. 1718, do czego przyczynił się też niemało kardynał Dubois (ob.), który wymógł nawet nakaz wydalenia go ze stolicy. Dopiero w r. 1728, po śmierci tak potężnego przeciwnika, otrzymał pozwolenie powrotu.—W r. 1788, na początku t. zw. wojny o sukcesyę polską, otrzymał dowództwo wojsk francuskich nad Renem i w roku następnym otrzymał buławę marszałkowską. W r. 1785, na czele wojsk sar-dyńskicb, pobił Austryaków we Włoszech i wyparł ich całkiem z kraju. W wojnie o sukcesyę austryacką został pobity pod Dettingen (d. 27 czerwca r. 1743), poczem złożył dowództwo i objął w Paryżu zarząd spraw zagranicznych, nie mając jednak tytułu ministra. W roku następnym dowodził znów pomyślnie w Niderlandach i w Alzacyi, a pobił Austryaków pod Hagenau (d. 5 czerwca r. 1744).--W r. 1746 udał się do Madrytu jako poseł i doprowadził do porozumienia i zgody między Hiszpanią a Francyą.— W r. 1756 wycofał się z życia publicznego.— Ksiądz Mi 11 ot wydał część pamiętników jego (Maastricht 1777); C. Rousset zaś ogłosił „Correspondance de Louis XV et du maréchal de X.“ (Paryż 1865, 2 t.). — 9) Ludwik (* w Paryżu d. 21 kwietnia r. 1713 — f tamże d. 22 sierpnia r. 1793), syn poprzedzającego, od roku zaś 1737 książę (duc) d’Ayen, marszałek Francyi od r. 1775.—W r. 1729 wstąpił do wojska i walczył we Flandryi, w Niemczech i we Włoszech; był dworakiem gładkim i dowcipnym, ulubieńcem Ludwika XV. Po wybuchu rewolucyi pozostał we Francyi, nie chcąc opuścić króla. Żona jego, z domu księżniczka de Cossé-Brissac, zginęła na gilotynie w r. 1794.—Przypisują Ludwikowi de N. autorstwo książeczki przeciwko Jezuitom p. n. „Larmes de saint Ignace par un cousin du prophète Malagrida“ (Adrevalo b. w. r. [1762]).—10) Jan Paweł Franciszek od r. 1760 ks. d’Ayen, w r. 1793 ks. de N. (* w Paryżu r. 1739 — f w Fontenay-Trésigny w r. 1824), syn poprzedzającego; służył wojskowo; zajmował się gorliwie fizyką i chemią, co mu w r. 1777 otworzyło podwoje akademii umiejętności.—W r. 1791 wyemigrował z Francyi i do r. 1814 przebywał w Szwajcaryi. Jedna z córek jego, z małżeństwa pierwszego, była za La Fayettem (ob.). — 11) Emanuel Mar y a Ludwik margrabia de N. (* w Paryżu w r. 1743 — f w Main-tenon w r. 1822), brat młodszy poprzedzającego, dyplomata, był posłem francuskim w Niemczech, w Holandyi, w Londynie, nakoniec od r. 1783 do 1792 w Wiedniu.—12) Paweł ks. de N. (* w Paryżu d. 4 stycznia r. 1802 — f tamże d. 30 maja r. 1885), syn Ludwika

Juliusza Cezara de N., prawnuka marszałka Ludwika (ob.), tytuł książęcy odziedziczył po dziadzie stryjecznym Janie Pawle Franciszku (ob.). Za młodu podróżował bardzo wiele; w r. 1827 dostał się do izby parów i uchodził za legitymistę zaciętego, jednakże w r. 1830 stanął po stronie króla Ludwika Filipa (ob.). Od r. 1848 stał zdała od życia politycznego i dopiero w r. 1871 na krótko był ambasadorem w Petersburgu. Od. r. 1849 był członkiem Akademii francuskiej. Drukiem ogłosił: „Histoire de la maison royale de Saint-Louis établie à Saint-Cyr“ (Paryż 1843; wydanie 2-e tamże 1856) i „Histoire du Madame de Maintenons (tamże 1848 —1850, 4 tomy). — 13) Juliusz Karol Wikturnian ks. de N. (* w r. 1826 — f w Paryżu d. 7 marca r. 1895), syn najstarszy Pawła de N. (ob.), do śmierci ojca ks. d’Ayen. Zajmował się wielu pracami ekonomicznemi; z dzieł jego najważniejsze jest „Cent ans de république aux Etats-Unis“ (Paryż 1886 — 1889; 2 t.). ryk Wikturnian margrabia d e N. (* w Main-tenon d. 15 września r. 1880), syn drugi Pawła de N. (ob), dyplomata i historyk. Początkowo zajmował się przeważnie nauką, zwłaszcza badaniami dotycząceini dziejów Polski, i wydał: „La Pologne et ses frontières“ (Paryż 1863); ,,La poésie polonaise“ (tamże 1866) i dzieło bardzo poważne „Henri de Valois et la Pologne en 1572“ (tamże 1867, 3 tomy). — Pojednawszy się z rzecząpospolitą, został w r. 1872 ministrem pełnomocnym w Washingtonie; takież stanowisko zajął przy dworze włoskim w roku następnym, w r. 1876 posunięto go na ambasadora; jako taki, od r. 1882 do 1886, przebywał w Konstantynopolu, po przerwie kilko-letniej przyjął znów ambasadę w Berlinie. — 15) Filip hrabia d e N„ później książę (duc) de Mo uchy (* w Paryżu d. 7 grudnia r. 1715 — f ścięty tamże d. 27 czerwca r. 1794), syn drugi A dr y a n a Maurycego ks. de N. (ob.). Mając lat 14 wstąpił do wojska i w r. 1775 dosłużył się buławy marszałkowskiej; w r. 1746 został grandem hiszpańskim i zarazem księciem de Mo uchy. Małżonka jego Anna Klaudya d’A r p a j o n była damą dworu królowej Maryi Leszczyńskiej i później Maryi Antoniny Au s t r y a ck i e j, która ją, dla jej pedante-ryi w przestrzeganiu przepisów dworskich żartobliwie nazywała M adame l’Etiquette, ścięto ją równocześnie z mężem.—16) Ludwik Marek Antoni wicehrabia d e N. (* w Paryżu r. 1756 — f r. 1804 wskutek ran, odniesionych pod Hawaną), syn młodszy Filipa ks. de N. (ob.), wojskowy; w r. 1777 wraz z Lafayettem (ob.) odpłynął do Ameryki, gdzie się na polu bitwy wielokrotnie odznaczył. Po powrocie do-Francyi, wybrany był do Stanów generalnych i szczerze występował przeciwko dawnemu porządkowi rzeczy; w r. 1789, na jego wniosek, zniesiono prawa i przywileje feodalne, w r. 1790

popierał zniesienie wszelkich tytułów szłachec- przyrodniczych przykładał się w Berlinie i w Je-kich; w r. 1791 wybrano go na przewodniczą- nie od r. 1854 do 1859; w r. 1861 został pro-cego w Zgromadzeniu ustawodawczein; w tymże roku jeszcze sprawował dowództwo w twierdzach Sedanie i Valenciennes, lecz, widząc na jakie drogi wstępuje rewolucya, podał się do dymisyi i wyjechał naprzód do Anglii, następnie do Ameryki. Do Francyi wrócił za czasów Konsulatu i wstąpił do służby wojskowej, jako generał brygady, w r. 1803 wysłany był do San-Doiningo.—17) Ludwik Józef Aleksy hr. de N. (* w Paryżu r. 1783—f tamże w r.

fesorem szkoły zawodowej (Gewerbeschule) w Kamienicy (Chemnitz); w r. 1868 takież stanowisko zajął w Akademii rolniczej i leśniczej w Tharandcie. Od r. 1861 redaguje pismo „Die landwirtschaftliche Versuchstation“ (do r. 1875 wydawane w Kamienicy, od roku tego w Berlinie); nadto jest dyrektorem założonej r. 1869 w Tharandcie, a w r. 1888 rozszerzonej, stacyi doświadczania nasion i pracowni fizyolo-giczno-botanicznej. Wielkie znaczenie posiadają dla rolnictwa jego badania, dotyczące nasion, opisane przeważnie w wydawanem przez niego piśmie, już wymienionem; oprócz tego drukiem ogłosił między innemi: „Ueber die organische Leistung des Kalium in der Pflanze“ (Kamienica 1871; praca dokonana wspólnie ze Sc li rode rem i Erdmannem); „Handbuch der Samenkunde“ (Berlin 1876); „Wider den Handel mit Waldgrassamen für die Wiesenkultur“ (Berlin 1876); opracował też na nowo wydanie 4-e Döbnera „Botanik für Forstmänner“ (Berlin

Red.

Nobel Ludwik, inżynier i przemysłowiec, (* w Stokholmie w r. 1831 — f w Cannes d. 12 kwietnia r. 1888). Ojciec jego, inżynier Emanuel N., Szwed rodem, posiadał w Petersburgu własny zakład mechaniczny i dał synowi swemu wykształcenie techniczne, bardzo dokładne. Zakład, odziedziczony po ojcu, N. prowadził doskonale, tak, że podczas wojny z Turcyą (r. 1877), kiedy zapotrzebowaniom artyleryi nie mogły nadążyć arsenały rządowe, z fabryk prywatnych w Rosyi, zakład N-a okazał się najbardziej przygotowanym do wykonywania tak precyzyjnych robót, jakiemi są granaty, szrapnele i lawety. Począwszy od r. 1876 N. zaczyna się interesować przemysłem nafcianym, kaukaskim, który w owym czasie pozostawał jeszcze w kolebce. Około tegoż czasu zniesiono akcyzę od ropy, powstało wiele fabryk, założonych przez tubylców, wyrabiających naftę, która ani pod względem ceny, ani gatunku, z amerykańską spółzawodniczyć nie mogła, i jeżeli znajdowała zbyt w Rosyi, to tylko z powodu ceł ochronnych. Fabryki’ te rozporządzały kapitałami stosunkowo niewielkiemi i niewielką wiedzą techniczną.—Rozpatrzywszy stan rzeczy w Baku, N. założył spółkę przemysłową pod firmą „Towarzystwo braci Nobel“, a rozporządzając bardzo znaczuemi środkami, stworzył przedsiębiorstwo, które da długia lata było wzorem i drogowskazem w rozwoju starszych i młodszych fabryk nafcianych. N. przeniósł do Baku najprzód zdobycze techniki amerykańskiej, które dały się z pożytkiem zastosować do warunków miejscowych i odmiennej właściwości ropy, powtóre: przy pomocy licznych doświadczeń, stworzył nowe sposoby, mające znaczenie doniosłe na rozwój przemysłu nafcianego na Kaukazie i potrzecie: zakładając olbrzymią fabrykę, wykazał

1835), syn starszy poprzedzającego. Za uczestnictwo w spisku przeciw Napoleonowi był w r. 1809 więziony przez kilka miesięcy, potem zbiegł do Szwajcaryi, następnie udał się do Szwecyi i w r. 1813 był adjutantem В e r-nadotta (ob.).- Na kongresie wiedeńskim zasiadał jako minister pełnomocny Francyi, na-koniec został adjutantem Karola X, w r. 1830 stanął po stronie Ludwika Filipa. —18) A1-f r e d Ludwik Dominik Wincenty (* w Paryżu w r. 1786 —f w r. 1812), brat poprzedniego, był adjutantem marszałka Berth i er a i zgi- 1882). nął podczas przejścia przez Berezynę.—19) Antoni К1 a u d у u s z Dominik Just hr. de N. później książę (prince) de Poix (* w Paryżu d. 25 sierpnia r. 1777 —f tamże d. 1 sierpnia r. 1846), wnuk marszałka Filipa de N. ks. de Mouchy, syn Filipa Ludwika Marka Antoniego ks. de Poix; po wybuchu rewo-lucyi pozostał we Francyi i w r. 1803 ożenił się z siostrzenicą Talleyranda (ob.), wkrótce potem Napoleon mianował go swym szainbe-lanem, w r. 1810 hrabią cesarstwa. Po powrocie swym Ludwik XVIII wysłał go w r. 1814 jako ambasadora do Petersburga, stanowisko to zajmował do r. 1819. Od r. 1824 do 1827 zasiadał w Ciele prawodawczem jako deputowany departamentu Meurthe. Później usunął się od życia politycznego zupełnie, zajmując się wyłącznie filantropią, był jednym z założycieli Towarzystwa do ulepszania więzień. — 20) Karol Filip Henryk ks. de Mouchy (* r. 1808 — f w r. 1854), syn poprzedzającego, został deputowanym do Ciała prawodawczego, a później senatorem. — 21) Antoni Just Leon ks. (duc) de Mouchy, ks. (prince) de Poix (* w r.

Red.

1841), syn poprzedzającego, od r. 1865 ożeniony z księżniczką Anną Murat. Za Napoleona III zasiadł w r. 1869 w Ciele prawodawczem, również był deputowanym w latach 1874, 1876 i 1885, jest stronnikiem gorliwym bonapartyzmu.

Red.

Nob. gdy stoi po nazwach zoologicznych, botanicznych, lub mineralogicznych, jest skróceniem łac. nobis=według nas, a oznacza, że nazwa wymieniona, nadana została przez opisującego. -Por. Mi hi.

Ńobbe Fryderyk (* d. 20 czerwca r. 1830 w Bremie), botanik, zajmujący się zwłaszcza fizyologią roślin, oraz chemią rolniczą. Do nauk

A к.

4:1

.ь-f-,

Red.

nadzwyczajną dbałość o potrzeby swoich współpracowników. Jako przykład działalności N-a w tych trzech kierunkach przytoczymy: z doświadczenia amerykańskiego zastosował nafto-ciągi (ob.) do sprowadzania nafty z kopalni do fabryk i chemiczne czyszczenie jej; z wypracowali własnych jego najdonioślejsze są: desty-lacya ciągła (ob. Nafta), magazynowanie ropy w zbiornikach ziemnych, porządnie budowanych, i przewóz nafty nalewem w statkach na morzu i rzekach. Budując fabrykę, wybrał N. jeden pagórek, założył na nim, z poważnym nakładem wśród pustyni, ogród (nazwany Villa petroled) i w nim rozmieścił piękne i wygodne domy swoich współpracowników. Wymienione tu ulepszenia techniczne, jako dające zyski olbrzymie, z biegiem lat, zostały przez wszystkich naśladowane, tylko druga Villa petrolea jeszcze nie powstała. ,,T-wo braci Nobel“ należy do największych przedsiębiorstw w Baku; już w roku 1890 wyrabiało nafty 30°/₀ ? a smarów 38°/0 ogólnego wytwórstwa całego kraju.

Nobel Alfred (* w Stokholmię d. 21 października r. 1833 — f w San Remo d. 10 grudnia r. 1896), chemik i przemysłowiec szwedzki, syn inżyniera Emanuela, a brat Ludwika N-a (ob.), wynalazca dynamitu i prochu bezdymnego. Razem z ojcem i bratem starszym przybył do Petersburga i pozostawał tam do r. 1859, w którym powrócił do Stokliolmu, wstąpił do uniwersytetu tamtejszego i z zapałem oddał się nauce chemii. Od r. 1862 zajął się badaniem nitrogliceryny (ob.), w celu zastosowania praktycznego jej własności wybuchowych, tak potężnych. Z początku nie wiodło mu się z tą pracą niebezpieczną; próby przedsiębrane nie dawały wyników pożądanych, a w r. 1864 wskutek wybuchu nitrogliceryny, pracownia N-a uległa zniszczeniu, sam wszakże szwanku nie poniósł. Równocześnie nieomal przypadki podobne zdarzyły się także w kilku pracowniach innych, w Niemczech i w Ameryce północnej, co tak przeraziło ogół, że noszono się z myślą zabronienia stanowczego wszelkich doświadczeń dalszych tego rodzaju; niektóre rządy wydały nawet już zakazy takie. Tymczasem udało się N-owi w r. 1867 utworzyć mieszaninę, która, posiadając siłę wybuchową ogromną, nie była jednak tak niebezpieczna, jak nitrogliceryna czysta, mieszaninę tę nazwano dynamitem (ob.), dziś powszechnie i bezpiecznie używanym w celach wojskowych i technicznych. Uczyniwszy wynalazek ten doniosły i opatentowawszy go, założył N. z czasem blisko 20 fabryk dynamitu, bądź w Europie, bądź w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej i ciągnął z nich korzyści wielkie. — W r. 1869 założył sobie pracownię chemiczną w Saint-Sevran pod Paryżem, a w r. 1891 przeniósł ją do San Remo, pracując do śmierci nad wydoskonaleniem wynalazków swych. —Oprócz dynamitu właściwego, powynajdywał jeszcze różne jego odmiany, dalej nitrożelatynę 1 w r. 1887 proch bezdymny (ob. Nobla proch mało d.), który, jak wiadomo, wywarł wpływ bardzo stanowczy na uzbrojenie i na taktykę wojsk spółczesnych. Do wyrobu prochu tego założył N. fabryki w Szwecyi, w Avigliano pod Turynem i w Diinebergu nad Elbą. W Szwecyi, w Breforcie założył też słynną odlewnię dział. —Jako chemik był N. powagą najwyższą, o ile chodziło o własności związków wybuchowych; pracował też z powodzeniem nad usunięciem wpływów szkodliwych prochu na broń ręczną i działa, nad wytworzeniem kauczuku sztucznego, nakoniec nad zdejmowaniem planów topograficznych za pomocą rac (ob. Raca), opatrzonych w przyrządy fotograficzne, migawkowe. —N. z majątku olbrzymiego, zdobytego głównie za pomocą wynalazków swych, umiał zrobić użytek najszlachetniejszy. Jako człowiek szczodry, nie skąpił nigdy pieniędzy na

шй ш-

t -,

Fig- 29. Alfred Nobel.

cele użyteczne i naukowe; między innemi z kieszeni własniej poniósł połowę kosztów na wyprawę biegunową, nieszczęsną Andréego (ob. w Dopełń.), umierając zaś uczynił z majątku swego zapis na wydawanie nagród, imię jego noszących (ob. niżej).

Nobel, jezioro na Litwie, w pow. Pińskim. Długość 3¹V₂ wiorsty, szerokość 2¹/₂, rozległość 4.2 wiorst \A\. Ma brzegi wysokie, wody jego spływają do Prypeci. Obfituje w ryby.

Nobel, miasteczko na Litwie, w pow. Pińskim nad jeziorem tegoż nazwiska (ob.). Mieszkańców 1 030, trudniących się przeważnie rybołówstwem i flisactwem.—W r. 1260 czy 1262 wodzowie księcia wołyńskiego W asy la wycięli tu w pień załogę litewską, co nie zostało bez skutku na dalsze stosunki Rusi z Litwą.

Nobelit ob. Nobla proch do rozsadza-nia.

Nobert Fryderyk Adolf (* r. 1806—f r. 1881) od r. 1835 do 1850 był mechanikiem uniwersyteckim w Greifswaldzie; wsławił się

Noberta tabliczki. — Nobilitas.

Ill

przez wynalezienie i sporządzanie zręczne mikrometrów, używanych do badań diobnowidzo-wyoh, znanych pod nazwą tabliczek nazwisko jego noszących (ob. niżej).

Noberta tabliczki, są to tabliczki szklane, opatrzone w podziałki mikrometryczne, do badań mikroskopowych służące. Podziałki te, narysowane na szkle, są tak drobne, że na milimetr kwadratowy powierzchni przypada 400 — 4000 kreseczek, widocznych oczywiście tylko pod powiększeniem znacznem. Por. Mikrometr.

Nobilego pierścienie (Figury elektrochemiczne N o b i 1 e g o), smugi różnobarwne, powstające na płytach metalowych przez rozkłady elektrolityczne, otrzymane po raz pierwszy przez N ob il ego w r. 1826. Najłatwiej wywołać je można ńa posrebrzonej płycie miedzianej, połączonej z biegunem dodatnim stosu galwanicznego i umieszczonej na dnie naczynia; jeżeli naczynie to wypełnimy roztworem cukru ołowianego (octanu ołowiu) i do roztworu tego wprowadzimy drut platynowy, połąezony z biegunem ujemnym stosu, następuje rozkład chemiczny. Tlen wydzielający się przy płycie, połączonej z biegunem dodatnim, utlenia ołów roztworu na nadtlennik ołowiu, który osiada na płycie, tworząc na niej cienką, przezroczystą powłokę, która ma grubość największą tuż pod drutem ujemnym, platynowym, a dokoła staje się coraz cieńszą i rozpościera w kręgach coraz szerszych. W powłoce tej rozwijają się zatem, skutkiem interferencyi światła, objawy barwne, należące do kategoryi barw cienkich blaszek; ponieważ zaś barwy te zależą od grubości warstwy, występują tedy dokoła drutu platynowego różnobarwne koła współśrodkowe, odpowiadające zupełnie zwykłym pierścieniom Newtona (ob. Pierścienie bar w n e). Większe urozmaicenie wprowadził (łuebhard (r. 1881), używając płyt rozmaitej postaci i umieszczając naprzeciwko nich druty platynowe w rozmaitej liczbie i w rozmaitem ugrupowaniu. Powstające w ten sposób linie krzywe, barwne, odpowiadają liniom ekwipotencyalnym czyli liniom jednakiego potencyału, które powstawałyby na płycie, gdyby druty platynowe bezpośrednio z nią zetknięte były, doświadczenie to służyć zatem może do uwidocznienia przebiegu linij jednakiego potencyału, rozwijających się w różnych warunkach. N. p. zyskały zastosowanie praktyczne w galwanochromii (ob.), która stanowi osobny rodzaj metalochromii (ob.).

Nobiles u Rzymian, ob. Nobilitas.

Nobili Flaminiusz (* w Lucce r. 1530 — f tamże w r. 1590;, historyk włoski; pomiędzy dziełami innemi wydał dzieje króla Stefana Batorego p. n. „Narratio de rebus gestis Stephani I Regis Poloniae Magni Ducis Lithua-niae“ (Rzym 1582 w 4-e).

Nobiling Karol Edward (* w W. Ks. Poznańskiem d. 10 kwietnia r. 1848—f w Ber

Red.

Red.

S. K.

Red.

linie d. 10 września r. 1878), syn dzierżawcy domen królewskich, znany z zamachu na życie cesarza Wilhelma I. — N. był człowiekiem niespokojnym, podniecającym się łatwo; przeznaczony przez ojca na gospodarza wiejskiego, kształcił się w kilku szkołach rolniczych, niemieckich; bawiąc czas jakiś w Dreźnie, zetknął się tam bliżej i zawarł stosunki z kilku przywódcami socyalizmu skrajnego, a widząc w cesarzu niemieckim jedną z głównych zawad do ziszczenia się zamiarów przyjaciół swych, do których przylgnął całkiem, postanowił go zgładzić ze świata. Nie zwierzając się więc nikomu, wyjechał potajemnie do Berlina i w d. 2 czerwca r. 1878, z okna domu przy ulicy „Unter den Linden“ strzelił dwukrotnie śrutem zajęczym do cesarza, jadącego powozem otwartym, raniąc go boleśnie, chociaż nie groźnie. Widząc, że ujść nie może, spróbował odebrać sobie życie wystrzałem rewolwerowym w głowę, ranił się też ciężko i, nie odzyskawszy przytomności, zmarł w dwa miesiące po dokonanym zamachu.— Rząd pruski i stronnictwa zachowawczo - rządowe w sejmie, oskarżali głośno socyalistów niemieckich o przyłożenie ręki do zamachu tego, ale, jak się zdaje, najniesłuszniej; przynajmniej nie zdołano wykryć żadnego ich wspólnictwa, pomimo, że się o to starano bardzo gorliwie; widocznie zapaleniec N. działał zupełnie na własną rękę. «

Nobilior, przydomek jednej gałęzi Ful-wiuszów, sławmego rodu plebejuszowskiego, w Rzymie, do której reprezentantów wybitniejszych należą: 1) Servius F ul vins N., który, jako konsul, w r. 255 przed Chr., pobił Karta-gińczyków w pierwszej wojnie punickiej. 2) Marcus Fulvius N., toczył walki zwycięskie w Hiszpanii, za co mu senat przyznał w r, 191 przed Chr. zaszczyt tryumfu mniejszego, t. z. ovatio (ob.); w. r. 189 pobił jako konsul Etolczyków, poczem piastował godność wTysoką cenzora (ob.). Sprzyjał on szczerze wyższej kulturze greckiej, zabrał z sobą na wyprawię przeciw Etolczykom poetę Enniusza (ob.), za co go Katon surowy karcić nie zaniechał. Łupy wojenne, które z sobą zabrał do Rzymu, przeznaczył w większej części na wybudowanie świątyni, muzom poświęconej, (Cicero „pro Archia“, 11). Najstarszy syn jego, 3) Marcus Fulvius N. był konsulem w r. 159; młodszy zaś, 4) Quintus Fulvius N. opiekował sie, równie gorliwie jak ojciec, poetą Enniuszem.

Nobilitas u Rzymian. Gdy po walkach, wieki całe trwających, rody plebejskie (ob. Ple-b e j u s z e) w Rzymie zdobyły sobie, na równi z patrycyuszami (ob.), dostęp do wszystkich urzędów i zaszczytów w państwie, wytworzył się dość prędko nowy stan uprzywilejowany, twmrzący, jakby dziś powiedziano, szlachtę dziedziczną, ale nie z rodu, lecz z zasługi, zwaną wtedy N., której członkowie zwali się Nobiles

Red

S. Drz.

Red.

Red.

Red.

M. H.

Rod.

albo Optimales będąc zupełnie równi patry-cyuszom dawnym, różniącym się tylko od nich o tyle, że przywileje niektóre, nie polityczne, lecz duchowno - religijne, zawsze wyłącznie wiązały się z patrycyatem.— Ktokolwiek miał między przodkami swemi urzędnika, zasiadającego w krześle kurulnym (ob.), zaliczany bywał do N. nie dającej zresztą praw innych, okrom ins imaginum (ob. Imagines), które sobie wszakże w Rzymie ceniono bardzo wysoko. Również należenie do N. ułatwiało osiąganie urzędów i dostojeństw wszelkich, do których dla ludzi, nie należących do arystokracyi owej,

t. j. dla tak zw. homines novi, dostęp bywał zawsze wielce utrudniony, pomimo, że w zasadzie każdemu obywatelowi wolno było ubiegać się o nie. — W czasach późniejszych cesarstwa rzymskiego, gdy rody dawne, patrycyuszowskie, wymarły, a zwłaszcza od Konstanty n a W-go, gdy tytuł „Patricias“ zaczął być nadawany przez cesarzów, jako dostojeństwo osobiste, nie dziedziczne, Nobiles stali się jedyną arystokra-cyą rzymską.

Nobilitacya, nadanie godności szlacheckiej, dziedzicznej, ob. Szlachectwo.

1) obilissimus, za czasów cesarstwa rzymskiego, późniejszego, tytuł przysługujący członkom rodziny panującej; zwłaszcza od Dyokle-cyana (ob.), nosili go domniemani następcy tron”, oraz mężowie, dopuszczeni przez cesarza do uczestnictwa w zarządzie najwyższym.

Mobility, tę nazwę nosi w Anglii i Szkocyi szlachta utytułowana t. zw. Noblemen, do których należą: książęta (Dukes), margrabiowie (Marquesses), hrabiowie (Earls), wicehrabiowie ( ViseL unis) i lordowie (Lords) w znaczeniu ściślejszym, czyli baronowie. Wszystka szlachta inna, cd b a r o n e t a zaczynając, nie należy już do N. lecz do gentry (ob.).—Król nadaje członkom N. tytuły, które, będąc dziedziczne, przechodzą zwykle tylko po ojcu na syna najstarszego; synom młodszym, zaliczonym do gentry już ich używać nie wolno, czasami wszakże patenty nadawcze synom młodszym książąt, przyznają tytuły margrabiów lub hrabiów, synom zaś margrabiów, hrabiowskie lub wice-hrabiow-skie. — Por. Gneist „Adel und Ritterschaft in England“ (Berlin 1851) i A. Laugel „L’Aristocratie anglaise“ (w „Revue des cleux Mondes“, zesz. marcowy r. 1872).

Ncbla Dynamit, nazwa ta odnosi się do kilku rodzajów materyałów wybuchowych. N. d. № 1 (ob. Dynamit). N. d. № 2, 3, 4, jest to dynamit podobny do poprzedniego, różni się tylko cd niego rozmaitą zawartością mąki drzewnej, zaprawionej saletrą, tak, że №4 zawiera najmniej takiej mąki, a wskutek tego posiada i najsłabsze działanie.

No ;la nagrody. Alfred Nobel (ob.), umierając, cały nieomal majątek swój, przenoszący 50 milionów franków, testamentem ustanowił jako fundusz wieczysty, którego odsetki użyte być mają corocznie na wydawanie pięciu nagród, wynoszących po 300 000 franków każda. Nagrody te, podług woli zapisodawcy są następujące: 1-a, 2-a i 3-a, przeznaczone dla tych osób, narodowości jakiejkolwiek, które dokonały odkryć lub ulepszeń najdonioślejszych w dziedzinach fizyki, chemii, fizyologii lub lecznictwa; nagroda 4-ta ma się dostawać pisarzowi, który w literaturze nadobnej zajął stanowisko najwybitniejsze, także bez oglądania się na narodowość jego; nakoniec nagroda 5-a ma być przyznawana temu, kto najwięcej lub najskuteczniej przyczynił się do zbratania się lub zbliżenia się wzajemnego narodów między sobą, do zniesienia, albo przynajmniej uszczuplenia liczby wojsk stałych w czasie pokoju, albo kto najgorliwiej krzewił myśl ustanowienia pokoju powszechnego, bądź za pomocą kongresów, bądź w inny sposób skuteczny. Cztery nagrody pierwsze przyznaje, według uznania swego, Akademia szwedzka w Stokholmie, piątą zaś sejm norweski.

Nobla proch małodymny, niezupełnie słusznie nazywany też bezdymnym, znany jest pod rozmaitemi nazwami. 1 tak nazywają go: prochem Nobla, we Włoszech ballintistem, a także prochem kostkowym z powodu tego, że posiada kształt drobnych kostek. Proch ten wynalazł A. Nobel (ob.), części jego składowe stanowi nitrogliceryna i kollodium, które w nim znajduje się w przeważnej ilości. Z powodu jego właściwości, niewytwarzania dymu przy spaleniu, stał się bardzo użytecznym, i powszechne znalazł zastosowanie, tak do broni ręcznej, jak i do armat. Wyrabianie go jest bardzo łatwe, i nie naraża na żadne niebezpieczeństwo. Otrzymuje się go z wełny kollodiowej napojonej wodą, którą wystawia się na czas dłuższy na działanie nitrogliceryny z dodaniem aniliny. Dodatek aniliny sprawia, że tak podczas przygotowywania tego prochu, jako też i później, kwasy się nie wytwarzają, które mogłyby rozkład spowodować. Mieszaninę taką poddaje się następnie działaniu centryfugi, w celu oddzielenia nadmiernej ilości wody, stąd otrzymaną papkę, ogrzewa się do 90° C., poczerń masę taką walcuje się na listki cienkie. Listki takie następnie rozdziela się na kostki regularne. Im kostki są większe, tym nabój jest mniej zapalny. Jeden bok takiej kostki miewa od 0.05 do 15 mm. długości. We Włoszech do broni ręcznej używają prochu, którego bok kostki ma 0.5 mm., a do armat 1 mm. długości. Proch ten ma wygląd podobny do rogu, jego ciężar właściwy = 1.03; jest nieczuły na wpływy atmosferyczne, jak również na uderzenie i tarcie. W powietrzu spala się, nie wywołując wybuchu. Po strzale wytwarza się delikatna mgła przezroczysta, która prędko ulatnia się; pochodzi to od pary wodnej, która wydziela się przy rozkładzie. Występujące tu ciśnienia gazu są bardzo regularne, a przy równych szybkościach początkowych są one niższe, niż przy prochu zwykłym

czarnym; przytem na wagę prochu tego potrzeba tylko około Уз naboju prochu zwykłego. Proch ten ma tę zaletę, że nie daje osadu, ale do swego zapalenia wymaga silnie działającego środka zapalnego. Pocisk broni kalibru 6.5 mm. przy użyciu naboju prochu Nobla, otrzymuje 710 metr. szybkości początkowej . Proch ten wyrabiają obecnie we wszystkich krajach europejskich.

odróżniać należy noc fizyczną czyli istotną, która trwa od końca zmierzchu do początku świtu. Trwanie zorzy jest różne, zależnie od położenia słońca czyli od pory roku i od szerokości geograficznej miejsca; gdy przed końcem zmierzchu już się świt rozpoczyna, obie zorze łączą się bezpośrednio, w tej porze zatem nie ma istotnej nocy; zdarza się to w szerokościach naszych podczas przesilenia letniego, w ciągu czerwca i lipca (ob. Zorza), a przeciąg ten czasu nazywa się okresem nocy jasnych czyli białych. Ob. Nocny łuk.    SK-

Noc w mitologii greckiej, ob. Nyx.

Noc ŚW. Bartłomieja {Ja Saint-Barthélemy“)—rzeź hugonotów (ob.) w Paryżu d. 24 sierpnia r. 1572, zwana także, przez analogię z nieszporami sycylijskiemi (ob.), j ut rz ni ą paryską (Jes matines parisiennes“)—była wybuchem fanatyzmu religijnego pospólstwa francuskiego, inscenizowanym przez inaehiawelizm polityczny Katarzyny Medycejskiej (oh.). Okolicz-

M. H.

JI. H.

Nobla proch do rozsadzania, jest to rodzaj dynamitu (ob.), zwany też N o b e 1 i t e m, składający się z 20 części nitrogliceryny, 7 cz. węgla, 7 części parafiny albo naftaliny i 60 części saletrzanu sodu.

I. w.

Noble, złoty pieniądz angielski, dawny; stanowił 6y₂ szylinga, czyli na naszą monetę 3 ruble i 25 kopiejek.

Noblemen, szlachta wyższa w Angli ob. N o-b i 1 i ty.

Noblesville, miasto w Ameryce Północnej, stolica hrabstwa Hamilton w stanie Indiana, nad rzeką White River, stacya węzłowa dróg j ności, śród których się zrodziła i wprowadzona żelaznych. Mieszkańców 3 054 (r. 1890), którzy ¹ była w czyn myśl tego krwawego dzieła, by-prowadzą handel ożywiony.    I ły następujące: Po pokoju w St.-Germain-en-Laye

Noc, przeciąg czasu, przez który słońce .bawi (d. 8 sierpnia r. 1570), który zakończył trzecią pod poziomem danego miejsca, a zatem część wojnę religijną we Prancyi, na dworze- francus-doby ciemna, od zachodu do wschodu słońca, kim, gdzie przeważały dotąd wpływy Hiszpanii Trwanie nocy zależy od pory roku i od szero- (Filipa II) i Rzymu, zaszły zmiany znaczne, kości geograficznej miejsca. Na równiku dzień zapowiadające, jak się zdawało, zwrot w kierun-jest stale równy nocy, noc zatem trwa zawsze    ku polityki rzetelnie    narodowej.    Na wewnątrz

12 godzin. W innych wszakże miejscach ziemi,    ów „nowy kurs“ ujawnił się w    zbliżeniu się

z powodu pochyłości ekliptyki (ob.), długość dni    dworu do hugonotów.    G w i z y u s z o w i e wypadli

i nocy jest zmienna i tylko dwukrotnie w ciągu    z łaski królewskiej;    ich miejsce    zajęło nowe

roku, d. 21 marca i d. 22 września, dzień na całej    stronnictwo t. zw. „polityków“ -katolickie, ale

ziemi równy jest nocy, a najkrótsza i najdłuż-    umiarkowane i pojednawcze, które nie zawahało

sza noc przypadają w czasie przesilenia zimo-    się, w interesie ojczyzny wspólnej, wyciągnąć

wego i letniego, d. 21 czerwca i d. 21 grudnia,    dłoni przyjaznej do protestantów francuskich.

Różnice długości nocy w różnych porach roku    W listopadzie r. 1570 20-letni król, Karol IX,

są tern znaczniejsze, im bliżej jednego z biegu-    pojął za żoną córkę życzliwego protestantom ce-

nów dane miejsce leży; na kołach biegu-    sarza Maksymiliana II, arcyksiężniczkę El-

nowych, podczas przesilenia zimowego, noc trwa    żbietę; siostrę zaś swoją, Małgorzatę Va-

całą dobę, a podczas przesilenia letniego w cią- lois, postanowił wydać, za przyzwoleniem kró-gu doby niema zgoła nocy, słońce bowiem nie lowej matki (która nie wzdragała się bynajmniej kryje się pod poziom, o północy schodzi jedy- wchodzić w sojusze z heretykami, o ile w tern nie do poziomu i znów się w górę wzbijać za- widziała osobisty interes polityczny), za Hen-czyna. Po zakolami biegunowemi noc najdłuż- ryka de Bourbon, króla Nawarry—widomą sza trwa przez ciąg kilku dni, tygodni lub mie- głowę hugonotów francuskich. Małżeństwo to, sięcy, zależnie od coraz bliższego położenia zmierzające do utrwalenia pokoju wewnętrznego względem bieguna, gdy na samym biegunie w kraju, szarpanym od lat kilkunastu bratobój-dzień i noc po pół roku trwają. Co do bliż- czą walką wyznaniową, miało być uwieńczeniem szych szczegółów tej zmienności, ob. Dzień.— polityki pojednawczej dworu, którą papież Pius W znaczeniu astronomicznem noc rozpoczyna V potępiał gwałtownie. Nie przestawał nasię w chwili, gdy środek tarczy słonecznej ob- woływać do zwalczania heretyków „ad interne-niża się pod poziom, przy obserwacyach wszak- cionem usque“, atoli głos jego nie znajdował że uwzględniać należy wpływ refrakcyi astrono- posłuchu w Paryżu. , Stosunki z Madrytem ozię-micznej, która wpływa na przedłużenie dnia biły się znacznie. Śmierć królowej Elżbiety, (ob. R e f г а к с y a).—Noc jednak po dniu nie na- żony Filipa II, a siostry Karola IX, przecię-stępuje nagle, po zachodzie bowiem słońca nie- ła węzły rodzinne pomiędzy obydwoma dwora-bo rozjaśnione jest jeszcze przez pewien czas mi; rosnąca zaś wciąż potęga Hiszpanii, zwłasz-zorzą wieczorną, zmierzchem czyli zmrokiem, cza po odniesionem nad Turkami świetnem a przed jego wschodem zorzą ranną, jutrzenką czy- zwycięstwem pod Lepanto (r. 1571), napełniała li świtem, skąd od nocy astronomicznej obawą wszystkich głębiej myślących patryotów

francuskich. — Śród takich okoliczności wódz hu-gonotów, admirał Coligny (ob.), przybywa na zaproszenie Karola IX na dwór królewski. Powaga siwowłosego admirała, jego umysł otwarty i wybitna inteligencya imponują młodemu monarsze i podbijają jego serce. Mianowany członkiem rady stanu, Coligny nasuwa królowi plan wyprawy wojennej do Niderlandów, aby, korzystając z toczącej się tam walki na śmierć i życie przeciw krwawym rządom hiszpańskim, przyłączyć południowe prowincye niderlandzkie do Francy i. Jako hugonota, C o-ligny nienawidział F il i p a II i chciał przyjść z pomocą prześladowanym swoim współwyznawcom; jako Francuz pragnął uderzeniem w najdotkliwsze miejsce złamać przewagę Hiszpanii w Europie zachodniej i pomścić klęskę oręża francuskiego pod St.-Quentinem. Wymownemi usty rozwijał przed Karolem IX plan nie-tylko opanowania Niderlandów, ale także zaboru Ameryki, tego głównego źródła potęgi hiszpańskiej. Widoki spodziewanych zwycięstw i wawrzynów wojennych nęciły młodego króla, co więcej, j-emu, wodzonemu na pasku przez krolowę Katarzynę, nasuwała sie teraz sposobność pozbycia się opieki matczynej, której uciążliwość, w miarę, im stawał się starszym, poczynał coraz bardziej odczuwać. To też projekty admirała zyskały zupełny jego poklask. Poczęto się przysposabiać i zbroić na wojnę. Nawiązano układy z Niemcami i Anglią o przymierze przeciwko Filipowi II, wysłano potajemnie do Niderlandów oddział hugonotów francuskich pod dowództwem G enlisa, zaopatrzonego w listy królewskie. Działo się to podczas okolicznościowego pobytu Katarzyny Medycejskiej w Lotaryngii, a więc w czasie nieobecności jej w Paryżu. Wróciwszy, zauważyła odrazu zmianę w stanowisku swym na dworze. Doznała dość zimnego przyjęcia od syna i ze zgrozą spostrzegła, że nie ona, lecz admirał Coligny kieruje nawą państwa i że ten „przeklęty demagog i heretyk“ opanował całkiem słaby umysł króla. Zawrzała zemstą i postanowiła pozbyć się niebezpiecznego współzawodnika za wszelką cenę. W tym celu sprzymierzyła się z młodymi G w i z y u s z a m i, pałającymi fanatyczną nienawiścią do Colignyego, któremu przypisywali winę zabójstwa swego ojca (Franciszka G wizy u sza), i znalazła gorliwego pomocnika w osobie drugiego swojego syna i ulubieńca, Henryka (Walezyu-sz a) Andegaweńskiego. Skorzystawszy z porażki oddziału Geni is a w Niderlandach, wystawiła królowi całą ryzykowność zatargu zbrojnego z Filpem II i dokazała tyle, że projekt wydania wojny Hiszpanii, pomimo gorącej obrony Colignyego, upadł większością głosów w radzie stanu. Gdy wszakże nie zachwiało to stanowiska admirała i król nie przestawał ob-■ darzać go zaufaniem, zdecydowała się użyć radykalniejszego środku. Dnia 22 sierpnia, najęty przez Henryka Gwizyusza, z poduszcze-nia Katarzyny, zbir (M aureve r t) dał z okien klasztoru St.-Germain TAuxerrois dwa strzały do wychodzącego z Luwru admirała. Zamach nie zupełnie się udał, Coligny otrzymał postrzał w ramię, rana jednak nie była śmiertelna. Było to podczas godów weselnych (na piąty dzień po ślubie) Henry к-a B é-arneńczyka i Małgorzaty, na które zje-chało do Paryża z różnych stron Francyi kilka tysięcy szlachty hugonockiej. Wieść o zamachu na admirała wzburzyła ogromnie hugonotów, domagali się jaknajsurowszego ukarania sprawców i pobrzękiwali groźnie pałaszami. Król okazał szczere współczucie ranionemu, odwiedził go w mieszkaniu i zarządził natychmiast śledztwo surowe. Położenie Katarzyny, którą już i tak posądzano (niesłusznie zresztą) o otrucie matki Henryka de Bourbon, Joanny d ’ A 1 b r e t, zmarłej w Paryżu d. 9 czerwca t. r., było fatalne. Jej stanowisko, swoboda osobista, może nawet i życie, postawione były na kartę. Coligny żył, miał za sobą króla i całe rycerstwo hugonockie, mógł wskazać sprawców zamachu, gdyby nawet śledztwo nie zdołało ich wykryć. W takiej chwili krytycznej błysnęła Katarzynie machiawelska myśl zagłady wszystkich hugonotów. Uchwyciła się jej, jako deski ratunku, nie zastanawiając się wcale nad ohydą tego środka. Dnia 23 sierpnia odbyła w parku Tuileryjskim naradę ze swoimi powiernikami, na której uchwalono wymódz uprzednio na królu sankcyę krwawego przedsięwzięcia, by użyć jego władzy monarszej, jako głównego narzędzia i osłony. Wieczorem udano się do króla i przedstawiono mu, że hugonoci uknuli spisek, mający na celu obalenie tronu, i że główną sprężyną tego spisku jest Coligny; żądano więc, w interesie własnym Karola IX jako też Francyi, kroków spiesznych i stanowczych, w celu położenia raz na-zawsze końca wichrzeniom hugonockim, grożąc, że katolicy pozostawią króla własnemu losowi, jeżeli się będzie ociągał z postanowieniem. Karol IX długo odpychał od siebie myśl należenia do zbrodni, w końcu jednak, pod wpływem nalegań, oraz wzbudzonej obawy o tron swój i życie, zgodził się. -- Zawołano natychmiast burmistrza („prévôt des marchands") i polecono mu uzbroić naprędce mieszczan paryskich i oczekiwać z nimi uderzenia na trwogę. Oznajmiono wolę królewską oficerom załogi i rozstawiono żołnierzy na ulicach w ordynku bojowym. Henryk G wizy u sz objął kierownictwo naczelne. O wpół do 3-ej w nocy, kiedy hugonoci, niedomyślając się niczego, byli pogrążeni we śnie głębokim, dzwon na wieży kościoła St.-Germain l’Auxerrois dał sygnał do „jutrzni paryskiej.” Pierwszą ofiarą rzezi padł Coligny, do którego mieszkania wtargnął oddział żołnierzy pod dowództwem jednego z dworzan Gwizyusza. Zamordowa-

za-

Hml.

no czcigodnego admirała bez żodnego oporu i trupa jego wyrzucono przez okno na podwórze, gdzie pastwiono się nad nim w sposób haniebny. Jednocześnie wylegli na ulicę mieszczanie z białemi przepaskami na rękach i krzyżami na broni, prowadzeni przez starszyznę swoją i księży. Rozpoczęła się rzeź straszna we wszystkich dzielnicach miasta; sfanatyzo-wany motłoch, szukając heretyków wdzierał się aż do komnat królewskich. Zbudzeni niezwykłym hałasem lmgonoci napróżno usiłowali ratować się ucieczką; bramy miejskie były zamknięte, a łodzie odepchnięte od brzegów Sekwany. Sam Karol IX miał z okna swego pałacu strzelać do przebiegających hugono-tów; nie jest to wszakże rzeczą udowodnioną. Rzeź, której towarzyszyła nieodłączna w tych wypadkach grabież, trwała w Paryżu aż do d. 17 września i ze stolicy przeniosła się na pro-wincyę, gdzie w wielu miastach (Orleanie, Lyonie, Rouen, Bordeaux i in.) odegrały się sceny, podobne do paryskich. W niektórych miejscach były to wybuchy żywiołowe fanatyzmu religijnego, w innych mordy, zorganizowane przez władze tameczne, na mocy rozkazów otrzymanych ze stolicy. — Według najoględniejszych obliczeń „noc św. Bartłomieja“ przyprawiła o utratę życia co najmniej 2 000 hugonotów w Paryżu, a 20 000 na prowincyi (Brantôme świadek naoczny i dość wiarogodny, podaje w swych pamiętnikach liczbę trupów, wrzuconych tylko do Sekwany, na 4 blisko tysiące). Ofiarami rzezi padli między innymi, filozof Piotr Ramée (Ramus) i Bernard P a 1 i s s y wynalazca i twórca słynnych wyrobów majoli-kowych. Król Nawarry, Henryk de Bourbon (późniejszy Henryk IV, francuski) oraz brat jego stryjeczny, młody К on deus z, zawdzięczali swe ocalenie jedynie solennej obietnicy wrócenie na łono kościoła rzymskiego, wymuszonej na nich przez Karola IX, który dał im do wyboru:    mszę, śmierć lub Bastylię

(„messe, morte ou Bastille“).— Wynik „Nocy św. Bartłomieja,“ którą Karol IX wbrew, jak się zdaje, własnemu przekonaniu usprawiedliwiał publicznie, jako konieczną przeciw spiskowcom obronę, był zgoła inny niż oczekiwali jej sprawcy. Katolicyzm bojujący po granicami Francyi, święcił „Noc” wprawdzie jako jeden z największych swoich tryumfów. Papież Grzegorz XIII (następca Piusa V) odprawił w Rrzymie nabożeństwo dziękczynne z procesyą „per la felicissima nova della dis-truzione della setla Ugonotana" (z powodu szczęśliwej wielce nowiny z zniszczeniu sekty hugonotów) i wybił medal pamiątkowy z napisem: „ Ugonotorum strągęs" (zagłada hugonotów); na ponurej twarzy Filipa II widziano w dniu, kiedy otrzymał wiadomość z Paryża, uśmiech wesoły- bodaj, że pierwszy i ostatni w jego życiu; poseł jego w Paryżu, oraz książę Alba, złożyli Karolowi IX powinszowanie.

Natomiast Anglia zerwała stosunki z Francyą, i to samo uczynili książęta protestanccy niemieccy. — W Polsce Noc św. Bartłomieja wywarła wrażenie jak najgorsze, i trzeba było całego sprytu posła Mon tłuc a (ob.) oraz kłamliwych jego zapewnień, że Henryk Andegaweński (Walezyusz) był przeciwny rzezi, ażeby przeprowadzić elekcyę tego księcia na tron polski. — W samej Francyi wybuchły niezwłocznie nowe wojny religijne (wszystkich hugonotów bowiem nie udało się, a i niepodobna było wyrżnąć), wojny o tyle groźniejsze od poprzednich, że z hugonotami połączyli się malkontenci polityczni z umiarkowanego obozu katolickiego (t. zw. „politycy“). — Karol IX przeżył rzeź zaledwo o półtora roku; umarł (r. 1574) trapiony przewidzeniami okropnemi i wyrzutami swego sumienia, zostawiając kraj w odmęcie walki bratobójczej. — Genetyczną, że tak powiemy, wewnętrzno-rozwojową stronę krwawego dramatu dziejowego, zwanego „Nocą św. Bartłomieja,“ która do ostatnich niemal czasów była powodem licznych sporów między uczonymi, wyjaśnił najlepiej historyk niemiecki H. B an mg art en w kapitalnej swej rozprawie „Vor der Bartholomäusnacht“ (Strasburg r. 1882), uzupełnionej przez tegoż autora w „Nachtrag zur Geschichte der Bartholomäusnacht“ (w „Historische Zeitschrift,“ tom XIV). Obalił on stanowczo, jako bezzasadne, twierdzenia tych badaczy, którzy (jak Bo ur di er „La Saint-Barthélemy et la critique moderne“, Genewa 1879; Wuttke „Zur Vorgeschichte der Bartholomäusnacht,“ Lips"k 1879; Combes „L’entrevue de Bayonne et la question de la Saint-Barthélemy,“ Paryż 1882, i inni) kazali „Noc św. Bartłomieja“ uważać za wynik oddawna dojrzałego i gruntownie rozważonego postanowienia, sięgającego swemi narodzinami jeszcze zjazdu w Bayonnie w r. 1565 (gdzie pomysł piekielny miał podsunąć Katarzynie ks. Alba), i według których samo małżeństwo Henryka de Bourbon z Małgorzatą de Valois było zasadzką, urządzoną w celu zwabienia do Paryża i wymordowania jak największej liczby hugonotów. -Por. także: Stern „Der Urspung der Bartholomäusnacht“ (1883); H. de La Ferrière „La Saint-Barthélemy, la veille, le jour, le lendemain“ (Paryż 1892). *

Noce, rzeka w Tyrolu Południowym, prawy dopływ Adygi. Źródło ma na Corno dei tre Signori w Alpach, płynie przez doliny Val del Monte i Val del Sole i pod San Michele wpada do Adygi. Dolina dolnej N. zwana jest Val di Non; jest gęsto zaludniona i dobrze uprawna (hodowla jedwabników i wina).

Nocera Inferiore (dawne Nuceria Al-faterna), miasto we Włoszech, w prowincyi Salerno, przy drogach żel. Neapol - Metapont i N.-Codola; jest siedzibą biskupa, posiada katedrę, zwaliska zamku, gimnazyum, fabryki tkanin

z. w.

lU'd.

te szeroko lancetowate —

J. llel.

s. к

Nocowidz (Nyktalops, z gr. Yj vó£, vo/tôç (noc) i йф (widzenie, wzrok), ślepiec dzienny, człowiek widzący źle przy zwykłem oświetleniu dziennem, natomiast o wzroku lub przy pochmurnej pogodzie bystrość zmroku N-a się powiększa. Nocowidzenie zdarza się przy różnych chorobacb tkanek ocznych.

Nocret Jan, zw. także No ero it, malarz tych. Pręcików 8, umieszczonych w gardzieli francuski, (* w Nancy w r. 1618, f w Paryżu kielicha, o pylnikacli dwuworeczkowych; słupek w r. 1672), był uczniem J. Leclerca, potem zielony dzieli się górą na 4 znamiona podłużne, pracował w Rzymie pod kierunkem Poussin a,

bawełnianych; mieszkańców (г. 1881) liczy 12 522 (jako gmina 15 858). Na wschód od N., w gminie N. Superiore (6 891 mieszk.), znajduje się ciekawy kościół starochrześcijański, Santa Maria Maggiore (z wieku V).

Nocera Umbra, (dawne Nu cer i a Came 11 aria), miasto we Włoszech, w prowincyi Perugia, obwodzie Foligno, na stoku zachodnim Apenninów Rzjunskich, przy drodze żel. z Rzymu do Ankony; siedziba biskupa, posiada katedrę z pięknym obrazem Alun n a w ołtarzu, liceum i gimnazyuin, źródło mineralne, ciepłe (20°) i zakład kąpielowy. Mieszkańców (r. 1881) liczy 1 308 (jako gmina 6 567).

Noceryn, minerał heksagonalny, będący podwójnym związkiem fluorku i tlenku wapniowego i magnowego 2(Ca, Mg)F₂.(Ca,Mg)0. Białe jedwabisto połyskujące pryzmaty lub włókniste skupienia. Z fluorytem w bombach powleczonych z wierzchu biotytem. Nocera pod Neapolem.

Noceryt, ob. Noceryn.

Noch Ryszard (* r. 1809 —f r. 1887), muzyk i kompozytor, profesor Instytutu muzycznego w Warszawie, z utworów jego powodzenie największe miał „Marche d’Isly“, wydany w r. 1849. Por. Sowińskiego „ Słownik muzyków polskich“.

Noci, miasto we Włoszech, w prowincyi Bari; łomy kamienia i fabrykacya oliwy; mieszkańców 9 000 (r. 1896).

Nocna świeca —Oenothera biennis—należy do rodziny w i es i o łk o w a t y c h (Oenothera-ceae—Onagręae). Nie jest to właściwie roślina nasza, gdyż przybyła do Europy dopiero około r. 1612. Wnet jednak rozpowszechniła się nad brzegami rzek, strumieni i na gruntach piaszczystych, zyskując sobie prawo obywatelstwa w naszej florze. Piękna ta roślina dwuletnia— dochodząca czasem do 1 m. wysokości—posiada korzeń wrzecionowaty, o barwie z wierzchu czerwono-krwistej, a wewnątrz biały i soczysty. Łodyga sztywna, pojedyńcza, lub tylko w wierzchołku nieco rozgałęziona, słabo kanciasta i lekko owłosiona. Liście przyziemne, prawie eliptyczne, zebrane w różyczkę i zarówno jak i najniższe łodygi krótkoogonkowe; dalsze coraz to mniejsze, siedzące, wiją się wężownicowato i każdy szósty liść znajduje‘się po tej samej stronie, co i pierwszy. Kwiaty bezszypułkowe, wychodzą z kątów liści, tworząc kłos luźny, są żółte, wonne i duże (do 3 cm. w średnicy), otwierają się zawsze wieczorem, a zamykają około 8 godziny rano i stąd pochodzi nazwa Nocna świeca; przy tein naprzód kwitną dolne a potem górne. Kielich o długiej rurce z 4-ina podłużnie lan-cetowatemi, kończystemi i poodginanemi działkami. Płatków korony cztery, okrągławo jajowa-

Owocem torebka, 2—4 cm. długa, kosmato omszona. Rośnie nad brzegami rzek, po piaszczystych gruntach, po nasypach kolei żelaznych i t. d. Kwitnie od czerwca do września.—Roślina ta bywa hodowana po ogrodach dla ozdoby, ale także i dla swego korzenia, z którego jest dobra sałata. Uprawa jednak jej jest dosyć kosztowna, gdyż rośliny muszą być dość daleko rozsadzane i wymagają dobrego gruntu. Sieje się ją pod jesień w grządkach, i to dość rzadko, a na wiosnę przesadza. Korzenia tej rośliny, przyjemnie słodkawego, używano dawniej p. n. Korzenia Wiesiołka lub Rapu n-k u ł a, radix Oenothereae v. Onagrae v. Iiapuncu-U—jako lekarstwo krew czyszczące, a zewnętrznie odmiękczające. Do tego samego celu nżywano i liści. Daleko rzadsza od poprzedniej jest O—a muricata L., którą Uważają właściwie za formę mniejszo-kwiatową, gdyż cała roślina jest jakby kopią zmniejszoną poprzedniej, zarówno bowiem kwiaty, jak i liście są znacznie mniejsze; co się ich tyczy, to przyziemne u tej odmiany są lancetowate, nie zaś eliptyczne, jak u О-a biennis. Zdaje się to przypuszczenie potwierdzać i historya tej rośliny, sprowadzonej z Ameryki do Europy na początku XVII w. Z całej bowiem rodziny Oeno-theraceae przywieziono do Europy tylko Oenothera biennis L., właśnie dla jej korzenia jadalnego — ta więc później zdziczała i rozeszła się po całej prawie tej części świata. Prawdopodobnie też, z powodu nie wszędzie pomyślnych warunków bytu, wytworzyła się z formy sprowadzonej—ta forma mniejszo-kwiatowa— О-a muricata L.—przez wielu botaników jako osobny gatnnek uważana.—W Ameryce, prze-dewszystkiem południowej, rośnie jeszcze kilka gatunków tej rośliny.

Nocnico wate rośliny, ob. Nyctaginea.

Nocnicówki, motyle ob. N o c t u a e.

Nocny łnk, część równoleżnika niebieskiego, którą gwiazda w pozornym swym obiegu dziennym dokoła ziemi opisuje pod poziomem. Ponieważ słońce z powodu biegu rocznego ziemi zmienia wciąż położenie swe na niebie, przebiega więc coraz inne równoleżniki, skąd pochodzi zmienność łuków dziennych i nocnych i idąca zatem nierówność dni i nocy. Znajomość łuku nocnego dozwala obliczyć długość nocy w każdej porze i w każdem miejcu ziemi. Ob. Dzienny łuk.

j. к. r.

к. is.

gdzie wykonał szereg kopii z mistrzów włoskich. Po wrocie do Paryża został mianowany malarzem nadwornym, i szambelanem królewskim, oraz pierwszym malarzem księcia Orleańskiego. W r. 1657, jako towarzysz ambasadora francuskiego, udał się do Portugalii i malował tam portrety rodziny królewskiej. Następnie maluje dekoracye dla zamku Saint-Cloud treści mitologicznej, wśród których obraz główny, znajdujący się obecnie w Wersalu, przedstawia rodzinę Ludwika XIV, jako zgromadzenie bogów; ozdabia kaplicę w Tuilleries i pokoje Maryi Teresy. Sława jego wzrasta, a portrety jego stają się ulubionemi na dworze: maluje królowę jako Minerwę. Na zasadzie obrazu— „Ś-ty Piotr“—wchodzi w skład akademii, a w r. 1667 zostaje mianowany jej dyrektorem. Syn je-ge—К aro 1—( * w r. 1647, f 1719), był portrecistą.

Nocroit Jan, ob. Nocret.

Noctambulas, ob. Lunatyk.

Noctes atticae, praca pisarza łacińskiego Aulusa Gelliusa ob., tej „Enc.“ Ser. I, t. V str. 453.

Noctiluca Ś wie tli czka, rodzaj należący do grupy pi e r w o t n i а к ó w {Protozoa), porządku Flagellatae (w i c i o w c e), podporządku Cysto-flagdlatae, z najbardziej rozpowszechnionym gatunkiem Noctiluca miliaris, Są to zwierzątka kuliste drobne (do 1 mm średnicy) składające się z jednej tylko komórki galaretowatej z jądrem, pokrytej błonką cienką. Na jednym z biegunów błona ta zagłębia się w ciało komórki i tu przerywa się w formie otworu (Cytostoma) do pochłaniania pokarmu (składającego się przeważnie z okrzemek) i zarazem dla wyrzucania nieprzetrawionych resztek Obok tego otworu znajduje się jądro, okrążone masą zarodzi (proteplasma która wysyła poprzez galaretowatowe ciało świe-tliczki nitki rozgałęzione. U wejścia do „Cy-tostomy“ wyrasta też biczyk lub wić {Flagellum), który w tym razie nie służy do pływania; tą bowiem czynność pomocniczą spełnia t. zw. Tentnculum, wyrost protoplasmatyczny błony w postaci wstęgi, budowy mięśniowej; świe-tliczka porusza nim powoli na wszystkie strony, niby wiosłując. Świetliczki rozmnażają się drogą samopodziału poprzecznego albo za pomocą aktu, przypominającego akt zapłodnienia u zwierząt wyższych: dwa osobniki łączą się, tracą Tentaculum, biczyk i „Cytostomę;“ ‘jądra obydwóch osobników krzyżują się, poczem oba osobniki rozłączają się, a w każdym z nich zaródź zbiera się na jednym z biegunów w tarczkę i dzieli się na mnóstwo zarodników jajowatych, jednojądrowych. Te przez pewien czas połączone są z ciałem matczynem, poczem odrywają się od niego i dają mnóstwo „zoospor“ o których losach dalszych mało nam wiadomo dotychczas.— N. miliaris w ogromnej ilości zamieszkuje Ocean Atlantycki oraz morza Nie-mieckie i Śródziemne i wywołuje piękne zjawisko świecenia morza. We dnie zwierzątka te przebywają zwykle na znacznej głębokości, dopiero po zachodzie słońca wypływają na powierzchnię i zwłaszcza przy mechanicznem podrażnieniu (przy burzliwem morzu, przepływaniu parowca), wydają światło błyszczące w różnych odcieniach. Czasami morze całe świeci się blaskiem fosforycznym; innym znów razem z fal morskich sypią się niby iskry z lokomotywy; to znów okręt płynie poprzez srebrzyste morze płomieni, a ster pozostawia po za sobą smugę szeroką świetlną. —Światło N miliaris wystarcza nieraz, aby módz przy niem nietylko rozróżniać przedmioty znajdujące się na pokładzie, lecz nawet czytać bez natężenia wzroku. Świecenie powstaje, jak sądzą, wskutek utleniania odbywającego się w zarodzi i jest ściśle odruchowe, niezależne od woli zwierzątka, lecz od podrażnień zewnętrznych. —O świetliczce istnie

cć

-.Jl

Fig. 30.

Świetliczka—Noctiluca miliaris (powiększenie bardzo znaczne; — s brózda południkowa (sulcus meridia-hus)—est otwór pokarmowy (cytostoma/.—d ząbek—y? biczyk (flagellum).—t macek (tentaculum).—pr. zaródź środkowa (protoplasma).—n jądro (nucleus).—r siatka Z nitek zarodzi (reticulum protoplasmaticum).

je literatura naukowa obszerna. Prace ważniejsze: Ehrenberg „Die Infusionsthierchen” (Lipsk 1838); Cienkowski „Beiträge zur Kenntniss der Monaden” („Archiv für mikroskopische Anatomie” r. 1865); „Ueber Schwärmerbildung bei Noctiluca miliaris” (tamże r. 1871), Bütschli „Beiträge zur Kenntnis der Flagellaten”, („Zeitschrift für wissenschaftliche Zoologie” r. 1878); Denitz „Ueber Noctiluca miliaris”, iw „Archiv fur Anatomie und Physiologie” r. 1868); Robin „Recherches sur la reproduction des Noctiluques” (w „Journal de l’Anatomie et de la Physiologie” r. 1878); Br. Radziszewski „Badania nad zjawiskiem fosforescencyi ciał organicznych i uorganizo^

A. E

sowy). Znany jest rów-

S. Dr z

wanych” (Kraków 1880; odb. os. z T. V. „Pam. Wydział mat.-przyrod. Akad. Um.” —toż po niem. w „Annalen der Chemie”, J. Liebi-ga i osobno Giessen 1880). O świeceniu No-ctilucae pisali j eszcze Dubois, S c li u 11 z e, Heinemann, Lendenfeld iw. in.; mnóstwo szczegółów znaleźć można w dziele Kervillea „Les animaux et les végétaux lumineux”.

Noctua, ]) po grecku yXaô£, sowa, puszczyk, ptak mianowicie w Atenach bardzo powszechny i czci wielkiej zażywający, ponieważ poświęcony był bogini Atenie P o 1 i a s, opiekunce miasta. Z tego też względu zwiastować miał szczęście i zwycięstwo, a greckie przysłowie yXoiù£ Хглami (po łacinie =noctua volât = puszczyk leci) myśl tę wyraźnie objawia. Ponieważ bardzo często znachodził się w Atenach, powstało inne, ogólnie znane przysłowie greckie, brzmiące: Xaôx’slç ’AôvVjvaç albo 7 Acer/.’ ’AiHjoaÇs (po łacinie = noctuas Athenas = sowy do Aten nosić), służące na oznaczenie czynności całkiem zbytecznej, niepotrzebnej. — Ptak ten znajduje się również, jako cecha znamienna na monetach srebrnych, ateńskich, jako didrach-m y albo tetradrachmy bitych, zwanych stąd YÀaozot (= noctuae nież przydomek Ateny, wzięty już od czasów Homera, уХаохот? (— sowiooka). U innych ludów greckich, szczególnie jednakże u Rzymian, uchodziła N. jako znak, nieszczęście pojawieniem się swem i wrzaskiem wróżący. — 1) Przydomek rzymskiego rodu С e с у 1 i u s z ó w.

Noctua, zool. ob. Sowa.

Noctua© (N o c n i c ó w к i) motyle z rodziny Noctuidae (ob. niżej) tworzą 2 grupy: 1) Sówki właściwe (Noctuae genuinae), motyle gładko owłosione, ruchliwe i płoche, gąsienice zwykle nagie, często pięknie zabarwione, w nocy wychodzące na żer, we dnie ukrywające się na ziemi, lub w ziemi. — Rolnica zbożówka (Agratis segetum) motyl 18 mm. szerokości, ze skrzydłami przedniemi, jasno-bru-natnemi, szaro centkowanemi i tylnemi białemi, nakrapianemi; zamieszkuje całą Europę, większą część- Azyi, Afrykę Południową i Amerykę Północną; lata od maja do listopada, składa jajka na odpadkach roślinnych lub na liściach opadłych; gąsienice jej nagą, o przeważających szarych i zielonych odcieniach, błyszczącą, napotkać można od lipca do kwietnia; w nocy czyni spustoszenia ogromne w zbożu, w kartoflach i innych roślinach okopowych, w zasiewach sosnowych; we dnie ukrywa się na ziemi lub w ziemi. W kwietniu gęsienica owija się w kokon, który robi sobie z grudek ziemi. — Obok tej, istnieje mnóstwo jeszcze nocnicówek, szkodliwych dla zasiewów; gąsienice ich przegryzają roślinki młode ponad lub pod korzeniem, wiercą dziury w kartoflach i roślinach warzywnych. — O paska tasiemka (Triphaena pronuba) motyl 60 mm. szerokości ma skrzydła przednie szaro-brunat-ne, jasno-szaro nakrapiane z plamą wewnętrzną szarą, oraz tylne koloru pomarańczowego z czarno-brunatną obwódką; lata w czerwcu i lipcu, ukrywa się często w domach mieszkalnych; składa jajka na szczawiu, sałacie, kapuście, lewkonii, pierwiosnku, fijołku. Gąsienica z wierzchu szaro-brunatna, z pod spodu jasno zabarwiona, z jasnemi i ciemniejszemi kreskami; czyni spustoszenia w ogrodach warzywnych; w maju przeobraża się w kruchym kokonie, w ziemi.—Piętniówka kapustni-ca (Mamestra hrassicae) motyl 40 mm. szerokości; skrzydła przednie cieinno-brunatne, żółto i szaro nakrapiane, z plamą białą w postaci nerki, tylne żółto-brunatne z jasną plamą około rogu wewnętrznego i grzebieniem podwójnym na brzegach wewnętrznych; lata w maju oraz w końcu lipca i w sierpniu; składa jajka na różnego rodzaju warzywach; we wrześniu wychodzi z nich gąsienica, zielonego lub brunatno-zielonego koloru, z ciemniejszą pręgą wzdłuż grzbietu; czyni spustoszenia szczególnie w zagonach kapusty, którą zjada doszczętnie. Po-czwarka pokole'nia jesiennego zimuje w ziemi. Walczyć można z tym szkodnikiem 1) skrapia-jąc rośliny bełtanką nafcianą lub wodą mydlaną, 2) przekopując ziemię jesienią w celu wytępienia poczwarek. — Piętniówka grochówka (Mamestra pisi), motyl 38 mm. szerokości; skrzydła przednie koloru czerwono-brunatnego z domieszką niebieskawo-szarego, tylne czerwono-szare; lata w nocy przez maj i czerwiec; składa jajka na grochu, fasoli, koniczynie i t. p. roślinach. Gąsienica ma na głowie i brzuchu zabarwienie mięsisto-czerwo-ne, na grzbiecie czerwono-brunatne, z żyłkami ciemnemi i prążkami żółtemi. Przeobraża się w ziemi i zimuje jako poczwarka.—Piętniówka perzówka (Jladena hasilinea), motyl 40 mm. szerokości; skrzydła przednie koloru rdzawego, z dużemi plamami w postaci pierścienia lub nerki i z promieniem czarnym, wychodzącym ze środka podstawy skrzydła (stąd nazwa hasilinea); skrzydła tylne błyszczące, koloru żółto-brunatnego, z obwódką ciemniejszą, żyłkami i dwoma czubkami na przednim i tylnym brzegu strony wewnętrznej. W końcu maja i czerwca samiczka składa jajka na łodygach traw; gąsienice czynią spustoszenia ogromne w zbiorach żyta i pszenicy, gdyż wgryzają się w ziarno miękkie i, gdy zboże zwiezione zostanie do stodół, niszczą je w dalszym ciągu, póki nie wpadną w śpiączkę zimową; na wiosnę zaś dalej prowadzą dzieło zniszczenia. Gąsienica ta, koloru szaro-brunatnego, nieco błyszcząca, z białym rysunkiem na grzbiecie, z czerwono-brunatną tarczką na karku i czerwoną klapką nad otworem odchodowym, w początku maja przeobraża się w poczwarkę.—Kośni czka (Chaveas graminis), motyl 32 mm. szerokości; skrzydła przednie koloru oliwkowego, z bardzo pogmatwanym rysunkiem, tylne

żółtawo-szare, u podstawy jaśniej zabarwione; białemi liniami, idącemi wzdłuż ciała, pokryta składa jajka w lipcu i sierpniu na trawach lub liściach. Gąsienica błyszcząca, szaro-brunatna, czyni spustoszenia na polach, szczególnie w Ameryce i Europie północnej; zimuje, a na wiosnę dalej niszczy zasiewy traw pastewnych; w czerwcu przeobraża się pod ziemią w pocz-warkę. — Gąsienica Mokradlicy (Leucania extranea) przezwana została w Ameryce Północnej Army icorm (robakiem wojskowym) za spustoszenia, które uczyniła (szczególnie w r. 1861 w zachodnich Stanach Am. Półn.) i za oryginalny sposób wędrówki. Gąsienica ta żywi się trawą i przez niewielki przeciąg czasu niszczy całą paszę na łące; w braku pożywienia wędruje dalej i zjada pszenicę, proso i kukurydzę. Widywano nieraz gromady ogromne tych gąsienic, wędrujące trzema warstwami, jedne na drugich, na znacznej przestrzeni (pół mili angielskiej). Motyl składa jajka w czerwcu i lipcu na łodygach traw; dla wytępienia ich, w jesieni lub w zimie, palą wyschłe trawy i w taki sposób tępią w zarodku szkodników. — Dla gospodarstw leśnych szczególnie szkodliwa jest gąsienica Agat ów ki c h o i n ó w к i ( Trachea piniperda), która żyje na wierzchołkach nawet najwyższych drzew i zjada igły, zaczynając od góry, dopóki nie ogołoci całego drzewa, które wtedy wygląda jak opalone i po niejakim czasie usycha zupełnie.

brodawkami brunatnemi, kosmatemi i plamkami białemi; posiada głowę czarno - brunatną z rysunkiem jasnym, falistym i tarczką brunatną na karku. Gąsienica ta znana jest z tego, że pożera osobniki swego gatunku. Żyje na brzo-stach.—Do grupy Noctuae geometriform.es należą wysoce charakterystyczne motyle Błyszczki (Plusiae), które łatwo poznać można po metalicznie błyszczących plamach na skrzydłach przednich; zwykle plamy te mają postać liter greckich 7. v i X i zdają się namalowane grubą warstwą srebra lub złota. Motyle te, odpoczywając, składają skrzydła w formie dachu spadzistego; większość lata i we dnie. Gąsienice odznaczają się głową rozmiarów niewielkich, ciałem stożkowałem (t. j. cieńszem z przodu) i brakiem nóżek przednich odwłoku, przez co pełzają na podobieństwo miernika (skąd nazwa całej tej grupy) i odpoczywają, podnosząc w górę przednią część ciała.- Żyją na trawach i przędą kokony przezroczyste dla swych poczwarek. — Błyszczka jar z у nówka (Plusia gamma) motyl 42 mm. szerokości), jego nazwa gatunkowa pochodzi od litery greckiej 7, której rysunek widać na skrzydłach przednich tego motyla. Najczęściej spotykany i najbardziej rozpowszechniony geograficznie przedstawiciel, błyszczek, gdyż lata przez całą wiosnę i lato w Europie, Azyi, Afryce i Ameryce Północnej na polu, w lesie, na łące i w ogrodzie. Żółto- lub szaro-zielona gąsienica wyrządza szkody, pożerając len, konopie, rzepak, groch i buraki cukrowe; przeobraża się w kokonie miękkim, wełnistym; często zimuje jako motyl; w ciągu roku prawdopodobnie istnieją 8 pokolenia tej błyszczki. W walce z jej gąsienicą stosują wyżej wspomnianą bełtankę nafcianą, którą skrapiają ulubione jej rośliny, w tym celu niszczą też przedstawicieli Crucifer a (roślin krzyżowych), na których lubią szczególnie przesiadywać gąsienice błyszczki jarzyno w-ki. Do największych nocnicówek należą wstęgo w к i, nazwane tak z powodu rysunku na skrzydłach tylnych. Dzielą się na wstę-gówki niebieskie, czerwone i żółte.—Wstę-gówka jesionka {Catocala frax-ini), największa ze wszystkich (105 mm. szerokości), z charakterystyczną szeroką jasno - niebieską wstęgą, przechodzącą przez środek czarnych skrzydeł tylnych.—Do najpospolitszych należy czerwona wstęgo wka ponsówka ( Catoca-la nupta). Piękny ten motyl lata, poczynając od początku lipca; siada na pniacłi drzewnych, na ścianach domów i t. d.; od nieprzyjaciół chroni go zabarwienie, łudząco naśladujące korę drzewną; gdy podejść, wstęgówka ta odlatuje ze smerem; o zmroku w locie podobna jest do małego nietoperza; schwytana stara się wywinąć z rąk prześladowcy, zbliżając przednią część ciała do tylnej. Gąsienica jej przeobraża się pod korą, wę mchu lub w kupie zwię-

W sierpniu gąsienica ta zwykle przestaje jeść, staje się mało ruchliwą i pada z drzew w takiej ilości, że ziemia wydaje się czarną. Gąsienica prawidłowa nie ma ani śladu zabarwienia czarnego; jest koloru zielonego, z mnóstwem linii białych wzdłuż grzbietu i pomarańczową kresą po bokach. W lipcu przeobraża się w poczwarkę pod mchem, słomą lub w ziemi, bez kokonu; poczwarka zimuje. W razie pogody ciepłej już w marcu, a zwykle w kwietniu, wylatuje motyl, jeden z najbardziej pstrych przedstawicieli rodziny sówek. Skrzydła przednie i pierś kosmata, koloru brunatno-czerwonego, z domieszką żółto-szarego, z białemi plamami i o żółtawym brzegu tylnym; skrzydła tylne i odwłok koloru cieinno-brunatnego. W maju samiczka składa jajka po 6 — 8 w jednym rzędzie. W celu wytępienia tego szkodnika, wyganiają do lasu świnie, które wykopują i pożerają poczwarki. 2) grupa, Noctuae geo-metriformes (nocnicówki miernikopo-d o b n e), motyle z dużemi, szerokiemi skrzydłami, gąsienice ze słabo rozwiniętemi nóżkami przedniemi odwłoka (stąd podobieństwo do miernika i nazwa „geometri formes“).—К о -sówka ( Cosmia diffinis) motyl 25 mm. szerokości, koloru kasztanowatego, z nalotem czerwonym; można go poznać po żółto-szarym przednim brzegu skrzydeł i po dwuch białych plamach, dających początek dwom liniom poprzednim, z których tylna silnie się załamuje.

Gąsienica koloru żółto-zielonego z pięcioma

nidae.

Noctuidae (Sówki), rodzina liczna motyli, po większej części średnich rozmiarów (prócz rodzaju Catocala), z ciałem gładko owłosio-odwłokiein ostrym, oczyma dużemi, roż

ca

brodawkami; wskutek głowy niebieskiej otrzymały swą nazwę gatunkową co er uleocephala. Gdy gąsienica dorośnie, przeobraża się na ja-kimbądź przedmiocie w poczwarkę grubą, czer-wono-brunatną, w kokonie, który lepi sobie z trocin i kawałków muru. — Grupa 2-ga sówek w ł a ś c i w у c li (Noctuae genuinae ob. wyżej pod N o c t u a e) różni się od pierwszej słabym rozwojem, a często i brakiem owłosienia; gąsienice tych motyli we dnie chowają się na ziemi lub w ziemi, a w nocy wychodzą na żer. Nóżek posiadają taką samą ilość, jak Bombycoidea, a mianowicie 8 par. — Grupa 3-cia, Noctuae geometriformes (ob. wyżej pod N o c-tuae) tworzy przejście od sówek miernie (stąd nazwa), gdyż gąsienice tej grupy posiadają o 1 lub 2 pary nóżek mniej niż sówki typowe. Zbliżone są też do grupy Bombycoidea z tego względu, że liszka we dnie siedzi otwarcie na roślinach, któremi się żywi. — Literatura: Maksymilian Nowicki „Beitrag zur Lepi-dopterenfauna Galiziens” (Wiedeń 1865); L e-d e r e r „Die Noctuiden Europas” (1857); Evers-man „Les Noctuélites de la Russie” (1858); Guenée „Species général des lepidopteres“ t.

A. E.

dłycli liści w cienką niebieskawą poczwarkę, osnutą kilkoma nitkami. —Jako środek ochronny przeeiw gąsienicom nocnicówek, prócz wyżej wspomnianych, ) zalecić należy wyszukiwanie ich za pomocą latarni, strząsanie i tępienie. Do wrogów ich naturalnych należą ptaki i gąsienice owadów, a wszczególności Ichneumo-

A. 1Î.

nem,

kami długiemi szczecinkowatemi, skrzydłami skromnie zabarwionemi, z których przednie posiadają plamy wyraźne; skrzydła te sówka siadając składa w postaci dachu. We dnie przesiadują sówki na pniacli, w szczelinach murów, na ziemi śród liści i t. d., a w nocy wylatują po zdobycz kwiatową. Do rodziny sówek należy około 2 500 gatunków; z tych 1000 zamieszkuje Europę. Podług wyglądu zewnętrznego gąsienic systematyka dzieli tę rodzinę na 3 grupy. Do 1-ej grupy Bombycoidea (prządko podobnych) należą sówki, których gąsienice, wskutek owłosienia gęstego i 8 par nóżek, przypominają prządki (stąd ich nazwa). Przedstawiciele tej grupy: Omacnica g r o t ó w ka (Acronycta tridens,) motyl 37 mm. szerokości, ze skrzydłami przedniemi brunatno-szaremi i biało-szaremi tylnemi, jajka składa w czerwcu i lipcu na drzewach owocowych; gąsienice czarne, gęsto owłosione, z białym, żółtym lub czerwonym rysunkiem, często ogałacają drzewa z liści —Omacnica burka (Acronycta rumicis) motyl 35 mm. szerokości; skrzydła przednie szarobrunatne, czarne lub białawe, z białą plamą narożną; zjawia się w maju, lipcu, sierpniu i składa jajka na roślinach różnych. Gąsieni-bardzo żarłoczna, koloru czarnego z szeregiem guziczków czerwonych jak cynober, plamek białych, biało-żółtych i czerwonych i brodawek szarych owłosionych. Zjawia się w maju oraz we wrześniu do listopada. Poczwarka, z przodu czarna, z tyłu czerwono-brunatna, zimuje w kokonie. — Biel mi ca sadówka (Biloba coeruleocephala), motyl 40 mm. szerokości; skrzydełka przednie koloru czekoladowego, jaśniejsze u brzegów, przecięte są 2 czarnemi liniami poprzecznemi, idącemi nieopodal brzegu wewnętrznego. Plamy znamienne, właściwe skrzydłom przednim sówek zlewają się u sadowią w jedną plamę, często rozdzieloną w kształcie okularów, jasną, zielonawo-szarą. Skrzydła tylne, białawo-szare, pokryte są u kąta wewnętrznego plamami ciemniej szemi. bru-natnemi. Sadówka lata od września i należy do tak zwanych sówek jesiennych; we dnie przesiaduje na drzewach owocowych, gdzie też w końcu jesieni składa jajka, które zimują. Na wiosnę wychodzą z nich gąsienice zielone z kreskami żółtemi i pojedyńczo owłosionemi

5 — 7 (Paryż 1842).

Nocaeryt, ob. No cery n.

Nodier Karol Emanuel (* w Besanęonie d. 29 lutego r. 1780—f w Paryżu d. 27 stycznia r. 1844), uczony pisarz francuski. Ojciec jego, adwokat, dał mu wychowanie i wykształcenie bardzo staranne; w r. 1790 wysłał go do Strasburga, gdzie głównie uczył się języka greckiego od Eulogiusza Schnę i dr a, hellenisty znakomitego, który też wszczepił w niego swe przekonania krańcowo - rewolucyjne. Gdy po- . wrócił do Besanęonu, ojciec przerażony poglądami syna, powierzył wykształcenie jego dalsze przyj acielo wi swemu, G i r o d o w i de Chan-trans, który z zapaleńcem młodym wyjechał na wieś, do Novilars, i tam lat parę nim się zajmował, wywierając wpływ niemały na pojęcia chłopca, który też pod jego przewodnictwem wyuczył się po niemiecku i po angielsku, a także poczynił postępy znaczne w naukach przyrodniczych.—Powróciwszy w iY 1797 do miasta rodzinnego, młody N. otrzymał posadę pomocnika bibliotekarza, dla siebie bardzo ponętną, gdyż dawała mu sposobność obcowania ciągłego z księgami, do których czuł pociąg nieprzezwyciężony. W r. 1799 naraził się na proces polityczny z powodu drwin z rzeczypospolitej, a zostawszy uniewinniony, zgodnie z życzeniem ojca, wstąpił do szkoły prawa, ale, nie zdawszy egzaminu pierwszego, porzucił ją i w r. 1800 wyjechał do Paryża, by tam poświęcić się dziennikarstwu i literaturze. W stolicy, wskutek wystąpień swych politycznych, głównie zaś po ogłoszeniu w r. 1802 ody „La Napoléone“, dostał się na kilka miesięcy do więzienia, a po wypuszczeniu stamtąd, miał sobie wzbroniony pobyt dalszy w Paryżu. Czas jakiś przebył w mieście ro-

dzinnem, ale czując się i tam niepewnym, wyjechał do Szwajcaryi, skąd, po wędrówkach różnych, dostał się do Lubiany, gdzie w r. 1812 otrzymał posadę bibliotekarza i niebawem został redaktorem głównym wydawanego tam „Télégraphe illyrien“. W r. 1813 wrócił nakoniec do Paryża i wszedł do grona współpracowników dziennika „Journal de l’Empire“. Po upadku Napoleona zaczął występować jako rojalista krańcowy, zjednał sobie łaski L udwika XVIII, od którego otrzymał krzyż legii honorowej i dyplom szlachecki; w r. 1823 mianowano go bibliotekarzem Arsenału, a w dziesięć lat później Akademia francuska wybrała go swym- członkiem.

Ked.

J. llel.

N. był człowiekiem obdarzonym przymiotami towarzyskiemi wielkiemi, naukę posiadał rozległą, wielostronną, zdolności pisarskie niemałe, styl wytworny i barwny, wyobraźnię gorącą, zbliżającą go do romantyków, do których jednak sam nie należał. Ująwszy pióro jako młodzieniec, z ręki go nie wypuścił do tchnienia ostatniego, obdarzył też literaturę francuską mnóstwem dzieł najrozmaitszych, z których tu tylko wymieniamy najważniejsze, jak oto: „Dissertation sur l’usage des antennes dans les insectes et sur l’organe de l’ouïe dans ces mômes animaux“ (Besançon 1798); „Pensées de Shakespeare extraites de ses ouvrages“ (tamże 1801); „Bibliographie entomologique“ (Paryż 1801); „Le dernier chapitre de mon roman“ (tamże 1803); „Le Peintre de Saltzbourg“ (1803); „Les Essais d’un jeune barde“ (1804); „Les Tristes ou Mélanges tirés des tablettes d’un Suicidé“ (1806); „Stella ou les Proscrits“ (1808); „Dictionnaire raisonné des onomatopées françaises“ (1808); „Archéologie ou système universel et raisonné des langues“ (1810); „Questions de littérature légale“ (1812); „Histoire des Sociétés secrètes de l’armée“ (1815); „Jean Sbogar“ (1818); „Thérèse Aubert“ (1819); „Adèle“ (1820); „Lord Ruthwen ou les Vampires“ (1820; 2 tomy), z powieści tej utworzył też melodramat w 3-ch aktach p. n. „Le Vampire“; „Bertram“ (1821, tra-gedya w 3-ch aktach); „Voyages pittoresques et romanesques dans l’ancienne France“ (1820 i nast. razem z Taylorem i A, de C a i 11 e u x); „Smarra ou les Démons de la nuit“ (1821); „Trilby ou le lutin d’Argail“ (1822); „Mélanges tirés d’une petite bibliothèque“ (1829); „Histoire du roi de Bohême et de sept chateaux“ (1830); „Souvenirs, épisodes et portraits pour servir à l’histoire de la Révolution et de l’Empire“ (1831); „La Fée aux miettes“ (1832); „Mademoiselle de Marsan“ (1832); „Souvenirs de jeunesse“ (1832); „Inès de las Sierras“ (1837); „Les Quatre Talismans“ (1838; 2 tomy); „La Neuvaine de la Chandeleur et Lydie“ (1839); „Trésor des fèves et fleur des pois, le Génie Bonhomme, Histoire du chien de Brisquet“ (1844); „Journal de l’expédition des Portes de fer“ (1844); „Franciscus Columna“ (1844). AV latach 1832 do 1834 ukazało się wydanie zbiorowe p. n. „Oeuvres complètes“

(Paryż, 12 tomów w 8-e), nie zawierające jednak dzieł wszystkich, jeno przeważnie powieści N-a; listy jego wydano w Paryżu w r. 1876, jako „Correspondance inédite“. N. wydał też wiele dzieł klasyków francuskich, z dopiskami i objaśnieniami, napisał też, oprócz artykułów dziennikarskich, mnóstwo rzeczy różnych, często pod nazwiskami przybranemi: Old Book, docteur N e o p h ob u s, le Dériseur sensé i in. Na język nasz przełożono jego: „Historya psa Holzmanowego“ (w „Bibliot. malown.“ Bóbr o wic za, Lipsk 1846, tom 4-y) i ,,Jan Zbo-gar” (Wilno 1830).—Por. F. Wey ,,Vie de Charles Nodier“ (Paryż 1844); pani Menessier-N o di er „Caries N. épisodes et souvenirs de sa vie“ (tamże 1867).

Nodilo Nadko, historyk chorwacki (*r. 1834), gimnazyum ukończył w rodzinnem Spijecie (Spa-latto), uniwersytet zaś w Wiedniu. Najpierw był naczycielem gimnazyum w tymże Spijecie, wkrótce jednak zmuszony był ustąpić z tego stanowiska skutkiem nieporozumień z biurokra-cyą włoską, patrzącą bardzo podejrzliwie na chorwackie, narodowe tendeucye jego. Od roku 1862 do 1867 redagował w Zadrze czasopismo włoskie „11 nazionale“ z dodatkiem w języku chorwackim, krzewiąc w nim myśl zjednoczenia Dalmacyi z Chorwacyą i występując ostro przeciw biurokracyi włoskiej. Później otrzymał posadę nauczyciela gimnazyalnego w Zadrze, a w r. 1874 mianowany był profesorem historyi w uniwersytecie w Zagrzebiu. Z prac naukowych N-a zasługują na uwagę: „Postanje svjetovne papinske vlasti“ (Zagrzeb, 1878) i „Hi-storża srednjega vijeka“ (tamże 1901); prócz tego umieścił w rozprawach akademii zagrzeb-skiej („Rad jugosłov. akad.“) szereg studjów historycznych, z których wyróżnia się praca o wierze pogańskich serbów i Chorwatów, i ogłosił drukiem kilka starycli kronik dubrownickich. N-

Nodosaria (paleontol.), nadzwyczaj mały, bo zaledwie pary mm. dochodzący, gatunek ot w ornie (Foraminifera), występujący począwszy od utworu węglowego, a mianowicie w wapieniu węglowym, a i dzisiaj jeszcze żyjący. Są to maleńkie skorupki wapienne, osadzone jedne na drugich, w których żyje zwierzątko; skorupki te są proste lub spiralnie skręcone i tworzą kilka komór, z których końcowa opatrzona jest okrągłym, w środku położonym, i przez wszystkie skorupki przebiegającym otworem, a w ostatniej, wierzchołkowej, w rodzaj dzióbka wyciągniętej. Do najczęściej spotykanych gatunków tego rodzaju należy N-a rapa d’Orb. i N-a spmicosta d’Orb.—Por. Nodosa r in a.

Nodosarina (zool.), ustrój mikroskopowy, zaliczony do pierwotniaków (Protozoa), do rzędu sarkodników (Rhizopada), do rodziny Lagenidae. Ten rodzaj zwierząt wodnych, opatrzony muszelką wydłużoną, pręcikowatą, wapienną, z otworem umieszczonym na jednym z końców lub nieco z boku. Rodzaj ten obejmuje około 40 ga-

tunków żyjących i wiele kopalnych; N. występują już w formacyi węglowej.    K- K'u‘

NodllS łac„ po grecku ôsapAç — węzeł, w najdawniejszych czasach starożytnych jedyny , sposób zawierania jakiego przedmiotu. I tak O d y s s e u s z na węzeł zamyka wory, w których schował wiatry, sprzyjające jego podróży na morzu, równie jak skrzynię, w której mieści swe podarki gościnne; w tenże sposób zawiera także Medea skrzynkę swą czarodziejską. Osobnej sławy zażywał węzeł gordyjski w Ilion, który rozciął Aleksander Wielki. Podwójnie spętłany węzeł, używany jako kłódka, zwał się nodus Herculis albo Herculeus (= węzeł Herkulesa) i uchodził w późniejszych jeszcze czasach zabobonnych jako węzeł czarodziejski przy obrzędach ślubnych i kura-cyach sympatetycznyeh; chirurgowie zaś używali go do opatrywania przy złamaniach lub zwiclinieniach członków.—Por. Homer „Odys-sea“ (X, 23; 1X11,433 i nast); Apollo do r, (III, 809); Pliniusz „Nat. Hist.“ (28, 4; 12; 6,17).

Dr. s. r.

S biz.

Noe (hebr. Noach, gr. Niós), imię patryarchy biblijnego, syna Lam echa i 10-gó w rzędzie praojców, Jest on przedstawiony w Biblii jako jedyny prawy i nieskazitelny człowiek śród współludzi czasu swego i z tego też powodu jemu tylko objawia Bóg, że wszelkie ciało żyjące potopem z .ponad ziemi zniweczy, daje mu jak najbardziej szczegółowe wskazówki co do budowy arki, w której ocalenie znajdzie, obwieszcza mu termin wejścia do arki i opuszczenia jej, a N. we wszystkiem spełnia przykazania Boże. Szczególnie uwydatnia się znaczenie N-go i jego stosunek do Boga po wyjściu z arki. Gdy Bóg wznawia teraz błogosławieństwo swoje nad całem stworzeniem, ustala człowieka, jako pana wszelkiego bytu, naó wczas utwierdza On przymierze swoje z N-m, przyrzeka, że nie będzie już potopu dla zniszczenia ziemi, kładzie jako znak tego przymierza tęczę na obłokach, a N„ niby kapłan na nowo do życia powstałego rodzaju ludzkiego, buduje ołtarz i składa na nim całopalenia z każdego bydła i z każdego ptactwa czystego. W osobie też swoich trzech synów: Sema, C h a-ma i Jafet a, którzy wraz z nim z potopu ocaleli, N. staje się ojcem rodzaju ludzkiego okresu popotopowego. Co do etymologii imienia N„ to pochodzi ono od pierwiastka mich, t. j. spoczywać, gdyż ludzkość uzyskała przez niego spoczynek po wielkim, dokonanym nad nią sądem. Jest to w każdym razie imię specyficznie hebrajskie i nie spotyka się u innych narodów, osobistość jednak N-go odpowiada w zupełności osobistości bohatera legendy babilońskiej o potopie, również w arce (właściwie w okręcie, babil, elippu.) ocalenie znajdującego. Imię tego bohatera było do niedawna znane tylko z urywków greckich Berozusa i brzmiało Chisuthros, w roku 1872 jednakże odnaleziono oryginał babiloński opowieści o potopie w napisach klinowych, a tn bohater ten nazywa się (wedle najnowszego czytania Jens en a) Ut-napisstim, t. j. „on widział (albo znalazł) życie“ i jest uważany przez bogów za atra-chasisa, t. j. „bardzo mądrego,“ (skąd prawdopodobnie greckie Chisuthros). Przytem jak N. jest dziesiąty w rzędzie praojców biblijnych, tak też i TJt-napisztim, czyli Chisuthros, jest dzięsiątym w rzędzie pra-króli babilońskich (o innych analogiach pomiędzy podaniami biblijnemi i babilońskiemi o potopie i o wzajemnym ich stosunku i wzajemnej zależności ob. pod wyr. Potop). Wedle opowieści biblijnej N. ma inne jeszcze znaczenie w historyi rozwoju narodów. Po wyjściu z arki N. zajmuje się nietylko rolnictwem, jak to czynili ludzie już przed nim, począwszy od Adama, ale i uprawą wina i wytwarza tym sposobem nowy czynnik w rozwoju kulttiry ludzkiej. Przytem Cham dopuszcza się względem ojca czynu, dowodzącego braku wszelkiego pietyzmu, gdy natomiast Sem i Jafet krzywdę wyrządzoną przez trzeciego brata naprawiają. N. przeklina Chanaana, syna Chama, i przeznacza go na niewolnikia drugich dwuch synów, błogosławi Wiekuistego jako Boga S e-ma, a o Jafecie mówi, że Bóg go rozszerzy tak, że zamieszka w namiotach S e m a. — Podanie to miało oczywiście na celu uprawnie: nie ujarzmienia ludów chanaanejskich przez Izralitów, potomków Sem a, i zarazem określenie J ali w ego jako Boga Izraela. W przepowiedni zbliżenia się Sema i Jafet a natomiast należy widzieć zaakcentowane przeciwieństwo do surowo przez zakon zabronionej łączności wszelkiej z Chananejczykami.—Jako ostatniemu przedstawicielowi praojców, Biblia daje N-mu wiek lat 950, a apokryficzna księga „Jubileuszów“ dodaje jeszcze, że został pochowanym na górze Lubar w ziemi Ararat (na górze Ararat każe podanie biblijne spoczywać arce N-go). Młodsze zaś podanie wskazuje grób jego w górach Libańskich, przy wsi Kerek, u podnóża góry Dżebel-Samnin. W literaturze żydowskiej, apokaliptycznej N. zajmuje często takie samo stanowisko jak „wzięty do nieba“ Henoch. Dużo o nim mowy w wzmiankowanej księdze „Jubileuszów“, wiele ustępów istniejącego osobno dzieła „Objawienia N-go” zostało wplątanych do apokryficznej księgi He noch a, a i w literaturze późniejszej hebrajskiej znajdujemy traktaciki misty czno-apokaliptyczne p. n. „Sefer Noach“, t. j. księgi N-go.

Noé Amadeusz de, karykaturzysta francuski, znany pod pseudonimem Cham (* w Paryżu w r. 1819 — f tamże w r. 1879), był synem hr. Ludwika Pantaleona Amadeusza de Noé, uczniem zaś P. Delarochea i Char let a. Karykatury jego, pełne życia, dobre w obserwacyi, zaczęły się pojawiać od

rystycznych zostało zebrane w albumy.—Literatura: Rib eyre „Cham, sa vie et son oeuvre“

к. B.

r. 1842, głównie w trzech wydawnictwach: „Almanach prophétique“, „Musée Philipon“ i „Charivari“. Wiele jego karykatur i rysunków humo- (Paryż 1885).

•V

t". hi

I ; '

4 'v"

Fig. 31 Kopia akwareli Iiumorystyi-zuej Chama (A. de Noe). Ze zbiorów „Tow. Zachęty

Sztuk pięknych“ w Warszawie.

ne <г

Noé Henryk August (* d. 16 lipca r. 1835 w |Monachium—f w Bozen d. 26 sierpnia r. 1896) pisarz uczony, niemiecki, znany zwłaszcza z prześlicznych opisów alpejskich, wydawca przewodników dla podróżujących, oraz autor wielu powieści.—Udawszy się w r. 1853 do Erlangen, uczył się w uniwersytecie nauk przyrodniczych i językoznawstwa porównawczego; od r. 1857 do 1863 był urzędnikiem bibliotecznym w Monachium, poczem wyłącznie zajął się pisarstwem; od r. 1884 mieszkał w Gorycyi. Z licznych dzieł jego tu wymieniamy: „Bayrisches Seebuch’ (Monachium 1865); „Oesterrei-chisches Seebuch” (tamże 1867); „Neue Studien aus den Alpen” (tamże 1868); „Brennerbuch” (tamże 1869); „Bilder aus Südtirol“ (tamże 1871); „In den Voralpen” (tamże 1871); „Winter u. Sommer in Tirol” (Wiedeń 1876); „Deutsches Alpenbuch in Wort u. Bild” (Głogów 1875 — 1888, 4 tomy); „Sinnbildliches aus der Alpenwelt” (Celowiec 1899); oprócz tych opisów Alp niemieckich, wydał również: „Dalmatien u. seine Inselwelt” (Wiedeń 1870); „Italienisches Seebuch” (Stuttgart 1874); „Elsass-Lothringen” (Głogów 1872); „Tagebuch aus Ab-bazia” (Cieszyn 1884); „Die Jahreszeiten” (Go

ryca 1888); „Bergfahrten u. Raststätten” (Monachium 1892); „Geleitbuch nach Süden” (tamże 1893); „Deutsches Waldbuch” [ (tamże 1894); „Edelweiss u. Lorbeer” (tamże 1895). Z powieści N-go wymienić można: „Die Brüder“ (Berlin 1873, 3 tomy): „Gasteiner Novellen“ (Wiedeń 1875); „Robinson in den Hohen Tauern“ (Jena 1875, 3 tomy; wyd. 2-e 1879) i „Geschichten aus der Unterwelt“ (Wiedeii 1892).

Noeggerath Jan Jakób (* w Bonnie d. 10 października r. 1788—f tamże d. 13 września r. 1877) mineralog i geognosta, wykształcony zawodowo w Niemczech i we Francyi. Gdy na początku wieku XIX kraje nadreńskie były pod panowaniem francuskiem, pełnił obowiązki komisarza górniczego (Commisaire des mines) w departamencie Ourth, a w r. 1815 przeniesiono go do okręgu nadreńskiego i odtąd pozostawał w służbie pruskiej. W r. 1816 został członkiem zarządu górniczego głównego (Oberhergamt) w Bonnie, dwa lata później otrzymał katedrę zwyczajną mineralogii i górnictwa w uniwersytecie tamtejszym, pełniąc przetym w ciągu dalszym urzędowanie swe aż do r. 1864, w którym z niego ustąpił, zatrzymując wszakże posadę profesorską, oraz dyręk-

Red.

J. Rei.

M. s.

Red.

Red.

torstwo muzeum historyi naturalnej, które zbo-gacił znakomitym zbiorem okazów mineraligicz-nych i geologicznych. Jako urzędnik przyczynił się niezmiernie do podniesienia przemysłu górniczego w Westfalii i w Prowincyi nadreń-skiej; jako geognosta należał do powag największych swego czasu. W r. 1842 powołany był’ do Królestwa Polskiego, dla zwiedzenia kopalń rządowych i wskazania sposobów ulepszenia i podniesienia ich. — Drukiem ogłosił: „Das Gebirge im Rheinland-Westfalen“ (Bonn 1821 — 1826; 4 tomy); „Der Bau der Erdrinde“ (tamże 1838, wspólnie z Bur kartem); „Die Entstehung der Erde“ (tamże 1843); „Die Entstehung und Ausbildung der Erde“ (Stuttgart 1847) i „Geognosie und Geologie“ (w „Gesammte Naturwissenschaften“ Essen 1877, wydanie 3-e). — Por. von Dechen „Zum Andenken an J. J. N.“ (Bonn 1877).

Noeggerathia Sternb. Gatunek roślin kopalny, którego typu anologicznego w dzisiejszym świecie roślinnym nie posiadamy. Skąd też jedni paleofytologowie zaliczają ją do paproci (Filicaceae), inni zaś do rodziny Cycadeaceae. Ponieważ zaś dotychczas nie znaleziono zupełnie pewnych narządów owocowania tej rośliny, na mocy czego będzie ją można wcielić do tej lub owej klasy, umieszczają zwykle ten rodzaj przy Cycadeaceae, jako najwięcej podobny z budowy zewnętrznej. N-a posiada liście pierzaste, z ogonkiem (szerszym u nasady; pojedyncze listeczki siedzą prawie prostopadle i są ściśnięte nieco u nasady, rozszerzają się jednak łopatko-wato lub wachlarzykowato ku górze, a czasem są nawet rombowe, górny brzeg mają delikatnie ząbkowany; listeczki pojedyncze, podczas rozwijania się całego liścia, są ściśnięte razem, małe i zaokrąglone. Nerwy posiadają nadzwyczaj liczne, delikatne, niewyraźne, wi-dlaste i wszystkie ku górnemu brzegowi biegnące. Tak wyglądają listeczki dolne. Górne zaś, na których stronie zewnętrznej — według Gei-nitza i Weissa, lub na stronie dolnej—według Stura, mają się znajdować narządy owocowania, są owalne, nadzwyczaj wąskie u nasady, w górnym brzegu nieregularnie wcięte; z wcięć tych pozostałe łateczki są karbowane. Narządy owocowania umieszczone są zwykle bliżej nasady listeczków, w dwuch równoległych łukacli. Owoce lub nasionka (?) są owalne, 3 mm. ' szerokie, a do 4 mm. długie i razem ściśnięte. Jako typ tego rodzaju wymieniamy N-a foliosa St.—inne gatunki nie są dotychczas na pewno ustalone. Występuje w górnych pokładach węgla, szczególnie koło Radnie w Czechach. — Liter a tur a: cyt. Geinitz w „N. Jahrb. f. Mineral, etc.“ (r. 1865); D. Stur „Zur Kenntniss der Fructification der Noegg. foliosa St.“ (1878); Weiss „Bemerkungen zur Fructification der Noeggerathia“ (1879): Saporta „Observations etc.“ (w „Compt. rend, de l’Académie d, Scienc.“ Paryż 1878).

Noego stos, stos termoelektryczny, ob. Termo e 1 e к t г у с z n o ś é.

Noël, ob. Natalis Aleksander.

Noël Eugeniusz, tilozof, literat i dziennikarz francuski (* w Rouen w r. 1816). Był z początku przemysłowcem, później przerzucił się do literatury i filozofii. Główne jego dzieła są następujące: „Rabelais médecin, écrivain, curé, philosophe“ (1850); „Les générations spontan-nées“ (1864); „Voltaire à Ferney“ (1867); „Les mémoires d’un imbecile écrits par lui-même“ (1875). Do tego dzieła napisał Littré przedmowę; „I. Michelet et ses enfants“ (1878); „Voltaire, sa vie et ses oeuvres, sa lutte contre Rousseau“ (1878); „Grognement et sourire d’un philosophe inconnu“ (1882).

Noel Roden Beckeley Wriothesley (* d. 27 sierpnia r. 1834 w Burgess Hill [Sussex], pisarz angielski, wychowaniec uniwersytetu w Cambridge, znany z podróży licznych po Europie i na Wschód, popieracz gorliwy ruchu demokratycznego w ojczyźnie swej. Obdarzył literaturę angielską długim szeregiem opisów podróży, nakreślonych barwnie, poezya-mi, powieściami, nakoniec pracami estetyczno-literackiemi; śród nich wyróżniają się.-. „Syrian Travels“ (1863); „Behind the veil“ (1863); „Beatrice“ (1868); „The Red flag“ (1872); „Livingstone“ (1874); The house of Ravensburg“ (1877); „The little Childs Monument“ (1881); „Songs of the heights and deeps“ (1885); „Essays on poetry and poets“ (1886); „Life of Lord Byron“ (1886) i „The modern Faust“ (1888). — For. „Grande Encyclop“ (t. XXIV str. 1167) i „Ottüv Slovnik Naucny“ (t. XVIII str. 390).

Noël Franciszek J a к ó b (* г. 1751 w Saint-Germain-en-Laye—f w Paryżu w r. 1841) pisarz uczony francuski, który podczas rewolucyi wielkiej zajmował różne stanowiska polityczne i dyplomatyczne, za cesarstwa zaś został urzędnikiem wyższym w ministeryum oświaty i urząd swój zatrzymał do śmierci. Był to mąż bardzo uczony, znawca języków i literatur obcych, a biegły gramatyk francuski. Przed rewolucyą był księdzem i profesorem w Collège Saint-Louis, po jej wybuchu zrzucił sutannę, zajął się dziennikarstwem i polityką, nie zaniedbując przytem nauki. Pisarzem był bardzo płodnym. Wydał różne słowniki, podręczniki literatury, francuskiej i obcych, był też czynny jako tłómacz dzieł starożytnych, klasycznych i nowoczesnych; prac tych wyszczególniać nie będziemy, przypominając jeno, że N. był też współautorem znanej i bardzo często wydawanej gramatyki „Nouvelle Grammaire française,“ którą także posiadamy w opracowaniu polskiem—por. C h a-p s al.

Noeldeke Teodor, znakomity orjentalista, badacz i znawca języków semickich, (* d. 2 marca r. 1836 w Marburgu, w Luneburskim); studjo-wał teologję i fllologję klasyczną i semicką

A. A. К.

miłe, piękne); przeto też N., gdy

Dr. S. 1’.

Red.

w Gietyndze, Wiedniu, Lejdzie i Berlinie; w r. 1861, habilitował się na docenta prywatnego w Gietyndze, wr. 1864 został profesorem nadzwyczajnym, a r. 1868 prof, wyczajnym teologji w Kie-lu, od roku zaś 1872 jest profesorem filologji semickiej w Sztrasburgu. Prace jego należą głównie do zakresu języka i literatury arabskiej, hebrajskiej, aramejskiej i syryjskiej oraz starożytności semickich. Z dziedziny językoznawstwa ogłosił dzieła: „Ueber die Mundart der Mandäer“ (Gietynga 1862 w 4-ce); „Man-däische Grammatik“ (Halla 1875); oba te dzieła, poświęcone opracowaniu narzecza mandej-skiego, t. j. wschodnio-aramejskiego, zostającego w blizkim pokrewieństwie z językiem babi-lońsko-talmudycznym i syryjskim, ważne są dla językoznawstwa syryjskiego z tego względu, że wpływ języka hebrajskiego na to narzecze dotyczy zaledwie szczupłego bardzo zakresu zjawisk, gdy tymczasem w innych, najważniejszych narzeczach aramejskich uwydatnił się on nader silnie. Inne dzieła N-ego: „Grammatik der neusyrischen Sprache am Urmia-See und in Kurdistan“ (Lipsk 1868); „Kurzgefasste syrische Grammatik“ (Lipsk 1880, w 8-ce z tablicą pisma przez J. Eu tin g a; wyd. 2-e Lipsk 1898, w duż. 8-ce); „Die Semitischen Sprachen“ (Lipsk 1887, wyd. 2-e 1899). Dzieła, dotyczące historji literatury i dziejów kultury wschodu semickego: „Geschichte des Korans“ (Gietynga 1860); „Das Leben Muhammeds nach den Quellen populär dargestellt“ (Hannower 1863, str. VIII -j- 191); „Ueber einige sainaritanisch - arabische Schriften die hebräische Sprache betreffend“ (Gietynga 1862); „Die Gedichte des Urwa ihn Alward, herausgegeben und übersetzt“ (t-że 1863); „Beiträge zur Kenntnis der Poesie der alten Araber“ (Gietyn. 1864, oparte na studjach rękopisów arabskich w Lejdzie, Gota, Berlinie i Wiedniu, ze wstępem o historji i krytyce poezji staroarabskiej); „Ueber die Amalekiter“ (Gietynga 1864); „Die alttestamentische Litteratur“ (Lipsk 1868); „Untersuchungen zur Kritik des Alten Testamentes“ (Kiel 1869); „Die Inschrift desKönigs Mesa v. Moab“ (1870); „Geschichte des Artachschir i Papakan, aus den Pehlewi übersetzt“ (w t. 4-ym Bezzenbergera «Beiträge» Gietynga 1878); przekład z arabskiego części wielkiego dzieła kronikarskiego (Annales), napisanego przez Tabarego i b n D ż e r ir a (Lej da 1881 — 82); kronika ta, obejmująca dzieje powszechne od stworzenia świata do r. 914 po Chr., wyszła w kilkunastu tomach (w Lejdzie od r. 1879) pod redakcyą de G oe j e i in.; z tegoż dzieła wydał N. przekład p. n. „Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden“ (Leida 1879); nadto: „Die Erzählung vom Mäusekönig und seinen Ministern“ (Gietyn. 1879); „Aufsätze zur persischen Geschichte“ (Lipsk 1887); „Delectus veterum carmirtum arabicorum“ (wspólnie z A. Müllerem, Berlin 1890);'„Orientalische Skizzen'' (Berl. 1892) i in. Wielkie znaczenie

naukowe dla filologji semickiej mają liczne rozprawy N-ego i przyczynki, umieszczane w cza_ sopismach: «Zeitschrift der Deutschen Morgen ländischen Gesellschaft», w „Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes“, w wydawnictwach akademji umiejętności w Berlinie i in., np. rozpr. „Elohim“ (Berl. 1882 w 4-ce); „Zur Grammatik des classichen Arabisch“ (Wiedeń 1896, w 4-ce); „Bemerkungen über die Sprache der alten Araber.“ (1897, w 8-ce); i t. d. „Beiträge zur Geschichte des Alexaderromans“ (1890); „Fünf Moallaquat” (1900), pięć poematów z epoki blizkiej Mahometa, „wywieszonych“ w Mekce na widok publiczny) itd.

Noemi, postać biblijna. Była, wedle opowiadania księgi Rutli, żoną Judejczyka El i mele c h a, znanego obywatela z Betlehem, który, gdy wybuchł głód w ziemi judejskiej, opuszcza swój kraj i udaje się do Moabu. Ale tu umiera E lime le cli i dwaj jego synowie, Mahal on i C helion, a N. wraca, po 10 latach pobytu w Moabie, owdowiała i opuszczona do Betlehe-

mu,    a przy niej pozostaje tylko przywiązana do niej synowa Ruth. Słowo nadm (po heli raj sk u

wraca do swego miasta w tak okropnym stanie i gdy ludzie się pytają zdziwieni: Czyż to jest N.? odpowiada: „Nie nazywajcie mnie Noemi (t. j. piękna), ale nazwijcie mnie Mara (t. j. gorzka, nieszczęśliwa)“. Dalsze szczegóły o N.

ob.    Ruth.

Noerber Tomasz, arcybiskup freiburski (* d. 19 grudnia r. 1846 w Waldstetten w ks. Badeńskiemj, do nauk teologicznych przykładał się we Freiburgu i, wyświęcony na księdza w r. 1870, pełnił naprzód obowiązki wikaryusza w Neuhausen i Schwetzingen, następnie był kapelanem pierwszym u fary w Mannheimie, gdzie z powodu działalności pedagogicznej zjednał sobie uznanie wielkie, również zasłużył się, jako przewodniczący w stowarzyszeniu katolickiem czeladzi rzemieślniczej. Później kolejno zarządzał parafiami: Seckach, Hardheim, Liclitenthal; w r. 1889 został proboszczem w Tiergartenie, w roku zaś 1891 w Baden-Baden. Dnia 2 sierpnia r. 1898 kapituła freiburska wybrała go na arcybiskupa, katedrę swą zajął d. 29 września tegoż roku.

Noerdlinger Hermann, autor wielu dzieł i rozpraw w przedmiocie leśnictwa (* w r. 1818 w Stuttgarcie), nauki odbywał od r. 1837 — 40 w Tybindze, w r. 1841 w Hohenheimie, po złożeniu zaś egzaminu państwowego we francuskiej szkole leśnej w Nancy, mianowany został profesorem nauki leśnictwa w Grand-Jouan (dep. Loire inférieure). Około r. 1856 wrócił do Hohenheimu, a po ’zamknięciu tamecznej szkoły leśnictwa, objął w r. 1880 katedrę leśnietwa w uniwersytecie w Tybindze. Napisał: „Mémoire sur les essences forestières de la Bretagne“ (1845) „Die technischen Eigenschaften der Hölzer (Stuttg. 1850), „Die kleinen Feinde

St. ltew.

der Landwirtschaft“ (wyd. 2-gie tamże 1884); „Der Holzring als Grundlage des Baumkörpers“ (tamże 1872); „Querschnitte von 500 Holzarten“ (tamże 1852 — 82, 10 tomów); „Deutsche Forstbotanik“ (tamże 1874 — 75, 2 tomy); „Anatomische Merkmale deutscher Wald-und Gartenholzarten“

(tamże 1881); „Lehrbuch des Forstschutzes“, (Berlin 1884). Od r. 1860 do 70 redagował założone przez prof. P f e i 1 a pismo „Kritische Blätter für Forst-und Jagdwissenschaft“.

Noether Max, spółczesny matematyk niemiecki (* d. 24 września r. 1844 w Mannheimie), prof, uniwersytetu w Erlangen (od r.1875), korespondent Akademii paryskiej. Jest wraz z matematykiem A. Brille m, twórcą nowego kierunku algebra-iczno-geometrycznego badań w teoryi funkcyj algebraicznych, którą udoskonalił i wzbogacił wieloma ważnemi twierdzeniami; nie mniejszej wagi są jego badania z teoryi linii krzywych i powierzchni, całek abelowych i t. d. Poczet jego rozpraw jest bardzo liczny; wymienimy z nich niektóre, mianowicie: ,,Z teoryi od-powiedniości jednoznacznej utworów algebraicznych o dowolnej liczbie wymiarów“ („Zur Theorie des eindeutigen Entsprechens algebraischer Gebilde von beliebig vielen Dimensionen,“ Math Ann.» t. II, r. 1869); zasadniczą rozprawę, napisaną wespół z A. Brillem ,,o funkcyach algebraicznych i ich zastosowaniu w geometryi“ („Ueber die algebraischen Functionen und ihre Anwendung in der Geometrie“ (tamże, t. VII, r. 1873); ,,o twierdzeniu zasadniczem teoryi funk-cyi algebraicznych“, trzy artykuły („Ueber den Fundamentalsaz aus der Theorie der algebraischen Functionen“ t-że t. 30, 34, 40); „O powierzchniach wymiernych rzędu czwartego“ („Rationale Flächen 4-er Ordnung“ (tamże 33); ,,J ас obłego zagadnienie o odwracaniu“ („Jacobi’s Umkehrungsproblem“ w Sprawozdaniach Tow. fiz.-med. w Erlangen, t. XVI). „O krzywych algebraicznych przywiedluych“ („Reductibile algebraische Curven“, w «Acta math.» t. VIII. r. 1886); „O redukcyi wymiernej całek abelowych“ („Rationale Reduction der Abelschen Integrale“, tamże t. XXVI, r. 1902).

skiej.

doinym Bogiem Ojcem, a stawszy się Chrystusem, nazywał się Synem. Bóstwo określał N. stawiając zrównanie Syn = Ojciec. Uczniowie N o e t u s a utworzyli osobne stronnictwo teologiczne w Rzymie, pod przewodnictwem Sabel-liusa; zyskali znaczny nawet wpływ na papieży Zefir y na (r. 202—217) i Kalliksta (r. 217—222), z których drugi starał się zająć stanowisko pośrednie i oba walczące stronnictwa potępił. Przeciwnikiem N-a największym był H i p p o 1 y t u s, z którego też pism znamy głównie N-a poglądy i nauki. (ob. Monarchianiz m, Praxeasi Sabellius).

Noëtyka, wyraz pochodzenia greckiego, używany na oznaczenie pewnej grupy dociekań filozoficznych, t. j. tych, które zmierzają do rozpoznania podstaw poznania naszego i wiedzy, tudzież jej stosunku do rzeczy w sobie, t. j. do rzeczy, tak jak one niezależnie od naszego umysłu istnieją. Niektórzy filozofowie określają także N-ę, jako naukę, zajmującą się badaniem stosunku przedmiotu myślącego do przedmiotu poznawanego, czyli myśli do bytu. — Już Arystoteles zaliczał wiedzę o wiedzy (vó/ja:; r/j; vorpscoç) do tak zwanej „filozofii pierwszej“, czyli zasadniczej (np'bzrj cpcXoaoęta), którą to część filozofii późniejsi nazwali metafizyką (ob.). Otóż metafizyka składa się u Arystotelesa z dwu części: 1) z wiedzy o wiedzy (noetyka) i 2) z wiedzy o bycie (o n t o 1 o g i a). Późniejsi, stosując się do wskazówek Arystotelesa, zaliczali N-ę także do metafizyki i wyróżniali logikę, jako naukę o formach myślenia, od noe-tyki, jako nauki o podstawach i wartości wiedzy.—Obecnie używają filozofowie na oznaczenie tego samego działu badań filozoficznych także innych jeszcze nazw, jak np. „Kry tery o logi a“, „epistemologia“, „logika mate-r y a 1 n a“ (w przeciwstawieniu do logiki for m a 1-nej), „krytyka poznania“, a szczególnie „teorya poznania“. Nazwa ta ostatnia wchodzi obecnie w używanie najczęstsze i jest też niewątpliwie najstosowniejsza na oznaczenie tych wszystkich prac filozoficznych, które dotyczą podstaw rozwoju i wykształcenia się naszego poznania, w stosunku do rzeczywistości. Teoryą poznania nazywają teraz także krytykę naszego poznania naukowego i uważają taką krytykę za całkiem odrębny dział filozofii, nie mający związku z metafizyką, inni znowu radziby uznać t.eoryę poznania za część logiki. Stanowisko więc tej nauki w ustroju nauk filozoficznych nie jest

S. D.

M. S.

w tomie 3-im Roczników Stowarzyszenia niemieckiego matematyków ogłosił wraz z A. Brillem wspólnie opracowany, świetny i w-yczerpujący referat o rozwoju teoryi funkcyj algebraicznych („Entwicklung der Theorie der algebraischen Functionen in älterer und neuerer Zeit“, stron 458; r. 1894).

N. jest współredaktorem czasopisma matematycznego niemieckiego. „Mathematische Anna- j dotąd ani jasne, ani dokładnie określone. Sam len“ i był jednym z współwydawców zbioro- wyraz N. wychodzi coraz więcej z użycia. Nie wego wydania dzieł O. Hessego, ogłoszo- wynika jednak z tego wcale, aby go wypadało nego staraniem i nakładem Akademii Monachij- całkiem usunąć; owszem wydaje się nam, iż

dałby się bardzo właściwie zastosować do Noetus, rodem ze Smyrny, filozof chrześciań- oznaczania wszystkich tych dociekań, które ski, żył około roku 230. Był zwolennikiem lie- zmierzają do sformułowania jakiegoś ideału rezyi nazwanej Monarchianizmem (ob.). Uznawał prawdy i szukają wskazówek co do granic i ce-tożsamość osoby Chrystusa z Bogiem Oj- ló w wszelkich badań, tak naukowych, jakfilozo-cem. Według niego był Chrystus tylko wi- ficznych. W takim razie możnaby określić N-ę,

M. s.

jako teoryę ideałów prawdy. Byłoby dla jasności badań filozoficznych z wielkim pożytkiem, gdyby badania ściśle teoretyczne nad aktami poznania oddzielono od roztrząsali, dotyczących wartości wiedzy, tudzież jej ideałów. Pytania takie jak np. co to jest prawda? -czy prawda jest możliwa?—i w jakim zakresie możliwa?—wypadałoby rozważać osobno. Zyskałaby na tern bardzo teorya poznania, która mogłaby o wiele łatwiej spełniać swoje zadania, gdyby mogła być wolna od wszelakich tendencyi i gdyby filozofowie nie zabarwiali jej z góry poglądami na wartość wiedzy i na możność lub niemożność dojścia do prawdy. Teorya poznania powinna być ściśle krytycznem i przedmiotowem badaniem aktów poznania, badaniem opartem na wynikach ustalonych biologii, psychologii, tudzież nauk, nazywanych fizycznemi, a zajmujących się rozpoznawaniem natury tych wszystkich przebiegów, które dokonywują się w tak zwanym świecie materyalnym: Reszta pytań, już z natury rzeczy zabarwionych poglądami histo-ryozoficznemi, metafizycznemi i filozoficzno-re-ligijneini, mogłaby przypaść w udziale N-ce. Co do dalszych wywodów ob. Logik a,, M et a f i-zyka, Teorya poznania, Prawda.

Noga ludzka, ściśle rzecz biorąc, jest właściwie członkiem takim samym nieomal, jak ręka (ob.), jeno przystosowanym do stania i chodzenia; więc też i budowa anatomiczna N-i, pomimo różnic niezaprzeczonych, ale nie zasadniczych, jest bardzo podobna do takiejże budowy ręki, jeno ruchliwość jej jest stosunkowo znacznie mniejsza, wymiary zaś o wiele większe, siła jej mięśniowa potężniejsza. Kości wszystkie są dłuższe i grubsze od kości ręki odpowiadających im; tylko palce nożne są krótsze, drobniejsze i mniej sprawne od ręcznych. Spojenie N-i z tułowiem jest ściślejsze, nie tak swobodne jak ręki, ruchomość zaś w stawach posiada i mniejszą i nie tak różnorodną, ale za to stawy te są i większe i więzami znacznie mocniejszemi okolone.—N., tak samo jak ręka, dzieli się na cztery części główne, t. j. na bio dr o, udo, goleń (te dwa w miejscu zetknięcia się tworzą kolano) i stopę, którym u ręki odpowiadają: łopatka, bark, przedramię albo przedbark (te dwa tworzą, stykając się łokieć, odpowiadający kolanu) i dłoń, czyli rękę w znaczeniu ściślejszem.—N-ę, jako całość, porównać można ze słupem, dźwigającym i podpierającym tułów, znacznie grubszym u góry niż u dołu. Przecięcia jej poprzeczne, od biodra do kostek, to jest do miejsca gdzie się zaczyna stopa, będąca podstawą wydłużoną owego słupa, są wszędzie nieomal zupełnie koliste, gdyż kości jej długie i stosunkowo proste, wszędzie otaczają mięśnie dość równomiernie rozmieszczone; nawet na goleni, gdzie mięśnie leżą tylko po bokach i z tyłu kości głównej, nie pokrywając jej przodu, przekroje tak samo są koliste. Ta właściwość różni bardzo wybitnie N-ę ludzką od tylnej, zwierzęcej, mającej zawsze przekroje wydłużone od przodu ku tyłowi, nawet u małp najbardziej do człowieka podobnych. Obie nogi mężczyzny od bioder do kolan są zbieżne, od kolan do stóp prostopadłe; u niewiast zbieżność jest mniejsza i kończy się nie na wysokości kolan, lecz w kostkach, dla tego też powierzchnie wewnętrzne ud podczas stania zawsze szczelniej u mężczyzn do siebie przystają. Jest to następstwem koniecznym budowy miednicy kostnej (ob.) u mężczyzn mniej szerokiej. — Ponieważ z powodu szerokości znaczniejszej miednicy niewieściej, osadzenie stawowe nóg w biodrach wzajemnie od siebie oddala się więcej niż u mężczyzn, więc też i chód osób płci żeńskiej jest nieco chwiejny, co szczególnie w oczy wpada podczas chodu przyspieszonego lub biegu.—Mężczyzna stojąc, ma N-i wyprostowane całkiem, niewiasta stula je do środka i zgina zawsze nieco w pachwinach, widzieć to można najlepiej, przypatrując się posągom nagim, starożytnym (np. Wenus Medy-cejska lub Kapitolińska); postawa ta nie wynika wszakże bynajmniej z konieczności anatomicznej, lecz jest następstwem wstydliwości.— Siła obu nóg nigdy nie jest zupełnie równa, przeważa zwykle nieco na korzyść prawej; długość zaś w stanie prawidłowym nie wykazuje różnicy żadnej, a zboczenie w wymiarze tym, chociażby niewielkie, staje się zaraz widoczne, gdyż pociąga za sobą chromanie.—W stosunku do długości ciała ogólnej, N. męska jest dłuższa od niewieściej.—Zrąb podtrzymujący N-ę, tak jak w całym ciele, tworzą kości bardzo mocne. Zaczynając od góry, spotykamy naprzód biodro (ob., por. też Miednica), kość płaską i grubą, z którą za pomocą stawu pa-newkowatego łączy się udo (ob.), kość najdłuższa w całem ciele ludzkiem, posiadająca w końcu górnym, na szyjce zgiętej pod kątem rozwartym, głowicę kulistą, tkwiącą w panewce biodra i tworzącą z nią staw najruchliwszy N-i; końce jej dolne, szerokie, wspólnie z również szerokim końcem górnym goleni {tibia) i z rzepką (patella) wytwarzają kolano, staw największy w ciele naszym. Obok goleni (piszczeli), po jej stronie zewnętrznej, stoi strzałka {fibula), kość długa i cienka; obie zaś kości te, u końców swych dolnych zgrubiałe, tworzą t. zw. kostki {malleoli), łączące się za pomocą stawu ze stopą, złożoną z 26 kości, krótkich i przeważnie stosunkowo grubych, największa z nich należy do pięty (ob. s t o p a).—Wszystkie kości te łączą się między sobą za pomocą więzów {Ugamenta) bardzo silnych, a tworzą stawy liczne, nadzwyczaj mocno spojone. — Długość wielka kości uda i goleni, pomimo ich tęgości, naraża je na złamania stosunkowo dość częste, stawy zaś N-i rzadko ulegają zwichnieniom (najczęściej w biodrze), bardzo niebezpiecznem zwykle, zwłaszcza

Noga ludzka.

128

w kolanie, dlatego że jeno siła niezwykle wielka może je sprowadzić, a przytem zwichnieniu takiemu najczęściej towarzyszą jeszcze okaleczenia inne, także zawsze do ciężkich należące.—Kości N-i szczegółowo tu opisywać nie możemy, pozostawiając to podręcznikom anatomii, niżej przywiedzionym; szczegół niejeden znaleść też można w tej Encyklopedyi p. w. biodro, goleń, miednica, rzepka, udo i t. d. — Kości wymienione otaczają mięśnie potężne i liczne, poruszające N-ą, lub w miarę potrzeby, utrzymujące stawy jej w nieruchomości; wyobrażenie o ich postaci i rozmieszczeniu dają dwie ryciny dołączone, wystawiające mięśnie N-i widziane z przodu (A) i z tyłu (13), po usunięciu skóry, tłuszczu, powięzi i t. d. W opisywanie ich szczegółowe zapuszczać się tu oczywiście nie sposób.—N-ę po wierzchu pokrywa skóra, na stronie zewnętrznej grubsza niż na wewnętrznej, naj cieńsza zaś w p a c h w i n i e (ob.): na kolanie jest bardzo gruba i często chropowata; u wielu mężczyzn skórę na udach i goleniach pokrywają włosy mniej lub więcej gęsto rozsiane.—Pod skórą leży zwykle pokład tkanki tłuszczowej, dość gruby, obfitszy zazwyczaj u płci żeńskiej, brak go tylko nieomal zupełnie ponad rzepką (ob.) kolana i nad krę-tarzem wielkim kości udowej (ob. udo). Skóra na stopie z wierzchu jest cienka, łatwo dająca się przesuwać i zwykle pod nią pokład tłuszczowy nie jest znaczny, przynajmniej u mężczyzn, gdyż dzieci małe zwykle, a często także płeć żeńska, posiadają grzbiet stopy tłusty. Na podeszwie, a zwłaszcza na pięcie, skóra sama jest bardzo gruba, pokryta naskórkiem ro-gowatym na kilka milimetrów grubym, tkanka

H:

•V,

/»?-

Fy-ЩА

(ж

<C' !

Ж;

Bs

(FW

t* T.

*7ГР€?'-

Щ m W&''.

Щ m

C'A. рад

ri - ■

ШШМ

...grd

fib.

II

11

И- c/ri I

Те

г-Я

..ы

Щшж.яе (&

i.

L . г'

aj

...si

je

,j’

ja

>&*

7«

1

)jy'

FF.

i—

//ar_

:;E

/а J’..;

*Г

In

~ flfi

ШИ., г’

М|ЮГF/¹-'

êè

ч>

lal у с.

Mięśnie nogi ludzkiej widziane z przodu (A) oraz z tyłu (B). — Podług „Dictionnaire des sciences“. — S. kość krzyżowa (Os sacrum). — II. kość biodra (Os Шит).—Pb. spojenie kości łonowych (Symphysis ossium pubis). — il. mięsień biedrzny (i\ius-culus iliacus). — tfi. m. napinacz powięzi szerokiej (M tensor fasciae latae). — Ps. m. lędźwo-udowy (M psoas maior).—tn. m. łonowy (M. pectineus).—md. m. przywodzący, czyli ksobny średni (M. adductor médius).— et. m. najdłuższy uda czyli krawiecki (M. longisimus femoris V. sartorius).—di. m, prosty wewnętrzny (M. rectus internus).—tf. m. potrójny uda (M. triceps femoris), składający się z mięśni: da. prostego przedniego (M. rectus anterior), ve. obszernego a. miąższego Zewnętrznego (M. vastus externus) i vi. obszernego wewnętrznego (M. v. internus).—p'p. pośladkowy mniejszy (M. glutaeus minimus).—mcp. m. pośladkowy średni (M. gl médius).—gy. m. pośladkowy największy (M. gl. mnximus) — gd. m. przywodzący, czyli ksobny wielki (M. adductor magnus).— cb. m. czworoboczny uda (M. quadratus femoris).—obi. m. zasłonny wewnętrzny (M. obturator internus). —py. m. piramidowaty (M. pyramidalis). — Bf. m. podwójny uda (M. biceps femoris).—mb. m. półbłoniasty (M. semimembranosus).—td. m. półścięgnisty (M. semitendinosus) pg. m. łytkowy szczupły (M. plantaris gracilis) — aj. powięź goleni (Aponeurosis cruris).—r. rzepka (Patella).—si m. spodni łytki (M.isoleus). —je i ji m, bliźniaczy łytki (M. gemellus surae).—ja. m. piszczelowy przedni (M. tibialis anticus).—tb. piszczel, czyli goleń kostna (Os tibiae).—cpl. m. łytkowy krótki (M. peroneus brevis).—Ipl. m. łytkowy długi (M. per. lungus).—pa m. łytkowy przedni (M. peroneus anterior).—È. m. wypro-stny palców wspólny, długi (M. extensor dig ihr um communis longus).—Ev m. wyprostny palucha długi. (M. extensor hallucis longus).--las. wiąz pierścieniowaty górny (Ligamentum annulare superius).— lai. wiąz• pierŚC. spodni (Lig. an. inferius).—F. m. zginacz palców wspólny (M. flexor digitorum pedis communis).—F' m. zginacz palucha własny (Mi flexor hallucis proprius).—a ścięgno Achillesowe (Tendo Achillis).—jp. m. piszczelowy tylny (M. tibialis posticus). — me. kostka wewnętrzna (Malleolus externus). — mi. kostka wewnętrzna (Mai. internus). —pe m. wyprostny palców, krótki (M. extensor digitorum pedis communis brevis).—c. pięta (Calx).— g. pokład tłuszczowy, podskórny (panniculus adiposus).

A. Noga widziana z przodu.

Fig. 32.

В Noga widziana z tyłu.

I zaś jej podskórna zawiera wiele tłuszczu, tworzącego rodzaj poduszki pomiędzy kośćmi a skórą, j Podczas chorób długotrwałych, w skutek leże-j nia długiego, następuje zanik znaczny pokładu

tłuszczowego podeszwy, a wtedy stanie i chodzenie staje się bolesne, ponieważ kości uciskają skórę bezpośrednio; stan taki wszakże przemija dość szybko, gdyż w miarę używania N-i, tłuszcz podskórny zaczyna się zaraz gromadzić na nowo.— Pod warstwą tłuszczu znajdują się powięzi (ob.) ścięgniste, bardzo grube stosunkowo, otaczające mięśnie pochwiasto i tworzące miejscami przegrody między niemi, takie przegrody

n. p. sięgające od powięzi zewnętrznej do kości, oddzielają mięśnie przednie uda od tylnych.—

hełmem w koronie szlacheckiej gałązka z trzema różami. Labry czerwone podbite złotem. Nadany rodzinie Marsów przez biskupów krakowskich, jako książąt siewierskich, w końcu

A*

'jtf.

ЩШШ

Fig. 33. Noga I, herb.

u.

Noga II, herb polski, ob. Borski.

Nogaj, wódz Złotej Hordy, założyciel hordy Nogajskiej (ob. Nogajowie) syn Tatara, wnuk T e w a 1 a, syna Dżudżego. W r. 1258 wraz z Telebugą oblegał na czele hord mongolskich Sandomierz, później zaś dwukrotnie (r. 1262 i 1265) był wysyłany przez hana Berke, przeciwko Hu La g u (ob.) i pobity przez jego wodzów A b a t a j a, N u j a n a i J a-s z mut a. Osiadł następnie na południu ziem ruskich w okolicach Kurska i .Rylska, skąd niepokoił miasta północne (Riazań). Po śmierci hana Berke, występował, jako sprzymierzeniec Michała P a 1 e o 1 o g a, przeciwko Bułgarom, zajmującym miasta nad morzem Czar-nem (Mezembria, Agatopolis i in.) W r. 1278, jako zastępca hana Mengu-Timura, wmieszał się w rozterki wewnętrzne Bulgaryi, walcząc z Lach an asem, który ożenił się z wdową po Konstantym, Mar.yą, i osiadł na tronie bułgarskim, a pobity przez Mongołów, został podstępnie zamordowany z rozkazu N-a. Od r. 1283 horda N-a wyodrębnia się z pośród Złotej Hordy' i zajmuje nieraz wręcz przeciwne stanowisko względem książąt ruskich. W tym samym roku N. przywrócił Suzdal Dymitrowi Aleksandrowiczów), i wydał córkę swą za Fedora Rościsławowicza Smoleńskiego. W wynikłym niebawem sporze pomiędzy braćmi Andrzejem i Dymitrem Aleksandrowiczami,, N. stanął po stronie Andrzeja, choć zrazu pomagał był Dymitrowi. Po dwuch wyprawach wojennych, podjętych do Macedonii i Tracyi, jako za rządów czterech lianów w Złotej Hordzie (te

Naczynia krwionośne N-i, zarówno tętnicę jak żyły posiadają pnie główne o znacznej objętości, po skaleczeniu silnie krwawiące, dla tego też zranienia ich bywają wielce niebezpieczne i wymagają pomocy lekarskiej, rychłej, by krwotok nie stał się śmiertelnym. — Ponieważ naczynia krwionośne N-i, zwłaszcza w jej części dolnej, są znacznie oddalone od serca, więc też krążenie krwi w nich odbywa się nieco po-wolniej, a że nadto krew powracająca żyłami do serca wznosić się musi pod górę, napotykając przytem na opór siły ciążenia, więc też XVIII stulecia, potwierdzony przez b. Heroldyę zastoje i rozszerzenia się ich, t. j. t. zw. ż y- Król. Polskiego w r. 1843 Antoniemu Marla к i (ob.) częstsze bywają na łytkach, niż sowi, właścicielowi Limanowej. — Źródła, gdziekolwiekbądź indziej; tym utrudnieniom Żуchliński t. III, 127; dyplom oryginalny u w krążeniu krwi przypisać też należy uporczy- rodziny, wość owrzodzeń na goleniach, jak i łatwość odmrażania palcy nożnych. — Nerw kulszowy,

(Nereus ischiadicus) przebiegający na tylnej części uda i rozgałęziający się poniżej kolana, a sięgający gałązkami najdrobniejszeuii aż do końców palcy, jest najgrubszy i najszerszy ze wszystkich nerwów ciała; bywa siedzibą nerwobólu (ob.) nadzwyczaj dotkliwego, zwanego rwą к ul sz ową (ischias [ob.J), albo po staroświecku „Scyatyką“. Na przodzie uda głównym pniem jest Nerw udowy (N. entrails s. femoralis), posiadający również rozgałęzienia liczne i daleko w dół sięgające.—Ponieważ noga nie zawiera w sobie żadnych narządów niezbędnych do utrzymania życia, więc też każda część jej w razie konieczności odjęta być może, nawet usunięcie jej zupełne, przez wyłuszczenie jej "W biodrze jest możliwe.⁻ Utratę nogi całej lub części jej, zawsze do pewnego stopnia zastąpić można przyrządami sztucznemi, dozwalającemi kalekom ruszać się, chodzić, biegać, a nawet jeździć konno (por. Członki sztuczne). — Po szczegóły anatomiczne odesłać musimy do podręcz-czników anatomji polskich, L. Natans o na,

Hirschfelda, L. Neug ebauera i F. J.

in-. j. r.

Nowakowskiego, do przekładu polskiego anatomii Quai n -Hoff man na oraz do atlasu Z. Laskowskiego.—O nogach zwierząt różnych ob. Kończyny.

Noga I, herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej w polach złotych, w prawem między dwiema różami — jedną u góry na prawo, drugą u dołu na lewo — ryba ukośnie w lewo, łbem do góry położona, w lewem zaś, na zielonej gałązce z listkami, trzy róże czerwone. Nad

17. ■

Wielka Enc. Ilustr. Zesz. lila. S. II. T. III.

171—2, 252 — 273).

trarchii Tula Buki, Kidżika, Alghui i To gril a) prowadził hordy mongolskie na Węgry (r. 1285); Polskę i Litwę (r. 1297). W trzecim roku rządów Tok taj a (r. 1295), który zawdzięczał tron N-owi, wszczął się pomiędzy nimi spór, a wkrótce potem otwarta wojna domowa. W wojnie uczestniczyli trzej synowie N-a, Ts choke, Teke i Bur i, ale zostali pobici. W r. 1299 obaj przeciwnicy stoczyli bitwę na brzegami Donu (nie wspomnianej w źródłach ruskich), N. odniósł zwycięztwo. Wkrótce jednak potem trzej wodzowie jego przeszli na stronę Toktaja, i N. cofnął się za Dniepr, gdzie zburzył miasto Kum. Przez uwolnienie jeńców zraził do siebie swe wojsko, które zdecydowało się wydać wodza T о к t aj o-wi. Uprzedzeni o tem synowie N-a, zwołali pułki i dowódców, a gdy te obrały wodzem młodszego syna N-a, Teke, wszczęła się walka między braćmi, która do reszty podkopała sprawę ojca. W bitwie z Toktajem, nad Bohem, N. został pobity i zmarł podczas ucieczki (r. 1299.) Z chwilą śmierci N-a i jego syna T s c h о к e potęga chwilowa zołożonej przez niego hordy upadła.’ Horda ta zajmowała okolice Kurska i Rylska, a następnie rozszerzyła swe władanie od Dniepru do Baku. — Por. Hammer-Purgstall: „Geschichte der Goldenen Horde“ (Peszt r. 1840; str. 154 — 167,

,i. в

Nogajowie, Nogajcy, N a g aj с у, —pod taką nazwą słynął odłam turko-tatarskiej rodziny lingwistycznej, który niejednokrotnie zaważył w dziejach kraju naszego i od którego pochodzą tatarzy litewscy. Nazwa ordy N-skiej, zdaje się, wiąże się z nazwiskiem Nogaja (ob.), wodza, który około r. 1270 oddzielił się od Złotej Ordy. Wśród koczowników Azyi zdarza się, że ordy noszą nazwę swoich założycieli. Nogaj dowodził tłuszczą, która w r. 1258 napadła na Sandomierz. Orda Nogaja osiadła na wybrzeżu północnem morza Czarnego, później usadowiła się około uść Dunaju. Po śmierci Nogaja, (f r. 1299), orda jego rozpadła się i powróciła nad morze Kaspijskie. Losy jej są nieznane, ale, zdaje się, iż potem znowu częściowo wróciła nad morze Czarne. W każdym razie pomiędzy N-mi okresu późniejszego odróżniają Wielką ordę, która siedziała na wschód od Wołgi, w skład jej głównie wchodzili potomkowie rozbitej Złotej ordy, i Małą ordę, siedzącą nad morzem Azowskiem. Ta znów została wypchnięta na zachód i tam dała początek wielu ordom drobniejszym, które podlegały bezpośrednio chanowi krymskiemu, a pośrednio sułtanowi tureckiemu. W liczbie tych poddziałów znajdują się ordy, niejednokrotnie wspominane w dziejach naszych: budżacka (od wyrazu tureckiego b u-dżak=kąt), która siedziała w powiatach aker-mańskim i poniekąd benderskim dzisiejszej gub. Bessarabskiej (od limanów Dniepru do uść Dunaju), na stepach tamtejszych; jedysańska (w okolicach Oczakowa); d z a m b a j ł u с к a i j e-d у c z к u 1 s к a, obie przebywały w północnych powiatach gub. Taurydzkiej i poniekąd w gub. Jekaterynosławskiej dzisiejszej, azowska w okolicach obecnego Taganrogu, kubańska w dawnym okręgu czarnomorskim. Upadek N - ów idzie równolegle do wzrostu potęgi carstwa moskiewskiego, a następnie państwa Rosyjskiego.—Wielka orda N-ska poddała się za czasów iwana Groźnego, ale jeszcze dość długo zachowała samorząd własny i była rządzona przez chanów własnych. — Na Małą ordę Rosya zaczyna wywierać wpływ dopiero w drugiej połowie w. XVIII. A mianowicie w roku 1770 przyjmują poddaństwo rosyjskie Jedysań-czycy i Budzący. Ale trudno było utrzymać w karbach ruchliwy ten żywioł koczowniczy. Rząd rosyjski przedewszystkiem usiłował poskromić ich niesforność i dlatego osiedla 11,794 głów z obu ord na stepie pomiędzy rz. Kamionką a miastem Azowem; gdy zaś wybuchła wojna z Turcyą, przeprowadza jeszcze dalej od widowni walki, na przestrzeń pomiędzy Donem a Kubaniem; w r. 1783 zmusza ich osiedlić się bardziej ku Uralowi na północ. Naówczas N-cy zbierają kibitki swoje i uciekają na Kaukaz, skąd zresztą część ich wraca dobrowolnie. W r. 1790 rozpoczynają się nowe rugi N-ców z ini-cyatywy Potemkin a.—Jedysańczyków wyrzucono na obszary turkomańskie, N-ów koczujących nad morzem Kaspijskiem osiedlono w pow. Melitopolskim, pomiędzy rz. Berdą, Końskiemi a Mlecznemi wodami, dokąd zaczęli napływać rozbitkowie z innych ord nogajskich. W początkach w. XIX liczono Jedysańczyków 26 aułów z 4 655 mężczyzn: Nogaje Dzambajłuccy liczyli 11 aułów i 1 922 mężczyzn, wreszcie Jedyczkulczycy mieli 6 aułów z 1 188 mężczyzn, Usiłowano wdrożyć N-ów do rolnictwa, dawano im więc zboże na posiew, a nawet używano środków ostrzejszych, ażeby odzwyczaić ichodko-czownictwa (np. spalono im razu jednego wszystkie kibitki).—W r. 1821 założono na ich tery-toryum miasto Nogajsk, a dokoła niego planta-cye, ale to nie wywarło wielkiego skutku, tak samo jak założenie w r. 1830 innego miasta— Berdjanska. Zręsztą część N-ów, nieosadzona w pow. Melitopolskim, wciąż dopływała i odpływała od Rosyi.—W roku 1806 szczątki ordy budżackiej, podlegające Turcyi, poddały się Rosyi, a z niemi niedobitki innych ord nogajskich; opuścili oni wtedy swoje sa-dziby po prawej stronie Dniestru i osiedli w gub. Taurydzkiej; w latach 1801 — 1804 rząd rosyjski usiłował utworzyć z nich wojsko, ale musiał porzucić swój zamiar. W r. 1812 część Budżaków i Jedysańczyków wróciła pod poddaństwo Turcyi; podczas wojny krymskiej odbyło się nowe, liczniejsze wychodztwo, około 180 000 głów. Rząd turecki osiedlił ich w Azji Mniejszej. Dzisiaj N-owie, na skutek tych przejść, prawie zniknęli. — Istnieją w różnych miej-

f r. 1313). Z początku

scach Kaukazu, zarówno z tej jak i z tamtej szych rodów szlacheckich we Francyi i w dwu strony grzbietu górskiego, w pobliżu Astraclia- gałęziach istnieją jeszcze w departamencie nia, w Krymie, w Azji Mniejszej. O Nogajach    Gard i w Tuluzie.—No gar eto wie d’Eper-

gub. Astrachańskiej: P. Nie boi sin: „Oczerki Wołskago nizowja“, (Petersburg 1852); W. A.

M o s z к o w: „Mięłodji Nogajskich i Orenburskich tatar“ (opis wierzeń i bytu), Kazań 1896.—Por.

Tatarzy.

Nogajscy Tatarzy, ob. T a tar z у i Nogajowie.

Nogajsk, miasto w Rosyi, w gub. Tauryc-kiej, powiecie Berdiańskim, o 3 wiorsty od morza Azowskiego. Mieszkańców 3 969 (r. 1897) w tern 62 katolików. N. założony został w r.

1821. Książe Richelieu starał się tu urządzić port do wywozu zboża z ziem Nogajów, których zmuszono do życia osiadłego. Nogajowie przenieśli się jednak do Turcyi. a miasto upadło zupełnie.

Nogal—Megapodius, ptak należący db rzędu ku row a ty cli (Gallmacei), do rodziny nogal owa tych (Megapodiidae). Nogale odznaczają się głową małą i nogami bardzo moc-nemi. Są to ptaki charakteryzujące faunę obszaru australijskiego. Nogale najbardziej są znane z powodu szczególnej budowy gniazd. Budują gniazda wspólne z ziemi i materjałów roślinnych, sięgające częstokroć 5 m. wysokości,. 15 średnicy i zagrzebują tu swe jaja olbrzymie. Rodzaj Megapodius obejmuje 16 gatunków.

H K.

i. w.

Ks. Wł. Kr.

r,. K

К A. C.

Nogaret Wilhelm sławny prawnik francuski, kanclerz Filipa Pięknego, (* w połowie XIII wieku, mianowany profesorem prawa w Montpellier, (r. 1291), później powołany został do dworu królewskiego (r. 1296). Na tern stanowisku grał rolę wybitną w zatargach Filipa z papieżem Bonifacym VIII (ob.), a między innemi otrzymał polecenie uwięzienia papieża, za co został wyklęty. N. udał się wraz z Colonną w r. 1303 do Włoch, z oddziałem 300 ludzi wtargnął do Anagni, gdzie papież się ukrył. W czasie sprzeczki gorącej z papieżem, Colo n n a spoliczkował Bonifacego, poczem wtrącona go do więzienia. Lecz po upływie 3-ch dni ludność powstała w obronie papieża i uwolniła go, N. zaś powrócił w r. 1304 do Francyi, nie spełniwszy zadania swego. Po upływie 3-ch lat został kanclerzem. W r. 1306 głównie on stał się rzecznikiem prześladowania żydów, tak samo w roku następnym wystąpił jako oskarżyciel Templaryuszów (ob.), a zniszczenie okrutne zakonu tego przeważnie było dziełem jego. Wogóle wywierał N. wpływ niezmierny na politykę i postępki Filipa Pięknego (ob.) i był, by tak rzec, złym duchem jego, pamiętając przytem o sobie i bogacąc się szczodrobliwością królewską. Pogróżkami i zręcznością dyplomatyczną dokazał tego, że w r. 1311 Klemens V zdjął z niego klątwę rzuconą za skrzywdzenie Bonifacego VIII. Potomkowie N-a należeli długo do najpotężniej-non wywodzą się od brata Wilhelmowego. Por. R. Holtzmann „Wilhelm von Nogaret“ (Freiburg Bryzgowski 1898) i M. G. Digard „Philippe le Bel et le Saint-Siège.“

Nogat, odnoga wschodnia Wisły, odłączająca się od niej pod przylądkiem Maławskim i uchodząc licznemi uściami do zatoki Fryskiei. ob. Wisła.

Nogata — skóra zwierzęcia, przedstawiała w wiekach średnich na Rusi monetę obiegową; de Ch ando ir, w swej ewaluacyi futer na pieniądze, określa wartość nogaty na 7 srebrnych dienieg.

Nogawski (albo Nagawski) Józef Michał, kaznodzieja tarłowski, pleban jurkowski, pisarz religijny z pierwszej połowy XVIII wieku. Napisał: „Seminarium spiritus et artis concio-natoriae“. (Warszawa 1731); „Skarb nieoszacowa-ny prześwietnej bazyliki Klimuntowskiej “; (1733). W dedykacyiks. Walentemu Radosz ew-skiemu pomieścił historyę erekcyi i restauracyi Kościoła w Klimuntowie. Tekst zawiera krótkie uwagi i rozmyślania o P. Jezusie, N. Maryi P a n n i e i św. J ó z e fi e. W końcu dodatek, zachęcający do oddania Rzeczypospolitej pod szczególną opiekę Bogarodzicy; „Akt zbawienia miłość Pana Boga“, (Kraków 1755); „Rex cor-dium Amor Deus summe amabilis“; „Święta Pańskie symboliczno i polityczno wyrażone“. (Kraków 1724); „Uroczystość, czyli hymny i akty duszy pokutującej“. (Kraków 1729); „Festa Sanctorum car minibus elegiacis celebrata, (Kraków 1724;) „Historia vitae insignium in Ecclesia carmine eleg. exposita“, (Kraków 1746;) „Zbiór trenów“ (Kraków 1739); „Dobry pasterz Kościoła, t. j. skrócony skarbiec dla parochów“, (Kraków 1734); „Kazania o N. M. Pannie“, (Kraków 1733). „Enc. Kość.“

Nogen-le-Hoi, miasto we Francyi, w dep. Eure-et-Loir, nad rz. Eure, przy drodze żel. Zachodniej. Posiada kościół w stylu gotyckim, późnym, z pięknemi oknami malowanemi, szczątki dawnych murów z 4 bramami i kilka starych domów z doby Odrodzenia. Kilka fabryk. Mieszkańców 1 573.

Nogent-le-Rotrou, miasto we Francyi, stolica obwodu depart. Eure - et - Loir, nad rzeką Huisne, stacya węzłowa dróg żelaznych, posiada 2 kościoły, Notre-Dame i St.-Hilaire, z wieku XIII i XVI, stary zamek, niegdyś posiadłość ministra Sully eg o, nagrobek tegoż (z r. 1642), pomnik poległego pod Śewastopolem generała Sain t-P o 1; gimnazjum (college), bibliotekę, instytut głuchoniemych i izbę rolniczą. Mieszkańców liczy 7 566 (r. 1891), którzy się zajmują przeważnie przędzeniem wełny i tkactwem, wyrobem kapeluszy i kamieni młyńskich, oraz handlem.

Reclam a).

Noicattaro, miasto we Włoszech, w prowin-cyi Bari, o 6 km. od ' morza Adryatyckiego, przy drodze żel. Foggia-Brindisi; 7 306 mieszk.

pseudonim L u d w i к a

К ud.

(1877

„Der Ursprung der Sprache“ (Mo-

Nogent-les-Vierges (Novi g ent um ad

Issaram), osada we Francyi, w dep. Oise, nad rzeką Bresche. Stary kościół z nawą i dzwonnicą w stylu romańskim; chór w nim pochodzi z wieku XIII. W pobliskiej grocie Retiro znaleziono dużo zabytków z czasów przedhistorycznych, N. liczy 3 076 mieszk.

Nogent-SUr-Marne, osada we Francyi, pod Paryżem, w depart. Seine, obwodzie Sceaux, na prawym brzegu Marny, przy drogach żelaznych: obwodowej paryskiej i Wschodniej (z długim na 827 metrów wiaduktem przez dolinę Marny); posiada ratusz, liczne mieszkania letnie, fabryki przetworów chemicznych i zabawek. Mieszkańców 8 399 (r. 1891).

Nogent-snr-Seine, miasto we Francyi, stolica obwodu w departamencie Aube nad Sekwaną, przy drodze żelaznej Wschodniej, posiada kościół St.-Laurent z piękną wieżą (wiek XV), izbę rolniczą, fabryki tkackie, narzędzi rolniczych i cukrownie; handel ożywiony płodami rolnictwa. Mieszkańców 3 626 (r. 1891). O 6 km.'na wschód od N., nadrz. Ardusson znajduje się klasztor Le Paraclet, założony przez Abel ar da (ob.)

Nogietek (botan.), ob. Calendula.

Nôgrâd, ob. Neograd.

Nohl Ludwik (* d. 5 grudnia roku 1831 w Iserlohnie-t d. lögrudnia r. 1885 w Heidelbergu), pisarz muzyczny niemiecki. Po ukończeniu gimnazyum w Duisburgu, uczył się prawa w uniwersytetach w Bonnie, Heidelbergu i Berli-linie, a jednocześnie badał teoryę muzyczną u Dębna, znakomitego kontrapunkeisty berlińskiego. Po kilkolotniem zajmowaniu posady referendarza w Iserlohnie, N. zerwał zupełnie z prawnictwem i poświęcił się pedagogii muzycznej. W r. 1860 mianowany docentem uniwersytetu w Heidelbergu, objął tam katedrę historyi i estetyki muzycznej; w pięć lat później powołano go na profesora nadzwyczajnego historyi muzyki do uniwersytetu monachijskiego, lecz bawił tam tylko trzy lata na stanowisku, poczem objął ponownie docenturę w Heidelbergu, gdzie w r. 1880 posunięto go na profesora. Z prac literackich N-a, wyszły z druku: „Beethovens Briefe“ (1865), „Neue Briefe Beethovens“ (1867), „Mozarts Briefe“ (wyd. 2-ie 1877), „Musikerbriefe“ (1867, wyd. 2-gie 1873), „Mozarts Leben“ (wyd. 2-ie 1877), „Beethoven, Liszt, Wagner“ (1874), „Beethoven nach den Schilderungen seiner Zeitgenossen“ (1877), „Mozart nach den Schilderungen seiner Zeitgenossen“ (1880), „Die geschichtliche Entwickelung der Kammermusik“ (1885), oraz kilka tomików „Musiker-Biographien“ , krótkie życiorysy: Haydna, Mozarta, Beethoven a, W ebera, S p o h r a, Liszta i t. d. (Lipsk, w „Universal-Bibliotek“

A Pol.

(r. 1881), zajmujących się przeważnie fabryka-cyą oliwy.

Noir Louis,

Z w i e г к o w s к i e g o.

Noir Wiktor, właściwie Iwo Salmon (* w Attigny d. 27 lipca r. 1848 — f w Auteui! d. 10 stycznia r. 1870) reporter różnych dzienników paryskich, znoszący też nowinki dla „Marseillaise“, wydawanej przez znanego H. Rocheforta (ob.). Jeden z członków redak-cyi pisma tego Pas kał Grousset, czując się dotkniętym artykułem, ogłoszonym w jednem z pism korsykańskich przez ks. Piotra В o -napartego, wysłał do niego U1 r y к a de F on vielle i N-a, aby zażądali zadośćuczynienia honorowego. Gdy obaj wyzywający weszli do księcia, mieszkającego w Auteuil przedni. Paryża, po chwili niedługiej rozległy się strzały rewolwerowe, z których jeden ranił śmiertelnie N-a—de Fon viel le zdołał umknąć cały, N. zaś wybiegszy na ulicę padł trupem.—Ponieważ książę Piotr był krewnym cesarza, więc stronnictwa wrogie Napoleonowi III, całej sprawie tej nadali zabarwienie polityczne, i gdyby nie postawa stanowcza wojska, prawdopodobnie byłoby przyszło do rozruchów podczas pogrzebu N-a, z którego, wobec tłumów podburzonych, chciano zrobić męczennika. —Sąd przed którym stanął ks. Piotr w Tours uniewinnił go zupełnie w d. 25 mara r. 1870. Podobno N. miał go uderzyć w twarz gdy odmówił dania zadośćuczynienia Groussetowi, a wtedy znieważony strzelił do niego. Wobec braku świadków zajścia i wobec stronności i zajadłości politycznej oskarżycieli, nie sposób wyjaśnić na pewno, jak dojść mogło do zabójstwa tego.- Por. „Grande Encycl.“ (t. XXIV, str. 1175).

Noiré Ludwik filozof niemiecki; * d. 26 Marca r. 1829 w Alzey w Hessyi nadreńskiej, do szkół uczęszczał w Giessen, a od r. 1849 był nauczycielem gimnazyalnym w Moguncyi, gdzie też umarł d. 27 Marca r. 1889. N. próbował wykształcić system filozoficzny, opierając się na Spinozie, na S c h o p e n h auerze i na teoryach rozwoju nauk współczesnych, przyrodniczych. Stanowisko jego jest ściśle inonisty-czne, czucie i ruch to przymioty wszechświata, będącego jedną tylko istotą, czy substaneyą, znajdującą się w ciągłym, wieczystym rozwoju. Szczególnie ważne są jego prace dotyczące filozofii mowy i rozwoju kultury pierwotnej. Następujące są jego dzieła główne: „Die Welt-als Entwickelung des Geistes“ (Lipsk 1874); „Grundlegung einer zeitgemässen Philosophie“ (1875); „Der monistische Gedanke“ (1875); „Die Doppelnatur der Kausalität“ (1876); „Aphorismen zur monistischen Philosophie“ i 1884);

gnneya 1877); „Max Müller nnd die Sprachphilosophie“ (tamże 1879); „Das Werkzeug und seine Bedeutung für die Entwickelungsgeschichte der Menschheit“ (tamże 1880); „Die Lehre

Kants und der Ursprung der Vernunft“ (tamże 1882);

sehen Philosophie bis zur Kritik der reinen Vernunft“ (1883); ihre Bedingungen“

roz-

M. S.

Noisy-le-Sec, wieś we Francyi, w dep. Sekwany, okręgu St.-Denis, nad kanałem Ourcq, przy drogach żel. Wschodniej i obwodowej Paryskiej; mieszkańców 2 772 (r. 1891), zajmujących się głównie ogrodnictwem. Pod wsią leży jeden z fortów twierdzy paryskiej.

Ked.

ks. B. M.

„Die Entwickelung der abendländli-

„Die Menschliche Kunst und (Wrocław 1884); „Logos Ursprung und Wesen der Begriffe“ (Lipsk 1885).—N. pisał językiem pięknym, z pewnym polotem poetyckim, dlatego chętnie go też czytano. Jego stanowisku monistycznemu zbywa na uzasadnieniu krytycznem. — N. należy do umysłów dogmatycznych tego samego pokroju co n. p. Hackel (ob.). Olśnionemu wielkością idei rozwoju zdawało się, że w niej znalazł wyjaśnienie wszelkich w ogóle zagadek. Jako Niemiec, skłonny do metafizycznych spekulacyi, ale francuskiego pochodzenia, a więc znowu z dogmatyzmem sympatyzujący, nie był ani tak krytyczny, ani tak głęboki jak n. p. Herbert Spencer (ob.), który, uznawszy zasadę rozwoju, jako objawiającą się w wszechświecie zmysłowym całym, był jednak przejęty do głębi czcią, jakby religijną, dla czegoś za ty n światem niepoznawalnego. N. pomieszał zasadę woju z pojęciem jakiegoś jednego, powszechne? go, cały wszechświat ogarniającego ducha, jakiegoś Boga-natury na wzór Spinozy i z tego urobił swój pogląd na świat.

Noirmoutier, wyspa przy zachodnim brzegu Francyi; należy do departamentu Vendée, okręgu Les Sables-d’Olonne, długa jest na 18 km., szeroka na 2 do 6, zajmuje 55 km. kw. Zamyka zatokę Bourgneuf od strony południowo-zachodniej; od lądu przedziela ją cieśnina Goulet de Fromentine, która podczas odpływu morza wysycha zupełnie. Od zalewu morza bronią wyspy tamy. Mieszkańcy (w r. 1891 : 7 837) zajmują się ciągnieniem pożytków z łomów granitu, zdobywaniem soli morskiej, sody i traw morskich, rybołówstwem, łowieniem ostryg i handlem. Miasto N. przy wschodnim brzegu wyspy posiada stare opactwo (wiek XIV), zamek, kąpiele morskie i port, z którego w r. 1894 wyszło 546 statków o 9 947 tonnach; mieszkańców liczy 2 015 (r. 1891).

Noirville A., pseudonim Aleksandra Przezdzieckiego, (ob.)

Noisseviils, wieś w Lotaryngii, w powiecie Metz, kantonie Vigy, z 189 mieszkańcami, pamiętna bitwa, w dniach 31 sierpnia i 1 września r. 1870. Bazaine na czele zamkniętych w Metzu wojsk francuskich próbował się wtedy przebić przez wojska niemieckie; przełamał je też w dniu pierwszym, stał jednak bezczynnie w drugim i dał się odeprzeć i zmusić do powrotu do twierdzy.

Nojasi, zatoka przy brzegu zachodnim wyspy Sachalinu, długa na 2 wiorsty, szeroka na 5; wpada do niej rzeczka N., przy której brzegach napotykano węgiel kamienny.

Nokk Franciszek W i 1 h e 1 m (* w Bruch-salu d. 30 listopada r. 1832), mąż stanu ba-deński. Po ukończeniu nauk prawniczych w Heidelbergu wstąpił do służby rządowej. W r. 1858 podróżował czas dłużsy po Francyi i Włoszech; po powrocie do Badenu mianowano go w r. 1862 sekretarzem nowo utworzonej Rudy szkolnej, a po dwu latach posunięto go na asesora tejże rady; w r. 1865 przeniesiono go do ministeryum spraw wewnętrznych, gdzie w r. 1867 został radcą ministeryalnym, w roku zaś 1874 dyrektorem Rady szkolnej, najwyższej (Oberschulrat). Od r. 1867 do 1871 zasiadał w Izbie poselskiej, badeńskiej. W roku 1881 mianowano go prezesem nowoutworzonego ministeryum sprawiedliwości, spraw duchownych i oświaty; w r. 1886 został rzeczywistym radcą tajnym i doktorem honorowym uniwersytetu heidelberskiego. Dnia 7 marca r, 1893 powołał go W. ks. Badeński na ministra stanu i prezesa ministrów.

Nokki (inaczej Lukango), port w Afryce Zachodniej, w kolonii portugalskiej Angoli, pod 5°44' szer.-połudn., nad dolnym Kongo, składa się z dwucli faktoryi portugalskich, jednej francuskiej i jednej hiszpańskiej. Okręty o 1 500 tonnach mogą dochodzić do N.; od czasu jednak założenia w blizkości stacyi Matadi w państwie Kongo, N. znacznie podupadło.

Noktambulizm, ob. Lunatyctwo.

Nokturn, stanowi część nabożeństwa kościelnego, zwanego jutrznią (matutinum), które składa się niekiedy z jednego, a zazwyczaj z 3-ch nokturnów. W dni feryalne jutrznia zawiera jeden tylko N. o 12 psalmach i 3-ch lekcyach; niedzielna zaś, składa się z trzech N-ów, z których pierwszy zawiera 12 psalmów i 3 lekcye, inne zaś mają po 3 psalmy i 3 lekcye. — W uroczystość Wielkiejnocy i Zesłania Ducha św. jutrznia składa się z jednego tylko N-u o 3-ch psalmach i 3-ch lekcyach, w inne zaś dni świąteczne, tak uroczyste, jak i nieuroczyste, zawsze odmawia się trzy N-y o 3 psalmach i 3 lekcyach każdy. Po ostatniej lekcy i dodaje się hymn „Te Deum laudamus“. W nabożeństwie też za zmarłych (officium defunctorum) jest jutrznia o 3-ch N-ach, zawierających po 3 lekcye i 3 psalmy każdy. W pierwszych wiekach nabożeństwo to odprawiano w nocy, stąd nazwa N-ów. Śpiewano je w uroczystości z przerwami: pierwszy około 8-ej lub 9-ej wieczorem, drugi około północy, trzeci przed świtem, około 2-ej lub 3-ej godziny; w dni zaś powszednie poprzestawano na jednym N-nie, o północy. W zakonach, ścisłej obserwy, jutrznia zawsze w nocy i teraz bywa odprawiana. („Breviarium Roma-num).“

Is. Г.

tes “ ;

Pfianzenfamilien“ : Jankowski „Kwiaty na-

.7. Itol.

Nokturn (włos. Notturno, franc. Nocturne, I niem. Nachtstück), w muzyce dawniejszej zna- ' czył to samo co serenada (ob.), składał się z kilku części, ułożonych na narzędzia dęte (głównie na waltornie), rzadziej na smyczkowe.

Od czasu Field a, a zwłaszcza Chopin a, który tę nazwę rozsławił i spopularyzował w całym świecie muzykalnym, N. oznacza utwór fortepianowy, o nastroju poetycznym, marzycielskim i formie dość swobodnej.    A- ?o1'

Nola, miasto we Włoszech, w prowincy Caserta, przy drogach żel. Cancello-Codola i Neapol-Bajano. Jest siedzibą biskupa, posiada katedrę z wieku XV, liceum i gimnazyum, szkołę techniczną, seminaryum ze zbiorem napisów starożytnych, zwaliska zamku. Mieszkańców liczy 7 496 (jako gmina 11931). Gorzelnia i fabryka mączki. Dzień 22 czerwca obchodzony tu jest uroczyście na cześć św. Paulina (ob.), który miał w IV wieku po raz pierwszy zaprowadzić dzwony w kościołach clirze-ściańskich. — N. jest jednym z najstarszych miast Kampanii. Rzymianie zdobyli ją podczas drugiej wojny Samnickiej (r.. 313 przed Chr.)

N. była zawsze wierna Rzymowi, nawet za czasów Hannibala; Rzym wynagrodził ją za to częścią skonfiskowanego terytoryum Kapui, co się przyczyniło znacznie do rozkwitu miasta.

Pod N-ą Rzymianie zadali kilka porażek Hannibalowi. linia 19 sierpnia r. 14 po Chr. umarł tu cesarz August. Za W e s p a z y a n a N. stała się kolonią rzymską.—Portem N-i w starożytności były Pompei. W N-i urodził się Giordano Bruno (ob.), któremu tu pomnik postawiono.

Nolanaceae, zioła lub krzewy o bardzo różnym pokroju zewnętrznym; już to z pędami pło-żącemi się i inałemi, już też tworzące krzaki o rozgałęzieniu bogatem. Liście posiadają mięsiste, i bardzo często, jak i reszta narządów tej rośliny, licznemi włoskami i gruczołkami pokryte. Liście w dolnej części pędu stoją zwykle naprzemianlegle, w górnej zaś parami.

Kwiaty są promieniste, kielich o pięciu działkach, u nasady zrosłych; pręcików pięć, równych, o pylnikach, otwierających się podłużne-mi szparkami. Pręcik zawsze jeden. Zalążnie posiadają te rośliny o budowie złożonej, np. u gatunku Alana składa się ona z 3 — 5 komór, zrośniętych ze sobą, u gatunku Dolia z 3 — 10 wolnych, a u gat. Nalana z 5 — 30 komór, ułożonych w jednym lub dwu szeregach. Krążek, pomiędzy nasadą pręcików, a podstawą słupka, zawsze wyraźny, u Nolana i Dolia mały i pięciolatko wy, u Al ona zawsze większy, muszelko-waty, i pozostający po dojrzeniu owoców. Owocem są orzeszki jednonasienne. Rośliny, należące do tej rodziny, rosną przeważnie na wy-brzerzu zachodnim Ameryki połudn., a mianowicie w Chile, Peru i Boliwii, a wiele z nich rośnie tylko nad brzegami morza. Rodzina ta w systematyce zajmuje miejsce pośrednie mię-

Z pierwszą rodziną, do której В er tli am Hooker je przyłączyli, wiąże ją podobieństwo w budowie korony i zalążni, z drugą natomiast łączy się z powodu wytwarzania owocków. Największe jednak podobieństwo okazuje z rodziną Solana-cćae, do której też przez Dunala, a w nowszych czasach przez Bâillon a, przyłączona została, a polega ono na budowie zalążka i korony, na rozgałęzieniu łodygi, na ulistnieniu i budowie nasienia. Do rodziny tej należą trzy rodzaje: 1) Nolana h. -Lęgtoka— od której cała rodzina wzięła nazwę. Koronę posiada lejkowatą, rozszerzającą się ku górze w brzeg o pięciu łatkach, podobną do korony powoju. Są to zioła jedno- albo dwuroczne, o liściach eliptycznych, o kwiatach wielkich, błękitnych, białych albo różowo-czerwonych. Znanych jest dzisiaj około 20 gatunków,, rosnących w Chile i Peru. Niektóre z nich hodują u nas po ogrodach dla ich pięknych kwiatów, np. N-a prostrata L. o kwiatach ciemno-fioletowych; N-a paradoxa Lindl. o kwiatach, do 3 cm. średnicy, białych z fioletowym brzegiem i N-a atriplicifolia Don. o kwiatach białych lub białych z jasno-niebies-kim brzegiem. 2) Drugim rodzajem jest Alona Lindl., podobna do poprzedniej, tworząca małe krzaczki, o liściach podłużnych, często gruczołkowatych, mięsistych. Kwiaty duże, niebieskie, albo fioletowe. Rośnie przeważnie w Chile, gdzie też dotychczas poznano około 14 gutunków.— A-а coelestis Lindl., A-a patula Pilił., A-a phy-lici folia Phil., A-a ohtusa Lindl. i wiele innych.—3) Trzeci wreszcie rodzaj stanowi Dolia Lindl., o koronie lejkowatej, rozszerzonej w brzeg pięcio-ząbkowy, płaski. Są to zioła lub małe krzaczki o liściach owłosionych i mięsistych, zwykle bardzo małych, podobnie jak i kwiaty. Znanych 16 gatunków w Chile, Peru i Boliwii, gdzie rośnie głównie nad brzegami morza. Do najlepiej znanych gatunków należy D-a albescens Wettst i D-a rupicola Miers. o gęsto owłosionych liściach i łodydze; D-a clavata Lindl. i D-a diraricoia Lindl. posiadają natomiast tak liście jak i łodygę gładką lub czasem gruczołami pokrytą. — Literatura: Endlicher „Genera platarum“; Dunal w „Prodromus“ De Candolle a; Bâillon „Histoire des plan-E ngl er i Pr antl „Die natürlichen szych ogrodów“.

Nolaski pseudonim P.H.Le westa m a (ob.)

Nolasko P i o tr, święty(*ok. r. 1189—fr. 1256) założyciel „Zakonu N. Maryi Panny od wykupywania jeńców“, pochodził z jednej z najznakomitszych rodzin Langwedocyi. Młodzieniec, bardzo bogobojnie przez matkę wychowany, postanowił opuścić świat i oddać się jedynie Panu Bogu. Mając sobie poruczone wychowanie sześcioletniego królewicza aragońskiego, przeniósł się w r. 1215 do Barcelony. Tu miał nieraz sposobność przekonania się o smutnym losie chrześcian, ję-

Ks. Wł. Kr.

Nolay, miasto we Francyi, w departamencie Côte-d’Or, obwodzie Beaune, przy drodze żelaznej Lyońskiej; posiada szczątki dawnego zamku i pomnik Łazarza Carnota (ob.), który się tu urodził. Mieszkańców 2 304 (1891).

M. s.

1884).

czących pod jarzmem Maurów w Hiszpanii i Afryce, i gorąco prosił Boga o icli wyswobodzenie. Cały swój majątek poświęcił na wykupywanie jeńców, a gdy już wielu nieszczęśliwych wyzwolił, wpadł na myśl założenia zakonu religijnego, któryby stale zajmował się wykupywaniem zostających w niewoli chrześcian. Dopomogła mu w tern cudownie N. Bogarodzica, wzywając go w niebieskiein widzeniu do urzeczywistnienia zamiaru. Takie samo widzenie mieli, spowiednik Piotra, św. Raj m u n d P e n-nafort i król aragoński, Jakób I; jeden miał służyć radą, drugi środkami meteryalnemi do urzeczywistnienia dzieła zbożnego. Nowy zakon należał do rodzaju zakonów rycerskich i posiadał w swem gronie tak rycerzy, jak kapłanów, łącząc w myśl swego założyciela życie czynne, oddane na posługi bliźnich, z życiem kontem-plaeyjnem. Władza naczelna spoczywała w ręku komtura, przez kapitułę generalną obieranego, i dopiero od r. 1307 przeszła do rąk generała—kapłana. Wszyscy zakonnicy obowiązani byli składać, prócz trzech ślubów zwyczajnych, jeszcze czwarty, mocą którego mieli oddawać na wykupywanie jeńców nietylko posiadane, czy uzbierane w tym celu zasoby, lecz nawet siebie samych, jeśliby tego zaszła potrzeba. -Habit nowego zgromadzenia był koloru białego z wyszytym na piersiach herbem króla Jakób a I, który zbudował braciom wspaniały klasztor w Barcelonie. Wkrótce powstały i inne klasztory, głównie ze szczodrobliwości monarchy, a w trzy lata po zawiązaniu zakonu Grzegorz IX potwierdził go uroczyście pod nazwą „Zakonu N. Maryi Panny od wykupu jeńców“, przepisawszy mu regułę św. Augustyna. —Pierwszym generalnym przełożonym był sam św. Piotr No la sc o. — Działalność zakonu z początku nie przekraczała granic posiadłości chrześciańskich, nieco później zaczęto wysyłać braci, t. zw. o d-kupicieli, w ziemie zajęte przez niewiernych; w dwuch pierwszych wycieczkach przywrócono wolność 400 jeńcom. Sam Piotr najchętniej w nich uczestniczył, radując się z licznych sposobność do cierpień i prześladowań, które go napotykały ze strony Maurów. Wycieńczony trudami apostolskiemi i twardemi ćwiczeniami pokutnemi, złożył w r. 1249 generalstwo zakonu, przez lat. 31 piastowane, i poświęcił się odtąd na najniższe posługi klasztorne. Zmarł w 7 lat po swej rezygnacyi, jaśniejąc bochaterską cierpliwością w chorobie ostatniej. — W poczet świętych policzony w r. 1628 przez Urbana VIII. Najwięcej klasztorów jego zakonu znajdowało się w królestwach Katalonii i Walencyi. Por. „Enc, Kość.“

Nolen Piotr Amadeusz Dezydery, filozof francuski, współczesny (* w Paryżu d. 21 sierpnia roku 1838). Studya wyższe ukończył w Ecole Normale w Paryżu w latach 1858 — 61. Był następnie profesorem filozofii w różnych liceach, wreszcie dostał się na profesora tego przedmiotu na faculté des lettres uniwersytetu w Montpellier w r. 1876, w roku zaś 1881 był już tamże dziekanem wydziału. Od r. 1887 do 1889 był rektorem akademii w Besançon.—N. za główny cel swojej działalności wyktnął sobie ożywić i pogłębić pracę filozoficzną, francuską przez zapoznanie Francuzów z filozofią Kanta (ob.). Przyczynił się też znacznie do odrodzenia krytycyzmu we Francyi w ostatnich trzech dziesiątkach 19 stulecia. Jego dzieła najważniejsze są następujące: „La critique de Kant et la Métaphysique de Leibniz“ (Paryż 1875), „Kant et Rousseau“ (w „Revue philosophique“ r. 1880), „La critique de Kant et la religion“ (1880), „Philosophie de l’Inconscient (Paryż 1877 dwa tomy). Tłómaczenie na język francuski „Historyi materyalizmu“ Langego z obszerną przedmową (2 tomy 1877).

Nolet de Brauwere van Steeland Jan Karol Hubert (* w Rotterdamie d. 23 stycznia r. 1815 — f w Vilvorde [Brabant] d. 21 czerwca r. 1888) poeta flamandzki, wykształcony w uniwersytecie leodyjskim, odr. 1849 członek akademii brukselskiej, językoznawca ceniony. Długo był wielkim przyjacielem i zwolennikiem Niemców, którą to przyjaźń swą ku nim usiłował też wszczepić w ziomków swych; atoli po wojnie r. 1866 znienawidził swych ulubieńców i odtąd zawsze występował jako zacięty ich przeciwnik, świadczy najlepiej o tych nowych przekonaniach jego mowa, miana w akademii, następnie drukiem ogłoszona p. n. „Du pan-germanisme et des ses influences sur la littérature flamande“ (r. 1868), dziwnie sprzeczna z tym, co przedtem uwielbiał w „Het groote dietsche vaderland“ (Bruk-sella 1857). Z utworów jego poetycznych należą do wybitniejszych: „Noami“ (Louvain 1840); „Ambiorix“ (t-że 1841 wyd. 2-e Bruksel-la 1846); „Dichtluimen“ (Louvain 1842); ,,Ernst en boert“ (Bruksella 1847); „Zwart op wit“ (Amsterdam 1853) i książka napisana prozą nieco rubaszną p. n. ,,Een reisje in het Noorden“ (Louvain 1843). Wydanie zbiorowe dzieł jego wyszło w Amsterdamie, jako ,,Volledige Werken“ (1859    - 1877; 6 tomów), a do nich jako tom

siódmy ,,Poezij en Lettercritiek“ (Roeselare

Red.

Nolhac Piotr de (* w Ambert d. 15 grudnia r. 1859) historyk, członek szkoły francuskiej w Rzymie, od r. 1885 urzędnik Biblioteki Narodowej w Paryżu, w r. 1886 mianowany był profesorem i niebawem potym dyrektorem nauk historycżnych i klasyczno-filologicznych w Szkole wyższej (École des hautes études). Od r. 1892 jest konserwatorem zbiorów wersal -

Ked.

lU:d

aurea

1U1.

Z. W.

skich.—Z wielu prac jego wyszczególnić należy: „Lettres de Joachim du Bellay“ (Paryż 1884', oraz następne drukowane również w Paryżu: „Le Canzoniere autographe de Pétrarque“ (1886); „La Bibliothèque de Fulvio Orsini“ (1887); „Erasme en Italie“ (1888); La Reine Marie-Antoinette“ (1890); Pétrarque et l’Humanisme“ (1892); ,,La Dauphine Marie-Antoinette'' (1896); „Le Musée national de Versailles” (1896, wspólnie z A. Pératém) i „Histoire du château de Versailles“ (1899, 2 tomy); „Louis XV et Marie Lesczinska“ (1900).

Noli, miasto we Włoszech, w prowincyi Genui, okręgu Savona, nad zatoką Genueńską przy drodze żelaznej z Genui do Nizzy. Zwaliska zamku, port rybacki. Mieszk. w r. 1881 liczyło 1 316 (jako gmina 1 865).

Noli me tangere (= nie dotykaj się mnie).

1. W malarstwie religijnem tak nazywano wyobrażenie ukazania się Chrystusa Pana po zmartwychwstaniu Maryi Magdalenie, od słów które do niej wyrzekł (por. Ew. św. J a-na, rozd. 20, w. 17). Słynne obrazy tego rodzaju pozostawili między innemi: Fie sole, Correggio i T y c j a n.    2- Lekarze dawniej -

si nazywali tak cierpienia pewne, zwłaszcza nowotwory złośliwe, przeciw którym sposoby leczenia ich były bezsilne zupełnie, a nawet zwyle pogarszały stan chorego; dla tego więc uznawali wtedy za postępowanie najwłaściwsze nie dotykać się wcale cierpień takich, a stąd nadali im nazwę zbiorową N. m. t. nie oznaczającą nigdy przypadłości określonej ściśle; dziś nazwy tej już nie używamy. 3. N. m. t. w Botanice ob. niżej.

Noli me tangere, Niecierpek— właściwie Impatiens Noli tangere L.—zwany także G n i e-woszem, należy do rodziny b als am ino waty ch (Balsaminaceae) i jest zarazem jedynym przedstawicielem, dziko rosnącym u nas, tejże rodziny. Jest to roślina roczna, o łodydze do 1 m. wysokiej, grubości palca, często u góry silnie rozgałęzionej, soczystej, w węzłach nabrzmiałej; liście jajowate, grubo ząbkowane, matowo zielone, odstające; szypułki 3 — 4 kwiatowe, krótsze od liści, zwieszone i odstające; kwiaty duże, zwieszające się, o skrzywionej ostrodze, cytrynowo-żółte, z kropkami czerwo-nemi, torebka długa, zielona, za najmniejszem dotknięciem pękająca na 5 łuszczyli wązkich, gwałtownie się skręcających, co jest przyczyną iż zawarte w niej nasionka jajowate i cise, rozpryskują się na wszystkie strony. Stąd pochodzi też nazwa tej rośliny „Impatiens“—niecierpliwy (n i e c i e r p ek lub gniewos z), i „noli me tangere“ — nie dotykaj się mnie. Rośnie w całej Europie i Azyi północnej w lasach wilgotnych, nad źródłami cienistemi, po ogrodach. Kwitnie od lipca do września. Bywa często używana w parkach do obsadzania strumieni i źródeł, a udaje się najlepiej na podłożu tłus-tem i wilgotnem. Rośliny tej używano dawniej jako lek pędzący mocz, lub sprawiający wymioty i przeczyszczenie, a zewnętrznie leczono nią rany i wrzody. Dzisiaj nie ma zastosowania lekarskiego. Podobno na Syberyi używają jej do barwienia wełny na żółto.—Podobny do poprzedniego, a pochodzący z Mongolii, u nas zaś bardzo często dziko rosnący, jest Impatiens parviflora DC,—N-k dr obnolistny—o łodydze soczystej, kruchej, do 1 m. wysokiej, poje-dyńczej lub rozgałęzionej, o liściach skrętole-głych, krótkoogonkowych, podłużnych, piłkowa-nych brzegiem, zielonych i nieco błyszczących, liście te czasem na końcu łodygi ściśnięte są w jeden pęk gęsty. Kwiaty wyprostowane, drobne, o ostrodze prostej, blado żółte z kropkami czerwonymi. Kwitnie od lipca do września. —W Ameryce północnej rośnie I.

Muhl. i służy do farbowania na żółto, a z bulw

I. tinctoria A. Rich., rosnącego w Abissynii, wyrabiają farbę czarną. Nasion pewnego gatunku N-a, rosnącego w Chinach (zowią go tam Fang- sien , używają przeciw bólom zębów.

Nolin Jan Chrzciciel, rytownik Francuski, (* w r. 1657 w Paryżu—f w r. 1725 tamże) uczeń Po illy ego, studya ostateczne odbywał w Rzymie. Wykonana przezeń plansza wielka p. n. „Odnowienie przymierza z Żydami“ (Ne-nouvellement (Valliance arec les Juifs) zwróciła na niego uwagę i zapewniła mu powodzenie. Ponieważ N. sam się zajmował sprzedawaniem swoich sztychów i utrzymywał w tym celu sklep w Paryżu, połączył z tern również sprzedaż map geograficznych, które sam wykonywał Na wymienienie śród nich zasługuje mapa Francyi, złożona z 6 kart (r. 1692) ozdobionych ramą, z portretów wszystkich królów francuskich aż do Ludwika XIV. Faktura N-a jest oryginalna; otrzymywał on efekty niezwykle silne, które przypominają Rem-b rand ta, ze śmiałością zaś wykonawczą łączył dobre poczucie kształtów. Isaac Le Maistre de S ас i, oraz serya widoków zamku Wersalskiego, należą, również do najwybitniejszych prac jego.    K- ¹⁵-

Nolińsk, miasto powiatowe w Rosyi, w gub. Wiackiej o 20 wiorst od rzeki Wiatki. Znajdują się tu 2 cerkwie, progimnazyum żeńskie, szkoła duchowna, szpital, bank miejski. Fabryk i warsztatów N. posiada 16 z produkcyą J/₂ miliona rubli. Mieszkańców 4 763 (r. 1897). Powiat No liński w gub. Wiackiej zajmuje 115,2 mil. kw., mieszkańców liczy 189 149 (r. 1896), z tego 10 218 roskolników.

Nolit, minerał z okolicy Noblu około Kongs-bergu, jest produktem rozkładu minerału samar skit u (ob.).

Nollendorf, (po czesku Na kler o v), wieś w Czechach północnych, niedaleko od granicy Saskiej; 400 mieszk. (r. 1890). Dnia 30 sierpnia r. 1813 rozstrzygnął tu zwycięstwo sprzymierzonych wojsk rosyjskich, austryackich i pruskich nad korpusem generała Vandam-

S k.

ną.

Dr A. W.

K. K-c.

S. I)i z.

me, generał pruski von Kleist w bitwie pod Kühnem.

Nollet Jan Antoni, fizyki (* r. 1700 w Pim-pré-- f r. 1770). Kształcił się w Paryżu, został księdzem i był dziekanem dyecezyi Noyon. Przebywał jednak w Paryżu, udzielał tam lekcyi prywatnych i zajmował się gorliwie doświadczeniami fizycznemi. Uczestniczył w badaniach Dufay a tyczących elektryczności i wraz z nim w celach naukowych zwiedził Anglię i Hollandyę. Po powrocie do Paryża w r. 1735 rozpoczął wykłady publiczne o fizyce, które były bardzo uczęszczane, w r. 1758 został członkiem akademii nauk, w r. 1753 otworzona została dla niego katedra fizyki doświadczalnej w kolegium Nawarry, przyczem był nauczycielem fizyki i historyi naturalnej, dzieci Ludwika XV. Wykładał też fizykę w szkole artyleryi i inżynieryi.—W dziedzinie badań elektrycznych rozwinął żywą działalność i pozostawał w korespondencyi z wielu fizykami współczesnymi. Dostrzegł, że elektryczność z ostrzy uchodzi prędzej, aniżeli z ciał zaokrąglonych; zauważył woń właściwą, wywiązującą się przy wyładowaniu elektrycznem; zabijał .po raz pierwszy butelką lejdejską drobne zwierzęta, jak wróble; w obecności króla przeprowadził wyładowanie butelki przez szereg 180 osób, trzymających się wzajemnie za ręce; urządził pierwszy elektrometr, złożony z dwucli nitek, przywiązanych do rurki szklanej, a wreszcie przeprowadził doświadzenia nad wpływem elektryczności na rośliny i zwierzęta. N. też pierwszy dostrzegł objawy osmozy cieczy i ulepszył przyrząd do wykazania praw uderzenia ciał sprężystych i niesprężystych. Ogłosił znaczną liczbę rozpraw, jak: „Recherches sur les causes particulières des phénomènes électriques“ (1749); „Essai sur l’électricité des corps“ (1750); „Recueil des lettres sur l’électricité“ (1753); „L’art des expériences“ (1770) i in., a oprócz tego „Leçons de physique expérimentale“ (1743); dzieło kilkakrotnie przedrukowywane.

Noma (rak wodny). Mianem tern oznaczamy zgorzel policzka, która występuje samorzutnie u dzieci, przeważnie w miastach nadmorskich, rzadziej wewnątrz kraju, zazwyczaj zimą i na wiosnę. Szczególną skłonność do tej choroby okazują dzieci wyniszczone, przebywające w mieszkanicli zimnych i wilgotnych. Zgorzel poprzedzają zwykle choroby ostre, zakaźne, dur {typhus), ospa, płonica, a zwłaszcza odra. N. nie jest chorobą zaraźliwą ani też nagmin-Cierpienie rozpoczyna się w postaci guziczka na skórze policzka lub wargi; wkrótce na miejscu tern zjawia się owrzodzenie szybko rozszerzające się. Zgorzel obejmuje skórę policzka, a niekiedy i kość; towarzyszą jej ciężkie objawy ogólne. Cierpienie najczęściej kończy się śmiercią.

Nomada—Rodzaj owadów błonkoskrzydłych

Encykl. Pnwsz. Ilustr. Ser. II Zesz. 19a. T. III.

(.Insecta Hymenoptero) z rodziny pszczołowa-tych {Apidae)— całym swoim wyglądem zewnętrznym przypominający osę; różki samca i samicy dłuższe od tułowia, głaszczki szczękowe, sześcioczłonkowe; odwłok owalny lub lancetowato wydłużony; samce i samice różnią się ubarwieniem. Znanych 88 gatunków tego rodzaju zamieszkuje różne kraje kuli ziemskiej, z wyjątkiem Australii; szczególnie licznie występuje w Europie Południowej, pasożytując przeważnie na pszczołach z rodzaju Audrena. Najpospolitsze gatunki: N. ruficor-nis L. (8 — 10 mm. długości) spotykać się daje dość pospolicie na kwiatach Senecio Jacohaea i S. erucifolius oraz piżma (Tanacetum vulgare; N. flava, Pz. (9 — 10 mm.); samce o wczesnej wiośnie trzymają się na kwiatach agrestu i wierzby; N. succincta Pz. (9 — 10 mm.)—lata gromadnie wiosną nad miedzami zarośniętemi trawą, nisko nad ziemią, później trzyma się na kwitnącym rzepaku, wierzbach i agreście.

Nomadowie, ob. Koczujące narody. Nomans Land (Ziemia niczyja), dawniejsza nazwa kraju East-Griqualand w angielskiej kolonii Przylądkowej.

Nomarsłia, ob. Nomos.

Nombre de Dios (Villa de N.), miasto w Mexyku, stolica obwodu w stanie Durango, posiada kilka fabryk, m. in. tkanin bawełnianych. Mieszkańców liczy 5 722    (r. 1877).

O 20 km. od N. znajdują się eksploatowane przez Amerykanów Północnych kopalnie srebra Vaca San Markus i Bismarck.

Nomenslator {no mène ul at or i nuinunclator, wyraz utworzony z rzeczownika nomen = imię, i z czasownika calare == xaXetv, wymieniać, wzywać; po grecku ovcqur/.Xrjvu>p, ovcjp.cf.roXóyoę) zwał się u Rzymian niewolnik, który musiał mieć pamięć znakomitą i znajomość doskonałą osób przeróżnych, i przeróżnych ich stosunków; obowiązkiem jego bowiem było podawanie panu swemu nazwisk i wszelkich bliższych, szczegółowych objaśnień o obywatelach, których len w domu przyjmował lub na ulicy spotykał, i nietylko pozdrowić ich był winien, lecz i grzeczność im jaką powiedzieć. W czasie, kiedy pan rzymski ubiegał się o urząd jaki, odgrywała służba taka rolę bardzo znaczną. Potrzebni N-es byli także w większych domach rzymskich przy wyprawianiu obiadów, gdyż wskazywali gościom miejsca, które zająć mieli, i głosić umieli wszelkie zalety potraw smacznych, na stół wnoszonych. Również i urzędnikom rzymskim towarzyszył zwykle jeden taki niewolnik, na sądach zaś winien był obwieszczać publiczności nazwiska występujących mówców; nie brakło ich także na dworze cesarskim. Wyborna pamięć tych niewolników poszła u Rzymian w przysłowie.--Por. Cicero „ad Att.“ (4, 1, 5); Pliniusz „Nat. Hist.“, (32,6,21); Horatius „Sat.“, (2, 8, .25 i nast.).

18

Red.

Nomenklatura (z łac. nomen = imię, nazwa i calare — nazywać, wymieniać) jest wogóle spisem nazw przyjętych i używanych w zakresie danym jakiejkolwiek nauki, sztuki, techniki, rzemiosł i t. d., bez dodania objaśnień jakichbądź, lecz zwykle zestawionym i uporządkowanym podług zasad pewnych i uzasadnionych.

Nomenklatura chemiczna, (mianownictwo chemiczne, słownictwo chemiczne) ma na celu wyrażenie za pomocą odpowiednich nazw składu i budowy ciał chemicznych. Jest przeto dźwiękową ilustracją wzoru chemicznego (oh.) który budowę, a tern samem skład chemiczny zwykle jeszcze dokładniej wyraża. Jest też mianownictwo ch. środkiem pomocniczym w sy-stemacie związków, obejmując wspólnemi mianami związki sobie pokrewne. Ponieważ skład i budowa ciał chemicznych sprowadzają się dziś do ilości i ułożenia się względem siebie różnych pierwiastków chemicznych (ob.), te ciała stanowiących, tern samem i nazwy obecne związków chemicznych od nazw pierwiastków się utwarza-ją; przyczem ilość i ułożenie wyrażają się za pomocą rzeczowników i przymiotników odpowiednich, urobionych z nazw pierwiastków, z dodaniem nieraz wyszczególnienia liczbowego. Np. związki pierwiastku tlenu z pierwiastkiem żelaza—wyrażają się za pomocą nazw: tlenek żelazawy i tlenek żelazowy, gdzie „tlenek“ jest rzeczownikiem, a „żelazawy i żelazowy“ przymiotnikami, utworzonemi z nazw pierwiastków; każda z nazw tych tlenków, jak to wiemy z chemii (ob. żelazo), inny skład i inną budowę wyraża. Weźmy nazwę innego związku: „czterochlorek węgla“. Czterochlorek, rzeczownik utworzony z nazwy pierwiastku „chloru“, wyszczególnia jednocześnie liczebnie, że w cząsteczce związku cztery atomy chloru się znajdują.— Chem i a (ob.), rozwijając się bardzo powoli, zaledwie przed stu laty do określonego pojęcia pierwiastku doszła. Stąd też nomenklatura cli., będąc w scisłej zależności od stanu w jakim się chemia w danym okresie znajduje, nie odrazu dzisiejszą postać otrzymała. Niewiele zatem ciał swą pierwotną i dawną nazwę zachowało. Tutaj zaledwie parę ciał prostych, jak: siarkę, węgiel, parę metali, jak: złoto, srebro, miedź, ołów, rtęć, żelazo, wymienić wypada; przekazały one też swe miana pierwiastkom dzisiejszym, o czem ob. niżej. Nazwy ciał innych zawsze były odbiciem poglądów, które na istotę i skład tych ciał w danej chwili w nauce panowały. W wiekach średnich np. obejmowano jedną nazwą związki zgoła sobie nie pokrewne li tylko na zasadzie ich cech zewnętrznych; wszystko co było lotne i dało się destylować u ówczesnych alchemików (ob.) nazwę spirytusu nosiło; stąd dział spirytusów obejmował związki tak różne, jak alkohol etylowy (Spiritus vim), kwas azotowy (Sp. nitri) i chlorek cynku (Sp, Lïbavii). Toż samo — olejami nazywano, ze względu na postać, i kwas siarczany (lub siarkowy), do dni naszych witryolej em zwany, i zwykły olej roślinny, i chlorek żelazowy (Ol. Martis). Dział kwiatów (flores) obejmował tak różne ciała, jak siarkę (Flores sul-furis) i bursztyn (FI. succini)\ dział maseł (butyrum)-—masło krowie obok np. chlorku anty-monawego (Butyrum Antimonii). Były też w wiekach średnich w użyciu dla niektórych związków takie nazwy dziwaczne, że dziś czasami odgadnąć trudno, co oznaczać mają. —Gmatwaninie tej położyły kres czasy L a v o i si e r a (ob, Chemia). Ugruntowane następnie w początkach XIX wieku pojęcie o pierwiastkach i zasady łączenia się wzajemnego pierwiastków dotrwały prawie bez zmiany do dni naszych. Na zasadach tych oparło się mianownictwo wszystkich narodów, posiadających literaturę chemiczną, więc i nar. polskiego; i przeto poznając mianownictwo polskie, poznać można tem samem poniekąd i zasady, przyjęte przy utwarzaniu nazw winnych literaturach chemicznych.—Słownictwo chemiczne, na nowych, racyonalnych podstawach oparte, zaczęło się tworzyć u nas również w początkach XIX wieku i jako twórca pierwszy zjawia się Jędrzej Śniadecki, (ob.) autor „Początków chemii“ (r. 1800). Późniejsi autorzy podręczników chemicznych polskich (Chodkiewicz, Fonberg, Krzyżanowski, Radwański) wnosili do słownictwa nowe, czasem bardzo dowolne pomysły językowe. Stąd powstały między chemikami, pol-skiemi spory o właściwość i niewłaściwość różnych nazw chemicznych, a żadne z podawanych słownictw nie wywalczyło sobie powszechności. Przyczynił się do tego niemało brak ciągłości wyższych uczelni i rozdział terytorjal-ny: w Galicyi zaczęło sie utrwalać pod wpływem profesorów krakowskich F. Waltera (ob.) autora ,,Krótkiego wykładu nomenklatury chemicznej polskiej“ (1842) i prof. Czy rni a liski ego (ob.) słownictwo odmienne od słownictwa w Królestwie (Zdzitowieckiego „Projekt do słownictwa chemicznego“ 1853 Wykłady profesorów Szkoły Głównej). Wreszcie przed paru laty, w celu ujednostajnienia nomenklatury, z zapoczątkowania Sekcyi Chemicznej Warszawskiej za prezesostwa Bronisława Zn at o wic z a, po wyczerpującym, zbiorowym rozpatrzeniu i przedstawieniu rzeczy przez lingwistów, a następnie przez chemików z Królestwa i chemików z Galicyi; na IX zjeździe lekarzy i przyrodników polskich w Krakowie zwrócono się po wyrok ostateczny do Akademii Umiejętności, a ta, po zwołaniu odpowiedniej ankiety, w styczniu r. 1901 wydała uchwałę co do mianownictwa chemicznego, przeważnie związków nieorganicznych, obowiązującą wszystkich bez wyjątku chemików polskich. Wprowadzona została tym sposobem pożądana jedność. Szczegóły co do byłych nomenklatur polskich i urabiania się obecnej można znaleźć: 1) w książ-

A — argon Ag — srebro (łac. argentum)

Al — glin (aluminium) As — arsen

złoto (aurum)

Au

В — bor

Ga — gal Ge — german H — wodór (hydroge-\nium)

He — hel

Hg - rtęć (hydrargyrum)

In — ind Ir — iryd

Rh — rod (rhodium) Ru — ruten siarka Sa — samar Sb — antymon (sti-[bium)

Sc — skand Se — selen Sn — cyna (stannum) stront

Sr

Tl — tal Ta — tantal Te — tellur Ti — tytan Th — tor U — uran Vd — wanad W — wolfram Y — ytr Yb — yterb Zn — cynk (zinc urn) Zr — cyrkon X — ksenon

Mn

Mo

ce Antoniego Grabowskiego: „Polskie słownictwo chemiczne“. Rzecz przedstawiona w imieniu Chemików Warszawskich pod obrady IX Zjazdu lekarzy i przyrodników polskich w Krakowie przez Bronisława Znatowi-cza, przewodniczącego Sekcyi chemicznej. Bezpłatny dodatek „Wszechświata“, (Warszawa 1900) 2) w protokułach Sekcyi Chemicznej Warszawskiej i IX Zjazdu, drukowanych we „Wszecliświe-cie“ w r. 1900 i 1901; 3) w Sprawozdaniu z czynności i posiedzeń Akademii Um. w Krakowie za styczeń r. 1901 (ob. Polska, Chemia w Polsce).

Nomenklatura pierwiastków. Nazwy pierwiastków w większości razów we wszelkich literaturach chemicznych brzmią do siebie podobnie. Niektóre pierwiastki otrzymały swą nazwę od ciał i metali, znanych już ludziom z dawien dawna, o czem obacz wyżej. Nazwy innych pierwiastków “tworzą się rozmaicie. Jedne z nazwy (czasem dawnej arabskiej, greckiej lub łacińskiej), soli czy minerału, w którym dany pierwiastek się znajduje.—Więc np. pierwiastek arsen z nazwy greckiej naturalnego siarczku arsenu = apasvixóv; pierwiastek bor, z nazwy soli, zwanej „boraksem“ (nazwa pochodzenia arabskiego); potas od potażu — soli, otrzymywanej z dawien dawna z popiołu roślinnego; krzem—od nazwy krzemienia miano swe bierze i t. d. Dość duża ilość pierwiastków posiada nazwy, znamionujące pewne ich, wybitne cechy: np. fosfor, z racyi swych własności świetlnych, od cfwę=światło i cpśpsiv = nieść się wywodzi; chlor od -/Xcopó? = zielonożółty, tę barwę bowiem gaz ten posiada; rubid— z ru-bidus = ciemno - czerwony (barwa pary rubinowej) it. d. Są pierwiastki miano swe z nazw pewnych krajów biorące jak: gal (Gallia, czyli Francya), german (Germania, czyli Niemcy) i t. p. Są wreszcie pierwiastki, których nazwa z mitologii jest wzięta, np. uran, tantal, pallad i t. d. Wyliczamy tutaj nazwy polskie pierwiastków w porządku ich symbolów (ob.) odsyłając objaśnienia pochodzenia każdej nazwy do poszczególnych artykułów.

Co — kobalt Cr — chrom Cs — cez

Cu — miedź (cuprum) Er — erb

Fe — żelazo (ferrum) FI — fluor

Ba — bar

Be — beryl

Bi — bizmut

Br — brom

C — węgiel (carbo)

Ca — wapń (calcium)

Cd — kadm

Ce — cer

Cl — chlor

К — potas (kalium) Kr — krypton La — lantan Li — lit Mg — magnez mangan molybden N — azot (nitroge-[nium]

Na — sód (natrium)

Nb — niob

Nd — neodym

Ne — neon

Ni — nikiel

О — tien (oxyyenium)

Os — osm

P — fosfor

Pb — ołów (plumbum)

Pd — pallad

Pt — platyna

Pr — prazeodym

Ra — rad

Rb — r ubid

N-a związków nieorganicznych ułożona jest obecnie na następujących zasadach. Połączenia tlenu z innemi pierwiastkami noszą nazwę tlenków. Ponieważ z tlenków metaloidów (ob. Pierwiastki chemiczne) po dodaniu wody tworzą się zwykle kwasy (ob.), tlenki te noszą nazwę bezwodników kwasów odpowiednich. Wymienimy tutaj dla przykładu: bezwodnik siarkawy (S0₂) odpowiadający kw. siarkawemu, i bezwodnik siarkowy (S0₃), odp. kw. siarkowemu. Końcówki przymiotnikowe a w y i owy przyjęto jako wskaźniki różnej zawartości tlenu. Połączenie tlenu z metaloidami noszą jednocześnie i ogólną nazwę tlenków, z dodaniem jednak wyszczególnienia liczbowego: dwu, trój, cztero itd. zależnie od liczby atomów (ob.) tlenu, w skład cząsteczki (ob.) danego tlenku wschodzących: Wymieniony wyżej S0₂ jest przeto dwutlenkiem siarki; S0₃ trójtlenkiem. Natomiast te połączenia tlenu z metalami, które posiadają w mniejszym lub większym stopniu wyrażone własności zasadowe (ob. zasady chemiczne), nazywają się tylko tlenkami bez wyszczególnień liczbowych. Jeżeli zaś i tu trzeba wyrazić stosunkową zawartość tlenu, zależną od zmiennej wartościowości (ob.) metalu, uskutecznia się to za pomocą końcówek a w y i o w y (jak przy tlenkach metaloidów) przymiotnika, urobionego z nazwy tego metalu. Odróżniamy więc np. tlenek żelazowy FeO—(żelazo w nim jest dwuwar-tościowe) o mniejszej zawartości tlenu, i tlenek żelazawy Fe₂0₃ (żelazo trójwartościowe) o większej zawartości tlenu. Wyższe tlenki niektórych metalów, tworzące z wodą kwasy, urabiają swą nazwę na wzór tlenków metaloidów np. Cr03 nazywa się trójtlenkiem chromu lub bezwodnikiem chromowym; wyższe połączenie metalu bizmutu j z tlenem — Bi₂0₅ zwie się pięciotlenkiem

m i (ob.) związki z gruppą (lub kilku gruppami) — 0 "011 i węglowodanami (ob.) zw-i, posiadające w swym składzie stosunek wodoru do tlenu mniej lub więcej taki, jaki go ma woda (H₂0), więc 2 doi... O innych nazwach związków węgla i wogóle o niezupełnie dziś jeszcze ustalonej Nom-e zw. organicznych ob. S ł o w ni c-two chemiczne.

bizmutu lub bezwodnikiem bizmutowym. Te same zasady urabiania nazw widzimy w związkach chlorowców i siarki t. j. w chlorkach bromkach i. t. d. i w siarczkach. Mamy więc trójchlorek fosforu (PCl^), pięciochlo-rek fosforu (PC1₅), lecz tylko chlorek rtęciawy (Hg₂ Cl₂), tylko chlorek rtęciowy (HgCl₂); mamy dwusiarczek węgla (CS₂), lecz tylko siarczek cynawy (SnS) i tylko siarczek cynowy (SnS₂). Na wzór tlenków, chlorków... urobione są odpowiednie nazwy: selenków (związki Se), tellurków (Te) wodorków (H) i t. d. Połączenia samego węgla z metalami noszą nazwę węglików, więc CaC₂—jest węglik wapni a.—Kwasy tlenowe wywodzą swe miano od odpowiednich bezwodników; odróżniamy przeto kwasy: siarkawy i siarkowy; fosforawy i fosforowy i t. d. Wyjątek zrobiono dla kwasu siarkowego, który pozwolono nazywać również i kw. siarczanym. Nazwy soli (ob.) tych kwasów urabiają się tak: nazwa metalu oznacza się w taki sam sposób, jak przy tlenkach; a nazwę resztki kwasowej formuje rzeczownik ; rzeczownik ten, pochodzący od nazwy kwasu, kończącej się na a wy, ma końcówkę y n; od kwasu na o w y— końcówkę a n; odróżniamy przeto np. fosfor y n y—czyli sole kwasu fosfora weg o; fosfor a n y—sole kwasu fosforowego (fosforyn sodowy, fosforan magnezowy) t t. p. Jeżeli pierwiastek tworzy kilka kwasów tlenowych, jak to ma miejsce np. z kwasami chlorowemi (ob.), dla odróżnienia tych kwasów urabiają się niekiedy nazwy przez dodanie przystawek pod, nad... Znamy więc np. kwasy: podchlorawy, chlorawy, chlorowy, nadchlorowy; odróżniamy też kw. nadmangano-wy od manganowego i t. d. Szczegóły tyczące się ustalonego obecnie mianownictwa innych związków nieorganicznych znaleźć można w „Słowniczku chemicznym“. Część 1. Związki nieorganiczne, Warszawa r. 1902. Wydanie tygodnika „Chemik polski.“

Z N-ą związków organicznych — sprawa trudniejsza, związki organiczne bowiem, czyli związki węgla, wskutek własności szczególnej tego czterowartościowego pierwiastku z tworzenia przeróżnych łańcuchów (ob.), są nader liczne, i przy urabianiu nazw gra tutaj główną rolę nie tyle skład chemiczny, ile budowa. Niezbędność określenia budowy za pomocą zwy wprowadziła do chemii i słownictwa chemicznego takie pojęcia i nazwy, jak rodniki (ob.), związki nasycone (ob.), nienasycone (ob.), aromatyczne (ob.); takie pojęcia, jak homo-logia, (ob.), izomerya (ob.), stereoizomerya (ob.). Przytoczymy niektóre nazwy ogólne zw. organicznych. Węglowodorami (ob.) nazywamy te zw

składają; alkoholami lub spirytusami te, które posiadają jeden lub kilka hydroksylów (ob.) (OH.), w pewien charakterystyczny sposób ułożonych (ob. Alkohol); kwasami organiczne-

т. M.

Noménoé (* pod koniec w. VIII, — f w pobliżu Vendôme w lipcu r. 851) Bretończyk rodem, książę, następnie król samodzielny Bretanii. Po zajęciu Bretanii przez Karola Wielkiego (ob.) N., jako człowiek możny i w narodzie swym poważany, zajął miejsce wybitne w kraju rodzinnym, zachowując stosunki dobre z władcą nowym, przeciw którego potędze trudno stawać było. Podobnie postępował również za panowania następcy Ka-rolowego, Ludwika Pobożnego (ob.), który go w r. 819 na zjeździe w Ińgelheimie mianował hrabią na V a n n e s, w roku zaś 826, nagradzając za wierność dochowywaną cesarzowi, i usługi składane mu często, otrzymał godność książęcą i urząd wysoki pełnomocnika cesarskiego (missus dominions [ob.]). Póki żył Ludwik Pobożny, N. zachowywał wierność i kilkakrotnie nawet siłą oręża stłumiał powstania ziomków swoich przeciwko Frankom, ale również stanowczo zasłaniał ojczyznę swą od zamachów sąsiednich hrabiów frankońskich, godzących na swobody ojczystej jego Bretanii. Po śmierci Ludwika (r. 840) zmienił wszakże postępowanie od razu, czując się dość silnym do stawienia oporu następcy jego, Karolowi Łysemu (ob.), a gdy ten w r. 841 wezwał go na wojnę przeciwko bratu swemu, L o-tarjuszowi (ob.), N. nietylko, że nie stawił się z wojskiem na wezwanie, ale, korzystając z zatargu wojennego między braćmi, zajął sąsiednią marchię franko-bretońską, wygnawszy z niej załogi Karol owe.—Aby się wzmocnić zawarł przymierze z hrabią Lambertem, będącym w niełasce królewskiej i wysłał syna swego, imieniem E r i s p о ë, przeciw hrabiemu frankońskiemu, siedzącemu w Nantes, lecz ten pobił Er i spoć go i zmusił do odwrotu, a dopiero Lambertowi udało się zająć Nantes, ale niedługo zdołał się tam utrzymać wobec przewagi wojsk królewskich. Na jesieni r. 848 na- Karol Łysy z siłą niemałą wyruszył przeciw obu wasalom zbuntowanym, ale nie wiele wyrządził z powodu pory roku spóźnionej i nie dotarł dalej jak do Rennes, skąd, zostawiwszy załogę, ruszył z powrotem. W roku następnym, gdy Lambert toczył boje z hrabiami frankońskiemu na pograniczu krainy Poitou, N., pomimo napomnień Karola i dwu braci które się tylko z węgla i wodorodu jego, którzy się tymczasem byli pogodzili z sobą na zjeździe werduńskim, broni także nie złożył, lecz paląc i siekąc wtargnął aż pod L e Mans, osadzając ziemie królewskie. Na wiosnę r. 845 napadł na hrabstwa Rennes i Nan-

Red.

tes, zabrał je i, przeprawiwszy się za Loarę, ogniem i mieczem pustoszył ziemie nadbrzeżne. Przy sposobności tej spalił też opactwo Saint-Florentin-le-Vieil (odbudował je następnie) i zapędził się aż pod Angers.—Dowiedziawszy się że Karol Łysy sposobi się do najścia Bretanii, cofnął się szybko za rzekę Vilaine. Przeciwnicy spotkali się na północ i na wschód od miasteczka Bain, w pobliżu klasztoru Ballon, a tam w końcu czerwca r. 845 król został pobity na głowę. N. ścigał niedobitków daleko, aż do Mayenne. -W roku następnym Karol porwał za miecz na nowo, aby przytłumić wasala hardego, ale do boju nie doszło, widocznie bowiem król siłom swym nie dowierzał, zaczęto więc układy, a po dość długiem ich toczeniu stanęło na tern, że Karol uznał niepodległość Bretanii pod panowaniem N-go, który się odtąd zaczął mianować królem, chociaż mu Karol, zawierając pokój, przyznał tylko godność książęcą. — Stawszy się panem samodzielnym Bretanii, N. zapragnął uwolnić ją od wszelkich wpływów obcych, nawet kościelnych. Kraj jego należał do metropolii w Tours, gdzie panował Karol, a stamtąd nasyłano mu prałatów frankońskich, stojących oczywiście po stronie królewskiej i nie przychylnych Bretończykom. Postanowił więc posiąść Kościół od Franków niezawisły, a w celu tym oskarżył czterech biskupów, w Vannes, Quimper, Doi i Léon o świętokupstwo, wygnał z kraju i zwołał duchowiństwo narodowe, bre-tońskie, w lutym r. 848, na synod do Coë-tlouliu; na nim osadzono cztery wymienione dye-cezye Bretończykami, którzy biskupa w Doi uznali za metropolitę swego, podniesionego do godności arcybiskupiej. Równocześnie N. postarał się o założenie dwu nowych katedr biskupich w Trćguier i w Staint-Brieuc.—Po takim unarodowieniu Kościoła, chętnie przyjętym przez duchowieństwo bretońskie; w jesieni tegoż roku nowy arcybiskup w Doi uroczyście ukoronował N-go na króla Bretanii, ku radości wielkiej narodu całego.—W r. 849 N. zaczął znów wojnę z Karolem Łysym, napadając na kraj Anjou, gdzie z ramienia Karo-1 a siedział teraz, pogodzony już z królem, dawny sprzymierzeniec N-go, hrabia Lambert. Z początku stawiał Bretończykom opór dzielny, lecz w czerwcu r.* 850, razem z bratem swym, Garniere m, przeszedł na ich stronę i złączył się sojuszem z N-m. Karol Łysy zebrał tymczasem wojsko znaczne i wyruszył ku Bretanii, ale osadziwszy załogę w Rennes, nie poszedł dalej, lecz cofnął się, unikając spotkania. N. z Lambertem podsunęli się wtedy pod miasto rzeczone, zdobyli je niebawem, a zniszczywszy obwarowanie jego, poszli dalej na Nantes, bronione przez hrabiego Am aury, pobili go, opanowali miasto, samego wzięli do niewoli, biskupa tamtejszego wypędzili i mury miasta broniące zburzyli do

szczętnie, poczem zwrócili się na północ, pustosząc krainę królewską, Maine, aż do Le Mans. Nakoniec, zabrawszy łupy ogromne, wrócili do Bretanii, do której N. przyłączył zdobytą marchię franko-bretońską (dzisiejszą Bretanię wyższą). —Karol Łysy wobec czynów tych, czując się bezsilnym, nic stanowczego przedsięwziąć nie śmiał. Na wiosnę r. 851 N. z Lambertem wyruszyli znów w pole, spustoszyli krainę Anjou, zdobyli Angers, wkroczyli w dolinę rzeki Loir i posunęli się zwycięsko pod Vendôme. Podczas gdy zamierzali pójść zdobyć Chartres, N. dosiadając konia, padł trupem, rażony apopleksyą. Po nim rządy objął syn jego Erispoë. —Do dziś pamięć N-go, jako bohatera narodowego, żyje śród Bretonów.—Por. R. Mer let „Guerres d’indépendance de la Bretagne“ (w „Revue de Bretagne et de Vendée“ r. 1891) i A de la Borderie „Histoire de Bretagne“ (1889, T. II.)

Nomen Latinum dotyczy Laty nów, mieszkańców miast dawnego Latium,, które stanowiły t. z. związek miast Lityńskich. Do tego związku przystąpił i Rzym starożytny, przywłaszczając sobie de facto przodownictwo. Po rozbiciu tego związku, które nastąpiło w roku 340 przed Chr., Rzym zawarł z niektóremi miastami dawnego związku przymierza osobne. Przymierza te były różnego rodzaju: jedne miasta miały przyznane sobie prawa szersze, inne szczuplejsze. Między takimi sprzymierzonymi odznaczali się Latynowie, zajmując najlepsze w stosunku do Rzymu stanowisko; obywateli tych miast Lityńskich nazywano socii nominis latini, służyło im nietylko ius commerça, t. j. prawo zawiązywania stosunków majątkowych na podstawie prawa cywilnego rzymskiego, ale i ius conniibii, t. j. prawo zawierania małżeństw, poczytanych za ius to ac legiti-mia matrimonia z Rzymianami, mogli uzyskać nawet prawo obywatelstwa rzymskiego (civitas romand) przez proste przesiedlenie się do Rzymu, pod warunkiem zostawienia potomka w mieście lub osadzie, gdzie dawniej przebywali. Nie ulega wątpliwości, ze tym so cii nominis latini nie udzielano praw politycznych, a mianowicie ius honorum, t. j. prawa piastowania w Rzymie dostojeństw wyższych (magistratus) i ius suf-fragii, t. j. prawa głosowania na zgromadzeniach ludowych (centuryalnych). — Dawniejszy związek latyński wysyłał z różnych miast obywateli na osady, zwane koloniami latyńskiemi (priscae coloniae Latinae). Takie osady zakładał i później Rzym wśród obcych narodowości z obywateli rzymskich (coloniae cirium roma-norum), chcąc zabezpieczyć panowanie swoje nad narodami podbitemi. Kolonie latyńskie zakładano najczęściej w celu tworzenia nowych miast i osad w zdobytych przez Rzymian krajach. Osadników jako socii nominis latini obdarowywano gruntami do uprawy i służyły im wszystkie te prawa, które w stosunku do Rzy-

III str. 1 — 30. 111 — 169).

mu przyznane były obywatelom sprzymierzonych miast Lityńskich. Dopiero Laty no wie, którzy wysłani byli na osady latyńskie (było icli 12), założone po roku 268 przed Chr., otrzymali gorsze warunki bytu, gdyż im nie służyło prawo connuhii z Rzymianami, nie mieli prawa bicia monet, a rzymskie obywatelstwo uzyskać mogli tylko przez piastowanie urzędu (honor, per Latium rentre ad ciritatem) w swej osadzie. Od tego czasu wyrazy Latini coloniarii oznaczały osadników z bardziej ograniczonemi prawami {ius Latii). Jednakże już w r. 90 przed Chr. wszyscy Latynowie, po ukończeniu wojny sprzymierzeńców, na mocy ustawy lex Lidia de ckitate sociis danda, uchwalonej na wniosek konsula Juliusza Cezara, uzyskali prawa obywatelstwa Rzymskiego. Jeszcze dalej sięgającą ustawą była lex Piautia Papiria z r. 89 przed Chr., która ciritatem romanam udzieliła wszystkim mieszkańcom krain i miast sprzymierzonych w Italii.—Za j e dyno władztwa, Latynowie zajmują pośrednie pomiędzy właści-wemi obywatelami (cives) i cudzoziemcami (pe-regrmi) stanowisko. — lus Latii (nomen latinmn), o którem była wyżej mowa, odnosi się teraz a) do mieszkańców miast prowincyonalnych oppid'1 albo municipia cirium latinorum—colo-niae civiiim latinorum), którym uchwała senatu lub rozporządzenie cesarza udzielały powyż szego prawa, b) do wyzwolonych z niewoli w nieprawidłowy sposób, bez zachowania przepisanych formalności, którym ustawa Lunia Nor-bana w r. 19 po Chr., przyznała stanowisko, zbliżone do stanowiska prawnego Latynów osadniczych. Zwano ich Latini [uniani (Gaius3,56). Latynowie Juniańscy nie mieli już connuhii, nie mogli rozporządzać majątkiem swoim na przypadek śmierci (quoniam nomination lege Lunia prohibitus est), nie mogli otrzymywać ani spadków, ani zapisów, być opiekunami. Ponieważ ich majątek jako peculium servi przypadał patronowi lub jego dziedzicom, przeto mówiono o nich: Latini luniani żyją jak wolni, umierają jak niewolnicy (§4.J, 3,8). Powyższe ius Latii mogło być albo ius Latii minus, na mocy którego każdy, kto piastował urząd miejski, stawał się skutkiem tego obywatelem rzymskim, albo ius Latii maius, na mocy którego każdy członek senatu miejskiego (decurio) nabywał przywilejów obywatelstwa rzymskiego. Od chwili kiedy imperator Karakal la (r. 212 po Chr.) z czysto fiskalnej przyczyny wszystkim mieszkańcom na prowińcyach udzielił ciritatem romanam, utrzymanie sztucznej latinitas {nomen latinum, ius Latii) możliwe było jeszcze tylko przez Latynów J u n i a ń s к i c h, o których jest mowa aż do czasów cesarza Justyniana. Różnice, powyżej wyłożone co do zdolności prawnej mieszkańców państwa i prowincyj, odpadły w prawie Justyniańskiem. Według tego cesarza, są wszyscy wolni mieszkańcy w państwie rzymskiem cives romani. Pozostało tylko

odróżnienie ludzi, na wolnych i niewolnych; libertas Latina znikła zupełnie (1. unie. Cod. 7,6). — Por. Savigny „Über die Entstehung u. Fortbildung der Latinität als eines eigenen Standes im röin. Staate“ (w „Vermischte Schriften“ t. I str. 14—28). Vangerow „Uber die Latini Juniani“ (1833);Mоmmsen „RömischeForschungen“. (t. I str. 326—354). Hirs eh fei d „Zur Geschichte des latinischen Rechts“ (Festschrift 1879). Tegoż „Die Verbreitung des latinischen Rechts im röm. Reich“ (w „Sitzungsb. d. Wiener Akad. d. W.“ z r. 1883; t. 103 str. 319 — 328); Gar not „Aperçu sur la condition des étrangers à Rome“ (1884); Beaudouin „Le maius et le minus Latium“ („Nouv. Rev. hist, de droit.“

T. D.

Nomen omen — wyrzeczenie, streszczające w sobie poglądy filozofii pierwotnej na potęgę słowa i imienia (ob. I m i ę). Umysł pierwotny wierzy, iż wyrzeczone słowo w sposób tajemniczy wywołuje odpowiednie zdarzenie (nie należy przeklinać nikogo, bo przekleństwo może być wypowiedziane w „złą godzinę“), iż wypowiedziane imię ściąga na dane miejsce istotę, której imię wspomniano („o wilku mowa, a wilk tuż“). Wierzono, iż znajomość czyjegoś imienia daje władzę nad samą osobą. Otóż z tych poglądów wypływa i przesąd, zawarty w przytoczonem przysłowiu rzymskiem. „Nomen omen, mówili dawni Rzymianie; to też u wszystkich ludów pierwotnych nadanie imienia ludziom i miejscom miało ważne, praktyczne znaczenie. Dla młodzieńców wybierano przede-wszystkiem imiona, zawierające w sobie groźbę, wróżbę, postrach; nie mówiąc o obcych, wspomnij my nasze: Zbigniew, Kazimierz, N i e-mira, Strać hota i t. p. Miejscowe zmieniano, jeżeli się zdawało, że w brzmieniu ich kryje się jakaś zła wróżba. Zdaje się, iż nasza В o gory a znalazła się zamiast Czar tory i.— Grecy dawną nazwę morza Czarnego: Pontos axeinos (morze niegościnne) zmienili na Pontos euxeinos (morze gościnne). Rzymianie woleli miasto Epidamnus nazywać DyrrhacMum, ad eritandum malum omen, quia quasi in damnum ituris omen id visum est. Dzisiejsze miasto Benevento nazywało się • pierwotnie Maleven-tum (J. Karłowicz). „Przypuszczają iż imiona same z siebie jedne są dobre, inne złe i przynoszą szczęście lub nieszczęście. Obdarzają je potęgą wywoływania dodatnicli lub ujemnych skutków. Np. jeśli dziecko jest słabe, mniemali często iż to dlatego, iż jego imię jest nieszczęsne. Zmieniają je naówczas. Wiem o jednem dziecku chorowitem, którego imię rodzina zmieniała cztery razy; jednego dnia proszono mnie o wyszukanie dla niego nowego a szczęśliwego imienia. Przesąd ten jest głęboko zakorzeniony w umysłach Ainów, i trzeba będzie długiego czasu, ażeby go wykorzenić“ , (Batchelor „The Ainu and their Folk-lore, 243—243). Literatura: J. Karłowicz

L. K.

S. Li*.

2,4); Str ab on (5,228; 238'.

nazywać,

„O człowieku pierwotnym“, Lwów 1903, rozdział V („Cudowna moc słowa“).

ITomentanus, przydomek Crescentiusa J an a (ob.)

Nomentanus, 1) pełnem nazwiskiem Lucius Cassius N. osławiony obżartuch i hu-laka w Rzymie, z czasów Horacego, od którego S a 11 u s t у u s z kucharza, nazwiskiem Dama, za 100 000 sestercyi odkupił.—Гог. Horacy „Sat.“ (1,8,11; 2,3,226 i nast). 2) Horacy „Sat.“ (2,8,23; 60) wspomina chlubnie o innym N-sie i mieni go mędrcem.

Nomentum, po grecku IN óp.evTOV, dzisiaj La Ment an a, przez Albańczyków założone, pierwotnie więc miasto latyńskie, później sa-bińskie, blizko trzy mile od Rzymu w kierunku północno-wschodnim odległe. Od niego przybrała droga bita via Fic ulem is nazwę via Nomentana; również jedna z bram Rzymu zwała się Forta Nomentana. Winna jagoda, w okolicy N. hodowana, uchodziła za bardzo smaczną.—Por. Liwiusz, (1,38; 4,22); Wergili-usz „En.“ (6,773); Pliniusz „Nat. Hist.“ (14,

S. DrL.

Nominacya z prawa kanonicznego. Nominacya (od łacińskiego nominare wybierać na urząd) jest obok elekcyi i postu-lacyi, formą dawania benefieyów kościelnych osobom duchownym. Gdy panujący w wielu krajach mieszali się do wyboru biskupów, zastrzegając sobie zatwierdzenie elektów, roszczenia ich uporządkowane zostały tak, że jedni mieli przyznane prawo prezentowania na beneficyum, wypływające z patronatu, inni zaś otrzymali przywilej N-i, pochodzący ze szczególnej łaski Stolicy Apostolskiej, do której wyłącznie należy prawo rozdawania benefieyów. To prawo udzielania nomicyi; l-o nie' jest przywiązane do terytoryum, ale stanowi przywilej specyalny; 2-o jest przywilejem osobistym, czyli przywiązanym do osoby panującego i stąd nie należy do wyższych dygnitarzy państwowych; 3-o panujący winien przy N-i przestrzegać prawa kościelne, które obowiązują wyborców (electores), ponieważ N. zastępuje miejsce elekcyi kanonicznej (,,Conc. Trid.“ sess. XXII c. 2 de ref.; sess. XXIV c-i de ref.)—N-i używa się najczęściej przy obsadzaniu biskupstw, chociaż jest niekiedy stosowana i do innych benefieyów kościelnych. Otrzymujący N-ę nabywa ius ad rem, jeżeli sam na tę N-ę się zgadza; z chwilą otrzymanej instytu-cyi kanonicznej od właściwego przełożonego, np. nominowany na biskupa od Papieża ius in re (Reg. 1 de reg. jur. in VI-o 5,12). Ponieważ w państwach niemieckich biskupi byli posiadaczami dóbr feudalnych, dawano im inwestyturę, używając do tego symbolicznych znaków ich godności, t. j. pastorału i pierścienia. Ztąd wytworzyło się fałszywe zdanie, jakoby godność biskupów spływała na biskupów z władzy doczesnej monarchy. Lenności

zatem zaćmiły niejako godność duchowną biskupów i zamieniały ich na panów świeckich. Papieże wystąpili przeciwko takiemu zepsuciu karności, poczynając od połowy w. XI-go; na-dewszystko św. Grzegorz VII surowo zabronił duchownym, pod utratą urzędu, przyjmowania inwestytury. Lecz nadużycie nie odrazu dało się usunąć. Dopiero traktatem, zawartym w Worms (r. 1122) między Kalikstem II Pap. i ces. Henrykiem V, zawarowano, że wolny wybór biskupów zostaje przy Kościele, a cesarz zrzeka się inwestytury przez pastorał i pierścień.—W XV wieku monarchowie znowu zaczęli wykonywać prawo N-i, a Papieże zachowali sobie prawo zatwierdzania nominowanych biskupów. Paschalis II, Papież, żalił się w r. 1102 w liście do arcybiskupa gnieźnieńskiego, że biskupi u nas byli przenoszeni na innne stolice biskupie według woli królewskiej, a nie za powagą papieską Hartknoch, (,,De Rep. Pol.“ 1. 2 i 2 § 10 p. 394) i Długosz (1. -VI p. 603) świadczą, że książęta krakowscy aż do r. 1207 dawali biskupstwo krakowskie według swej woli. Pierwszym z książąt polskich, który się wtrącił w obiór biskupów, miał być Kazimierz I (r.    1039 — 1058).

Król Ludwik (r. 1370—1382) rozdawał biskupstwa dowolnie. Królowa Jadwiga (r. 1384 — 1386) utrzymała biskupa Piotra Wysza przeciwko innym, kanonicznie wykazanym. Władysław Jagiełło (r. 1386 —1434) szedł śmielej naprzód, mianując biskupów i arcybiskupów (Długosz lib. X, XI) wbrew woli kapituł i Papieża; (Damalewicz ,,'Vitae Epp. Vlad.“ str. 277, 288). Marcin V Pap. mocno go za to zganił w r. 1427, przypominając, że prawo mianowania biskupów należy do Stolicy Apostolskiej. — К a z i m i e r z J a g i e 11 o ń c z у к r. 1460 zadał ostatni cios wolnym wyborom kapituł. Odtąd (Bielski „Kronika“ str. 428) królowie ciągle już biskupów mianowali albo przynajmniej kandydatów swoich naznaczali kapitułom listami, zwanemi litterae instantiates. Królowie polscy przywilej nominowania biskupów opierali na prawie patronatu, gdyż byli fundatorami wszystkich stolic biskupich. Syks-t u s V Pap. bullą z r. 1589 (Żelaszowski „Jus. pol.“ I, 138) przyznał im ten przywilej, a rzeczpospolita włożyła w pacta conventa warunek, że królowie elekcyjni prawa tego wiernie dochowają koronie. Pod koniec rzeczypo-spolitej (r.    1776) rada nieustająca obierała

trzech kandydatów, a król jednego z nich mianował (Skrzetuski, „Prawo polit.“ I, 145). Jedna tylko kapituła warmińska do ostatnich czasów zachowała prawo swobodniejszego wyboru, lubo niezupełnie została wolna od nacisku woli królewskiej. Obecnie w dawnych prowincyach polskich, przyłączonych do Austryi, cesarz mianuje biskupów w porozumieniu z biskupami danej prowincyi kościelnej („Concord. Austriae“ art. 19); w prowincyach pod pano-

Ks К M.

waniem rosyjskiem, na mocy konkordatu z d.

3 sierpnia roku 1847, N-a biskupów dyece-zyalnych i sufraganów w Cesarstwie rosyjskiem i Królestwie Polskiem zależy każdorazowo od porozumienia pomiędzy Cesarzem i Stolicą Świętą. * Papież według przyjętego zwyczaju udziela im instytucyi kanonicznej (art. XII); —W dyece-zyach pod zarządem pruskim N. biskupów zależy również od takiegoż porozumienia pomiędzy Papieżem a panującym, z wyjątkiem stolic biskupich warmińskiej i chełmińskiej, gdzie biskupów obierają kapituły. -W Austryi, na mocy buli KI e-m ensa XIV, P i u s a VI i Piusa VII, N. biskupów należy do cesarza, z wyjątkiem stolic metropolitalnych w Ołomuńcu i Salzburgu, gdzie wybierają kapituły, a także biskupstw Seckau, Lavant i Gurck, którym arcybiskup Salcburski prawie zawsze daje pasterzy dyecezyalnych. W państwach katolickich, jak w Portugalii, Hiszpanii, Francyi, Neapolu, Sycylii, Sardynii, Bawaryi, przez umowy ze Stolicą Apostolską zawarte, prawo N-i zostało odstąpione monarchom. I)o niektórych takich umów dołączono pewne zastrzeżenia, np. we Francyi dzisiejszy przywilej ten służy prezydentowi państwa, gdy ten jest katolikiem. Na mocy prawa kanonicznego biskup, nominowany przez panującego lub innego zwierzchnika, nie może zarządzać dyecezyą przed otrzymaniem właściwej konfir-macyi czyli instytucyi. Prawo to przypomniał papież Pius IX konst. ,,Romanus Pontifex“ z d.

5 paźdz. г. 1873.

Nominalizm. Jest to kierunek filozoficzny, znany bardzo i głośny w dziejach filozofii sclio-lastycznej. Zwolennicy tego kierunku dowodzili, że pojęcia nasze, czyli, jak je nazywali universalia, są to tylko same nazwy (nomina) i nic więcej. Pojęcia, to słowa (flatus rods), pozbawione wszelakiej rzeczywistości; od ich hasła, t. j. że universalia sunt nomina pochodzi ich nazwa. Nominaliści średniowieczni toczyli spory zawzięte z tak nazywanemi Realistami (ich bowiem hasłem było znowu universalia sunt res), które to spory obracały się około następującego zagadnienia zasadniczego: Już Sokrates dostrzegł i w walce z sofistami dowodził, że w pojęciach o rzeczach mieści się dla nas prawda. Gdy mamy ściśle i dokładnie określone pojęcie jakiejś rzeczy, to mamy o niej prawdę, pojęcie bowiem wyraża powszechną tej rzeczy naturę i treść istotną. Z tego wyprowadził Plato wniosek; że w takim razie muszą pojęcia koniecznie być czemś rzeczywistem i tak doszedł do swojego świata idei. Otóż przeciwko Platonowi wystąpił już w starożytności założyciel szkoły Cyników, Antisthenes, także uczeń Sokratesa, i nauczał, że coś powszechnego, coś na kształt świata idei, samoistnego po nad szczegółami istnieć nie może, a więc że nie istnieje idea konia lub drzewa, jakaś „ko ni ość“ lub „drze w o ś ć“, lecz istnieją tylko szczegółowe, pojedyńcze konie i drzewa (ob.

Pranti „Geschichte der Logik“ I, 32). Так samo wyrażają także stoicy przekonanie, że idee, czyli pojęcia, są tylko tworami przedmio-towemi myśli naszych, którym nic rzeczywistego nie odpowiada. W podobnym duchu nauczał też Marcia n usCapella (oh.), jeden z ostatnich, przed upadkiem państwa rzymskiego, filozofów, jego zaś poglądy oddziałały bezpośrednio na Wieki średnie. Właściwy jednakże spór między nominalistami a realistami wywołał komentarz Poëcyusza (ob.) do „Isagoge“, czyli wstępu P o r fi г y u s z a (oh.), który to wstęp napisał ten filozof nowoplatoński do pisma Arystotelesowego o kategoryach. We wstępie tym Porfir y usz tak pisze: azali pojęcia, wyrażające gatunki i rodzaje, t. j. genera et species swe subsistant sice in soïis midis intëllectïbus posita sint, sive subsistentia corporalia an in-corporalia et utrum separata a sensïbïlibus posita et circa haec consistentia etc.... to znaczy: czy pojęcia istnieją czy też tylko w samych tkwią umysłach? czy przysługuje im byt ma-teryalny, czy niemateryalny? czy oddzielnie od wrażeń zmysłowych obok nich istnieją?—tego wszystkiego on rozstrzygać nie będzie, są to bowiem pytania za trudne. Zagadnienie więc przeszło do Wieków średnich nierozstrzygnięte. W XI więc wieku wystąpił Roscellinus z twierdzeniem, że pojęcia nie są rzeczami, t. j. że nie są czemś rzeczywistem (realnem), lecz, że są to tylko słowa i nazwy (nomina), natomiast istniejącym jest tylko szczegół (zob. Prantl „Geschichte der Logik“ t. II, 78). Naukę Ros-cellina potępiono w r. 1092 na soborze pro-wincyonalnym w Soissonie; stało się to zaś dla tego, iż Roscellin wyprowadził ze swojej teo-ryi, o istnieniu tylko szczegółów i faktów, wnioski, dotyczące dogmatu Trójcy Św.; dowodził bowiem, że z zasady jego wynika istnienie, nie jednego Boga w trzech osobach, lecz przeciwnie istnienie trzech Bogów. Ponieważ więc stanął pierwotnie N. w sprzeczności z nauką Kościoła, a więc usiłowano go stłumić, utrzymał się zaś kierunek nazwany realistycznym, który, jak Platon nauczał, iż pojęciom przysługuje byt odrębny, rzeczywisty, gdzieś w świecie idealnym, albo w wytwórczym umyśle Boskim. Pośredniczyć między temi dwoma kierunkami skrajnemi próbowali tak zwani Konce-ptualiści, którzy, idąc znowu w ślad poglądów Arystotelesa, twierdzili, że powszechność ma byt rzeczywisty ale tylko w naszych pojęciach i jest tam wyrazem powszechnej w szczegółach prawidłowości, po za naszemi zaś umysłami rzeczywiście istnieją tylko szczegóły.—W XII wieku przekształci się N. u Abelarda w Sermonizm (ob.), który wyrażał zapatrywanie, iż „universalia“ istnieją tylko w naszych powiedzeniach (senno): Est senno praedicalibis mówi Abelard (ob. dzieło Re mu sat a o Abelardzie t. II, str. 107). Na schyłku wieku XII N. podupadł całkowicie. I Taki np. Jan ze Salisbury wyraża się o nim

ki. s.

T. I).

jako o kierunku, który istniał, ale wygasł (por.

Hauréau „Hist, de la philosophie scolastique“

(t. I, str. 260), odżył dopiero znowu w XlV-ym wieku, wskrzeszonych przez Wilhelma O c-cama (olr.), ucznia Duns Scotta (ob.).—N. był zawsze kierunkiem, przechylającym się stanowczo do empiryzmu i dlatego przyjął się głównie na gruncie umysłowości angielskiej, wszyscy też najznakomitsi nominaliści byli przeważnie pochodzenia anglo-szkockiego. N. wieku XIV-go wystąpił do zawziętej walki z filozofią św. •Tomasza z Akwinu (ob.). Ten usiłował doprowadzić do równowagi i harmonii między zakresem wiary i wiedzy, teologii i filozofii, uznawał więc ich niezależność wzajemną, ale dowodził, że jest pewna linia graniczna, na której oba zakresy stykają się ze sobą i wzajemnie się uzupełniają; istnieją bowiem prawdy przystępne zarówno dla rozumu, jak z drugiej znowu strony, rozjaśniane przez wiarę. Otóż przeciwko takim zasadom Tomizmu (oh.), wystąpił do walki N. i dowodził, że podstawy wiary nie są nigdzie dla rozumu przystępne, gdyż rozum może opierać się tylko na doświadczeniu, tu zaś mamy do czynienia z samemi szczegółami tak, że ogół wszelki jest abstrakeyą naszą własną i niczem więcej, niema przeto spójni między wiarą a wiedzą; oba zakresy rozdziela przepaść niedająca się niczem zapełnić. W N-ie zatem przygotowywuje się, jak widzimy, powoli walka późniejsza między wiarą a wiedzą, między teologią a filozofią, i równocześnie przygotowuje się także przejście do metod, na doświadczeniu opartych. —Jest to rzecz wielce znamienna, że wszyscy najwięksi filozofowie angielscy, z czasów już nowożytnych, wszyscy koryfeusze empiryzmu nowożytnego, byli stronnikami N-mu. Tacy jak Bacon, Hobbes, Locke, Berkeley,

Hume (ob. te nazw.), to wszystko byli skrajni nominaliści. — Także i u nas w Polsce znalazł N. grunt bardzo podatny. Nasze umysły słowiańskie są skłonne do empiryzmu, nic też dziwnego, że w uniwersytecie krakowskim, w r.

.1400 przez Jagiełłę odnowionym, przyjął się zaraz od -początku N. jako kierunek wówczas postępowy, a przytem dla naszych umysłów odpowiedni. Wszyscy najznakomitsi mistrze filozofii w odnowionej wszechnicy Jagiellońskiej byli nominalistami np. Stanisław ze Skalni i e r z a pierwszy rektor, Jan E1 g o t Wienia-wita, Piotr syn Włodzimierza z Brudzewa, Jan z Głogowa, Mateusz z Krakowa, mistrz Jakób z Paradyża i wielu innych. — Ponieważ N. wszędzie sprzyjał empi-ryzmowi, a więc także i na uniwersytecie krakowskim rozbudziło się pod jego wpływem zamiłowanie do studyów matematyczno-przyrodniczych i tak przygotował się grunt dla wystąpienia Kopernik a. — Literatura, dotycząca N-u, jest bardzo bogata; wymienimy tutaj tylko dzieła główne i najważniejsze, do takich należą: Baumgarten-Crusius „De vero scholasti-

Encykl. Powsz. Ilustr. S. II Zesz. 19a T. III,

corum nominalium et realium discrimine“ (Jena 1821); Köhler „Realismus und N. in ihrem Einfluss auf die dogmatischen Systeme des Mittelalters“ (Gotha 1858); Barach „Zur Geschichte des N. vor Roscellin“ (Wiedeń 1866); Löwe „Der Kampf zwischen dem N. und Realismus im Mittelalter“ (Praga 1876); de Wulf „Le problème des universeaux dans son évolution historique du 9-e au 13-e siècle“ (w „Archiv für Geschichte der Philosophie“, Berlin 1896); Pica-vet „Roscelin philosophe et téologien d’après la legende et d’après l’histoire“ (Paryż 1896). Do charakterystyki N-u angielskiego oh. M. Straszewski „Uwagi nad filozofią Stuarta Milia i nad współczesnym empiryzmem angielskim“ (Kraków 1877 i w t. VII „Rozpraw Akad. umiej.“ Wydział hist.-filloz.). Por. także Scholastyka, Realizm, Senno nizin, Termini z m, Uniwersalia, Logika, R o s c e 11 i-nus, Occam Wilhelm, Uniwersytety i Uniwersytet krakowski.

Nominatio auctoris, oh. Auctoris tio-minatio.

Nominativus przyp. gramatyczny oh. Mia-n owni k.

Nominis delatio et receptio odnoszą się

do procesu karnego rzymskiego (iudiciuum publicum) i oznaczają w okresie t. zw. ąuaestio-ncs perpetuae sam akt obwinienia (delatio) ze strony skarżącego w połączeniu z t. z. inter-rogatio, stawianiem pytań, i zapisanie {receptio) nazwiska oskarżonego (reus) w listy obwinionych o przestępstwo. Czynił to sam pretor, wyznaczając zarazem termin rozprawy sądowej (indicium).—Por. Proces karny rzymski.

Nomografia (od vó;xo? = prawo, Ypwfw = kreślę), jest to gałąź matematyki stosowanej, podającej metody konstrukcyi tablic'graficznych, zwanych ab а к am i (ob.) lub nom o gramami, na których odczytywać można wartości, które dana wielkość (funkeya), związana z inne-mi wielkościami zmiennemi jednem lub kilkoma równaniami, przybiera dla różnych szczególnych wartości tych zmiennych. Nomogram zastępuje tedy w zupełności tablicę wartości liczbowych funkcyi, i raz dla danego zagadnienia nakreślo-ny, wystarcza na wszystkie jego szczególne przypadki; w stosowaniu zaś, zwłaszcza gdy zmiennych, niezależnych jest więcej, niż jedna lub dwie, jest dogodniejszy od tablic liczbowych. N., jako samodzielna gałąź nauki, jest nowa: powstanie, nazwę i wydoskonalenie swe zawdzięcza inżynierowi i matematykowi francuskiemu Maurycemu d’Ocagne (r. 1884), ale początki metod, stosowanych w N-i, są wcześniejsze i sięgają pierwszych lat XIX w. (O b e n-h e i m, Bellencontre, Terquem), a źródło ich tkwi już w Geometryi Descartes a. Krok ważny w udoskonaleniu tablic graficznych uczynił Lal an ne (r. 1842), wymyśliwszy zasadę t. zw. anamorfozy, przy pomocy której krzywe nomograficzne, t. zw. i z o ple ty (t. j. krzy

19

log y),

аи-

s. D.

lis. K. M.

Red.

we równych liczbowych wartości danej funk-cyi), przekształcają się na proste, co oczywiście ułatwia użytek tablic graficznych. Inne, ważne udogodnienie wprowadził Lallemand (r. 1884), obmyśliwszy metodę t. zw. a b а к ó w sześciokątnych, w których nie potrzeba nawet kreślić izoplet prostoliniowych, a dość tylko zatrzymać należące do nich skale (prostopadłe do izoplet), we właściwy sposób stopniowane (podzielone). Mass au (r. 1885) uogólnił metodę anamorfozy, D’Ocagne zaś uprościł metodę Lallemanda, przez wprowadzenie t. z. pu n k-tów izopiętowych, pozostających we wzajemności z prostemi izopletycznemi. Jednym z najprostszych abaków jest abak czyli nomogram iloczynu xy = z, w którym izopletami są hyperbole równoboczne, odpowiadające różnym kolejnym, w pewnych odstępach następującym po sobie wartościom iloczynu £'; przy pomocy anamorfozy (wprowadzając ^'=log^, y' nomogram ten przekształcić można na prostoliniowy (odpowiadający związkowi x'-\-yr = \og s).

Dziś znane są i stosowane nomogramy dla wielkiej liczby różnych zagadnień z dziedziny matematyki czystej i stosowanej, nauk fizycznych i technicznych, np. nomogramy do rozwiązywania równań stopnia drugiego, trzeciego, czwartego i t. d. trójkątów kulistych, nomogramy zwierciadeł i soczewek sferycznych, godzin wschodu i zachodu słońca, równania Keplera, prędkości pociągu, ciągnionego przez lokomotywę danego typu, belki jednostajnie obciążonej, wypływu gazów przez rury, procentów składanych i t. d. — Z prac, dotyczących N-i, wymieniamy zasadniczą pracę d’Ocagnea „Traité de No-mographie“ (Paryż 1899); dawniejsze tegoż tora: „Nomographie etc“ (Paryż 1891), oraz „Conférences sur la Nomographie“ (Paryż 1894) i najnowszą „Exposé synthétique des principes fondamentaux de la Nomographie“ (Paryż 1903).

Do dziedziny N-i należą też prace V о g 1 e r a „Einleitung zum Entwerfen graphischer Tafeln“

(Berlin 1877); Mehmkego metody graficzne rozwiązywania równań stopni wyższych itd.

Nomogram, ob. Nomografia,

Nomokanon z greckiego nomos—prawo i kanon— reguła, prawidło. Pod tą nazwą rozumie się w Kościele wschodnim zbiór praw kościelnych i cywilnych. O najdawniejszym zbiorze kanonów w Kościele greckim wspomina sobór chalcedoński (r. 451) p. n. Codex canonum, ten jednak nie miał powagi publicznej. Od wieku " piątego mnożyły się zbiory kanonów, złożone z kanonów synodalnych i apostolskich; różniły się atoli dodatkami i liczbowaniem kanonów.

Dopiero Jan Scho 1 astyk (f r. 577), kapłan antyocheński, a potem patryarcha konstantynopolitański, ułożył zbiór kanonów p. n. Synagoge kanonon, podzielony na 50 tytułów, w których się mieszczą kanony dziesięciu synodów, kanony apostolskie i 68 artykułów, wyjętych z pism św. Bazylego W. (epp. II et III od Amphilo-

chium). W dodatku wydał Jan ,,Collectio 87 capitulorufn“, wyciąg z nowel ces. Justyniana. Za ces. Herakliusza (r. 610—641) autor bezimienny zebrał rozporządzenia cesarskie, odnoszące się do rzeczy kościelnych p. n. ,,Collectio tripartita“, którą przypisywano dawniej Teodorowi В a 1 s a m o n o w i. —Pierwszy właściwy Nomokanon, czyli zbiór ustaw kościelnych i cesarskich, ułożony był wkrótce po śmierci ces. Justyniana (f r. 565) z dotychczasowych kompilacyi. Później dodano doń ustawy nowsze i tak powstawały coraz obszerniejsze zbiory, do których należy Nomokanon, ułożony przed synodem in Trullo (r. 692), a przerobiony i wydany przez Focyusza p. n. „Photii Nomo-canon graece cum versione latina Henr. Agylaci et commentariis Theod. Balsamonis“, (ed... Crist. J u stettu s, Parisiis 1615). Według świadectwa Balsamo na przeróbka F o c y u s z o w a dawniejsze prace tego rodzaju na dalszy plan usunęła i otrzymała nazwę Protokanon albo Prokanon, Nomokanon Focyusza z dodatkiem zbioru Mateusza B1 a s t a r e s a, scholiów Balsa-mo n a i wykładu Zonary przyjęty został przez Kościół wschodni i dotąd jest w użyciu pod nazwą Pedalion.—Przekład małorosyjski Nomoka-nonu przez Kopystyńskiego wyszedł w Kijowie r. 1620, 1624, 1629 itd.—Dla monofizy-tów Nomokanon napisał Bar-Hebraeus (f r. 1286) a ogłosił kard. Maio r. 1838 w „Scripto-rum veterum nova collectio“ (t. X po syryjsku i po łacinie); dla Nestoryanów (oh.) zaś zbiór ustaw synodalnych Kościoła syryjskiego ułożył E b e d-Jesu (f r. 1318) i wydał tenże kardynał Maio w swojej kolekcyi.

Nomokracya (opanowanie prawa, z greek, o vóu.oę=prawo i xpatsîv—być silnym, panować), forma rządu, będąca przeciwstawieniem Auto-kracji (ob.); jest to więc rząd, w którym panujący, tak samo jak wszyscy inni obywatele kraju, stoi nie ponad prawem, lecz pod nim i jest tylko wykonawcą jego najwyższym, obowiązanym do stosowania się do niego ściśle. Właściwie N. prawdziwa istnieć może tylko w rzeczypospolitej, w monarchiach konstytucyjnych, bywa raczej pozorna, niż rzeczywista, ponieważ korona w niej posiada zawsze przywileje różne, stawiające ją ponad prawem ogólnem.

Nomofylakos, po grecku vofj.ocpoXa%sę (= strażnicy prawa), nazwa przeróżnych urzędów w państwach greckich, starożytnych. 1) W Spareie i w innych państwach doryckich, jak Bi-zaneyum i w Lokrach, zwano tak urzędników, którzy mieli obowiązek pilnego czuwania, aby obywatele w życiu prywatnem, szczególnie zaś na zebraniach publicznych, praw państwowych przestrzegali; przysługiwało im także wymierzanie kary za krnąbrność. —2) W Atenach stanowiło siedmiu N-ów osobny urząd, od czasów Efialtesa. Gdy ten bowiem odebrał Areo-pagowi prawo głównego dozoru nad admini-

S Drz.

3) Nazwa pieśni grec-

S. Drz.

S. Drz.

S. K.

S Drz

Nonagesimus (t. j. dziewięćdziesiąty), w dawnej astronomii punkt ekliptyki, który w danej chwili oddalony jest o 90° od obu jej punktów właśnie na poziomie przypadających. Wysokość tego punktu, czyli wyniesienie jego nad poziom, oznacza pochylenie ekliptyki względem poziomu danego miejsca.

Nonakris, po grecku Nwvay.ptç, po łacinie Nonacris, 1) starożytna miejscowość w Arkadyi północnej, na północ i zachód od miasta Fe-neos, w okolicy dzisiejszych wsi Peristerai Mesorugi, u stóp góry, równe noszącej miano, z której, według opowieści mitycznej, rzeka, Styks wypływała. Tworzyła ona razem z miastami Kallią i Dipojną ligę, t. zw. Tripolis (= z trzech miast złożona), wszakże już za

stracyą państwa, oddał owym N-om główną kontrolę nad Radą państwa, urzędnikami i zebraniami ludowemi, aby zapobiedz wszelkim czynnościom bezprawnym. N. czynnie też zajmowali się przygotowaniami do uroczystości Panatenejskich, a jako wysokiemu urzędowi dozorującemu, przysługiwały im, podczas przedstawień uroczystych w teatrze, miejsca honorowe, obok archontów (ob.). Później, za czasów De metr y u sza Fałerejs kiego, nosiła podobno instytueya Jedenastu mężów (oi svôexa), sprawująca dozór główny nad więźniami i więzieniami to miano, a według innych źródeł, powołał Demetryusz znowu do życia pierwotny ów urząd, który w Atenach niedługiem cieszył się istnieniem’—Por. M ii с к e „De nomophy-lacibus Athen.“ (Wittenberg 1754); Starker (Lipsk 1880). —3) Na wyspie Korcyrze zwali się tak urzędnicy," przed którymi składano rachunki z administracyi finansów rządowych ; odpowiadali zatem urzędnikom, których w innych państwach greckich zwano lo gist am i i e lity nami.

Nomos, po łacinie nomus po grecku vojj.óę. 1) nazwa poszczególnych obwodów, na które każda z trzech głównych prowincyi Egiptu, Górny, Średni i Dolny Egipt, była podzieloną. Według odwiecznej tradycyi postanowić miał podział taki król Sezostrys, który 36 N-ów urządził. Równą liczbę podaje geograf Stra-b o n, który na Górny i dolny Egipt po 10, a na Średni Egipt 16 N-ów wylicza. Liczba ta była jednakże, jak się zdaje, zmienną, zależną od każdorazowego władcy. Każdym obwodem takim zarządzał namiestnik osobny, no mar cha, po grecku vrj[)Apyjię, który w imieniu króla sprawował czynności i ściągał podatki do skarbu królewskiego. —2) N., po grecku vó|ioę, rodzaj tonu w muzyce greckiej (ob. Encyklop. t. XXVI, str. 786.—Por. też A. R os sb acha i R. West-phala „Theorie der musischen Künste der Hellenen“ (Lipsk, wyd. 3-e 1885—1887; t. I, str. 39 i 248).) kiej, starodawnej, pobożnej, z dytyrambem pokrewnej, która podczas uroczystości religijnych, bez osobnej anty strofy, zwyczajnie z towarzyszeniem cytry albo fletu, rozbrzmiewała na cześć bóstwa, a szczególnie Apollina. Pieśni te, większych rozmiarów, dzieliły się zwykle na siedm części; porównać je zatem można pod niejednym względem z dzisiejszemi symfoniami muzykalnemi albo kantatami. Jako charakterystyczne znamię szczepu doryckiego, zabierały one miejsce naczelne w koncertach muzykalnych podczas igrzyk Pityjskich. Pomiędzy najwybitniejszymi twórcami tego osobnego rodzaju poezyi poważnej, doryckiej wymieniają źródła szczególnie Olymposa młodszego, Terpandra, K1 o n a s a, Polymn a-s/tosa, Saka da sa, Echembrotosa; według icłKwzoru stosował się pewnie w niektórych pieśniach i Pindar, a później jeszcze К a 11 i m a c h o s.

Nomoteci, po grecku vop,oftśtac, po łacinie nomothetae, komisya, przez prawodawcę ateńskiego Solona ustanowiona, którą lud na początku roku attyckiego, w lipcu, z sędziów przysięgłych (heliastów) przez losowanie wybierał, celem utrudnienia porywczych zmian praw poszczególnych. Przed nimi otóż wytaczano według regularnej procedury sądowej proces, w którym pod przewodnictwem tesmotetó w (ob.) razem z Radą państwa rozstrzygać byli winni, czy należy dotychczasowe prawo zatrzymać lub nowo projektowane na jego miejsce przyjąć. Ilość N-ów, źródła odmiennie, raz na 500, to na 1000 albo 1001, podają. Wynagrodzenie pobierali równe jak zwyczajni sędziowie ateńscy.

Nona, ostatnia z godzin mniejszych kanonicznych, oh. Godziny kanoniczne.

Nona Rima, strofa, ob. Oktawa.

Nony (Nonae), w kalendarzu rzymskim dzień 5 miesiąca, prócz marca, maja, lipca i października, w których to miesiącach był dniem 7. Dzień ten służył u Rzymian, podobnie jak dzień 1 (Calendae) i dzień 13 {Idus), za podstawę do oznaczania dat miesiąca, (ob. Chronologia, str. 888). N-y uważane były za dnie feralne {dies nef asti).—Por. niżej.

Nonae, 2 przypadek Nonarum, w kalendarzu rzymskim starożytnym piąty dzień miesiąca, z wyjątkiem marca, maja, lipca i października, w których N. na siódmy dzień przypadały. Dosłownie oznacza wyraz N. (od novem= dziewięć), według obliczania rzymskiego, dziewiąty dzień przed połową miesiąca, zwaną Mus. W dniu tym, jak świadczy Makro-biusz („Saturn.“ 113), nie było wolno od czasów wypędzenia królów targów [nundinae) odprawiać, ponieważ patrycyusze obawiali się, że lud, który w dzień ten urodziny króla Ser-w i u s z a T u 11 i u s z a (ob.) święcił, podjąćby mógł ruch jaki, dla republiki niebezpieczny. Nie odprawiano także dnia tego wesel, ponieważ dzień następny, figurujący w kalendarzu jako dies ater, uważano jako niepomyślną wróżbę dla młodego stadła. Wiadomo również, że cesarz Augustus miał strach zabobonny przed N-ami.

S. K.

czasów P a u z a n i a s z a, w połowią II wieku po Chr., prawie zupełnie opustoszała. Według tej miejscowości mieni Owidyusz К a Hist o, sławną łowczynię arkadyjską, virgo No-nacrina („Metam.“ 2, 409), A tal an tę zaś No-nacria („Metam.“ 8, 426), a Arkadyjczyka Evan dr a Nonacrius heros („Fast.“ 5, 97). 2) Małżonka króla Lykaona w Arkadyi, według której miasto powyżej wymienione nazwę swą przybrało.—Por. Pliniusz „Nat.

S. Drz.

S. I)rz

li ed.

hist.“ (4, 6,10).

Nonancourt, miasto we Francyi, w departamencie Eure, przy drodze żel. Zachodniej; mieszk. 2 058. Posiada kościół gotycki z wieku XVI i zwaliska zamku, wzniesionego przez Henryka I, króla angielskiego, gdzie podpisany został w r. 1189 traktat pokoju pomiędzy Filipem Augustem, francuskim, a Ryszardem Lwie-Serce, angielskim.

Nonii, ród rzymski, plebejuszowski, do którego znakomitszych członków należą: 1) A u 1 u s Nonius, piastował urząd trybuna ludowego w r. 101 przed Chr., zamordowany w tymże roku z poręki wrogiego trybuna Saturnina i pretora Serwiliusza G1 a u с у i. 2) N. Sufenus, trybun ludowy w. r. 56 przed Chr., jako stronnik Pompej us z a pomagał mu w zabiegach o godność konsula. Gdy go później o naruszenie spokoju publicznego, właśnie podczas owej agitacyi wyborczej, oskarżono, został za wpływem Pompejusza uwolniony, razem z Katonem, którego za to samo przewinienie do odpowiedzialności pociągnięto. 3) N. A sp ren as, przyjaciel cesarza Augusta, obwiniony o zbrodnię otrucia, uwolniony został przez trybunał sądowy. Za żonę miał К w i n t у 1 i ę, siostrę znanego Publiusza Kwintyliusza W a rusa, który poległ w bitwie z Germanami.—Por. Swetoniusz „Oc-tav.“ (56).    4) Syn poprzedzającego, Gajus

N. Asprenas, walczył w r. 9 po Chr. razem z wujem w bitwie w Lesie Teutoburskim, uszedł szczęśliwie z pogromu legionów, a później, w r. 14„ był namiestnikiem prowincyi Afryki.—Por. Tacyt ,,Annal.“ (153).

Nonintruzyoiliści, zwolennicy kościoła wolnego w Szkocyi, ob. Chalmers Tomasz i Szkocki kościół.

Nonius Marcellus (* w Tubursicum [Nu-midya] prawdopodobnie jeszcze w wieku III po Chr.) uczony gramatyk, napisał w w. IV dzieło „De compendiosa doctrina per litteras,“ będące rodzajem Słownika encyklopedycznego, posiadającego dla nas wartość niepoślednią z powodu wypisów licznych, przywiedzionych tam z dzieł zaginionych pisarzów dawnych. Wydania najgłówniejsze: J. Mercier a (Paryż 1614; przedrukowane w Lipsku 1825); Quiche-rat a (Paryż 1871) i L. Millera (Lipsk 1888; 2 tomy).—Por. S c h m i d t „De Nonii auctoribus“ (Lipsk 1868); Froh de „De Nonio Marcello et Verrio Flacco“ (Berlin 1890) i J. von Müller „Handb. d. klassischen Altertums-Wissenschaft“ (Monachium 1892, T. I str. 39 i T. II, tamże 1890 str. 609)

Nonius P., ob. N u ne z.

Noniusz {vernier), przyrząd mierniczy, dozwalający oznaczać dokładnie długości mniejsze od podziałek użytej skali. Aby urządzenie jego wyjaśnić, weźmy pod uwagę przypadek najpospolitszy, gdy idzie o zmierzenie dziesiątych części milimetra. W tym celu linijkę długości 9 milimetrów dzielimy na 10 części równych i osadzamy ją tak obok metra podzielonego na milimetry, by wzdłuż niego przesuwać się dawała, jak wskazuje fig, 34 na której zresztą, dla wyraźniejszego uwidocznienia, podziałka jest powiększona. Linijka taka właśnie stanowi noniusz. Ponieważ długość jego wynosi 9 mm., a podzielony jest na 10 części, długość każdej jego podziałki wynosi 0.9 milim. mniej, gdy długość każdej podziałki pręta głównego czyni 1 mm.-, różnica zatem obu jest 1 mm - 0.9 mm = 0.1 mm Dajmy więc na to, że mierząc pewien przedmiot przez przyłożenie doń metra znajdujemy, że ma długość przechodząca 19 mm. o pewien ułamek milimetra; aby ułamek ten oznaczyć, zsuwamy noniusz aż do zetknięcia się z końcem przedmiotu mierzonego (fig. 34A) i wyszukujemy, która jego kreska schodzi się z kreską skali głównej. Na rysunku naszym jest to kreska 5. Zwracając się w stronę lewą widzimy, że kreska 4 noniusza usunięta jest od najbliższej kreski skali głównej o 0.1 mm, kreska 3 o 0.2, kreska 2 o 0.3, kreska 1 o 0.4, a wreszcie kreska 0 czyli początek noniusza o 0.5 mm, szukany zatem ułamek wynosi 0.5 mm i jest wskazany przez liczbę znajdującą się obok kreski noniusza, schodzącej się z kreską podziałki głównej; przedmiot zatem mierzony ma długość 19.5 mm. Zdarzyć się wszakże może, że żadna kreska noniusza nie schodzi się dokładnie z kreską podziałki głównej, jak na fig. 34B gdzie kreski 4 i 5 noniusza przypadają pomię

Fig. 34. Noniusz (Vernier.)

dzy kreskami 8 i 9 podziałki głównej; w tym razie odczytujemy, że długość przedmiotu mierzonego wynosi więcej aniżeli 8.4, a mniej aniżeli 8.5 mm. W tym opisie noniusza przyjęliśmy, że 9 mm. podzielono na 10 części, w ogólności wszakże dzielić można n — 1 części

S. K.

Red.

Red.

Nonnea pulla D. C.

J. Hel.

podziałki głównej na n części równych, a wtedy odczytywać możemy n-te części podziałki głównej, tak np., jeżeli 29 mm podzielimy na 30 części, odczytywać możemy jeszcze trzydzieste części milimetra. Jeżeli wszakże liczbę kresek na noniuszu zbyt pomnożymy, to po prawej i lewej stronie schodzących się kresek znajdzie się pewna liczba kresek tak mało między sobą odstępujących, że niepodobna dokładnie wskazać, które rzewiście kreski ze sobą się zbiegają. Jeżeli kreski są nader cienkie i rozpatruje się je przez mikroskop, można ścisłość odczytywania posunąć dosyć daleko, często do 0.01 milimetra; w każdym jednak razie zachodzi granica, której przekroczyć niepodobna. N. używany jest bardzo często przy rozmaitych przyrządach, jak др. w barometrach (ob.). Daje się stosować także i do kół podzielonych na stopnie i ich części; w tym razie N. znajduje się na obracanej alidadzie (ob.) Jeżeli np. okrąg koła w pewnym przyrządzie astronomicznym podzielony jest na półstopnie, a odczytywać pragniemy minuty, t. j. trzydzieste części półstopni, podziałka N-a otrzymuje się, dzieląc długość takiego półstop-nia na 29 części. Nazwa N-a pochodzi od Portugalczyka Piotra Nunez (ob.), zwanego także Nonius, który w dziele wydanem w Lizbonie w r. 1542 opisał przyrząd do mierzenia łuków drobnych, różny wszakże od używanego obecnie N-a. — N. dzisiejszy po raz pierwszy opisany został przez nider-landczyka Piotra Verni er a (r. 1580 —1637) w rozprawie ,,La construction, l’usage et les propriétés du quadrant de mathématique“ (Bruksella, 1631), a od nazwiska autora niekiedy, zwłaszcza we Fracyi, N. nazywa się vernier.

Nonkonformiści (po ang. Non conformists), nazwa nadana w Anglii przeciwnikom aktu ujednostajnienia kościoła w r. 1662, t. j. nie stosującym się do kościoła anglikańskiego, urzędowego. Po raz pierwszy nazwy tej, przyjętej później i przez dysydentów samych, użyto urzędowo w t. z w. Five Miles Act (r. 1665), t. j. w prawie obowiązującein pastorów nie chcących się poddać, do opuszczenia parafii swych i oddalenia się od nich przynajmniej na pięć mil angielskich. Do N-ów należą: Bab-tyści, Kongregacjonaliści czyli Independenci, Kwakrowie, Metodyści i Purytanie (ob. te wyr.).

Non-lieu, właściwie . Ordonnance de non-lieu tak w języku sądowniczym, francuskim nazywa się nakaz sędziego śledczego, wydany po przeprowadzeniu śledztwa wstępnego, głoszący, że bądź dla braku dowodów winy dostatecznych, bądź dla wykazanego nie-stnienia jej wcale, sprawę daną umorzyć należy.

Z a p ł o n к a—roślina trwała z rodziny szorstkoliściowycli (Borragi-naceae). Posiada łodygę pojedyńczą, okrągłą, prostą, od 30 do 45 cm. wysoką, u góry rozdzielającą się w pędy kwiatowe. Liście dolne wąskie, tępe, tworzą jakby kępę przy korzeniu; liście górne, coraz to mniejsze, lancetowate, kończy ste, obejmują podstawą łodygę. Cała roślina jest silnie owłosiona. Kwiaty na krótkich szypułkacli, wychodzą z kątów liści górnych i tworzą rodzaj grona. Pozostający po okwitnieniu kielich jest podłużno - walcowaty, zrosły, o pięciu ostro zakończonych ząbkach, pokrytych twardemi włosami. Korona, brudno-czerwonawa, rurkowata jest dwa razy tak długa, jak kielich, i posiada 5 ząbków tępych, zaokrąglonych. Pręcików jest pięć, znajdują się w rurce korony i są do niej przyrosłe. Po okwitnieniu kielich zwiesza się na dół i zawiera 4 owocki jajowate, pomarszczone. Rośnie po polach, nad drogami, szczególnie na podłożu wa-piennem, w Niemczech środkowych i południowych, w Czechach, na Śląsku i Morawach, w Galicyi (około Krakowa na Krz'emionkach), w Król. Polskiem i t. d. Kwitnie w maju i czerwcu. Roślina ta szerszego zastosowania nie ma, a bydło nie bardzo się na nią łakomi, z powodu właśnie szorstkich włosów, któremi cała jest pokryta. — Nazwa pierwotna rośliny była Lycopsis pulla L.—na cześć jednak prof. N o line g o (f w r. 1777), który napisał florę Erfur-tu, nazwano ją Nonnea. — Po ogrodach bywa hodawana N-a rosea Link. o kwiatach różowych, a później niebieskawych. Pochodzi z Krymu i Kaukazu.

Nonnius P., ob. Nunez.

Nonnos, po grecku Nówoę, po łacinie Nonnas, uzdolniony poeta grecki, stworzył nowy kierunek poezyi epicznej, która wszakże, w Egipcie początek wziąwszy, na skrzydłach przebujałej fantazyi swej nosi znamię więcej wschodnie aniżeli greckie. Rodem z miasta Panopolis w Egipcie, żył N. prawdopodobnie na początku V wieku po Chr. Pozostały po nim dwa większe utwory. Jeden z nich, skreślony przez N-a, kiedy wyznawał jeszcze wiarę pogańską, nosi tytuł Aiovo^iaxà albo Baaaaptxà; zawiera w 48 księgach fantastyczną wyprawę bożka Dyonizosa, zwanego także Bassareusem, do Indyi. Wszakże poeta, wplatając w dzieło swe niezliczone legendy mityczne o Dyonizosie razem z prze-różnemi opowieściami, także innych bóstw i herosów dotyczącemi, traci często wątek główny i gubi się w szczegółach, z walnym tematem związku nie mających. Jak pod względem mitologicznym i w ogóle realnym dzieło to, oparte na badaniach gruntownych poetów greckich, klasycznych, jest pożyteczne i zajmujące, tak pod względem literackim i estetycznym posiada mało wartości, gdyż szczególnie razi w niem bardzo charakterystyczny dla owych wieków, na które zresztą sam N. wielki wpływ wywierał, brak smaku wytwornego, poczucia prawdziwego piękna; jest

za to szumna przesada, wymuszona patetyczność.

Język, którym poeta samodzielnie włada, upstrzony w barwy retoryki namiętnej i uczonej sofistyki, nosi wszakże widoczne ślady Homerowej poezyi, równie jak surowa, nieraz tylko zbyt monotonna budowa heksametrów, w ostatnim tym utworze epicznym z czasów starożytnych, zasługuje na wszelkie uznanie.

Główniejsze wydania tego dzieła są: Editio prinoeps przez Falkenberga, (Antwerpia 1569), z tłumaczeniem łacińskiem, (Hannower 1610); Graefego, w 2 tomach, (Lipsk 1819 i 1826); Mo sera, księga 8 —13, z komentarzem (Heidelberg 1809); hrabiego Marcellus a,

(Paryż 1856); Koeehlyego, w 2 tomach,

(Lipsk 1858).—Por. Scliow „De indole car-minis Nonni“ (Kopenhaga 1807); U w ar o w „Sur les Dionysiaques de N.“ (w „Etudes de philologie et de critique“, Petersburg 1843);

Koehler „Ueber die Dionysiaka des Nonnus“ (Haga 1853).— Drugi utwór, który N. napisał w wieku późnym, po nawróceniu się na wiarę chrześciańską, nosi napis MeraßoX^ i jest ściśle do oryginału zastosowaną parafrazą ewangelii św Jana. W całem tłumaczeniu wierszowanem przebija się już na każdym kroku zgrzybiały wiek poety; zanikł więc swobodny wdzięk epizodów, a pozostała tylko dy-tyrambiczna przesada i niejasność wielka w sty-r lu i wyrażeniach.—Ważniejsze wydania utworu tego są następujące: Editio prinoeps, przez Al dus a Manutiusa (Wenecya bez podania roku); z tłumaczeniem łacińskiem (Paryż 1561); Sylburg (Heidelberg 1596); Hassów (Lipsk 1834; wydanie krytyczne z mię-dzywierszowym tekstem ewangielii); Hr. Marcellus (Paryż 1861); Scheindler (Berlin 1881).—Por. A. Weich er t „De Nonno Panopolitano“ (Wittenberg 1810); U w arów „Nonnos V. Panopolis der Dichter“ (Petersburg 1817); Lud wie к „Beiträge zur kritik des N“ (Królewiec 1873); Wild „Die Vergleiche bei Nonnus“ (Ratysbona 1886).

Nonnotte Klaudyusz Franciszek, albo Kl. A dry an (* w Besançon w г. 1711 — t tamże w г. 1793), kapłan zgromadzenia Jezusowego, członek akademii w Besançon, występujący z powodzeniem jako kaznodzieja w Paryżu, Wersalu i Turynie, znany głównie z polemiki zajadłej z Voltairem (ob.), na którego napadał zawzięcie, a przez niego za to często bywał wyszydzany i ośmieszany, a smagany niemiłosiernie słowami pełnemi dowcipu złośliwego. Te właśnie napaści zapewniły N-owi za życia rozgłos dość szeroki, po śmierci zaś stanowisko pewne w dziejach literatury, związane nierozerwanie z dziełami str. 146). filozofa z Ferney. — Gdy Voltaire wydał znane swe dzieło „Essai sur l’Esprit et les Moeurs des Nations“, N. skrytykował je zjadliwie w książce p. n. „Examen critique ou réfutation du Livre des Moeurs“ (Paryż 1757);

S. Drz

Ked.

później jeszcze dwukrotnie wydał ją powiększoną i pomnożoną znacznie pod napisem zmienionym „Les Erreurs de M. de Voltaire“ (Avignon 1762;    2 tomy i Besançon 1778; 3

tomy). Przyznać trzeba, że zarzuty niektóre N-a były zupełnie słuszne i uzasadnione, ale te ginęły śród mnóstwa innych, bardzo stronnych i zgoła bezpodstawnych. Voltaire odpowiedział na zaczepkę pierwszą, również książką p. n. „Eclaircissemens historiques“, w której drwił z nieuctwa N-a, zarzucając mu do pewnego stopnia słusznie, że wojuje głównie obłudą świętoszka i oszczerstwem; nadto, nieomal do śmierci, przy każdej, zdarzającej się sposobności chłostał go dowcipnie i jadowicie. Nadto N. napisał jeszcze dzieła następujące, w których też nie zapomniał o przeciwniku swym: „Lettres d’un ami à un autre ami sur l’honnêteté litéteraire de M. de Voltaire“ (r. 1767); „Dictionnaire philosophique de la religion, où l’on établit tous les points de la doctrine attaqués par les incrédules“ (Avignon 1772; 4 tomy); „Principes de la critique sur létablissement de la religion chrétienne dans les Gaules“ (1789); nakoniec z niemieckiego przełożył „Les philosophes dans les trois premiers siècles de l’ère chrétienne“ (Paryż 1789). W przekładach polskich posiadamy podług „Bibliografii“ К. Estreichera (T. IX. str. 476, 485, 486 i 504): „Błędy Woltera“ (b. w. m. dr. 1779; przekład ks. Paprockiego); „Błędy Woltera wybrane“ (Łowicz 1780 i Sandomierz 1781); „Życie i błędy Woltera wybrane z księgi francuskiej“ (Nieśwież 1781); „Mowa o duchu filozoficznym“ (Warszawa 1782, ded. M. Siemieńskiemu) i „Dykcyonarz filozoficzny religii“ (Wilno 1782; 4 tomy; przekład ks. T. Brzozowskiego).

Nonnus Theophanes (wiek X) lekarz bizantyński, przebywający na dworze cesarskim w Konstantynopolu. N. jest autorem dzieła „’Emofi/f] ту)? latpixfa7raaY]ę zsypię“ (wyd. Mart i usa po grecku wraz z przekładem łac., Strasburg 1568 i J. S. Bernarda, Gota i Amsterdam 1794 i 1795, 2 tomy), zajmującego się przeważnie farmakologją, mało zwracającego uwagi na patologię i przyczyny powstawania chorób, chirurgię zaś zaniedbującego nieomal zupełnie. Napisał księgę swą N. z polecenia cesarza Konstantyna Porfiroge-n e t y, robiąc wyciągi z dzieł dawniejszych O r i-basiosa, Aecyusza, Aleksandra z T r a 1 e s u i Pawła z E g i n y, ale sam źródeł swych nie wymienia bynajmniej. — Por. Eloy „Dictionn. liistor.“ (wyd. 2-e, T. III, str. 399) i Ch oui ant „Bücherkunde“ (wyd. 2-e,

Dr j. r.

Non possumus (po łacinie: nie możemy), zdanie wzięte z „Dziejów Apostolskich“ (IV. 20), Użyli go pierwszy raz śś. Piotr i Jan w odpowiedzi arcykapłanom żydowskim w czasie pierwszego . prześladowania Apostołów: „non

Ks. K. M.

Red.

z. w.

Z. W.

M. S.

M. s.

...possumus, quae vidimus et audivimus, non loqui“ (nie możemy, cośmy widzieli i słyszeli, nie mówić). Słowa te oznaczają niemożebność spełnienia prośby lub żądania. Tak się wyraził Pap. Klemens VII (r. 1523 —1534), gdy odmówił rozwodu Henrykowi VIII, królowi angielskiemu, z Katarzyną aragońską. To samo zdanie często powtarzali Papieże, Pius IX i Leon XIII, nie godząc się na zabór Państwa Kościelnego (d. 20 września r. 1870) przez wojska piemonckie.

Non resident, tak zwie się w Kościele anglikańskim {High Churche) proboszcz, nie przebywający w swej parafii, ciągnący wszakże dochody wszelkie, do niej przywiązane, pozostawiając spełnianie obowiązków duchownych w niej wikaryuszowi, przez siebie opłaconemu, a to zwykle nieświetnie. Zwyczaj ten w Anglii jest bardzo rozpowszechniony i bardzo dogodny dla proboszczów uposażonych dostatnio ponieważ parafie tamtejsze dają dochodu rocznego zwykle najmniej po 1000 funtów sterlingów, z których zaledwo Yio dostaje się wikarjuszowi, będącemu proboszczem rzeczywistym.

Non restraint, ob. Non restraint.

Nonsberskie Alpy, grupa gór w pasie południowym Alp Środkowych, w Tyrolu, na zachód od doliny Adygi; są to przeważnie góry wapienne, nie sięgające nigdy do linii śniegów. Składają je dwa łańcuchy; jeden ciągnie się wzdłuż doliny Ultenthal, najwyższym pnnktem jego jest szczyt Kar spitze (2 746 m.). Drugi łańcuch, góry Mendola (niem. Mendelge-birge), ciągnie się pomiędzy dolinami Adygi

1    Nonsberską, (Val di Non); najwyższe miejsca. Gantkofel (1 866 m), Penegal (1738 m.) i Monte Roen (2115 m.).

Nontron, miasto we Francyi, stolica okręgu w departamencie Dordogne, nad rzeką Bandiat, przy drodze żel. Orleańskiej; młyny, warsztaty nożownicze, piekarnie pasztetów. Mieszkańców

2    366 (r. 1891)

Nontronit minerał zbity, nerkokształny, składający się z mikroskopijnych blaszek jednoskoś-nych, które z własności fizycznych zupełnie podobne są do blaszek kaolinu. Wykazują one zupełną łupliwość równolegle do płaszczyzny podstawnej i do ścian słupa. Skupienia tych blaszek mają odłam nierówny i drzazgo waty, ziemisty lub zbity; w dotknięciu skupienia te są łagodne, nieco tłustawe, barwy słoiniano-żółtej, częściowozielonej, żółtawobiałej; w powietrzu nieprzezroczyste w wodzie przeświecają, zanurzone w wodzie puszczają liczne pęcherze powietrza. Skład chemiczny H₂Fe₂Si₂0₈H₂0, jest to zatem jak gdyby kaolin, w którym glin zamieniony jest na żelazo. Zazwyczaj bardzo zanieczyszczony różnemi domieszkami, przeważnie opalem (ob.). Powstaje jako wynik rozkładu amfibolu pospolitego. W płomieniu dmuchawki pryska, staje się czarnym i magnetycznym, lecz nie topi się. W kwasach gorących rozkłada się też zwolna, wydzielając krzemionkę klaczko watą. Miejscami jego występowania jest Nontron w departamencie Dordogne, Tirschenreut w Ba-waryi, Mokra w Czechach.

Nontronitu grupa. Stanowią ją minerały barwne, przeważnie znane w stanie zbitym. Są to wodne krzemiany metali ciężkich. W kwasach rozkładają się z wydzieleniem krzemionki galaretowatej lub proszkowatej. Zasługują z tego względu na uwagę, że gdy olbrzymia ilość krzemianów przyrodzonych jest solami alkalicznemi, lub metalów ziemno-alkalicznych, minerały, do grupy N-u należące, zawierają w sobie metal ciężki. Oprócz przedstawiciela grupy (ob.) najwięcej znany jest garni e-ryt, wodny krzemian niklu, źródło, dostarczające nam nikiel (ob.) chemicznie czysty.

Noodt Gerard (* w Nimègue w r. 1647 — f r. 1725) był profesorem prawa najpierwej w mieście rodzinnem, później we Franekerze, w Utrechcie i w Leydzie. Napisał sporo dzieł prawniczych, dwie zaś jego rozprawy posiadają znaczenie filozoficzne: 1) „De jure imperii et lege regia“ 2) '„de Religione ab imperio jure gentium libera“. Były to dwie mowy, które miał, jako rektor Uniwersytetu w Leydzie, w latach 1699 i 1706. Źródła prawa upatruje on w woli narodu. Ludzie są z natury wolni i równi, w społeczeństwie praw swoich nie tracą. W rozprawie o tolerancyi powtarza N. tylko argumenty Lockego (ob.), i rozwija je w duchu jeszcze więcej liberalnym, dopuszcza bowiem zarówno ateizm jak i bałwochwalstwo. Zupełne wydanie dział N-a wyszło w Leydzie w dwóch tomach r. 1724.

Noologia Wyraz pochodzi od greckiego Noóę (=rozum) i Xoyoç (=teorya, nauka). Użył go filozof angielski W. Hamilton na oznaczenie tego działu filozofii, który zajmuje się rozpoznawaniem tak zwanych prawd intuicyjnych rozumu ludzkiego, w przeciwstawieniu do Dianoologii, która zajmuje się prawdami, dającemi ustalić się tylko zapomocą dowodu. Jednakże nazwa ta nie przyjęła się, pomimo, że nawet już założyciel filozofii szkockiej Tomasz Reed (ob.) ją znał. Hamilton przejął prawdopodobnie nazwę N-i od Kanta, spotyka się ją zaś także u C r lisi usa na oznaczenie Psychologii. Wyrazu „noologiczny“ użył także Ampère w dziele, wydanem p. n. „Essay sur la philosophie des sciences ou exposition analitique d’une classification naturelle des toutes connaissances humaines.“ Tam nazywa on cały jeden dział nauk, a mianowicie nauki, zajmujące się badaniem zjawisk duchowy cli i tworów ducha, naukami noologicznemi, w przeciwieństwie do nauk kosmologicznych, czyli przyrodniczych.

Noord (albo No ort) Olivier van (* w Utrechcie w r. 1568 —f w Rotterdamie w r. 1611) marynarz hollenderski. Pierwszy z pośród ziomków swych dokonał podróży naokoło świata w latach 1598 do 1601. Opis podróży

tej wyszedł w Amsterdamie w r. 1602; prze-tłómaczono go na kilka języków, w przekładzie francuskim wyszedł p. n. „Description du pénible voyage fait autour de l’univers ou globe terrestre par Olivier van Noort, où sont déduits

Belgii. Uciekł więc N. do Hollandyi, gdzie w latach 1796 i 1797 był trzymany w więzieniu z rozkazu Dyrektorjatu (ob.).—Na tym zakończył swój zawód polityczny, zapowiadający się świetnie z początku.—Por. „Grande Ency-

Rcd.

Nopal (botan.) ob. Opuntia.

Nor, rzeka w Azyi, w Mandżuryi, lewy dopływ Ussuri, źródła ma w górach Kentej-Alinia, płynie przeważnie w kierunku północno-wschodnim, doliną, rozszerzającą się stopniowo w dół rzeki. Długości ma około 300 wiorst. Roślinność w dolinie N-u ma charakter przeważnie stepowy. Dopływy z prawego brzegu: Kirkin, Bocyn i Bałtu, z lewego Syrsyn i Wojchojeżu.

Nor [Norkim) pierwiastek chemiczny rzeko-

Red

ses étranges aventures“. Z opisu tego widać, clop.“ (t. XXIV, str. 1197). że N. był marynarzem nieustraszonym, biegłym i nadzwyczaj zręcznym, ale też okrutnikiem ohydnym.—Por. „Grande Encyclop“. (t. XXIV, str. 1197).

Red.

Nora, 1) po grecku fj Nwpa, miasto znaczne, starodawne, na południowein wybrzeżu wyspy Sardynii, założone nad zatoką Karalitańską przez Iberów pod wodzą N о г а к s a; dzisiaj Sant Effi-sio; por. Pauzaniasz (10,1 7,5). —2) po grecku tb. Nwpa, w czasach późniejszych Nïjpoaaaôç, zamek warowny w Kappadocyi, u stóp gór Tau-ryjskich, w którym król Antigonos przez całą zimę Eumenesa napróżno oblegał. —Por. Plutarch „Eum. “    (10 i nast.); S t r a b o n

S. Drz.

Noorden Karol von (* w Bonnie d. 11 września r. 1838 — f w Lipsku d. 25 grudnia r, 1883) historyk niemiecki. Wykształcenie uniwersyteckie otrzymał w Bonnie, Marburgu i Berlinie; w r. 1863 został docentem prywatnym historyi w Bonnie, w r. 1868 powołano go na profesora zwyczajnego do Greifswaldu; my, który jakoby znaleziono związany z tlenem po dwu latach przeniósł się do Marburga, póź- w t. zw. ziemi norowej, jako też w niektórych niej, również krótko, wykładał w Tybindze odmianach cyrkonu. Istnienie jego rzeczywis-i w Bonnie, nakoniec od r. 1877 do śmierci te nie jest dotąd dowiedzione, zajmował katedrę w Lipsku. Napisał: „Die Sage von Helgi“ (Bonn 1857); „Hinkmar, Erzbischof von Reims“ (tamże 1863): „Europäische Geschichte im 18 Jahrhundert“ i Część I p. n.

Red.

„Der spanische Erbfolgekrieg“, 3 tomy, Düsseldorf i Lipsk 1870 — 1882; dzieło napisane wybornie); po śmierci jego wydał Maurenbrecher z papierów po nim pozostałych „Historische Vorträge“.

Noralit minerał. Jest to czarna glinowo-że-lazowo-wapniowa hornblenda, występująca w Nora (Westmanland), wyróżniona przez mineraloga

z. w.

Noordwijk aan Zee, wieś i kąpiele morskie w Hollandyi, w pro wincyi Hollandyi Południowej, (12, 537). na północ od Katwijk; połączone jest kolejką podjazdową z Lejdą. Wraz ze wsią Noord-wijk-binnen liczy 4 450 mieszk. (1889).

Noot Henryk Karol Mi о кłaj van der amerykańskiego D ana.

Norba, po grecku Ncopßa, 1) miasto w La-cyum, na stokach gór Wolskich, pomiędzy miastami Sulmo a Korą; dla położenia bardzo warownego umieszczono tutaj podczas drugiej wojny punickiej zakładników kartagińskich; w wojnie domowej, którą Sulla toczył, została N. zburzona i więcej już nie odbudowano jej; szczątki dość znaczne po jej murach odwiecznych, wielokątnych, gankach podziemnych, murowanych i świątyniach znajdują się w sąsiedztwie wsi dzisiejszej Norma. — Por. Liwi-usz (32,34); Appian „Bell-civ.“ (1, 34).— 2) N., z przydomkiem Caesarea albo Caesar i an a, miasto w Luzytanii, na północ od Mandobrigi, nad lewym bzregiem rzeki Tagus (Tajo), dzisiaj Alcantara, gdzie znaczne zwaliska jeszcze widać z mostem starodawnym, przyozdobionym przez cesarza Trajan a wspaniałym lukiem tryumfalnym. — Por. Ptolemeusz (2, 5,8).

Norbana Iunia lex, prawo uchwalone za cesarza Ty bery usza w r. 19 po Chr., jest uzupełnieniem ustawy Aelia Sentia (r. 4 po Chr.). Ustawa ta zmieniła stanowisko tych wyzwoleńców (libertini), którzy z powodu niezachowania pewnych formalności przy akcie wyzwolenia, według zasad prawa cywilnego (ius civile) nie prze-

(* w Brukselli d. 7 stycznia r. 1735. — f w Strombocku d. 13 stycznia r. 1827), prawnik i polityk belgijski. Będąc adwokatem Rady wielkiej Brabautu, należącego wtedy jeszcze do Austryi, zwalczał stanowczo zmiany, zamierzone przez cesarza Józefa II (ob.), gdy zaś memory ał jego w sprawie tej złożony, przychylnie został przyjęty od Stanów pro wincyi, stał się celem prześladowań rządu, zmuszających go do szukania bezpieczeństwa za granicą. — Schronił się naprzód do Londynu, następnie bawił w Hadze, nakoniec w Berlinie, a wszędzie starał się działać na korzyść ojczyzny swej.—W porozumieniu z adwokatem Vockem i z pułkownikiem van der Mersch przygotował w r.

р. Drz.

1789 powstanie i w d. 18 grudnia, tryumfując, wrócił do Brukselli, gdzie go tłumy witały, jako zbawcę ojczyzny. Wywarł wpływ bardzo stanowczy na Stany zebrane w dniu 7 stycznia r. 1790 i zajął stanowisko przewodnie. Szczęście mu jednak sprzyjało niedługo, gdyż zdolności jego nie sprostały zadaniu trudnemu, nadto poróżnił się ze sprzymierzeńcami swemi, z pułkownikiem van der Mersch i z Vockem, stojącym na czele demokratów belgijskich; ten, widząc nieudolność N-a, zwrócił się przeciwko niemu i zmusił go do opuszczenia

T. I).

68, 9; 30).

stali być niewolnikami (servi), a tylko według pretorskiego prawa de facto korzystali z praw wolności. Jeżeli bowiem wyzwolenia dokonano wbrew przepisom ustawy Aelia Sentia co do wieku, albo jeżeli wyzwalający był bonitarnym, a nie kwirytarnym (ex iure Quiritium) właścicielem niewolnika, to wyzwolony nabywał stanowisko Latyna Juniańskiego z ograniczoną zdolnością prawną (ad simiUtudinem antiąuae Latini-tatis). Tak wyzwolonych nazywano Latynami Juniańskiemi (Latini Iuniani). Wolność, którą dawała lex Norbana, była jednakże bardzo ograniczona. Latynowie Juniańscy nie mogli korzystać z ius connubii, nie rozporządzali majątkiem swoim na przypadek śmierci, nie brali spadków ani legatów, i nie można ich było ustanawiać opiekunami testamentowymi (Gaius III 55, 59). Dopiero potomstwo takich wyzwolonych Latynów Juniańskich otrzymywało stanowisko Latynów osadniczych (Latini coloniarii). Zato Latyn taki mógł uzyskać obwatelstwo rzymskie różnemi sposobami, które bliżej podają i określają Gaius i U1 p i a n u s. — Cesarz К а г а к a 11 a, który wszystkie ludy w państwie rzymskiem zrównał z obywatelstwem rzymskiem, nie zniósł jednakże ustawy Norbana. Dopiero cesarz Justynian uchylił postanowienia ustawy powyższej, i zarazem wszelkie różnice pomiędzy wyzwoleńcami, zatrzymując jedynie podział obywateli na wolno urodzonych (ingenui) i wyzwoleńców. (§ 3. I. 1, 5). — Por. Vangerow „Die Latini Juniani“ (1833); Karłowa „Römische Rechtsgeschichte“ (t. I. str. 621);Puchta („Inst.“ wyd. X t. II, str. 90); S. Rom an et du Caillaud „De la date de la loi lunia Norbana“ (1882).

Norbani, ród rzymski, starożytny, pochodzący pierwotnie z Lacyum, prawdopodobnie z przydomkiem rodowym Vib ius. Najznaczniej-szeini członkami jego są: 1. Gajus No rb anus В albus, trybun ludowy w r. 95 przed Chr., oskarżył Serwiliusza Cepiona, który został pobity przez Cymbrów w r. 105, o zaniedbanie obowiązków, jako wodza i o przeróżne bezprawia, jak np. o skradzenie skarbów z świątyni w Tolozie, i przyczynił się do skazania go na pozbawienie godności senatorskiej i na wygnanie. Ponieważ jednakże z niezwykłą gwałtownością i obelżywie występował, zaskarżył go znowu, skoro tylko urząd złożył, P u -bliusz Sulpicyusz Rufus o obrazę majestatu ludu, a uwolnienie swoje zawdzięczał tylko znakomitej obronie mówcy Antoniusza. W r. 88 sprawował urząd pretora na. wyspie Sycylii i bronił tej wyspy dzielnie przeciw napadom sprzymierzeńców italskich. Godność konsula piastował w r. 83. Podczas następnej wojny domowej, która naonczas wybuchła, pobił go najprzód Sulla pod Kapuą, a w r. 82 Marcellus. Po stanowczej klęsce stronnictwa swego schronił się ucieczką na wyspę Rhodus, gdzie sam sobie śmierć zadał.—Por. A p pi an „Bell. civ.“ (1,91).    2. Gajus N.

Encykl. Powsï. Ilustr. Ser. II. Zesz. 19a T. III.

P1 а c c u s, sprawował w r. 42 przed Chr. pod wodzą Antoniusza i Oktawiana urząd legata (ob.), walczył razem z nimi przeciwko stronnictwu republikańskiemu, na którego czele stali Kassyusz i Brutus, piastował w r, 38 godność konsula, a w r. 36 toczył boje szczęśliwe ze zbuntowanymi Hiszpanami, za co mu senat przyznał zaszczyt tryumfu; w dziesięć lat później obrano go znowu konsulem.— Por. Dyon Kassyusz (49, 22).    3. Lucius

A p p i u s N. Maximus, pobił L u c y u s z a A n-toninsza, namiestnika Górnej Germanii (Germania Frima), zawiadował potem za panowania cesarza Domicyana prowincyą Bitynią; należał do sprzysiężenia, uknutego przeciw cesarzowi; odznaczył się w wyprawie Trajana przeciwko D e c e b a 1 u s o w i, książęciu dackie-mu i zginął w wojnie z Partami w r. 116 po Chr. — Por. Dyon Kassyusz (67, 11;

S. L)rz.

Norbert Święty (*r. 1082 —f r. 1134) założyciel zakonu Norbertanów i arcybiskup magdeburski (r. 1126 —1134); pochodził ze znakomitej rodziny frankońskiej. Miejscem jego urodzenia miało być Xanten czyli Santen nad Renem. Od młodości przeznaczony do stanu duchownego, otrzymał wykształcenie niepoślednie, a mimo to, że był kanonikiem regularnym (ob.), posiadał wiele beneficyów, idąc w tem za dosyć powszechnem wówczas nadużyciem; piastował nadto godność kapelana cesarza Henryka V. Życie N-a nie bardzo zgadzało się z regułą zakonną; lecz, gdy pewnego razu w r. 1115 piorun uderzył tuż obok niego i strącił go z konia, wziął to za przestrogę z nieba i zupełnie się odmienił; przyoblókł się w Włosienicę i w habit zakonny; przyjął święcenia kapłańskie, których dotąd nie posiadał, i oddał się modlitwie, naukom i życiu umartwionemu.—Zrezygnowawszy że wszystkich beneficyów, cały majątek po rodzicach rozdał między ubogich, poczem, upoważniony od papieża Gelazego II, w r. 1119 poświęcił się na prace apostolskie i głosił słowo Boże po wsiach i miasteczkach: wiele śmiertelnych waśni uśmierzył, wielu grzeszników z Bogiem pojednał. Przez papieża Kaliksta II poruczony opiece swego krewnego po matce, Bartłomieja biskupa z Laon, osiadł w dzikiej miejscowości Pré m o n t r é, a pozyskawszy 13 nowicyuszów, założył pierwszy klasztor swej reguły w r. 1121. — Niebawem liczba klasztorów wzrosła do kilkunastu, zwłaszcza, gdy osiedliwszy się z braćmi w Antwerpii, zbawiennym swym wpływem i gorliwością nawrócił zwolenników T a n c li el in a, herezyarchy (ob.). Mając już tyle klasztorów, udał się N. do Rzymu w r. 1126 i wyjednał zatwierdzenie swej reguły od Honory u sza II. W tym samym roku widzimy go w Spirze, spełniającego urząd kaznodziejski; obecny tamże naówczas cesarz Lotaryusz II, porozumiawszy się z legatem papieskim, kardynałem Gerardem,

19

lis. \Y1 Kr.

Red.

zamianował N-a arcybiskupem magdeburskim. Zmuszony przyjąć niepożądaną dla siebie godność, energicznie zabrał się do przeprowadzenia reform potrzebnych do naprawy stanu moralnego dyecezyi. Część duchowieństwa magdeburskiego, niechętna z tego powodu nowemu pasterzowi, wiele mu sprawiała przykrości, zbuntowała nawet przeciw niemu mieszkańców miasta. Mieszczanie jednak wkrótce się upokorzyli, przywódca zaś stronnictwa opozycyjnego, Attyk, archidyakon magdeburski, ukarany odjęciem beneficyów kościelnych, apelował do an-typapieża An akie ta II. N., na apelacyę nie zważając, w towarzystwie Lotaryusza II wyruszył w r. 1132 do Włoch, na pomoc prawowitemu papierzowi In o cent emu II, którego przy tej sposobności odwiódł od nadania cesarzowi przywileju udzielania inwestytury (ob.), uważając słusznie, żeby to było z krzywdą Kościoła i łatwoby znowu mogło doprowadzić do dawnych, w tej mierze szkodliwych nadużyć. Pracowite i pełne umartwienia życie, zarówno jak i trudy wyprawy włoskiej i klimat letni Rzymu (r. 1133) do reszty podkopały słabe zdrowie N-a; wrócił do Magdeburga chory, a po czterech miesiącach ciężkiej niemocy pobożnie Bogu ducha oddał d. 6 czerwca r. 1134. Zwłoki świętego męża spoczęły w kościele norber-tańskim N. Maryi Panny w Magdeburgu.—Papież Grzegorz XIII pozwolił (r. 1582) Nor-bertanom obchodzić święto założyciela swrego, UrbanVIII zaś w r. 1625 polecił jego officium umieścić w kalendarzu rzymskim. Gdy się Magdeburg sprotenstantyzował, Norbertanie czescy od r. 1595 usilne czynili starania, aby zwłoki świętego fundatora przenieść do Pragi; jakoż udało im się to w r. 1626. Relikwie, sprowadzone z Magdeburga, złożono uroczyście w opactwie strahowskiem obok Hradczyna w Pradze — Ludy słowiańskie w dyecezyi Magdeburskiej św. N-owi miały być nieprzchylne, tak przynajmniej opowiada E b b o, żywotopisarz św. O t-tona, apostoła Pomorzan; lecz opowiadanie to wydaje się przesadnem; przebija w niem usiłowanie podniesienia św. Ottona, a usunięcia na plan drugi N-a. Zresztą słusznie można podejrzę wrać, że stronnicy archidyakona Attyk a, źle usposobili dla arcybiskupa ludność słowiańską jego prowincyi kościelnej i usiłowali mu szkodzić, opowiadając o jego chciwości, ponieważ odbierał im rozdrapywaną przez nich własność arcybiskupstwm.

Norbert Ojciec, Kapucyn (* w Bar-le-Duc w r. 1697 — f w r. 1769), nazywał się właściwie Piotr Parisot, ale znany jest lepiej pod imieniem zakonnem, głośnem bardzo w połowie drugiej wieku XVIII, zapalony przeciwnik Jezuitów.—Prowincyał kapucynów, jako sekretarza swego, zabrał sobą N-a do Rzymu, gdzie umiał zwrócić uw⁷agę na siebie, jako człowiek zdolny. W r. 1736 kurya mianowała go prokuratorem misyi zamorskich; jako taki udał się

N. do Pondichéry, gdzie gubernator francuski, D u p 1 e i X, zaprosił go na proboszcza miasta. Przybywszy na miejsce i rozpatrzywszy się dobrze w stosunkach tamtejszych, N. zgorszył się wielce postępowaniem misyonarzy jezuickich, czyniących, w⁷edle zdania jego, ustępstwa zbyt wielkie Indom, nawróconym przez siebie, a za-chowywującym się, jak gdyby sami byli braminami (ob.), w których szaty nawet przebierali się podobno.—Rzeczywiście Jezuici pochwalić się mogli w Indyach liczbą wielką nawróceń, większą znacznie niż zakony inne, lub księża świeccy, na tejże niwie pracujący, a to głównie w skutek tego, że postępowaniem swem umieli trafiać do przekonania krajowców, nie zrażając ich surowością wygórowaną, lecz starając się wdrażać ich stopniowa do chrześciań-stwa, zachowując przytem pobłażliwość pewną, może czasem za daleko posuniętą, dla nawyk-nień i przesądów⁷ ich. To właśnie kapłani inni, surowsi, mieli im za występek wielki, a podobno i zazdrości pewnej z powndu powodzenia ich wykluczyć nie można z wystąpień przeciwko nim; wiadomo bowiem, że kapucyni zwłaszcza oddawma już starali się o wyparcie misyi jezuickich z Indyi, oczywiście na sw⁷ą korzyść.— N. powrrócił w r. 1740 do Rzymu, w celu zgnębienia Jezuitów⁷, i złożył na ręce Benedykta XIV obszerne, a bardzo surowe oskarżenie prze-ciwko nim. Skarga jego miała być rozpatrzona i załatwiona w sposób właściwy; ale N., niecierpliwy w sierdzistości sw⁷ej przeciw uczniom Lojoli, posunął się tak daleko, że nie czekając wyroku Rzymu, pomimo wyraźnego zakazu papieskiego, oskarżenie swe ogłosił drukiem p. n. „Mémoires historiques sur les misions orientales“ (1744 —1750; 3 tomy, wyd. 2-e, powiększone znacznie p. n. „Mémoires historiques sur les affaires des jésuites avec le Saint-Siège“, Lisbona 1766;    7 tomów⁷). Za karę był wytrą

cony z zakonu sw⁷ego, a do końca życia stał się celem prześladowań bezustannych i zaciekłych, których mu nie szczędzili Jezuici, oburzeni wystąpieniem jego, wdelce szkodliwem dla zgromadzenia swrego.

Norbertanie i Norbertanki, zakony nazwane od imienia sw⁷ego założyciela, św. Norberta (ob.), od macierzystego klasztoru nazywani są jeszcze po łacinie Praemonstratenses, franc. Vordre de Prémontré. —Św. Norbert był kanonikiem regularnym, a twTorząc nowe ogniska życia duchowiiego, nie miał zamiaru tworzyć zakonu nowego, lecz zreformować ten, do którego sam należał. Karność zakonna w klasztorach kanoników regularnych naówczas w powszechnym nieomal znajdow⁷ała się upadku; czego głównym powodem był brak organizacyi hierarchicznej, niejednostajne tłumaczenie reguły, obowiązującej klasztory pomienione i, co za tern idzie, lekceważenie przepisów życia zakonnego. Sw⁷. Norbert, by temu zaradzić, nakazał w założonych przez się domach ścisłe zachowanie

M,

«HP

Fig. 35. Norbertanie.

Kanonik regularny z Prémontré.

reguły św. Augustyn a, obostrzył ją nawet w niektórych punktach, zabronił dowolnego jej tłumaczenia i polecił wszystkim swoim podwładnym klasztorom zastosować się w zupełności do zwyczajów i praktyk klasztoru głównego, Prémontré; połączył nadto wszystkie domy klasztorne w jedno zgromadzenie, na którego czele postawił opata premonstrateńskiego. Posłuszeństwo, pokora, ubóstwo dobrowolne, życie wspólne, czystość, umartwianie ciała, pobożność, praca apostolska, skupienie ducha i milczenie, poprzestawanie na małem i gościnność z miłosierdziem połączona—to miały być główne cnoty braci zakonnej. — Bracia dzielą się na duchownych czyli kanoników i świeckich czyli konwersów. Niższymi od konwersów byli dar o w ani—donati—używani do posług świeckich w klasztorach; tych nowicyat trwał rok jeden, podczas gdy nowicyuszów zakonnych próba odbywać się miała dwa lata. Odzienie N-ów wełniane, koloru białego, składa się z tuniki, szkaplerza, obwiązanego pasem i kaptura. Idąc do chóru przywdziewają kapę, rodzaj płaszcza

Ä,'

Ж#

Kl,

!\\

IVv

! t’r' ä Lf .. : -

<*«ШВ

.....U

Brat laik.

(pódl. „Ilysu hist, zgromadzeń zakonnych” (t. I.)

bez rękawów, a niekiedy pod kapą noszą jeszcze komżę czyli rokietę płócienną. Braciszkowie noszą kapę koloru szarego, a nowicyusze pas skórzany, zamiast wełnianego, opaci wcale pasa nie używają. Darowani nosili ubiór kroju świeckiego, lecz jednostajnego koloru, Mięsa N.

nie jadali wcali, dopiero później poczęto zwalniać z pierwotnej surowości. — O północy wstawano do chóru na wspólne modlitwy, czyli godziny kanoniczne, prócz których obowiązani byli codziennie odmawiać t. zw. officium parmim, ku czci Matki Bożej. Mieli też własne swoje księgi liturgiczne. Życie surowe, które prowadzili N. sprawiło, że biskupi chętnie im oddawali w administracyę probostwa, a nawet inne posady duchowne, niekiedy całe kapituły katedralne np. w Rydze, Hawelbergu, Brandenburgu.—W majątkach zakonnych bywały kaplice, a przy nich także domy dla zakonników t. zw. kąrye, przeorstwa, albo probostw a.—Zakon dla swoich cnót i ducha gorliwości apostolskiej stał się odrazu bardzo popularnym, a biskupi i możni panowie, widząc jego działalność pożyteczną, chętnie przyczyniali się do coraz nowych fundacyi; fundatorowie zaś klasztorów, w których życie duchowne wiele pozostawiało do życzenia, odbierali uposażenie zakonnikom złym, a dawali N-anom; często znowu same opactwa kanoników regularnych poddawały się reformie.—W niespełna 30 lat po nawróceniu św, Norberta (ok. r. 1145) liczono prawie 100 klasztorów jego obserwy. Wszystkich zaś w ciągu wieku XII klasztorów norbertańskich było około 520; niektóre z nich liczyły po 100, nawet po 200 lub 300 zakonników. Ponad wszystkimi braćmi i urzędnikami klasztornymi stoi opat; opactwo dawniejsze, którego zakonnicy nowy założyli klasztor, miało prawa zwierzch-nicze nad nim; opat pierwszego nazywa się opa-tem-ojcem, drugiego, opatem-synem; piewszy jest z urzędu wizytatorem opactw filialnych. Klasztory grupowały się w prowincye, które nosiły nazwę circariae; delegatów zaś do wizytowania klasztorów mianowała kapituła generalna. Delegaci owi, albo wizytatorowie, byli początkowo naznaczani na pewien okres czasu, od jednej kapituły do drugiej, później urząd ich zamieniony został na urządzenie stałe, z nazwą namiestników generalnych. Głową zakonu, jak już wyżej powiedziano, był opat premon-strateński; piastuje on swój urząd dożywotnio, przyrzeka posłuszeństwo kapitule generalnej, może być przez nią sądzony i pozbawiony godności, chociaż z urzędu na niej przewodniczy. Władzą najwyższą, prawodawczą i wykonawczą zakonu, jest wyżej wspomniana kapituła generalna, czyli zebranie opatów całego zakonu. Miała się odbywać corocznie w Rrémontré, lecz z rozszerzeniem się zakonu niektórzy, zwłaszcza dalsi opaci, wyrobili sobie zwolnienie od corocznej podróży, inni znowu musieli za siebie na kapitułę posyłać swego delegata.—W XVI wieku poczęto dopuszczać do uczestniczenia w kapitule generalnej zakonników, mających stopień naukowy, naprzód z głosem doradczym tylko, potem w chakterze definitorów.—Kontrola nad zachowaniem reguły zakonnej była u N-ów bardzo ścisła, mimo to

i?

li

li

w Koimbrze.

pierwotny duch św. Norberta dosyć wcześnie zaczął wygasać i coraz bardziej ich odstępował. Nietylko opaci, lecz i prości kanonicy z pogwałceniem pokory zakonnej zaczynają otaczać się

! iff

i f Am

1Щ.

■ WJ

L ‘Ćf

*U,

II i

Fig. 36. Norbertame.

N. w ubiorze chó- Kanonik reg. od św. Krzyża rowym.

fpodł- „Rysu hist, zgromadzeń zakonnych, t. I.)

okazałością świecką. Smutny pod tym względem dał przykład opat Premonstratu Konrad (r. 1220 — 1233), że aż z tego powodu lepiej myślący zakonnicy musieli wyjednać u Grzegorza IX rozkaz zniesienia istniejących nadużyć i ułożenia t. z w. Statutu r e f o r m а с у j-nego.—Jego następca, Wilhelm II, nie był lepszy od swego poprzednika.—Obok wspaniałych klasztorów weszło w zwyczaj, budować jeszcze wspanialsze pałace opatów, którzy, pomimo ustaw wyraźnych, mają do swego użytku naczynia srebrne lub pozłacane. Powoli z roty przysięgi zakonnej wyrzucono całkowicie wyrażenia, obowiązujące do ubóstwa i życia wspólnego, a brać klasztorna tak nieraz dalece okazywała się niesforną, iż niektórzy opaci, nie mogąc sobie dać rady, rezygnowali z przełożeń-stwa.—W smutnych dla kościoła czasach wielkiego rozdwojenia na zachodzie (r. 1378 —1449) N. wyrabiają sobie przywileje obszerne od Aleksandra V i Jana XXIII, co jednak do ukrócenia niekarności wcale się nie przyczyniło. Dopiero Eugeniusz IV w r. 1438 rozkazał się zebrać kapitule generalnej i obmyśleć środki do przywrócenia zaniedbanej reguły, zwłaszcza w ubóstwie. Lecz i te usiłowania niezupełnie złe zatamować zdołały, gdyż i w czasach późniejszych czytamy z jednej strony o nadużyciach, przeciwnych regule, a z drugiej o zmianach powolnych ustaw norbertańskicli, aby je złagodzić i tym sposobem zapewnić jakie takie zapewnienie obserwie zakonnej. — Gdy tak w wielu klasztorach wygasał duch zakonny i brało górę rozprzężenia wewnętrzne, nic dziwnego, że protestantyzm znalazł i pomiędzy N-ami zwolenników.—Inną klęską dla zakonu było mianowanie od r. 1534 dla Prémontré, potem i dla innych opactw, opatów komendataryjnych, ludzi nie należących do zakonu, a trzymających opactwo dla dochodu i wyręczających się w zarządzie mianowanymi przez się wikaryuszami. Gdy nadto weźmiemy na uwagę wojny husyckie w Czechach, luterańskie w Niemczech, Inflantach, Danii, Szwajcaryi, Norwergii, gwałty hu-gonotów we Francyi, prześladowania w Anglii, wówczas łatwo wytłómaczymy sobie, dla czego wieki XV i XVI zgotowały zagładę setkom klasztorów norbertańskicli.—Z opatów późniejszych, premonstrateńskich zasłużyli się bardzo Jan Despruets (f r. 1596) i Franciszek Longpré (j- r. 1613), którzy usiłowali przeprowadzić reformy zbawienne w celu odrodzenia zakonu. Nie udało się im to w zupełności, lecz na gruncie, przez nich zasianym, wyrośli zakonnicy, który poważnie wzięli się do wykonywania reguły i statutów. — Opat Daniel Pi-cart (f r. 1599) zaprowadził reformę w swym klasztorze N. M. Panny pod Pont-à-Mousson, w Lotaryngii; dzięki usiłowaniom jego następcy, Lairuelza, do tego opactwa przyłączyły się dwa inne i utworzyły w r. 1617, zatwierdzoną przez Pawła V papieża, osobną kongregacyę reformowaną, jednak pod zwierzchnictwem głowy całego zakonu, opata z Prémontré, którym był wówczas Piotr Gosset (f r. 1635). Miał on dobre chęci zreformowania wszystkich klasztorów norbertańskicli, owszem za jego rządów zakonnicy budzą się z długiego uśpienia i podnoszą duchowo i umysłowo, Niestety stronnictwo zachowawcze, jeszcze dość silne, obezwładniało zamiary dobre gorliwych współbraci i tyle przykrości sprawiało Kongregacyi reformowanej, iż popchnęła ją do kroków, mających na celu odłączenie się od reszty zakonu. —Gdy po śmierci Gos seta na opactwo w Prémontré wdarł się znowu opat komendataryusz, w osobie kardynała Richelieu, to stało się powodem, że sam Urban VIII zezwolił w r. 1641 na decentrali-zacyę zakonu, do czego zresztą oddawna dążyły opactwa krajów poszczególnych, usiłując ograniczyć nad sobą władzę opata generalnego. Odtąd już tylko luźny związek łączy prowincye norbertańskie z macierzystym Prémontré, a ostatnie tamże kapituły w latach 1770 i 1779 składają się już tylko z samych opatów francuskich. Zresztą i w samej Francyi rozpadał się zakon, aż wreszcie Zgromadzenie narodowe położyło mu kres, konfiskując wszystkie dobra duchowne i rozwiązując kongregacye religijne (r. 1789). Ostatni opat premonstrateński, wtrącony do wię-

cyuszek, wyjąwszy osobnego na każdy raz pozwolenia kapituły generalnej. Podobne trudności stawiano i klasztorom pierwszego rodzaju tak, że ich liczba z biegiem czasu znacznie zmalała. W czasacli późniejszych życie klasztorne Norbertanek jak iNorbertanów wiele pozostawiało do życzenia pod względem zachowania reguł i ducha karności zakonnej. Wina to zresztą była ludzi, nie instytucyi, której cel—udoskonalenie siebie i umoralnianie bliźnich, był święty i szlachetny. Nie ulega też wątpliwości, że w wieku XII zakon N-ów przykładem swego życia i cnót zakonnych znakomicie wpłynął na poprawę obyczajów ówczesnych, powstrzymując w ten sposób społeczeństwo od zdziczenia i barbarzyństwa. Opactwa norbertańskie, trudniące się duszpasterstwem w parafiach sobie przydanych, wychowywały w tym celu zastępy kapłanów, nawracały resztki pogan Europy środkowej, wspierały ubóstwo jałmużnami, pilnie dopełniały ważnego na te czasy obowiązku gościnności; przez wspaniałe budowy klasztorne przyczyniały się do krzewienia smaku artystycznego. Majątki klasztorne, puszczane w dzierżawę zubożałej szlachcie, zapewniały jej byt, którego nie znalazłaby na świecie. Uczeni mieli w opatach mecenasów swych, a pomoc w bibliotekach klasztornych.

zienia w Channy, nie mając odwagi męczennika, złożył przysięgę na konstytucyę cywilną dla duchowieństwa, poczem, odzyskawszy wolność, lekcyami zarabiał na utrzymanie życia, (f w r.

1824).—Wskrzeszone w r. 1862 dwa klasztory (jeden obserwy zwyczajnej w Jouay-Monday, drugi reformowany w St. Michel pod Tarascon), ponieważ nie miały uznania rządowego, zostały zamknięte w marcu r. 1880, gdy gabinet republikański rozwiązywał kongregacye zakonne.—

Pierwszy klasztor Norbertanek założony był również przez samego św. Norberta w Prémontré w pobliżu kościoła opackiego Norberta-nów, drugi w tejże miejscowości przy kościółku świętych Gerwazego i Protazego. Podobnież i przy innych opactwach potworzyły się domy zakonnic. Ustrój wewnętrzny klasztorów żeńskich był bardzo podobny do tego, który widzieliśmy w klasztorach męskich; rządziła niemi przeorysza pod nadzorem opata lub delegowanego przezeń zastępcy. Mniszki prowadziły żywot surowszy, niż kanonicy norbertańscy. Jednak mimo tej ścisłości reguły, dziewice z najwyższych sfer towarzyskich garnęły się chętnie do zakonu, tak iż w połowie XII wieku liczono ich w różnych opactwach do 10 000. — Z początku pacierze swoje odmawiały bez śpiewu, gdyż prowadzenie chóru klasztornego ciążyło na samych tylko w pobliżu mieszkającycli kanonikach.—Chociaż wnosiły wiana bogate, wstępu- f jąc do zakonu, jednak osobnych fundacyi nie po- \ siadały, przekazując je na rzecz opactwa pod : warunkiem, że opat będzie miał pieczę o ich utrzymaniu. Taki stan wszakże trwał krótko.

Zapał pierwotny do ścisłego zachowania reguły I słabnął; ze wzrostem liczby zakonnic wzrastał j ' X i budżet wydatków opactwa, bliskie sąsiedztwo siórstr i braci zakonnych dawało powód do po- j dejrzeń i plotek. Z tych wszystkich powodów już Hugo I, następca św. Norberta, na kapitule generalnej r. 1140 postawił wniosek, od- ; dalenia klasztorów żeńskich od męskich. W sa- | mej rzeczy z Prémontré udało się przenieść : mniszki do innej miejscowości, lecz, na ogół bio- u\i rąc, sprawa była trudna do urzeczywistnienia, ' ■ ш gdyż w takim razie należało zakonnicom po-zwracać dobra, przez nie pownoszone. Postano- ! wiono zatem zamknąć furtę klasztorną dla nie-wiast i więcej ich nie przyjmować. Ale i ta- ! kiej uchwały nie można było przeprowadzić bezwzględnie, ponieważ zakonnice wytrwale praw swoich broniły.—Jeszcze pod koniec XIII wieku czyniony podział panien Norbertanek, na siostry śpiewające i odmawiające godziny kanoniczne, wskazuje, że pierwsze mieszkały w klasztorach oddalonych od męzkich i same musiały prowadzić chór zakonny, podczas gdy drugie mieszkały bez wątpienia w pobliżu klasztorów i kościołów braci, nie mając obowiązku śpiewania pacierzy. Ten zresztą drugi rodzaj klasztorów znikł wkrótce, gdyż udało się przeprowadzić zakaz przyjmowania do nich nowi-

WS-

r'rf

i JTT

i,

V|«:

ii i

Pig. 37. Norbertanki.

N. polska.    N. pierwiastkowa

(podł. „Rysu List. zgromadzeń zakonnych“, t. II.)

Norbertanie i Norbertanki w Polsce. Naj-pierwszy w Polsce klasztor Norbertanów założony był około roku 1126 pod Kaliszem, w dzisiejszej Kościelnej wsi. Prawdopodobnie byli tu Norbertanie i Norbertanki, lecz

w krótkim czasie (przed r. 1175), klasztor żeński przeniesiony został stąd do Strzelna (dawniej dyecezya włocławska, dzisiaj gnieźnień-sko-poznańska) gdzie istniał do ostatnich czasów. Również i N. ok. r. 1180 przenieśli się do opactwa benedyktyńskiego św. Wincentego pod Wrocławiem, klasztor zaś w Kościelnej wsi oddali Benedyktynom.—W wieku XVI, po zburzeniu przez protestantów opactwa św. Wincentego, zakonnikom dano klasztor po-franciszkański, a icli opat wrocławski otrzymał liczne przywileje od cesarzów; opactwo to zsekularyzowane zostało w r. 1810. Był również na Śląsku klasztor żeński reguły św.

wińskiego po Kanonikach Regularnych, gdzie przebywały do r. 1902. — Klasztor w Żukowie, o półtrzeciej mili od Gdańska, założony dla N-ek przez Mestwina Starego, księcia pomorskiego, w r. 1210, a po zniszczeniu go przez pogańskich Prusaków w r. 1224, odbudowany ok. r. 1226 przez Świętopełka. Odbierały tu wychowanie księżniczki pomorskie, niektóre wstępowały też do zakonu, iune w wieku późniejszym osiadały przy nim na de-wocyi, stąd też był on przez swe protektorki hojnie uposażony.—Rząd pruski, zabrawszy tam-tę część kraju, skonfiskował dobra zakonne, przeznaczywszy wzamian kompetencyę, a w r. 1834 rozwiązał całe zgromadzenie.—Klasztor w Imbramowicach (dyec. Kielecka) założony ok. r. 1225 dla N-ek, w r. 1418 przeniesiony do Buska, lecz po latach 70 napowrót im oddany, istnieje dotąd. Do r. 1864 posiadały tu zakonnice 4-klasową pensyę żeńską.—Klasztor w Krzyżanowicach nad Nidą (dyec. Kielecka) istniał już przed r. 1241. Po klęsce tatarskiej sprowadzono tu powtórnie zakonnice ze Strzelna; w r. 1418 przeniosły się do Buska, a w Krzyżanowicach pozostało jedynie probostwo norbertańskie, zależne od opactwa Witowskiego w Galicyi, założone ok. r. 1410 przez Władysława Jagiełłę dla N-ów, zniesione w r. 1782 podczas ogólnej kasaty w państwie austryackiem za Józefa II. — Klasztor N-ek w Łęczycy fundowany w r. 1609 przez miejscowego kasztelana Mikołaja Szcza w i ń-s ki ego, zniesiony w r. 1819.—Wreszcie klasztor żeński tegoż zgromadzenia w Bolesław-c u (pow. wieluński, dyec. Włocławska) powstał skutkiem osiedlenia się tu panien N-ek, które uciekły z Czarnowąsa przed Szwedami i przed zarazą morową ok. r. 1646. w r. 1765 było tam jeszcze 12 zakonnic; co się zaś później stało z kościołem i klasztorem bolesławieckim, niewiadomo. —Por. Ks. W. Knapińskiego „Św. Norbert i jego zakon“, (Warszawa

Ks. Wl. Kr.

Norberta we wsi Rybniku, założony ok. r.

1211, przeniesiony do Czarnowąsa ok. r. 1227, zależał od opata wrocławskiego. Zakonnicami w nim były przeważnie polki. Zniesiony w r.

Opactwo hebdowskie, przedtem

1810.

brzeskie, założone prawdopodobnie pod miastem Brzeskiem niedaleko Bochni, pomiędzy r.

Opactwo

1141 a 1170, skąd po założeniu Brzeska Nowego (w Miechowskiem), przez samychże zakonników, przeniesione zostało ok. r. 1279 do siedziby nowej; w w. XV jeszcze raz przeniesione do Hebdowa, istniało tam do r. 1819.

Norblin de la Gourdaine Jan Piotr, malarz francuski, (*r. 1745 w Misy-haute-Yonne [Basse-Bourgogne],— f d. 23 Lutego r. 1830 w Paryżu), uczeń J. Cas ano vy w Dreźnie, odznaczony był w akademii nagrodą wielką. Ks. Adam Czartoryski sprowadził go w r. 1772 do Polski, jako nauczyciela rysunków dla dzieci swoich.—N. zdobył sobie w Warszawie wzięcie wielkie. Zasypano go zamówieniami; król Stanisław August obdarzył go tytułem malarza nadwornego, sejm zaś nadał mu szlachectwo polskie. N. ze sposobu malowania należy do szkoły Watteau (ob.); robił portrety, obrazy rodzajowe, historyczne i dekoracye, któremi ozdobił pałac w dawnych Powązkach Izabeli ks. Czartoryskiej, świątynie w Arkadyi pod Nieborowem, gdzie na suficie namalował obraz —

Zwierzynieckie, na przedmieściu Krakowa, założono pomiędzy r. 1149 a 1164; były tu pierwotnie dwa klasztory, jeden dla braci, drugi dla sióstr. W r. 1241, skutkiem nawały tatarskiej, osada albo zginęła od miecza, albo może rozpierzchła się, klasztor i kościół spłonęły. Po przejściu Tatarów wróciły zakonnice, a chociaż istnienie ich ze względów ekonomicznych wcale świetne nie było, przetrwały długie czasy i miały w swem gronie osobistości świątobliwe, jak Judytę (f r. 1255) i błogosławioną В r o n i sł a w ę.—W wieku XVII przełożona, Dorota Kątska, wielce się zasłużyła podniesieniem z upadku kościoła i zabudowań klasztornych, założyła nadto i uposażyła nowy klasztor św. Norberta w samym Krakowie (r. 1636 —1643), zamknięty w r. 1803. Kon- 1884). went zwierzyniecki istnieje do czasów obecnych, a jego przełożona nosi tytuł ksieni czyli opałki. — Opactwo Witowskie, założone ok. r.

1179 w Witowie niedaleko Piotrkowa trybunalskiego, przez Wita biskupa płockiego, który tu osadził N-ów i N-anki. Te zaś wkrótce przeniesione zostały do Buska, gdzie Dersław, brat pomienionego biskupa, zbudował dla nich klasztor i uposażył go pomiędzy rokiem 1179 a 1190.—Klasztor w Busku zniesiony w roku 1819, a zakonnice w. r. 1820 osadzono w re-zydencyi po-paulińskiej w Pińczowie, skąd trzy przy życiu pozostałe przewieziono w r. 1864 do Imbramowic.—Wspomniony Wit, biskup płocki, założył jeszcze drugi klasztor dla N-ek pod Płockiem pomiędzy r. 1160 a 1179; na pócząt-ku wieku XVII przeniesiony do nowych zabudowań bliżej miasta. Stąd, po kasacie w r. „Jutrzenka, prowadząca konie Apollina“ i t. p. 1819 zakonnice przewieziono do klasztoru Czer- | Oprócz tego N. był biegłym rytownikiem. Zbiór

jego sztychów został wydany w Paryżu; niektóre z nich są podpisane literą W (Warszawa). Jedną z prac jego, bliżej nas obchodzących jest serya p. n. „Costumes polonais“. N. miał w Warszawie szkołę malarską, z której wyszli: M. Płoński, A. Orłowski, J. Rustem i in. W r. 1804 powrócił do Paryża. — N. Seba-s t y a n Ludwik Wilhelm, syn poprzedniego, (*w Warszawie w r. 1796,—f r. 1884 w Paryżu, gdzie stale zamieszkiwał). Od r. 1823 był uczestnikiem „Salonów“ tamtejszych, wystawiając obrazy treści historycznej i mitologicznej. W r. 1859 został odznaczony orderem Legii honorowej.

Norcia (w starożytności Nursia), miasto we Włoszech, w prowincyi Perugia, obwodzie Spoleto, w Apeninach Rzymskich położone; siedziba biskupa, posiada liceum i gimnazyum, szkołę techniczną i seminaryuni; mieszk. liczy 3 726 (r. 1881), którzy zajmują się przeważnie chowem świń. N. jest miejscem urodzenia wodza rzymskiego Sertoryusza i św. Benedykta.

Dr. J. Г.

K. U.

Norcini i Perci ani; przydomek ten dawany bywa różnym chirurgom włoskim, pochodzącym z miasto Norcii (ob.), albo z miejscowości pobliskiej Castello dei Preci, którzy słynęli od wieku XV do końca XVIII, jako operatorowie biegli w wykonywaniu zabiegów takich, jak operowanie przepuklin, wycinanie kamieni pęcherzowych, usuwanie zaćmy i zwężeń cewki moczowej, a także z powodzeniem szczególnem uprawiający operacye plastyczne (por. Chirurgia piast.), w których wykonywaniu celowali, odgrywając rolę dość wybitną, głównie we Włoszech, ale także i w krajach ościennych. Wielu z nich nie osiedlało się nigdzie, lecz wiodło żywot koczowniczy, zapędzając się nieraz daleko po za granice ojczyzny.—Dzieje sztnki lekarskiej wyliczają imiennie blizko 30 rodzin chirurgów z tej okolicy Kalabryi pochodzących, w których z ojca na syna przechodziła zwykle umiejętność operowania. Większość ich, wyuczywszy się jej czysto mechanicznie i nie posiadając nauki roz-leglejszej, wykonywała sztukę swą rzemieślni-czo, niektórzy wszakże, lepiej uzdolnieni, a wiedzy chciwsi, umieli zdobyć sobie wykształcenie lekarskie i chirurgiczne wcale niepoślednie, a uzyskiwali sobie nadto stanowiska lekarzów przybocznych, papieskich lub książęcych, jak np. Benedetto da Norcia w wieku XV, naprzód lekarz przyboczny papieski w Rzymie do r. 1447, potyrn w Medyolanie takież samo stanowisko zajmujący na dworze Franciszka Sforzy, który go zaszczycił godnością senatora, autor kilku dzieł napisanych po łacinie. Z Norcyi pochodził też chirurg florencki А. В e-n e V o 1 i, czynny na początku wieku XVIII, słynący jako szczęśliwy operator zaćmy, autor kilku rozpraw okulistycznych i chirurgicznych w języku włoskim. — Ostatnim, wybitniejszym chirurgiem, z Norcyi pochodzącym, był A. Cat ani, autor pracy o cewnikach, wydanej w r. 1783.— Por. G. B. Fabbri „Della litotomia antica e dei litotomi ed oculisti Norcinie e Preciani“ (Bolonia

1870) i H. Haeser „Lehrb. der Gescb. der Med.“ (wyd. 3-e, t. I, str. 786).

Nord, najdalej na północ wysunięty departament Francyi, utworzony z części Flandryi, Hennegowii i Cambresis. Jest to długi i przeważnie wąski płat ziemi, ciągnący się wzdłuż granicy belgijskiej; długość jego wynosi 184 km., szerokość nad morzem 33 km., pod Ar-mentières 6 km., w części południowej 60 km. Północno-zachodnią granicę jego stanowi morze północne, północną i wschodnią Belgia, południową dep. Pas-de-Calais. Brzeg morski jest niski i piasczysty, znajdują się na nim dwa porty, Dunkierka i Gravelines. Dalej od morza położona część departamentu stanowi też przeważnie płasczyznę niską; tylko w części południowo-wschodniej znajdują się wzgórza, dochodzące do 266 m. Większa część departamentu leży w dorzeczu Skaldy, która wraz z dopływami swemi: Sensée, Scarpe i Lys płynie przez środkową część departamentu; przez wschodnią płynie Sambre do Mozy, przez północną Aa i Yser wprost do morza. Klimat w N. jest umiarkowany i dosyć wilgotny; ciepłota przeciętna w ciągu roku wynosi 10.2°; w zimie 3.12°, latem 17.8°; ilość opadów atmosferycznych 670 mm. (w Lille), dni słotnych od 175 do 258 rocznie. Gleba jest bardzo żyzna, należycie nawodniona i znakomicie uprawiona. Obszary, niegdyś bagniste, są już przeważnie osuszone i zdatne do uprawy; dotyczy to m. in. t. zw. ziemi Watteringhe w okręgu Dunkierki, która należy teraz do najżyzniej-szych części departamentu.—Pod polami i ogrodami jest 383 925 hektarów; łąki zajmują 95106 hektarów, lasy 42 781, nieużytki i pastwiska 2 550. Naj ważniej szemi płodami rolnictwa są: zboże, zwłaszcza pszenica (r. 1894: 3 259 305 hl.) i owies (r. 1894: 3 546 032 hl.), ziemniaki, rośliny strączkowe, buraki cukrowe (r. 1893: 18,2 mil. centn. metr.), chmiel (12 068 cent. metr.), len (28 400 centn. metr.), konopie rzepak, tytuń (13 536 centn. metr.), cykorya, warzywa. — Chów zwierząt domowych jest bardzo rozwinięty; w r. 1897 liczono 278 949 sztuk bydła, 86 661 owiec, 83 578 koni, 80177 świń, 17 028 kóz, 2 264 mułów, 1580 osłów. Pod względem produkcyi mleka N. zajmuje jedno z pierwszych miejsc we Francyi (r. 1897: 4561 000 hl. mleka, 12 milj. kg. masła). W r. 1897 znajdowało się też w departamencie 8 400 rojów pszczół, wytwarzających 66 000 kg. miodu i 13 000 kg. wosku. Rybołówstwo na rzekach i przy brzegu morskim przynosi dochód duży, połów śledzi i dorszów dochodzi też do znacznych rozmiarów.—W r. 1894 zawinęło do portów Dunkierki i Gravelines 189 statków, zajmujących się połowem ryb na pełnem morzu, i przywiozło 5.15 milj. kg. dorszów i 130 000

kg.~ śledzi. —Departament N. zajmuje we Fran-cyi 1 drugie miejsce pod względem produkcyi węgla; wynosiła w roku 1897: 5 201 877 tonn, wartości 50 mil. franków. Ilość tę wydobyło 22 520 robotników w 15 kopalniach. Węgla tego jednak nie starczy na potrzeby miejscowe (r. 1897: 6 574 900 tonn). Oprócz węgla wydobywają tu jeszcze: marmur, wapno, kredę, glinkę i kamień budowlany. Ze źródeł mineralnych zasługuje na wyróżnienie Saind-Amand.

nie; po domach również robią tu dużo koronek i płótna. Oprócz wymienionych wyżej gałęzi przemysłu wyróżnić należy jeszcze: piwowar-stwo (1 700 browarów z produkcyą 3 milj. hektolitrów piwa), gorzelnictwo, garbarstwo i młynar-stwo.—Równolegle z przemysłem rozwinął się w dep. N. i handel; w handlu pracuje 16,3$ mieszkańców; patentów na przedsiębiorstwa handlowe wydano w r. 1894: 94 428. Obroty 6 odziałów Banku Francuskiego w r. 1894 wyniosły 970 milj. franków, co stanowi ¹/lb obrotów całego Banku. Handel zagraniczny skupia się głównie w portach Dunkierce i Gravelines . W roku 1894 okrętów zamorskich wpłynęło do Dunkierki 1811 o 1 163 209 ton-nach ładunku, do Gravelines 126 o 19 581 ton-nacli; wyszło zaś z Dunkierk: 1 037 okrętów o 440 527 tonnach ładunku, z Gravelines 80 o 2 846 tonnach. Żegluga przybrzeżna jest też bardzo rozwinięta; statki przybrzeżne przywiozły w r. 1893: 141 000 tonn ładunku, wywiozły zaś 338 000 tonn. Głównemi przedmiotami wywozu są produkty departamentu, surowe i fabryczne, przywozu zaś: sól, wino, owoce, drzewo, zboże, węgiel, wełna, juta. Handlowi służy gęsta sieć dróg naturalnych i sztucznych: oprócz 256 km. rzek spławnych, dep. N. posiada 260 km. kanałów, 1275 km. dróg żelaznych i 528 km. bitych.—Pod względem administracyjnym, departament dzieli się na 7 okręgów (iarrondissements): Avesnes, Cambrai, Douai, Dunkerque, Hazebrouck, Lille i Valenciennes. Stolicą jest Lille.—Por. Brunei, Mordacq i Lecoq „Géographie générale du département du Nord“ (Lille 1884); „Annuaire statistique de

ig r.

Ludność departamentu wynosi 1866 994 mieszk. (r. 1901), t. j. 323 na km. kw. Wzrasta ona bardzo szybko (r. 1891: 1 736 341 mieszk., r. 1881: 1 603 259 mieszk., r. 1872, 1 447 764 m.); pod względem gęstości zaludnienia dep. N. zajmuje drugie miejsce we Francyi (po dep.

Sekwany). Pod względem pochodzenia, mieszkańcy części północnej są Flamandami, części południowej Wallonami; znaczna większość jednak używa języka francuskiego i tylko 10% mówi po flamandzku.—W r. 1891 na 1 736 341 mieszk. było w dep. N. 1440 364 obywateli francnskicli i 295 977 cudzoziemców (głównie Belgijczyków: 289 528).—Pod względem oświaty departament N. ustępuje większości pozostałych departamentów. W. r. 1894 na 1000 mieszkańców 64 nie umiało czytać ani pisać.

Szkół początkowych było w roku 1895:    1 478,

liczących 265 021 uczniów obojga płci; szkół średnich 20 (r. 1894). W Lille znajduje się uniwersytet, liczący do 1 200 studentów; oprócz tego departament posiada kilkanaście szkół zawodowych, jak oto: szkoły wyższe, rolniczą i handlową w Lille, rzemieślniczą w Roubaix,

Nordalbingia. Nazwa ta oznaczała pierwotnie cały kraj, położony na północ i wschód od Łaby. Mieszkali tu naprzód zapewne Cyin-browie, później Sasi; nazywano też kraj ten Saxonia transalbina. Karol Wielki podbił N-ę aż do Eidery (r. 804) i przyłączył ją do państwa Franków. Rozpadła się wtedy N. na kraje: Holsztyn na północy, Storm a rn na południu, Dittmarschen na zachodzie; Wa-grya została jeszcze w posiadaniu Słowian. Później ziemie te wpadły w ręce Duńczyków; w r. 934 odebrał je Henryk I i założył dwie nowe marchie: Szlezwicką aż do SzJei i Saską (od strony Wagryi aż do Trawy). O t-ton I zajął Wagryę i całą N-ę (t. j. Jutlandyę) aż do Ottensundu (r. 936). Jutlandya jednak nie została długo w ręku cesarzy; w r. 1 035 i Szlezwig ustąpiony został Duńczykom przez Kondrada II. Dalsze dzieje N-i ob. Szlezwig i Holsztyn. —Por. Jansen „Paléographie der Cimbrischen Halbinsel“ (Stuttgart 1886).

Armentières i Maubeuge, górniczą w Douai i in.—Pod względem przemysłu dep. N. zaj- la France“, muje pierwsze miejsce we Francyi. W r. 1896 czynnych było w departamencie 4 001 zakładów, poruszanych maszynami parowemi o sile 173 917 koni par.    Naj ważniej szemi gzłęziami prze

mysłu są: metalurgia, zatrudniająca około 26 000 robotników w hutach i stalowniach (produkcya w r. 1894: 224116 tonn żelaza surowego,

293 918 tonn sztabowego i blach, 114 068 tonn stali) i 37 000 w fabrykach i warsztatach mechanicznych; fabrykacya porcelany, fajansu, szkła i zwierciadeł (produkcya wartości 19 milj. franków), papieru (za 1 milj. franków), świec (2,3 milj. fr.), mydła (5% milj. fr.), chemikaliów, cukru (w r. 1894:    91 cukrowni wyrobiło

Nordau Maks S z y m o n, pisarz współcze-

136 388 tonn), wreszcie przemysł tkacki, nadzwyczaj rozwinięty. Obejmuje on przędzalnie i tkalnie bawełny (1 389 280 wrzecion, 1 800 warsztatów mechanicznych i 1 200 ręcznych), wełny (1 717 729 wrzecion, 20 000 warsztatów mechanicznych i 14 000 ręcznych), lnu, konopi i juty (455191 wrzecion, 9 930 warsztatów mechanicznych i 6250 ręcznych), jedwabiu (3500 wrzecion. 650 warsztatów mechanicznych i 170 ręcznych) i innych materyałów (9 974 warszta-    sny niemiecki, pochodzenia żydowskiego, (* d.

tów mechanicznych i 10 417 ręcznych); należy    29 lipca r. 1849 w Peszcie), syn talmudzisty

tu zaliczyć jeszcze liczne farbiarnie i blichar-    uczonego, rozpoczął działalność literacką jeszcze

llinl.

К. В

na ławie uniwersyteckiej, jako współpracownik dziennika „Pester Lloyd“. Po ukończeniu nauk lekarskich w mieście rodzinnem (rok 1872), wyjechał za granicę i koczując z miejsca na miejsce, zwiedził w przeciągu kilku lat całą nieomal Europę. Owocem tych wędrówek były zajmujące, acz niegłębokie, pisane błyskotliwym stylem felietonowym szkice i „studya“: „Vom Kreml zur Alhambra. Kulturstudien“ (Lipsk 1879 2 t.—wyd. 3-ie 1889); „Aus dem wahren Milliardenlande. Pariser Skizzen und Bilder (1878, 2 t., wydanie 2-e 1881); „Paris unter der dritten Republik“ (wyd. 3-ie 1880).—Po powrocie do Pesztu (г. 1878) praktykował tam pewien czas jako lekarz, ale już w r. 1880 przeniósł się na pobyt stały do Paryża, gdzie się oddał wyłącznie dziennikarstwu i literaturze.— Ogłosił drukiem kilka słabych powieści („Die Krankheit des Jahrhunderts“, Lipsk 1889, 2 t.; „Gefühls-Komödie“ Wrocław 1891,—przełożona na język polski p. n. „Komedya uczucia“. Wyd. A. Zonera w Łodzi 1900), kilka słabszych jeszcze komedyi i dramatów („Die neuen Journalisten“ 1880; „Der Krieg der Millionen“ 1882; „Das Recht zu leben“, wyd. 2-ie 1894, i inn.), zbiorek nikłych nowelek p. n.: „Seifenblasen“, i poza kołem czytelników „Neue Freie Presse“, którego to dziennika jest korespodentem i felietonistą, byłby nieznany szerszemu ogółowi, gdyby nie rozgłos, który pozyskały jego studya publicystyczno-krytyczne. Są to: „Die konventionellen Lügen der Kulturmenschheit“ (Lipsk 1883) — książka która w ciągu lat dziesięciu miała 15 wydań; — „Paradoxe“ (wyd. 4-e 1886), „Entartung“ (Berlin 1892,    2 t. ); „Seelen-

Analysen“, „Psychophysiologie des Genie und Talents“; „Vues du dehors. Essai de critique scientifique et philosophique“ (w „Bibliotèque de la philosophie contemporaine“ Paryż 1903). W pracach tych N. z miną poważnego badacza obrabia różnorodne tematy społeczno-obyczajowe, literackie, estetyczne, imponując czytającej gawiedzi filistrów, obliczoną z góry na efekt paradoksalnością swych poglądów oraz stanowczością, z którą w imieniu „nauki“ wydaje sądy o najzawilszych zagadnieniach. Rzekomą naukowością swych argumentów oszołomią czytelnika bezkrytycznego, który nie dostrzega płytkiej felietonowości autora, zamaskowanej dużą istotnie erudycyą, zręczną dya-lektyką i niepoślednim talentem pisarskim. Stosunkowo najgłębszym jest N. w „Kłamstwach konwencyonalnych“, w których jaskrawo odmalował całą sieć fałszu, pozorów i obłudy, oplątującą życie człowieka ucywilizowanego, współczesnego. Zwolennik bezkrytyczny L o m-brosa(ob.), zastosował jego teoryę w głośnem swein dziele „Zwyrodnienie“ do dziedziny twórczości literacko-artystycznej, i, oparty na tej kli-niczno-psychiatrycznej metodzie, dopatrzył się cech typowego zwyrodnienia w głównych przedstawicielach literatury i sztuki drugiej połowy

Encykl. rnwsz. llustr. Ser. II Zesz. 19b. T. III.

XIX wieku: Ibsenie, Tołstoju, Wagnerze, R u s к i n i e, Nietzschem, Zoli nawet, zakwalifikowawszy ich wraz z ich utworami do szpitala obłąkanych. T. zw. modernizm we wszystkich jego postaciach i nazwach jest według N-a wytworem bądź pozowania i blagi, bądź liisteryi i niemocy nerwowej (ob.) W „Psychofizyo-logii geniuszu i talentu“ N. odmawia artystom i poetom, chociażby największym, praw do ge-nialności, geniuszami mogą być tylko ludzie myśli i czynu (rozumu i woli). Talent nie jest szczególnym darem niebios; wszyscy ludzie normalni mogą go posiąść, należy tylko odpowiednio kształcić ich zdolności od dziecka. Takich i tym podobnych poradoksow i bredni pełno jest w utworach pseudo-naukowych N-a. Niezależnie od swej działalności literackiej uczestniczy także czynnie w tak zwanym ruchu syonistycznym żydowskim i jest jednym z głównych wodzów tego stronnictwa, dążącego do odbudowania państwa żydowskiego, jeśli nie w Palestynie, to chociażby w Ugandzie. Jedną z mów jego agitacyjnych przełożyła na język polski H. Jasinowska p. n. „Syonizm i jego przeciwnicy“ (Warsz. 1900).

Horden, miasto powiatowe w Hannowerze, w regencyi Aurich, nad kanałem Berumskim, o pół mili od morza, przy drodze żel. z Emden do Wittmund. Posiada 4 kościoły, gimnazyum, szkołę realną i kilka fabryk. Mieszkańców 6794 (r. 1895).

Nordenberg, malarz szwedzki, (*w Gansjoe [Bleking] w r. 1822), kształcił się w akademii Sztuk Pięknych w Stockholmie, następnie w Düs-seldorfie pod kierunkiem Tide manda. Przebywając przez lat kilka kolejno w Szwecyi, w Paryżu, Rzymie i Neapolu, osiadł wreszcie około r. 1859 w Düsse!dorfie. Sceny z życia ludu szwedzkiego służyły mu przeważnie za temat do obrazów. Najbardziej znane śród nich są: „Uroczystość obchodzona w połowie lata w Leksand“, „Wesele w Vaerend“, „Pierwsza podróż“ i t. p.. Syn jego Henryk jest malarzem rodzajowym.

Nordenfelta działa szybkostrzelne, nabijane z tyłu, posiadają zamknięcie trochę nieskładne, ale zato budowy bardzo prostej, i pewnie działające,które bez narzędzi pomocniczych wszelkich daje się łatwo rozbierać i składać. Fig. 38 na str. 162 przedstawia takie działo zamknięte. Zamek składa się z właściwej zapory zamykającej a, na której powierzchni tylnej posuwa się klin b z wycięciami w kształcie ogona jaskółczego c. Otwarcie zamku następuje wskutek obracania drążka ręcznego d z kulisą e, około punku stałego f. Przy tym obrocie kulisa g ciśnie czop klina na dół, a zarazem i sam klin tak długo, aż czop ten osiądzie na drugim końcu wycięcia kulisy, przyczem osadki klina wyjdą ze swych siedlisk w otworze klina. Przez obracanie daL sze kulisy, a tern samem i klina i z nim razem połączonej zapory, następuje zupełne otwaicie

20

działa (ob. fig. 39). Wskutek posuwania się naprzód klina na zaporze, następuje równocześnie naprężenie zamknięcia, gdyż skośne płaszczyzny li klina, wpychają napo wrót czopik uderzający i po jego nasadzie /.', a tym sposobem naprężają sprężyny płaskie l. Drążek odciągający m służy

M. H.

WmWA

lljll

Fig. 38.

Zamek działa Nordenfelta zamknięty.

zarazem do tego, aby czopy utrzymywać silnie w ich położeniu naprężonem, przyczem hak n pod działaniem drugiego ramienia sprężyny o, układa się pod nasadą czopa. Wystrzał następuje samoczynnie, albo przez łapę p kulisy, albo przez naciąganie sznura q, ale w tym razie na-

⁴Ą.

\

1: /

^///

§FI

гам

Wm

wm

mm

XX

HM

M II.

Fig. 39.

Zamek działa Nordenfella otwarty.

leży drugie ramie drążka odciągowego poruszyć w tył. Wyrzucania wystrzelonej osłony metalowej naboju dokonywa dwuramienny wyrzut-nik r, około r obracający się

poruszany

przez ramię zewnątrz rury wiszące, o które to ramię, przy otworzeniu zamknięcia, odbija się łapa drążka ręcznego.—Działa z tego rodzaju zamknięciem bywają kalibru 3.2, 3.8, 4.2, 4.7, 4.9, 5.7, 6.1, 6.3, 7.5 i 19.7 centymetrów. Długość rur powinna być do nich odpowiednio dostosowana. Działo np. 5.7 cm. może posiadać rury 7-iu rozmaitych długości. Że działa takie są praktyczne w zastosowaniu, świadczy o tem У przyjęcie ich w wielu wojskach lądowych, jak i w marynarce.

Nordenfelta kartaczownica. Tak nazywa się kartaczownica, wynaleziona przez inżyniera szwedzkiego i pyrotechnika Thorstena Nordenfelta (* r. 1844). Budowa jej bywa rodzaju trojakiego: 1) kartaczownica ręczna, 2) kartaczownica jednocalowa, 3) działo szybkostrzelne. Kartaczownica ręczna zbudowana jest na kaliber strzelb, używanych w wojsku pieszem, może być o jednej lufie, albo mieć ich więcej, aż do 12, a to zależnie od tego, jaki wymagany jest ciężar całkowity broni. Kartaczownice o pięciu lufach są to działa, przeznaczone do użytku na okrętach, umieszczane bywają w koszach masztów, by z góry zasypywać pociskami gęste-mi przeciwnika.—Kartaczownic jednocalowych (25.4 milimetrów) znajduje się 6 modeli rozmaitych, z których najwięcej rozpowszechnione są czterolufowe, zastosowane przez marynarkę angielską do obrony przeciw napadom torpedowców. Kartaczownice takie składają się z 4-h luf obok siebie ułożonych, każda z nich zaopatrzona jest w zamek oddzielny, a umocowane są na ramie wspólnej. Wszystkie 4 zamki obsługuje się równocześnie za pomocą drążka, który odchyla się na bok, a także daje się poruszać naprzód i w tył. Po dokonanym wystrzale, drążek ten znajduje się na przodzie, poczem powoli wprowadza się go w położenie tylne, wskutek czego lufy równocześnie otwierają się, a puste osłony nabojów samoczynnie wypadają. Poruszając drążek z powrotem, lufy równocześnie nabijają się, i są gotowe do strzału nowego. Przy ruchu końcowym drążka, następuje wystrzał z luf z jednej po drugiej, w pauzach, które można wszakże tak skrócić, że wystrzał podobny jest do jednej salwy. Na przyrządzie tym znajduje się w tyle lejek, służący do zasilania luf nabojami. Broń tego rodzaju znalazła zastosowanie w marynarkach Anglii, Włoch, Austryi, Rosyi, Turcyi, Hiszpanii, Szwecyi i w krajach zaeuropejskich.

Nordenflycht J a d w i g a Karolina (* w Stokholinie d. 28 listopada r. 1718—f w Lu-gnet [Uppland] d. 29 czerwca r. 1763) poetka szwedzka, u swoich ceniona, krzewicielka wybitna klasycyzmu francuskiego w ojczyźnie swej. Była córką urzędnika Izby skarbowej, wychowanie i wykształcenie otrzymała bardzo staranne, a wcześnie już okazywać zaczęła zdolności poetyckie i usposobienie namiętne i czułe. Jako panna 16-letnia, ulegając woli

odbył podróże na Szpicberg, jako uczestnik wypraw naukowych T o r e 11 a. Trzecia wyprawa szwedzka do Szpicbergu odbyła się już pod kierownictwem N-a; zbadano wtedy część południową i południowo-wschodnią wyspy, poprawiono jej mapę i dokonano wielu ciekawych spostrzeżeń, dotyczących flory i fauny tych okolic. W r. 1867 uniwersytet w Helsingforsie powołał N-a na katedrę geologii; jednak nie został na tern stanowisku zatwierdzony.—W r. 1868 N. wyruszył po raz czwarty do Szpicbergu, na parowcu „Sofia“. Sam i towarzyszący mu uczeni zbadali wtedy szczegółowo układ geologiczny Szpicbergu i dokonali szeregu sondowali, którym zawdzięczamy odkrycie wielu nowych gatunków zwierząt i roślin morskich. W dniu 19 września r. 1868 „Sofia“ dotarła do 81°42' szer. półn.; do tej szerokości nie doszedł był żaden z poprzedników N-a. —Kosztem kupca z Göteborg a, Oskara Dickson a, w r. 1870 N. pojechał do Grenlandyi. Zapuścił się tam wraz z prof. Berggrenem w głąb lądu na 45 km., napotykając wszędzie tylko olbrzymie pola lodowe, pokryte rozmiękłym śniegiem. Na wyspie Disko znalazł trzy największe ze znanych dotąd meteorytów (ob.), które ocenił na 50 000, 20 000 i 9 000 funtów wagi. Opis podróży tej wydał N. p. n.: „Redogörelse fören expedition till Grönland ar 1870“ (Stokholm 1871). —W latach 1870-72 N. był posłem do sejmu szwedzkiego i należał do stronnictwa liberalnego. W roku 1872 wyruszył po raz piąty na Szpicberg, tym razem z zamiarem spędzenia zimy na tej wyspie. Na wyprawę tę rząd udzielił mu dwuch okrętów wojennych: parowca „Polhem“ (kapitan P a 1 a n d e r) i brygu „Gladan“ (kap. Kr u sens tern). Podróż niezbyt się udała: we wrześniu dojechano zaledwie do zatoki Mossela, gdzie trzeba było przezimować. Zbadano tylko jedną z Siedmiu wysp, najdalej na południe położoną. Po powrocie ze Szpicbergu, Dickson dostarczył znów N-owi środków do nowej podróży podbiegunowej, która skierowana została do uścia Obi i Jeniseju.—W le-cie r. 1875 N. wyruszył z kilkoma uczonymi na statku „ Proeven“ na morze Karskie i w sierpniu zatrzymał się przy uściu Jeniseju. Po drodze zatrzymywano się przy Nowej Ziemi i wyspach Wajgacz i Jałmała, gdzie naturaiiś-ci dokonali wielu spostrzeżeń. Przy uściu Jeniseju wyprawa podzieliła się na dwie części; docent Kjelmann z jedną wrócił na statku „Proeven“ morzem do kraju, N. zaś z dwoma uczonymi i trzema marynarzami podpłynął łódką w górę Jeniseju, potem zaś przez Peters-

zakochała się w pastorze młodym, J. Fabri-c i u sie, zabawiającym się literaturą i również poetycznie usposobionym. Rodzina jej była przeciwna małżeństwu temu, doszło jednak w r. 1741, ale już po siedmiu miesiącach została wdową. Osiadła wtedy na wsi w pobliżu Stokholmu i, opłakując stratę męża, napisała szereg głęboko odczutych elegii, które wydała następnie p. n. „Den sórjande turturduf-van“ („Bolejąca turkawka,“ Stokholm 1743).

Od r. 1744 zamieszkała w stolicy szwedzkiej i wydawać zaczęła rocznik poetyczny „Qvin-ligt tankespel“ („Gra myśli niewieścich“ 1744—

1750), oprócz tego gromadziła wkoło siebie literatów i przyjaciół literatury, założyła nawet rodzaj towarzystwa literackiego pod mianem „Utile dulci“, które w latach 1759 i 1762 wydawało swe prace zbiorowe p. n. „Vitterhets-arbeten“. W r. 1761 zakochała się namiętnie w młodszym od siebie J. F i scher stroni i e, a nie doznając wzajemności, usiłowała utopić się z rozpaczy w jeziorze Maelar, wydobyto ją wprawdzie z wody, ale wkrótce potem zmarła.—Z licznych jej tworów poetyckich innych, które wszystkie ogłaszała pod nazwiskiem swym panieńskim, wymienić, jako najlepsze, można jeszcze: „Tankar om Skalde-konstens nytta“ („Myśli o pożytku poezyi“ 1744) i epos „Det frälsta Svea“ („Szwecya ocalona“

Rud.

1746). Wydanie zbiorowe, ale nie zupełne, dzieł jej ogłosił Hansell i w r. 1852, wybór zaś poezyi w przekładzie niemieckim wydał F. O. Nordenflycht (Berlin 1859), życiorys jej ogłosił J. Krause w r. 1895.

Nordenskjöld (wym. Nordenszeld) Nils Adolf Ery k, baron, słynny geograf, geolog i podróżnik szwedzki (* d. 18 listopada r. 1832 w Helsingforsie j d. 13 sierpnia r. 1901 w Stokhol-mie). Był synem Nilsa Gustawa N-a, uczonego geologa, naczelnika górnictwa w Finlandyi.

Lata dziecinne spędził w posiadłości ojca, Fru-garde, w Nylandzie, gimnazyum skończył w Borgo, gdzie wielki wpływ wywierał na niego poeta Run e b erg (ob.), jeden z jego nauczycieli.

W r. 1849 wstąpił do uniwersytetu w Helsingforsie; w r. 1853 otrzymał stopień kandydata, w r. 1855 licencyata, za rozprawę z dziedziny mineralogii. Zajmował się też gorliwie geologią, chemią i zoologią. Przez czas jakiś pracował w Niemczech, głównie w Berlinie, pod kierunkiem Rosego. W r. 1857 otrzymał w Helsingforsie stopień doktora filozofii i w tym samym roku musiał przenieść się do Stokholmu.

W r. 1858 mianowano go profesorem akademii nauk w Stokholmie i dyrektorem zbiorów mineralogicznych muzeum państwowego. W tym sa- burg pojechał do Szwecji. — W roku następnym mym roku zaczyna się jego działalność podróż- N. był na wystawie powszechnej w Filadelfii nicza, do której zamiłowania nabrał już w la- i prosto stamtąd pojechał powtórnie do uścia

Ig. r.

t w r. 1895

of the Mesa Verde“ 1893).

Jeniseju. Wyprawa ta, również jak i poprzednia, przyniosła bogaty plon naukowy.—Największą sławę atoli pozyskał N. przez podróż następną, której celem, szczęśliwie osiągniętym, było odnalezienie t. zw. „drogi północno-wschodniej“.—Już od wieku XV i XVI żeglarze poszukiwali krótszej drogi do Chin, zamiast dalekiej około przylądka Dobrej Nadziei. Sebastjan Cabot wskazał na północ Azyi i dalszą drogę w kierunku wschodnim. Przez trzy wieki jednak próby opłynięcia Azyi od północy, kończyły się bezowocnie. — N. podczas podróży po morzu Karskiem wyprowadził wniosek na podstawie zbadania prądów wód, wpadających do oceanu Lodowatego, że spotykanie się wód słodkich ze słonemi musi w pewnej porze wytwarzać kanał spławny, po którym będzie można Azyę opłynąć. Pomysł N-a wzbudził ogólne zajęcie; środków do zamierzonej podróży dostarczyli rząd i król Oskar Szwedzki, oraz Oskar Dickson i A. M. Sibirj akow.— Dnia 4 lipca r. 1878 dwa małe parowce „Vega“ i „Lena“ wyruszyły w drogę z Góteborga. Do uścia Jeniseju odprowadzały je statki „Express“ i „Frazer“. Wraz z N-em pojechali: komendant „Wegi“ kapitan P a 1 a n d e r, botanik Kjelmann, lekarz Almquist, zoolog Stux-berg i porucznicy marynarki szwedzkiej: В ruse vit z, włoskiej Bove (hydrograf), duńskiej Ho ogar d (fizyk), rosyjskiej Nordquist (zoolog). D. 6 sierpnia bez trudności dojechano do portu Dicksona przy uściu Jeniseju; poczem, okrążywszy szczęśliwie groźny przylądek Czeluskin, zatrzymano się przy uściu Leny (d. 27 sierpnia). Okręt „Lena“ popłynął stąd w górę rzeki do Jakucka, N. zaś na „Wedze“ wyruszył dalej na wschód. D. 28 września „Vega“ zamarzła wśród ław lodowych, o kilka dni drogi tylko od cieśniny Behringa. Przez całą zimę N. badał pilnie wybrzeża i obyczaje ludów koczujących, które tam zimowały. Dopiero w lipcu roku następnego można się było puścić w drogę dalszą Zbadano brzegi cieśniny Beringa, poczem przez Jokohamę, Manilłę, Singapore, Cejlon, Aden, Suez, Neapol dopłynęła „Vega“ do Stokholmu. — We wszystkich miastach europejskich, przez które N. powracał, przyjmowano go z zapałem; król Oskar obdarzył go tytułem barona i pensją dożywotnią w ilości 4 000 koron. — Opis tej podróży ukazał się jednocześnie w kilku językach.—W r. 1883 N. udał się powtórnie do Grenlandyi z zamiarem zapuszczenia się jaknajdalej w głąb kraju. D. 7 lipca z 9 towarzyszami wyruszył z fjordu Auleitsivik; posuwano się bardzo wolno, ciągnąc z wysiłkiem sanie po rozmiękłym śniegu. Po upływie 14 dni podróżni byli zaledwie o 117 km. od brzegu; ciągnąć dalej sanie było niepodobieństwem. N. wysłał dwuch Lapończyków na nartach (ob.), którzy posunęli się jeszcze o 70 km. dalej; wszędzie napotykano tylko pola lodowe, bez śladu jakiegokolwiek życia. Podróż ta była ostatnią wyprawą N-a, który

odtąd zajmował się już tylko opracowywaniem materyałów, zebranych podczas podróży, oraz badaniami z dziedziny dawnej kartografii. W r. 1887 bawił czas jakiś w Warszawie, dokąd przyjechał był w sprawach majątkowych.—Dorobek literacki N-a jest bardzo znaczny: oprócz wielu rozpraw i prac drobnych, drukowanych w rocznikach akademii i innych wydawnictwach pe-ryodycznycli, wydał opisy prawie wszystkich swoich podróży, m. in. „Vega’s förd kring Asien och Europa“, (Stockholm 1881; przekłady: francuski „Voyage de la Véga autour de l’Asie et de l’Europe“, Paryż 1883 — 84; niemiecki „Die Umsegelung Asiens und Europas auf der Vega“, Lipsk 1882; rosyjski „Putieszestwije wokrug Jewropy i Azii na parachodie Wega“, Petersburg 1881); wyniki naukowe podróży na Wedze wydał N. w 5 tomach p. n. „Vega ex-peditiones vetenskapliga jagtagelser“ (Stockholm 1882 — 87; tom I jest i po niemiecku: „Die wissenschaftlichen Ergebnisse der Vega - Plxpedi-tion“, Lipsk 1883). Wyprawę drugą do Grenlandyi opisał w dziele: „Den andra Dicksonska expeditionen till Grönland“ (Stockholm 1885 przekłady: francuski „Seconde Expédition suédoise au Groenland“, Paryż 1888; niemiecki „Grönland, seine Ei s wüsten im Innern und seine Ostküste“, Lipsk 1886). Z prac jego na polu kartografii zasługuje na wyróżnienie: „Facsimile Atlas till kartografiens äldsta historia“ (Stockholm 1889), zawierająca odtworzenie 134 map z przed roku 1600; atlas ten wydany został jednocześnie i w języku angielskim. Na 400-setną rocznicę odkrycia Ameryki N. wydał: „Bidrag tili Nerdens äldsta kartograf!“ (Stockholm 1892), gdzie pomieścił i najstarsze mapy Ameryki. — Większość dzieł N-a przełożona jest też na język angielski i inne europejskie.—Por. Leslie „Arctic voyages of N. A. E. Nordenskjöld 1858 — 79“ (Londyn 1880; przekład niemiecki, Lipsk 1880).

Nordenskjöld Gustaw, przyrodnik i podróżnik szwedzki, syn Adolfa Eryka N-a ( * w r. 1868 w Stockholmie w Mörsill). W r. 1890 odbył podróż do Szpic-bergu, w r. 1891, podczas podróży na około świata, zwiedził jaskinie nad Rio Mancos w Colorado. Ogłosił drukiem: „Frań fjärran västern. Minnen fran America“ (Stockholm 1892); „Rodo-görelsen för den svenska expeditionen tili Spets-bergen 1890“ (Stockholm 1892) i „Ruiner af klippboningar i Mesa Verde’s canons“ (Stockholm 1893; przekład angielski „The cliff dwellers

is r.

Nordenskjöld Otton, przyrodnik i podróżnik szwedzki współczesny. Jako docent wykładał mineralogię i geologię w uniwersytecie w Up-sali. D. 16 października r. 1901 wyruszył z Göteborga na okręcie „Antarctic“, jako kierownik wyprawy szwedzkiej, której celem było zbadanie ziem podbiegunowych, południowych. W lutym r. 1902 wyprawa ta dotarła do brzegu

ig. r.

Z. W.

nad brzegami jeziora Onegi.

Z dzieł jego licznych wymienić należy: „Öfver-sigt of Rysslands härorganisation“ (Stockholm 1879); „Handbok for svenska arméns befäl“ (tamże t. I, 1879, wyd. 2-e 1882, wspólnie z W. E. V. Krns enstj er na; t. TI, 1880; wyd. 3-e 1898); „Taktiska uppgifter tor hemarbete“ (tamże 1884); „En vandring öfver slagfälten i Sachsen“ (tamże 1886); „Kriget och krigsin-rättingar“ (tamże 1893); „Studier öfver Main-falttaget 1866“ (tamże 1894); „Fransktyska kriget 1870 — 1871“ (tamże 1895); „Fińska kriget 1808 — 1809“ (tamże 1897 — 98) i „Nittonde ar-hundradets militära tilldragelser i deras sam-manhang med den allmänna utvecklingen“ (t-że

Red.

Red.

w r.

północno-wschodniego ziemi Ludwika F i 1 i-p a. N. opuścił wtedy statek z dr. E. E к e 1 o f e m, porucznikiem J. M. S o b r a 1 em i 3 marynarzami; w celu przezimowania „Antarctic“ pod dowództwem kapitana Larsen a odpłynął do Nowej Południowej Georgii, gdy wracał po N-a, został ściśnięty i zgnieciony przez lód. Załoga zdołała się ocalić i po niezliczonych, ciężkich przejściach spotkała się nakoniec z oddziałem N-a, który tymczasem dotarł był na nartach do 66° szer. połudn. i zwiedził duży szmat kraju. Po spędzeniu dwóch zim i jednego lata wśród lodów, wyprawa ocalona został przez okręt argentyński „Uruguay“, wysłany na poszukiwanie N-a, i w listopadzie r. 1903 wróciła do kraju. Zbiory wyprawy zginęły, ocalały jednak mapy " i notatki uczonych, zawierające bogaty materyał z dziedziny geologii, magnetyzmu i meteorologii.

Nordenskjölda morze, część oceanu Lodowatego Północnego, przy brzegu północnym Sy-beryi, pomiędzy półwyspem Tajmur a grupą wysp Nowosyberyjskich; wpadają do niego rzeki Chatanga, Lena, Jana i kilka pomniejszych. Nazwę otrzymało na cześć N. A. E. Nordenskjölda, który je zbadał w sierpniu r. 1878.

Nordenskjöldyn, minerał romboedryczny, składu Ca0.Sn0₂.B₂0₃. Kryształy jego mają postać tabliczek sześciobocznych z narożami stępionemi przez ściany romboedru. Łupliwość ich biegnie równolegle do płaszczyzn romboedru; połysk szklisty, przezroczyste. Twardość 5 — 6, ciężar właściwy 4.2, barwa żółta. Minerał bardzo rzadki i bardzo szczególnego, a niezwyczajnego składu chemicznego. Występuje wraz z melinofanem na wyspie Arö około Langesund-fiordu.

Nordenskjöl&yt, minerał. Są to promieni-sto-blaszkowate, białawo-zielonawe z żółtym odcieniem i połyskiem perłowomacicznym skupienia tremolitu, o ciężarze właściwym 3.12, tkwiące w marmurze (ob), występującym około Ruskuli

z. w.

Nordensvan Karol Otton von (* d. 7 kwietnia r. 1851), oficer sztabu generalnego, szwedzkiego, słusznie ceniony jako historyk wojskowy. Wfetąpiwszy do służby, został w r. 1868 podporucznikiem, w r. 1877, jako porucznik, przeszedł do sztabu generalnego, w którym już nadal pozostał. W r. 1879 posunięto go na kapitana, w rok potem mianowano go nauczycielem szkoły głównej wojskowej w Stokholmie. W r. 1889 został majorem, w r. 1892 podpułkownikiem i dyrektorem szkoły głównej wojskowej; nakoniec w r. 1896 otrzymał stopień pułkownika. Od r. 1886 jest członkiem akademii wojskowej szwedzkiej i pilnym współpracownikiem wydawanych przez nią rozpraw.—N., jako wojskowy, bardzo wykształcony, należy do pierwszych znawców zawodu swego w Szwecyi i jest pisarzem słusznie wysoko cenionym.

t. I, 1899).

Nordensvan Jerzy (*d. 3 grudnia r. 1855 w Stokholmie) pisarz szwedzki. W r. 1874 wstąpił do uniwersytetu; nie ukończywszy wydziału żadnego podróżował potem wiele, głównie w celu pogłębienia i rozszerzenia wykształcenia swego. Po powrocie do ojczyzny został współpracownikiem stałym stokholmskiego pisma „Afton-bladet“, w którym pisywał o teatrze, sztuce i literaturze. Ziomkowie cenią go jako krytyka bystrego, stylistę wytwornego, oraz jako autora pomysłowego. Oprócz artykułów dziennikarskich bardzo licznych, ogłosił też dotąd spory szereg powieści i nowel, jako też kilka sztuk teatralnych. Szczególnie cenne są dzieła jego z zakresu sztuki z pośrod, których wymienimy: „Svensk konst och svenska konstnärer“ („Sztuka szwedzka i jej popieracze; 1892) i „Europens konst i XIX seklet“ („Sztuka europejska w wieku 19-ym“; r. 1899).

Norderney, jedna z wysp Wschodnio-Fryzyj-skich, w morzu Północnem położona, od lądu cieśniną wąską oddzielona, przez którą, podczas odpływu morza, piechotą dostać się można na wyspę. Jak wszystkie wyspy Fryzyjskie, ciągnie się z zachodu na wschód, ma 13 kim. długości, 2 kim. szerokości, ogółem zajmuje 20 klin. kw. powierzchni i liczy 3 988 mieszk. (r. 1895), trudniących się głównie rybołówstwem i żeglarstwem. W części swej wschodniej składa się z zasp piasczystych, od 10 do 15 metr. wysokich, pomiędzy któremi zdarzają się miejsca zdatne do uprawy.—Pod względem administracyjnym, N. należy do regencyi Auric liski ej (ob.), w prowincyi Hannowerskiej, pruskiej. Stolicą wyspy jest wieś N., na brzegu zachodnim położona, z przystanią zabezpieczoną od fal morza wzburzonego za pośrednictwem grobli z głazów olbrzymich, utworzonej w r. 1858. Wieś N. ma dwa kościoły, ewagielicki i katolicki, synagogę, stacyę ratunkową i dwa zakłady lecznicze, gimnastyczne.—Na krańcu południowym wyspy stoi latarnia morska,

1874 postawiona i 60 m. wysoka. Śliczny widok roztacza się z niej na okolicę. Stałą ko-munikacyę parowcową ma wyspa z Hamburgiem, Bremerhavenem, Emdenem i Norddeichem.—Od r. 1797 wyspa słynie jako miejscowość kąpie-

Ur J. M.

]U'd.

Red

Iowa.—Por. Ber en ber g „Das Nordseebad N.“ (wyd. 3-e, Norden 1895).

Norderney posiada Kąpiele morskie z s il ne mi bałwanami, brzegiem równym, piaszczystym. Klimat czysto wys-piany, to jest, ciepłota lata bywa stosunkowo nizka, jesienią i ziinąr wysoka w porównaniu z lądem stałym. Średnia ciepłota wiosny-j- 6.5° C, lata -f- 15.7° C, jesieni -j- 9.7° C, zimy -j- 1.2° C. Powietrze, czyste, wolne od pyłu, wilgotność znaczna. Środki lecznicze: powietrze morskie, kąpiele zimne i ciepłe, wodolecznictwo, wody mineralne, kuracye mleczne, serwatka; zakłady lecznicze dla dzieci.—Woda wyborna do picia. — Pora kąpielowa od d. 1 czerwca do d. 10 października. Oprócz tego istnieją i kuracye zimowe. Frekwencya roczna około 24 000 chorych. — Taksa: 15 marek za osobę, 20 za familię z 2 osób.

Nordfjord, najdalej na północ położona zatoka morska przy brzegach Norwegii; nazwą tą oznaczają też leżące dokoła zatoki okolice, odznaczające się rzadką pięknością krajobrazu. Zwłaszcza piękne są na południowym brzegu zatoki położone doliny, pokryte w części wspa-niałemi lodowcami. Cały ten obszar ma klimat wilgotny, ale łagodny. Góry otaczające zatokę są na 1500—2000 metrów wysokie i w wielu miejscach wznoszą się prawie pionowo tuż nad morzem. Ze szczytów tych gór zasługują na zaznaczenie: L o d a 1 s к a u p e n (2 071 m.), C e c i 1 i e lier one (1775 m.) i Śynsnipa (1480 m.).

Nordhausen, miasto w królestwie Pruskiem, w regencyi Erfuckiej, nad rzeką Zorge, połączone drogami żel. z Erfurtern, Hallą, Münden i Wehrden. Posiada 7 kościołów ewangielickich (m. in. św. Błażeja z malowidłami Łukasza Cranach a), katedrę katolicką, stary ratusz i pomnik Lutra. Mieszkańców liczy 27 535 (r. 1895). N. słynne jest ze swych gorzelni (wyrób roczny V₂ milj. hektolitrów); oprócz tego czynnych tu jest 12 browarów, 17 fabryk cygar i tytuuiu i kilkadziesiąt innych zakładów przemysłowych. Dosyć ożywiony handel zbożem, towarami kolonialuemi, tkaninami baweł-nianemi i różnemi wytworami rolnictwa. W N. znajduje się jeszcze gimnazyum, szkoła realna, dom sierot i muzeum miejskie.—N. wspomniane jest po raz pierwszy w r. 874; było ongi jedną z redyzencyi cesarskich. W r. 1253 otrzymało przywileje miasta cesarskiego. W r. 1803 utraciło niezależność i przyłączone zostało do Prus. W r. 1105 odbył się tu zjazd duchowieństwa, które w obecności Henryka V oświadczyło się za celibatem księży.

Nordhausen Ryszard (* w Berlinie d. 31 stycznia r. 1868) powieściopisarz, poeta i dziennikarz, pracujący w kierunku ekonomicznym przeciwko zasadom manczesterskim. Rozgłos szczególny zjednały mu w Niemczech poematy o zakroju epicznym: „Joss Fritz, der Landstreicher, ein Sang aus den Bauernkriegen“ (Lipsk 1892; wyd. 4-e, tamże 1894); „Vestigia Leonis, die Mär von Bardowieck“ (tamże 1893; wyd. 4-e 1894) i „Sonnenwende“ (Berlin 1896, wyd. 3-e). Nadto, oprócz broszur politycznych, wydał powieści i opowiadania jak: „Urias Weib“ (Berlin 1895; wyd. 6-e, tamże 1896); „Die rote Tinktur“ (tamże 1895 i kilka wydań późniejszych); „Das Gespenst“ (tamże 1896); „Trumpf, heitere Geschichten“ (tamże 1897), oraz „Ars amandi“ (Berlin 1899; zbiór poezyi erotycznych z literatury wszechświatowej).

Nordhauseńska żytnio wka (Nordhäuser Korn), wódka przednia, stara, pędzona z żyta, w Niemczech ceniona wysoko, a wyrabiana w Nordhausenie (ob.). Napitek ten, o ile nie podrobiony, jest wódką mocną, przekroploną dwa razy, trzymaną w beczkach lata całe, przez co traci nieco na mocy, nabierając zarazem smaku łagodnego i zabarwienia żółtawego; odpowiada więc najzupełniej naszej starce (ob.), wyrabianej niegdyś przeważnie na Litwie, albo też używanej w Anglii żytniówce szkockiej (SJcotch whisky). W handlu jednakże najczęściej spotyka się wyrób podrobiony, sporządzony z wyskoku otrzymywanego z ziemniaków, któremu, przez dodanie przypraw różnych, postarano się nadać wygląd, smak i barwę prawdziwego.

Nordhauseński kwas siarczany, ob. Siar-

Nordhorn, miasto w Hannowerze, w hrabstwie Bentheim nad Veclite. 2 kościoły, kilka fabryk; mieszkańców 2 034 (r. 1895).

Nordkap, przylądek na wyspie norweskiej Magerö, pod 71 °11 ' szer. półn., wysoki na 307 m., z małym pomnikiem na szczycie; uchodzi powszechnie za najdalej na północ wysunięty punkt Europy, choć niesłusznie, gdyż na tej samej wyspie nizki pas ziemi Knivskjälodden wrzyna się w morze do 71°11'42". N. w czerwcu i lipcu bywa licznie odwiedzany przez turystów.

Nordkyn (Kinnerodden), przylądek w Norwegii, najdalej na północ wysunięty punkt lądu stałego Europy. Leży pomiędzy zatokami La-xefjord i Tanafjord, pod 71°7' szer. półn.

Nordland, obwód w Norwegii. Powierzchni ma 37 599 km. kw. (682, 8 mil kw.), mieszkańców liczy 146 600 (r. 1898), t. j. 4 na km. kw. Leży pomiędzy 65 a 69° szer. półn., zajmuje wąz-ki pas pobrzeża. Jest to kraj górzysty, o wzniesieniu przeciętnym 800—1 000 m. nad poz. morza; szczyty górskie dochodzą do 2 000 m. (Sto-re-Bórgefjeld 1850 m., Oxtinderne 2 080 m.). Do obwodu należą, grupy wysp Lofockich i Ves-teraalen, które okalają od północy wielki Westfjord. Brzegi osłonięte są wszędzie przez wyspy większe i mniejsze; wrzynają się w nie głęboko zatoki; do największych należą fjordy: Veffen, Ranen, Salten, Folten i Westfjord. Z rzek najdłuższa jest Vofsen-Elf (150 km.), z jezior największe Rösvand (287 km. kw.). Przeciętna ciepłota roczna w N. wynosi -j-4°C; w zimie

bywają ostre mrozy, w lecie upały. Zboża udają się tu dosyć dobrze, ludność jednak trudni się przeważnie rybołówstwem, a zwłaszcza połowem śledzi. Ryby suszą i wywożą na sprzedaż do Bergen i miast w obwodzie Romsdol. W now-szych czasach odkryto tu wielkie bogactwa: mineralne (kopalnie miedzi w Sulitjelma, łomy marmuru, kopalnie rudy żelaznej). N. podzielone jest na cztery wójtostwa. Söndre-Helge-land, Nordre-Helgeland, Salten i Lofoty-Weste-

ig. r.

1834) i „Palaeontologie

Red-

Г. 1820

1889; wyd. 2-e 1892).

Nordmarkit, minerał, będący staurolitem (ob.) manganowym, występującym w Nordmar-kem koło Filipstadu w Szwecyi. Brunatno-czer-wone, matowe kryształy tego minerału tkwią w dolomicie, należącym do utworu gnejsowego; twardość ich =6, ciężar właściwy 3.54; w płomieniu dmuchawki łatwo się topią, zasługują na uwagę ze względu na zawartość dużej ilości

z. w.

rzu.

ralen. Stolicą jest Bodo.

NÖrdlingen, miasto w Bawaryi, w obwodzie Szwabskiin, nad rzeką Eger, stacya węzłowa kilku dróg żelaznych. Posiada 4 kościoły protestanckie i 1 katolicki, okazały ratusz (z pięknym zbiorem obrazów i starożytności), bramy i mury miejskie, dawne, dobrze zachowane, szkołę realną i kilka fabryk. Mieszk. 8 236 (r. 1895).--Pierwsza wzmianka o N. datuje się z roku 898. W r. 1215 otrzymało prawa miasta cesarskiego od Fryderyka II. W r. 1803 przyłączone zostało do Bawaryi.—В i t w a podNördlingen. Podczas wojny Trzydziestoletniej, w r. 1634, N. oblężone było przez wojska cesarskie. Szwedzi próbowali przyjść mu z odsieczą i to wywołało słynną bitwę. 30 000 wojska cesarskiego stało pod wodzą króla Węgierskiego i hr. G a 11 a s a, 24 000 Szwedów pod dowództwem księciąBer-narda Wejmarskiego i Horn a. Horn chciał czekać na przybycie posiłków, książę Bernard skłonił go jednak do rzucenia się na wojsko cesarskie w d. 5 września r. 1634. Przez dwa dni (5 i 6 września) trwała walka zacięta i mordercza, w końcu Szwedzi cofnęli się z ogrom-nemi stratami (12 000 zabitych i rannych, 6 000 jeńców i cała artylerya). Horn dostał się do niewoli, książę Bernard był ranny. Przewaga Szwedów była złamana i całe Niemcy południowe dostały się w ręce cesarza. Dalszemi skutkami bitwy było zbliżenie się Szwecyi do Francyi i pokój w Pradze, zawarty pomiędzy cesarzem, a Saksonią i innemi krajami niemieckiemi.— Por. „Gedruckte Relationen über die Schlacht von NÖrdlingen“ (Halla 1885); Struck „Die Schlacht bei NÖrdlingen“ (Stralsund 1893); В ey schlag „Geschichte der Stadt NÖrdlingen“ (NÖrdlingen 1851)

Nordm, skrócenie, spotykane na końcu nazw zoologicznych; oznacza Ale к sn dra Nord-manna (* w r. 1803—f w r. 1866), niegdyś profesora zoologii w Helsingforsie, autora dzieł: „Fauna der Krim“ (1840); „Mikrographische Beiträge zur Naturgeschichte der wirbellosen Thiere“ (Berlin 1832 Südrusslands“ (tamże 1858, z atlasem).

Nordmann Jan, nazywający się właściwie Rumpel m a i e r (* d. 13 marca w Landersdorfie [Austrya dolna] — f w Wiedniu d. 20 sierpnia r. 1887), dziennikarz, poeta i powieściopisarz niemiecki. Po odbyciu nauk uniwersyteckich w Wiedniu, podróżował po Europie, następnie lat kilka mieszkał w Dreźnie i w Lipsku, zatrudniając się pracą dziennikarsko - pisarską. Po wybuchu rewolucyi w r. 1848 powTrócił do Wiednia, wstąpił do legionu akademickiego i rzucił się w wir zamieszek politycznych, ówczesnych, nie odegrał w nich atoli roli wybitniejszej. Gdy zapanował znów spokój, jął się w Wiedniu pracy dziennikarskiej. W r. 1853 założył tygodnik „Der Salon“ i wydawał go niedługo; od r. 1859 do 1869 redagował pismo „Der Wanderer“; nakoniec w r. 1869 przystąpił do „Neue freie Presse“ i do końca życia należał do jej składu, wydając wszakże na własną rękę od roku 1873 do 1879 tygodnik „Neue illustr. Zeitung.“ N. był pisarzem niewątpliwie zdolnym, posiadającym wyobraźnię poetycką wcale niepoślednią, lecz w żadnem z dzieł swych, bardzo licznych, nie rozwinął w całej pełni zalet pióra swego, chociaż próbował go na różnych polach piśmiennictwa; pozostał też pisarzem dość miernym, mającym wszakże u swoich powodzenie pewne. Z utworów N-a poetycznych wymienić można: „Gedichte“ (Lipsk 1847) i poemat epicznie przykrojony „Eine Römerfahrt“ (Wiedeń 1875—1877, 2 tomy); z pomiędzy powieści: „Aurelie“ (Lipsk 1846; 2 tomy); „Carrara“, romans historyczny, wydany bezimiennie (tamże 1851; 2 tomy); „Ein Wiener Bürger“ (Wiedeń I860; wyd. 2-e 1882); „Wiener Stadtgeschichten“ (tamże 1869); „Unterwegs“ (tamże 1884); napisał też tragedyę „Ein Marschall von Frankreich“ (Wiedeń 1857). Już po śmierci N-a, wydał E. Ranz o ni wraz z życiorysem zbiór jego poezyi lirycznych (tamże

Red.

manganu.

Nordrach, (w. ks. Badeńskie), stacya klimatyczna dla chorych piersiowych, z zakładem zamkniętym (sanatoryum). Klimat

łagodny, półalpejski, wolny od wiatrów i kuni- J. M.

Nordsee, nazwa niemiecka morza Północnego, czyli Niemieckiego (ob.)

Nordwik, zatoka oceanu Lodowatego Północnego na Syberyi, w gub. Jenisejskiej. Długa jest na 50 wiorst, szeroka na 25, przy wejściu jednak tylko na 10 wiorst, głęboka na 4 do 10 sążni. Brzegi zatoki są wysokie, strome i pozbawione wszelkiej roślinności. Zatoka zamarza na 9Y₂ do 10 miesięcy rocznie.

Noreen Adolf Gotard, filolog szwedzki, znawca i badacz języków skandynawskich, profesor tychże języków w uniwersytecie Upsal-skim; (* 1854 w Vaermlandzie); po ukończeniu

studjów językoznawczych w Upsali i uzyskaniu f okiem wstecz. Tak samo, jak lecznictwo, tak stopnia doktora, habilitował się r. 1877 w tym też i psychiatrya, jako gałąź tegoż, losy rozma-uniwersytecie, następnie został tamże profeso- ite, niepomyślne i pomyślne przechodziła.

rem.

Ogłosił po szwedzku kilka rozpraw języko- Pominąwszy wieki ciemnoty średniowiecznej, znawczych z dziedziny języków nordyjskich, w których uważano umysłowo cierpiącego za jak: o narzeczu fryksdalskim (głosownia i słów- oddanego pod moc złego ducha, obłąkani zaw-nik), o nar z. faeroerskim, o nosówkach w języ- sze przedtem i potem za rzeczywiście chorych kach nordyjskich, o postaciach podwójnych uważani byli—a chociaż stan wiedzy lekarskiej w nowszym języku szwedzkim, „De nordiska nie pozwalał na rozwój jakichkolwiek zasad spräken“ (Upsala 1887), zarys wykładów swo- na ustanowienie sposobów leczenia rozumnego ich p. n. „Utkast tili föreläsningar i urger- takich chorych, to zawsze jednak uznawano mansk judlära m. havudsakl. avseende pa de obłąkanego za nieszczęśliwego i otaczano go nord, spräken" (Upsala 1890) i in. W języku opieką pewną. Lecz i pod tym względem pa-niemieckim ogłosił: „Altisländische und altnor- nowały w różnych czasach poglądy rozmaite, wegische Grammatik“ (wyd. 2-e, Halla 1892); Już w starożytności były czasy, w których ci „Geschichte der nordischen Sprachen“ (w I to- nieszczęśliwi, ogólnem współczuciem otoczeni, mie Paula «Grundriss der germ. Philol.» rozdź. względnej doznawali opieki,—lecz powoli poglą-V, 4, str. 518 — 649 i w osob. odb. Sztrasb. dy te uległy zmianie na gorsze i nastał okres 1898), praca znakomita, uwzględniająca nie- barbarzyństwa groźnego, kiedy z obłąkanym tylko języki literackie, ale także okres ich obchodzono się gorzej, niż z dzikiem zwierzę-wspólności, na podstawie napisów runicznych; ciem, kazano mu spędzać żywot męczeński „Abriss der urgermanischen Lautlehre“ (t-że w ciemnicy więziennej, lub zakuwano go w łań-1894); „Abriss der altnordischen Grammatik“ cuchy. Dawnemi czasy szpitale dla umysłowo (Halla 1896); „Altschwedische Grammatik mit chorych były uważane jako schroniska dla Einschluss des Altgutnischen“ (t-że 1897 — waryatów, to jest ludzi pod każdym względem 98). Oprócz tego pisywał do czasopisma «Ar- niebezpiecznych. Stąd i owe, więcej do wię-kiv for nordisk filologb, «Nordisk familjenbok> zień podobne gmachy, z basztami potężnemi, i w Encyklop. brytańskiej zamieścił artykuł z wysoko nad podłogą położonemi i gęsto

o językach skandynawskich.

Norę ja, po łacinie Nopypa, miasto stołeczne Taurysków w prowin-cyi rzymskiej Noricum (ob.), która prawdopodobnie od niego nazwę swą przybrała. Leżało w głębi krainy nad rzeką Murius, a słynie szczególnie jako miejsce klęski, którą Rzymianom pod wodzą konsula Papiryusza Karbo-zadali tutaj Cymbrowie w r. 113 przed Chr. Za czasów Cezara oblegał je bezskutecznie szczep celtyckich Bojów. Dzisiaj zowie się No wy tar g {Neumarkt), w Styryi.—Por.

S. Dr/.

Strab. (5, 214).

wiązać)

lakiego rodzaju restraint tak szeroko i hojnie stosowanemu w zakładach dla obłąkanych bardzo niedawno temu, a nawet i- dzisiaj jeszcze. Żeby zrozumieć i ocenić doniosłość tego hasła trzeba poznać przedewszystkiem tę glebę, która je zrodziła, trzeba wczuć się w rozwój dziejowy myśli psychiatrycznej i opieki nad umysłowo chorymi. To lub inne postępowanie nasze względem obłąkanych zależy od stopnia cywilizacyi i poznania naszego o istocie chorób umysłowych. W ten sposób, na tle dziejo-wem przedstawiony N. r., znajdzie odpowiednie miejsce w szeregu innych metod opieki i leczenia umysłowo chorych z jednej strony,— z drugiej pozwoli nam zrozumieć rozwój dalszy myśli nie krępowania chorych—w kierunku większej swobody dla obłąkanych w zakładach, aż do systemu drzwi otwartych, (ang. open door).—A więc spójrzmy choć pobieżnie

л. а. к. okratowanemi oknami. Chorzy obłąkani znaj-Noreia, po grecku dowali się tam, jak zbrodniarze, w kajdanach, przykuci do ściany lub podłogi. W takiem położeniu, w ciasnych, cuchnących lochach, czasami w klatkach, jak zwierzęta dzikie, przepędzali po lat kilka lub kilkanaście. Stan taki trwał w całej Europie zachodniej i to jeszcze niezbyt dawno. Zaledwie lat 110 mija jak wszczął się ruch w kierunku więcej ludzkiego obchodzenia się z umysłowo chorymi. Na czele tego ruchu stanęli Da quin, Chiarugi (Włochy), Pinel (Fran-cya), William Tukę (Anglia). — System poskramiania umysłowo chorych zapomocą róż-No restraint albo Non restraint (=nie nycli sposobów barbarzyńskich zachwiał się za-jest to protest gorący przeciw wsze- tern w swych podstawach. Natomiast wyłonił

się, aczkolwiek zarysowany jeszcze niejasno, nowy system opieki i leczenia chorych obłąkanych. System ten polegał na wpływie moralnym i psychicznym lekarzy i obsługi na umysłowo chorych. Bliższe, serdeczniejsze zetknięcie się lekarzy z obłąkanymi wydało w następstwie plony olbrzymie. Przebywanie lekarzy z chorymi i zbliżanie się do nich z jednej strony, pogłębiło znacznie i rozszerzyło ich wiadomości o chorobach umysłowych,—z drugiej zaś delikatne i łagodne postępowanie z chorymi człowieka odpowiednio wykształconego ułatwiło wpływ psychiczny na obłąkanych i stworzyło obecną terapię psychiczną. Postęp jednak ludzki idzie w bardzo wolnem tempie. Stanowcze zerwanie z metodą poskramiania, krępowania nie nastało odrazu. Pinel (ob.) zdjął wprawdzie w Bicetrze pod Paryżem kajdany z rąk i nóg obłąkanych, włożył im jednak kaftany krępujące (ob.),

wszakże na chorych niespokojnych tylko. — Oprócz kaftana krępującego, było w użyciu i wiele innych środków obezwładniających niespokojnych chorych. Każdy z współczesnych P i n e-lowi i późniejszych psychiatrów dorzucił coś swojego. Chi a rugi używał rodzaju sieci, umyślnie sporządzonej. Skrępowani kaftanem, niespokojni chorzy, korzystając ze znośnego powietrza i pożywienia dobrego przy udziale pieczołowitej i ludzkiej opieki ze strony światłych lekarzy, — mogli się czuć i czuli bez porównania lepiej, niż to było przedtem, nie bacząc na to, iż gmachy szpitalne prawie się jeszcze nie zmieniły. Krok naprzód był jednak zrobiony. Myśl ludzka nie spoczęła w swym rozwoju postępowym, poszła dalej i oto w roku 1838 lekarz Hill w Lincoln, przemówił perwszy za zniesieniem zupełnie krępowania mechanicznego umysłowo chorych. Już w następnym roku, to jest w 1839, Conolly (ob.) myśl tę z większym naciskiem i powagą rozwijać zaczął, zyskując dla niej coraz więcej stronników.- Zniesienie zupełne środków krępujących wolność osobistą chorego—jest to idealny N. r. W obronie żarliwej swej metody, psychiatra angielski Conolly głosił: ,,kaftan krępujący, podług mnie, tylko rozdrażnia chorych; dlatego macie w swych szpitalach tak dużo furyatów, ponieważ więzicie ich; dajcie obłąkanym pożywienie zdrowsze, mieszkanie lepsze; starajcie się wejść (wniknąć) w potrzeby chorych i wyrozumiejcie je; — bądźcie pobłażliwi, uprzejmi; baczcie na służbę; przestańcie wreszcie wierzyć iż przemocą da się uspokoić obłąkanego; — a wówczas furyatów mniej posiadać będziecie”. Walka została wypowiedziana. Wytworzyły się dwa obozy: jedni za, drudzy przeciw środkom mechanicznym, krępującym swobodę ruchów u umyłowo chorych. Najwięcej zasłużyli się wprowadzeniem N. r. w życie w Niem -czecli Griesinger, w Rosyi Baliński i Korsaków, we Włoszech Pisani; u nas Pląskowski i Rothe. Dodać należy, że tak samo przeciwnicy systemu t. z. N. r., jak i jego zwolennicy, wysilali się na podawanie dowodów, iż ich zapatrywanie jest jedynie słuszne. Pierwsi opierali się więcej na względach praktycznych, podczas gdy drudzy w idealniej-sze uderzali struny. Powyższe ścieranie się poglądów miało wszakże niezaprzeczenie ten skutek dodatni, że w szpitalach dla obłąkanych zupełnie zniesiono wiele urządzeń, grzeszących przeciwko poczuciu prawdziwej ludzkości. Wyrobiło się również w psychiatryi przekonanie, że środki mechaniczne, krępujące, o tyle tylko są w leczeniu pożyteczne, o ile się ich nie nadużywa. Dalej, że są pewne stany w cierpieniach umysłowych, w których nieużycie ubez-władnienia mechanicznego, krępującego wolę, ruchy i popędy chorego, gorsze jest daleko od rozsądnego zastosowania środka tego. Do takich zaś stanów należą: mania furiosa, szcze-

Encykl. Pcnvsz. Ilustr. S. II Z esz. 19b T. III.

golnie u epileptyków, samogwałt, pociąg do samobójstwa, do uszkodzenia samego siebie przez gryzienie własnego ciała, uderzanie głową o ścianę i t. p. —dalej połykanie własnego kału i walanie się nim, nagłe popędy do bicia osób trzecich, niszczenie i rozbijanie okien, sprzętów, odzieży—a wreszcie porywanie się w nocy z łóżek, lub rozbieranie się zupełne, przez co chorzy narażają się na groźne ^ziębienie. Zachwalana zaś tensio manualis, t. j. poskramianie furyatów przez przytrzymywanie ich przez dozorców, pokazało w skutkach, że chorzy fizycznie gorzej przytem się czuli, aniżeli gdy im nałożono na czas pewien odpowiednio przyrządzony kaftan. — O wiele ważniejszym skutkiem owego sporu była reforma gruntowna w wykształceniu dozorców i potrzebnej w zakładach służby, a dalej przeprowadzenie odpowiednich zmian w urządzeniu i budowie zakładów, w skutek czego, zmniejszono stosowanie i używanie środków poskramiających, mechanicznych do granic ostatnich. Co do zajmowania chorych pracą ręczną, przechadzkami, rozrywkami, to i w tern gruntowna zmiana zajść musiała, jak również w dozorowaniu i rozmieszczaniu chorych w poszczególnych oddziałach zakładów. Wreszcie dodać tutaj trzeba, iż wielu psychiatrów, zaniechawszy wiązania chorych, zaczęli używać wzamian kaftana, narkotyków, stosowanych w dużych dawkach. Za pomocą morfiny, opium, chloralu obłąkani wpadali w stan ogłuszenia, zamroczenia. Zwolennicy jednak idealnego N. r-u wystąpili z protestem żywym przeciwko zamianie krępowania mechanicznego chorych obłąkanych —che-micznem. Protest tem słuszniejszy, gdyż używanie w dużych ilościach narkotyków—stanowczo wywiera wpływ szkodliwy na przebieg chorób umysłowych.—N. r. natrafił z początku pomiędzy lekarzami lądu stałego na bardzo energiczny opór, —w Anglji zaś, gdzie duch narodowy zawsze był rzecznikiem rozszerzania wolności osobistej, odrazu znalazł wielu bardzo zwolenników. Z latami system ten zyskiwał sobie coraz więcej uznania i zaczął coraz więcej rozpowszechniać się, atoli nie w formie N. r-u bezwzględnego, lecz mniej lub więcej ograniczonego krępowania mechanicznego ruchów u umysłowo chorych.—Pomimo, że pierwsza myśl nieużywa-nia środków przymusowych, wyszła z Anglii i tamże w system zamieniona została, to przecież i w Anglii nie zaniechano zupełnie środków mechanicznie poskramiających chorego; — śmiało zatem można powiedzieć, że, tak samo jak na kontynencie, tak i w Anglii, względny tylko N. r. system panuje. Nawet najidealniejsi zwolennicy systemu tego odstąpili od stosowania go bezwzględnego, — tak psychiatra rosyjski Korsaków w roku 1898 pisze: „przy całem mem uznaniu i sympatyi dla metody nie krępowania chorych, bezstronność i prawda oświadczyć mi nakazują, że stosowanie bezwzględne N. r-u

21

w niektórych przypadkach jest niemożliwe; czyż nie należy użyć przymusu, wprawdzie w najłagodniejszej formie, gdy wadzimy, że chory sobie lub innym krzywdę na zdrowiu przynieść może; czyż nie użyć przemocy, gdy potrzeba umieścić go w zakładzie dla obłąkanych; nie możnaż go również wbrew jego woli własnej zatrzymać dłużej w zakładzie; — wreszcie nie wrol-no nie uciec się do karmienia przymusowego, gdy obłąkany w celach samobójstwa, lub pod wpływem obłędu odmawia wszelkiego przyjmowania pokarmów“.—Dalszym rozwojem systemu N. r. jest tak zwany open door,—system najpierw w Szkocyi wypróbowany i zastosowany. Polega zaś na możliwie obszernie zastosowanej metodzie usuwania wszelkich środków, krępujących wolność osobistą chorego. Zapoczątkowanie tej metody w leczeniu i obchodzeniu się z obłąkanymi odnieść należy do spostrzeżenia czysto przypadkowego, zrobionego w Szkocyi w Argyll-District-Asylum t. j. okręgowym zakładzie dla obłąkanych w Argyll, gdzie z powodu koniecznych zmian w budowli, mur okrążający zakład znieść musiano. W zakładzie tym, liczącym 400 chorych, spróbowano zatem i bez ogrodzenia dalej chorych utrzymywać. Wynik był korzystny, tak iż nietylko muru już nie pobudowano, lecz i w innych zakładach tą samo drogą iść zaczęto. Z czasem posunięto się jeszcze o krok dalej, to jest iż w jak najszerszych rozmiarach odstąpiono od zamykania chorych na klucz, pozostawiając im wszelką swobodę wmhodzenia i wychodzenia z zakładu; samo się przez się rozumie, że zastąpiono zamknięcie zdwojoną kontrolą i sumiennem czuwaniem nad każdym krokiem chorego. System ten w niedługim czasie licznych znalazł zwolenników, szczególnie w Szkocyi. W roku 1875 otworzony został w pobliżu Glasgows zakład Woodil-ce, gdzie zupełnie systematycznie metoda open door, t. j. drzwi otwartych, przeprowadzona została.—Nowo założony zakład prowincyonalny dla obłąkanych w Dziekance pod Gnieznem w Wielkiem Księztwie Poznańskiem, wedle systemu drzwi otwartych, dla pewnego rodzaju umysłowo chorych wzniesiony został. Tylko oddział dla niespokojnych i epileptyków jest murem tutaj otoczony, inne oddziały mają zwyczajne płoty i. okna bez krat żelaznych. — Wszęchstrone i gruntowne wiadomości znaleść można w pracach: „Zarys dziejów i rozwoju psychiatry i“    W a c ł a w a Żare m b y i „Rys

dziejów" psychiatryi w Polsce“ A. R o t h eg o. ln-K-s-Norfolk, wyspa na oceanie Spokojnym, posiadłość angielska, leży pod 29°3' szer. półn. i 167°58' dług. wschód, od Greenwich, pomiędzy Nową Kaledonią, a Nową Zelandyą. Zajmuje 41 km. □, a w^raz z sąsiedniemi wyspami Nepean i Phillip (Pig) 44 km. □ (0.8 mil. □), mieszkańców liczy 738 (r. 1891). Najwyższe miejsce wyspy, góra Mount Pitt, wznosi się o 317 metrów nad poziom morza. Wyspa jest bardzo żyzna i pokryta roślinnością bujną, wśród której odznaczają się: gatunek palm Areca Bauert, wspaniałe jodły Araucaria excelsa, paprocie Phormium tenax. Oprócz lasów znajdują się na wyspie łąki bujne; ziemi uprawnej jest jednak tylko 48 hektarów.—Mieszkańcy zajmują się też hodowlą bydła i połowem wielorybów. Zarządza wyspą gubernator Nowej Południowej Walii. — Wyspę N. odkrył Cook w r. 1774; od r. 1778 do r. 1851 była tu kolonia karna; później oddana została mieszkańcom P i t c a i r-nu (ob.).

Norfolk, hrabstwo w Anglii wschodniej, położone pomiędzy hrabstwami Suffolk i Cambridge, zatoką the Wash i morzem Niemieckiem. Rozległość jego wynosi 5 295 km. kw. (96.2 mile kw.), ludność 454 516 mieszk. (r. 1891). Brzegi morskie N-u są po większej części niskie i płaskie; tylko pod Hunstanton Point nad Wash ciągnie się na pewnej przestrzeni brzeg stromy na 25 m. wysoki. Łańcuch wzgórz oddziela niziny nadmorskie (fens) od części zachodniej hrabstwa, należącej do formacji kredowej. Rzekami głównemi w hrabstwie są: Yare z dopływami spławnemi Bure i Waveney, oraz spławiła również Ouse.—Klimat wogóle jest łagodny, choć nieco za wilgotny, nad morzem jednak niezdrowy. Rolnictwo i hodowla bydła stoi tu na Wysokiem poziomie. —W r. 1890 ziemia uprawna stanowiła 59. 5 % obszaru hrabstwa, pastwiska 21.1 lasy 3.8. Zwierząt domowych było w r. 1899: 64 481 koni, 137 015 bydła rogatego, 595 014 owiec, 105 007 świń, oraz bardzo wiele drobiu, zwłaszcza gęsi. Rybołówstwm (zwłaszcza z portu Yarmouth) oddaje się wielu mieszkańców.—Pod względem minerałów pożytecznych hrabstw" o jest bardzo ubogie i przemysł też jest nieznaczny. Stolicą hrabstwa jest Norwich (ob.).

Norfolk, miasto w Ameryce Północnej, stolica hrabstwa tejże nazwy w stanie Virginia, przy uściu Elizabethriver do Jamesriver, oll km. od zatoki Chesapeake, z portem, zawsze dostępnym dla statków", nie zanurzających się poza 9 metrów. Posiada ratusz, gmach urzędu celnego, piękną lożę wolnomularską, Seminaryum teologiczne, katolickie, szkołę wyższą dla kobiet. Mieszkańców liczy 34 871 (r. 1890), w tern 16 254 Murzynów. — Czynnych tu jest kilka fabryk narzędzi rolniczych, nawozów sztucznych i in.; głównem zajęciem ludności jest jednak handel hawrełną, tytuniem, terpentyną, żywicą, ostrygami, owmcami i warzywami.—W leżącym naprzeciw N-u Portsmouth znajduje się szpital marynarki, arsenał i warsztaty okrętowe. D. 20 kwietnia r. 1861 skonfederowani podpalili arsenał i stojące w porcie okręty; był to początek wmjny domowej amerykańskiej. Wojska północne zajęły miasto dopiero w dniu 3 maja r. 1862. Niedaleko od N-u, pod Old Point Comfort znajdują się kąpiele morskie, połączone z miastem koleją elektryczną.

Norfolk, tytuł początkowo hrabiowski, później książęcy, przysługujący w Anglii, oprócz kilku książętom krwi, trzem rodzinom arystokratycznym.— 1. Naprzód hrabiami N. byli członkowie rodu Bigod, z których żaden w dziejach nie zajął stanowiska wybitniejszego, więc ich też tu pominąć można. Gdy ostatni z nich zszedł bezpotomnie ze świata, król Edward I hrabstwo N. oddał w r. 1306 synowi swemu Tomaszowi (2,), zmarłemu w r. 1338. —3. prawnuk tegoż po kądzieli, Tomasz Mowbray hr. Nottingham (* r. 1366 — f w Wenecyi d. 22 września r. 1399) mąż stanu angielski, w r. 1383 zasiadał już w parlamencie, w roku następnym zaś towarzyszył królowi Ryszardowi II w wyprawie przeciw Szkocyi i mianowany był przez niego hrabią-marszałkiem Anglii. W dniu 24 marca r. 1387 wałczył przeciw flotom połączonym Hiszpanii, Francyi i Hol-landyi. — Stojąc wciąż wiernie przy Ryszardzie II, zjednał sobie łaskę jego, a zwalczając nielitościwie przeciwników tronu, umiał wybornie pamiętać o sobie i otrzymywać od króla skonfiskowane ich dobra. W r. 1397 uzyskał tytuł pierwszego księcia N., wkrótce potem atoli, z winy nieoględności swej, popadł w niełaskę, musiał ujść z kraju, a dobra jego zabrano na rzecz korony. Wkrótce potem zmarł na wygnaniu. - 4. Ja n M o w b r a y ks. N. (* r. 1389—f r. 1432), syn Tomasza; w r. 1406 został hrabią-marszałkiem Anglii. Zasiadał w parlamencie pierwszym zarządów Hen-r у к а V; temuż królowi towarzyszył podczas wyprawy do Francyi, lecz, oblegając Harfleur, rozchorował się i przewiezion był do Anglii. W r. 1417 widzimy go znów we Francyi, oblegającego Caen i Rouen; w r. 1419 ma sobie powierzone gubernatorstwo w Gournay i Neufchń-telu. D. 16 maja r. 1420 zwycięża wojsko Delfina, późniejszego Karola VII, w bitwie pod Le Mans i zostaje gubernatorem w Pontoise. W r. 1422 bije się pod Gravant; dwa lata później pustoszy Brabant i dociera pod mury Brukselli, ale jej nie opanowuje. W r. 1425 odzyskuje tytuł książęcy, odebrany niegdyś ojcu jego. W r. 1429 wojuje znów we Francyi przy boku Henryka VI i zdoby-wra Dammartin.—5. Jan Mowbray 3-ci ks. N. (* d. 12 września r. 1415—f d. 6 listopada r. 1461), syn poprzedzającego i Katarzyny Nevill. Od r. 1436 wojował we Francyi, a w r. 1439 był członkiem poselstwa, wyznaczonego do zawarcia pokoju z Karolem VII. W r. 1442 zdusza powstanie, wybuchłe w Norwich. W r. 1446 odbywa pielgrzymkę do Rzymu, w roku zaś następnym posłuje znów do Francyi. Po czasie tym przykłada ręku do różnych knowali i zaburzeń, naruszających pokój wewmętrzny Anglii. W r. 1459 staje odwarcie po stronie domu Lancaster, w roku jednak następnym przechodzi na stronę Edwarda ks. Yorku. Po bitwie pod Saint Albans (d. 17 lutego

r. 1461) wrraz z innymi panami ogłasza Edwarda IV królem, walczy u boku jego w bitwie pod Towton (d. 29 marca), a w dniu ko-ronacyi (d. 28 czerwca) pełni urząd hrabiego-marszałka Anglii, w kilka miesięcy potem umiera.—6. Syn jego jedyny, Jan (* d. 18 października r. 1444 —f d. 17 stycznia r. 1476) był 4-ym ks. N. Z małżeństwa z Elżbietą Taili otó w n ą, córką hrabiego Shrewsbury, miał tylko córkę jedynaczkę, Annę Mowbray, która w r. 1478 zaręczona była Ryszardowi ks. Yorku, synowi drugiemu króla Edwarda IV, mającemu przybrać tytuł ks. N. ale gdy tego wraz z bratem zgładzono jeszcze przed zawarciem małżeństwa, Anna zmarła w stanie panieńskim, jako ostatnia z rodu swego, tytuł zaś książęcy N. przeszedł do rodziny Howardów i dotąd w niej pozostaje.—Członkowie najwybitniejsi z domu tego są: 7. Jan Howard ks. N. (* blisko r. 1420—f d. 22 sierpnia r. 1485), stronnik domu York, był pierwotnie giermkiem Edwarda IV, który był wielce łaskaw na niego i nadał mu później urzędy różne. W r. 1462 należał do wyprawy na brzegi Bretanii; w r. 1466 otrzymał godność wiceadmirała i stanął na czele poselstwa wysłanego do Ludwika XI i do ks. burgundz-kiego Filipa Dobrego. Mianowany w roku 1471 gubernatorem miasta Calais, miał sobie polecone prowadzenie układów z dworem francuskim i burgundzkim i w r. 1475 przyczynił się do zawarcia pokoju w Amiens. Później układał się jeszcze ponownie z Ludwikiem XI w latach 1477 i 1479 — 1480. Po śmierci Edward a IV stanął po stronie Ryszarda III, wówczas jeszcze księcia Gloucester i w r. 1483 osiągnął od niego tytuł księcia N. zaraz zaś potym, po koronacyi Ryszarda, został mianowany admirałem Anglii, Irlandyi oraz Akwitanii. Stłumił powstanie, wybuchłe w hrabstwie Kent, wiódł następnie układy z J a -kóbem III, królem Szkocyi w r. 1484; zgromadził w roku następnym wojsko przeciwko hr. Rich m o n d (Henrykowi VII) i zginął w bitwie pod Bosworth, w której dowodził strażą przednią. 8. Tomasz Howard, lir. Surrey ks. N. (* w r. 1443—f d. 21 maja r. 1524) Syn Jana, mąż stanu, przytem wojownik dziąlny. Od młodości wczesnej przebywał na dworze Edwarda IV; w r. 1467 uczestniczył w wojnie przeciw Ryszardowi Nevill hr. Warwick (ob.), bił się też w r. 1471 pod Barnet, następnie, jako ochotnik, służył w wojsku księcia burgundzkiego, Karola Śmiałego, powróciwszy zaś do Anglii w r. 1476 został szeryfem (ob.) Norfolku i Suffolk u. W r. 1483 otrzymał godność hr. Surrey. Jako stronnik Ryszarda III, wraz z ojcem swym walczył przy jego boku i w bitwie pod Bosworth (r. 1485) dostał się do niewoli, w której przesiedział półczwarta roku, więziony w wieży londyńskiej. Wolność odzyskał, gdy

na sta-

pobity

Henryk VII, umocniwszy się na tronie, zapragnął pozyskania sobie łaskawością przeciwników dawnych swych; przywrócił mu też król w r. 1489 dobra zabrane ojcu, oraz tytuł lir. Surrey, przez co go też przeciągnął zupełnie na swą stronę. Pojednany z królem hrabia, niebawem stłumił powstanie przeciwko niemu wybuchłe w hrabstwie York, dając tern świadectwo wierności swej, otrzymał też niebawem polecenie strzeżenia granicy od strony Szkocyi. Lat kilka wiodło mu nowisku tern, ale w roku 1497 przez Jakóba IV, poczem złożył dowództwo. W roku 1501 powołał go król do rady swej tajnej (Prim) Council), mianując go zarazem lordem skarbu (ministrem). —Dziełem jego było w r. 1503 skojarzenie małżeństwa między J a-kóbem IV, szkockim, a Małgorzatą, córką Henryka VII; związku tego następstwem było później połączenie się Anglii i Szkocyi pod berłem S t u a r t ó w. W r. 1508 swatał też drugą córkę królewską, Maryę, z Karolem Kastylskim, ale bez skutku. — Znaczenia jeszcze większego używał za panowania Henryka VIII, który go cenił wysoko.—W r. 1509 zawarł układ z Fran-cyą, tak samo w r. 1511 z Ferdynandem Katolickim, ale, zrażony rosnącym coraz więcej wpływem kardynała Wolseya (ob.), który przyćmiewać zaczął jego własny, opuścił nagle dwór w r. 1512, udając się do dóbr swych. Postępkiem tym wszakże nie zraził sobie króla bynajmniej, tak dalece, że w roku następnym, gdy Henryk VIII wyprawił się do Francyi, powierzył mu dowództwo nad wojskiem, pod nieobecność jego mającem zabezpieczyć Anglię od Jakóba IV, którego też Tomasz pobił na głowę pod Flodden w d. 9 września tegoż roku. Król nagrodził go za to, przywracając mu d. 1 lutego r. 1514 godność księcia N. W roku tym samym, usilnie, lecz daremnie, starał się o niedopuszczenie do zawarcia związku małżeńskiego między Mary ą, siostrą królewską, a L u-d w i к i e m XII, francuskim, do czego namawiał Wolsey i na Swojem postawił, poczem dwaj przeciwnicy pogodzili się nareszcie, zachowując odtąd stosunki przyjazne i nie wchodząc sobie w drogę wzajemnie. W r. 1517 stłumił zaburzenia, wybuchłe w Londynie, gdy zaś w r. 1520 Henryk VIII wyjechał do Francyi, aby spotkać się z Franciszkiem I, znów miał sobie powierzoną straż i pieczę nad bezpieczeństwem królestwa. W r. 1523, z powodu wieku bardzo podeszłego, ustąpił z godności i urzędów swych, a w roku następnym umarł. — 9. Tomasz Howard hr. Surrey ks. N. (* w r. 1473 — f d. 25 sierpnia r. 1554), syn poprzedzającego, mąż stanu bardzo wybitny, najznakomitszy z rodu całego, przeciwnik reformacyi angielskiej. — W r. 1512 wysłany był do Hiszpanii, gdzie przeznaczono mu dowództwo części wojsk angielsko-hiszpańskich, mających, pod margrabią Dorset, najść Francyę, ale wyprawa ta spełzła; wrócił

więc do Anglii i w r. 1513 walczył w bitwie pod Flodden, jako dowódca straży przedniej; wkrótce potem otrzymał stanowisko lorda-admi-rała, po bracie swym Edwardzie, poległym w bitwie morskiej. Gdy ojciec jego, w r. 1514, został księciem N., otrzymał tytuł jego poprzedni hr. Surrey. Również, jak ojciec, był przeciwnikiem kardynała Wolseya i po latach walki, korzystając z okoliczności zręcznie, wziął nad nim górę.—W r. 1520 stłumił okrutnie powstanie w Irlandyi, następnie otrzymał dowództwo floty, wysłanej przeciwko Francyi; wylądowawszy w Bretanii, w r. 1522 spalił Morlaix, spustoszył okolice miasta Boulogne i przez Pi-kardyę wyruszył na Paryż, ale książę V e n-dóme zagrodził mu drogę i zmusił do odwrotu.— Stanąwszy z powrotem w Londynie, otrzymał po ojcu urząd ministra skarbu i członka rady tajnej królestwa; wkrótce potem walczył szczęśliwie przeciw Szkocyi, plamiąc jednak zwycięstwa swe okrucieństwem niesłychanem.— W r. 1525 prowadził układy o pokój z Francyą i w tymże jeszcze roku zdusił srodze powstanie, wybuchłe w Norwich.—W sprawie rozwodowej króla Henryka VIII z Katarzyną Aragońską, odegrał rolę wielką, a przy sposobności tej udało mu się sprowadzić upadek kardynała Wolseya, nie chcącego do rozwodu dopuścić; po nim dostała mu się pieczęć kanclerska.—Będąc sam katolikiem gorliwym, nie sprzyjał bynajmniej reformacyi religijnej, do której pchał króla szczególnie Tomasz Cromwell (oh.); spodziewał się atoli, że małżeństwo króla z krewną jego, Anną В o 1 e y u, które popierał sam, dozwoli mu wzmocnić wpływy własne i za-pobiedz zerwaniu z Rzymem. Przeliczył się jednak, gdyż Anna, zostawszy królową, stała się właśnie narzędziem w rękach stronnictwa reformacyjnego. Nabrał wtedy przeciw niej nienawiści, a gdy król w r. 1536, chcąc się pozbyć małżonki, która mu się prędko sprzykrzyła, oddał ją pod sąd, N. przewodniczył sądowi temu i sam głosował za ukaraniem ją śmiercią.— Gdy szlachta na północy Anglii chwyciła za oręż w obronie katolicyzmu, N. wprawdzie na czele wojska królewskiego stłumił surowo ruch ten, ale wyjednał u króla przebaczenie dla winnych, którym w duszy sprzyjał i tajnie ich nawet popierał. Gdy wszakże wybuchły niepokoje nowe i gdy katolicy nieprzejednani obiegli Carlisle, N. rzucił się na nich, pobił na głowę, a 70 panów znaczniejszych, wzięty cli do niewoli, hez sądu powiesić kazał. Pomimo to sam nie przestał być katolikiem gorliwym, okiem niecliętnem patrzącym się na postępy reformacyi; zaczął więc pracować nad obaleniem Cromwella, co mu się też udało w r. 1540. Unieważnił wtedy małżeństwo króla zAnnąKliwij-s к ą, skojarzone właśnie przez Grom well a, a króla, który tego pragnął, ożenił z bliską krewną swą, Katarzyną Howard, również, jak on sam, katoliczką szczerą, przez którą zamyślał

zapewnić sobie powodzenie przeciwko szerzeniu się reformacyi. Z początku wiodło się po myśli jego, rozwinął więc prześladowanie usilne stronników reformy, ale nie trwało to długo. Nowa małżonka sprzykrzyła się królowi prędko, więc oskarżył ją, słusznie, czy niesłusznie, o wiaro-łomstwo, kazał ją oddać pod sąd i ściąć d. 13 lutego r. 1541, a gdy głowa jej padła, N. musiał zaniechać prześladowań dalszych, ale u króla nadal jeszcze w łaskach pozostawał, chociaż wpływy jego, podkopywane wciąż przez przeciwników, słabnąć zaczęły.—W r. 1542 wysłany był przeciwko Szkotom, napadającym na Anglię, i pobił ich, srożąc się nad nimi okrutnie, jak to było zwyczajem jego. W r. 1544 towarzyszył królowi podczas wyprawy do Francyi; odznaczył się oblegając Montreuil i zdobywając Boulogne. Ale gwiazda jego gasła już wtedy. Hrabia Herford, oraz inni stronnicy reformacyi opanowali króla i postanowili zgubić nienawistnego N-a. Gdy wrócił do Anglii uwięziono go d. 12 grudnia r. 1546 wraz z synem najstarszym, hr. Surrey, oskarżając obu o zdradę stanu. Syna ścięto niebawem, ojca zaś tymczasem osadzono w wieży londyńskiej, gotując mu dolę taką samą. Ale król zwlekał z wydaniem rozkazu stracenia go, a gdy umarł, następca jego, Edward VI, a raczej panowie, rządzący w jego imieniu, zadowolili się trzymaniem N-a nadal w więzieniu. — Gdy po śmierci brata, Mary a Tudor w r. 1553 na tron wstąpiła, kazała natychmiast uwolnić N-a, przywróciła mu dobra skonfiskowane, godności i urzędy, a wogóle była nadzwyczaj łaskawa na niego, licząc na pomoc jego podczas zamierzonego przywrócenia katolicyzmu w Anglii. Pomimo wieku podeszłego rozwinął N. wtedy działalność bardzo natężoną; doprowadził do skutku małżeństwo królowej z F i 1 i p e m II, hiszpańskim i stłumił krwawo powstanie, pod wodzą Tomasza Wyatt a wybuchłe. To był czyn jego ostatni, po którym wkrótce umarł. 10. Tomasz Howard ks. N. (* d. 10 marca r. 1536 —f d. 2 lipca r. 1572), wnuk poprzedzającego, syn ściętego hr. Surrey, również jak dziad, katolik gorliwy, dla tego też posiadający łaski królowej Maryi. Po jej śmierci (r. 1558) z początku cieszył się też względami jej następczyni, Elżbiety, i w r. 1561 przez nią był powołany do rady tajnej; z czasem jednak wszczęły się między nim, a ulubieńcem królowej, hr. Leicester (ob.) nieporozumienia i niesnaski, które królowa Wprawdzie w r. 1567 starała się wyrównać i załagodzić, ale niechęć między dwoma dostojnikami nie wygasła. Niezadowolony N. powziął wtedy zamiar oswobodzenia uwięzionej królowej szkockiej, Maryi Stuart (ob.), i poślubienia jej. Rzecz się wydała i N-a osadzono w wieży londyńskiej w r. 1569. W sierpniu roku następnego Elżbieta przywróciła mu wolność, której N. użył na to, by znów rozpocząć knowania dawniejsze. Wszedł w porozumienie z Filipem II, z papieżem i z emigrantami angiel-skierni, bawiącemi w Niderlandach pod opieką ks. Alby (ob.), zawiązał też stosunki z przeciwnikami Elżbiety w samej Anglii, aby ją strącić z tronu i osadzić na nim Maryę Szkoc-k ą, a przy jej pomocy zgnieść reformacyę angielską. Czujni wszakże przeciwnicy N-a zamysły jego odkryli, Elżbieta zaś, powiadomiona o wszystkiem, kazała go osądzić na śmierć i ściąć publicznie. Dobra rodzinne zostały skonfiskowane.—11. Filip Howard (f w roku 1590) syn poprzedzającego, hr. Arundel, który to tytuł miał po matce, katolik gorliwy, zginął również z rąk katowskich, oskarżony o zdradę stanu.—12. Tomasz Howard, hr. Arundel i N. (f d. 4 października r. 1646) syn Filipa, w r. 1603 mianowany przez Ja-kóba I hr. Surrey; w r. 1621 lirabią-mar-szałkiem Anglii, nakoniec w r. 1644 hrabią N. Był miłośnikiem sztuki i zbieraczem starożytności; do zbiorów jego należały też słynne na świat cały t. zw. Arundel Marbles, podarowane potem uniwersytetowi oksfordzkiemu. — 13. Tomasz Howard, wnuk poprzedzającego w r. 1661 odzyskał znów godność ks. Norfolk.—14. Karol Howard jedenasty ks. N. (*d. 5 marca r. 1746 —f d. 16 grudnia r. 1815) polityk. Wystąpił z kościoła katolickiego i w latach 1780 i 1784 zasiadał w Izbie gmin, jako poseł okręgu Carlisle; był przeciwnikiem Pitta i Northa (ob. te nazw.) i zwalczał bardzo stanowczo politykę północno-amerykańską rządu. W r. 1783 został ministrem skarbu w gabinecie P o r 11 a n-da. W r. 1798 popadł w niełaskę u dworu. Był dziwakiem wielkim, także zabawiał się piórem. Napisał między innemi: „Historical anecdotes of some of the Howard Family“ (1769). Zmarł bezpotomnie, dobra więc jego i tytuły przeszły na krewnych dalszych, mianowicie na 15. Bernarda Edwarda Howarda (* r. 1765—f r. 1842) który jako pierwszy lord katolik zasiadł w Izbie wyższej. — 16. Henryk Karol Howard, trzynasty ks. N. (* d. 12 sierpnia r. 1791 — f d. 18 lutego r. 1856), był członkiem parlamentu od r. 1829 do 1832; w r. 1837 został podskarbim nadwornym; w r. 1841, jeszcze za życia ojca, zasiadł w Izbie wyższej, otrzymawszy godność lorda Maltravers; w r. 1846 został wielkim koniuszym dworu; nakoniec wr. 1853 wielkim podkomorzym(L o r d St e w ar d) 17. Henryk Granville Fitzalan Howard ks. N. (* d. 7 listopada r. 1815—f d. 25 listopada r. 1860), syn najstarszy poprzedzającego, katolik gorliwy. Od r. 1837 zasiadał w Izbie gmin. Ożeniwszy się w r. 1839 z córką ambasadora, lorda Lyon sa, przebywał długo i często w Paryżu, gdzie się zaprzyjaźnił z Mon-talembertem (ob.). W r. 1852 ustąpił z życia politycznego. Należał do stronnictwa liberalnego, a w parlamencie zawsze bronił gorąco spraw, katolicyzmu się tyczących. Drukiem ogłosił: „A few remarks on the social and political

Red.

bruk 1887).

Noris Henryk (* w Weronie w r. 1631-f w Rzymie w r. 1704), z pochodzenia Anglik, uczony historyk kościelny i kardynał. Wychowanie i wykształcenie otrzymał u Jezuitów w Rimini, poczem wstąpił do zakonu Augustya-nów i w ich klasztorach był profesorem teologii, kolejno w Pesaro, Perugii i Padwie. W r. 1674 w. ks. Toskański powołał go na profesora dziejów Kościoła w uniwersytecie pizańskim, oraz na teologa nadwornego; równocześnie Klemens X mianował N-a kwalifikatorem Inkwi-zycyi św. w Rzymie.

1692 sprowadził go do Rzymu i oddał mu zarząd biblioteki watykańskiej, w roku zaś 1695 obdarzył go kapeluszem kardynalskim.—N. był mężem bardzo uczonym i znawcą głębokim dziejów Kościoła, a pisarzem wielce poważnym. Z wielu dzieł jego na uwagę szczególną zasługują: „Historia Pelagiana“ (Padwa 1673); która

condition of British catholics“ (Londyn 1847); „Letter to Plumpte on the bull „in coena Domini“ (tamże 1848); „Observations on diplomatik relations with Rome“ (tamże 1848) i „Lives of Philip Howard, earl of Arundel and of Anne Dacres, his wife“ (tamże 1857).—Życiorys jego napisał Montalembert (w miesięczniku „Correspondant“ r. 1860, zesz. grudniowy). — 18. Henryk Fitzalan Howard, piętnasty ks. N. (*d. 27 grudnia r. 1847), syn najstarszy poprzedzającego, od śmierci ojca jest głową rodziny, piastuje różne dostojeństwa dworskie i należy do najwybitniejszych reprezentantów katolicyzmu w Anglii.—Por. „Chronicles of the white Rose“ (1845); Blomefield „History of Norfolk“ (t. I i III); Howard „Memorials of the Howards “ ; S a n d f o r d i Townsend „ Great governing Families of England“ (t. II); Fr ou de „History of England“; Wright „Queen Elizabeth and her Times“ i „Almanach de Gotha“ (r. 1877, 1903 i 1904.)

Norikum, po łacinie Noricum, Noricus ager, po grecku то Ncop'.xôv, prowincya rzymska na brzegu prawym Dunaju średniego, zwana tak prawdopodobnie od miasta Norę i (ob.). Graniczyła ku zachodowi z Recyą, aż do rzeki Aenus (dziś Inn), ku północy z Germanią, gdzie Danu-vius (Dunaj) granicę stanowił, ku wschodowi z Pannonia, aż po Mons Cetius, ku południu z Pannonią i Italią aż po rzekę Savus (Sawa) i Alpy Karnijskie; obejmowała zatem dzisiejszą Austryę Górną i Dolną, większą część Styryi, Korątanów, Krainy, mały skrawek Bawaryi, Pusterthal, Pinzgau i Salzburg. Prawie cała N. była górzysta, przerzynały ją bowiem Alpy Noryjskie (Alpes Noricae), ku południowemu wschodowi wznosi się Mons Cetius (dziś Kahlenberg i Las Wiedeński), ku południu Alpy Karnijskie i Weneckie, jako też Mons Ocra (Lasy Birnbaum). Bogactwo też tej ziemi polegało nie tyle na łanach żyznych, ile na niewyczerpanych skarbach kruszców, które się w łonie gór tamtejszych kryły; sławy zaś wielkiej zażywały żelazo i stal noryjska, które w wielkiej fabryce w Lauriacum na broń znakomitą przerabiano. Prócz tego trudnili się mieszkańcy chowem bydła i wydobywaniem soli z łona ziemi.—Jako najstarszą ludność owych okolic napotykamy celtycki szczep Taurysków(dosłownie === Górali; do dzisiaj pasma starożytnych gór Noryjskich zowią się Tauern), których dopiero Rzymianie, od miasta głównego Norei, przezwali N o r i c a-mi (Norki); u późniejszych zwali się Car ni. Do nich przyłączyli się następnie celtyccy В o-j o wie, których wszakże, jeszcze zanim Rzymianie krainę tę podbili, G eto wie wyplenili. Jako mniejsze szczepy znachodzą się dalej w źródłach starożytnych Sevaci, mieszkający między Innem a Dunajem, Halemni, w okolicach Salzburga, Am b i dr a v i, nad Drawą. Pierwotnie władali tą ziemią książęta samodzielni, którzy z Rzymianami, na trakcie, przez

Akwileyę wiodącym, handlowe stosunki utrzymywali. Skoro jednakże Tyberyusz i Dru-zus sąsiednią Recyę podbili, przypadła wreszcie, w r. 16 przed Chr., kolej uznanie zwierzchności rzymskiej także na N., które prokonsul prowincyi illyrskiej, Publiusz Siliusz, zawojował. Przeszło sto lat zresztą administrowali Rzymianie tą ziemią, nie jako istotną pro-wincyą, ale jako królewszczyzną. Dopiero za panowania Marka Aureliusza (r. 161 —180 po Chr.) zostało N. prowincyą cesarską, a strzegły jej pilnie trzy floty na Dunaju, liczne załogi i osady warowne.—Pod względem administracyjnym podzielili Rzymianie prowincyę tę na część północną, N. Ripense, i- na południową, N. Mediterraneum.—Po obaleniu potęgi rzymskiej należała większa część N. do państwa Ostrogotów; północno-zachodnią część zaś, gdzie się najdłużej nazwa N. przechowała, zajęli Ba-jowarowie (Bawarczycy). Pod koniec wieku VI osiadł w południowej jego części słowiański szczep Korątanów, który według siebie nadał jej też miaiio Korątany (niem. Kaernthen). Północno - wschodnie prowincyę N. zostawały przez pewien czas pod panowaniem Awarów.— Z pomiędzy miast, leżących nad Dunajem, przy trakcie, wiodącym z Augusta V i n d e 1 i c o-rum (Augsburg) do Vi ndob ony (Wiedeń), wymienić należy: В oj o durum, Jo wiać um, O v i 1 a b a (Weis), Lauriacum (zwaliska Lorch), A vela te, Nam are, twierdzę Cetium; wyżej ku południu leżą: B e d a j u m, Juvavum (Salzburg), wreszcie stolica krainy N o r e i a (ob.), Teurnia (St. Peter im Holz) i Vir un um (w okolicy Maria-Saal, na północ od Celowca, [Klagenfurt]), najznaczniejsza miejscowość w całych Alpach wschodnich, z której do dzisiaj rozległe szczątki pozostały.—Por. A. Mucha r y,Das römische Noricum“ (2-e części, Gradyska 1825); Kaemmel „Die Anfänge deutschen Lebens in Oesterreich“ (Lipsk 1879); Jung „Römer und Romanen im den Donauländern“ (Ins-

S. Dr/..

Inocenty XII, w r.

Red.

M. H.

ы. s.

S. 1)

z. w.

stała się powodem napaści dla Jezuitów oraz Inkwizycyi hiszpańskiej i „Cenotaphia Pisana Cai et Lucii Caesarum“ (Wenecya 1681). Oprócz tego N. napisał mnóstwo prac większych lub mniejszych z dziejów Kościoła, oraz był polemistą ostrym, dowcipnym i zręcznym. Wydanie zbiorowe wszystkich dzieł jego wyszło w Weronie (1729 —1741; 5 tomów in fol.).

Nor ja, jest to najprostsza maszyna do podnoszenia wody (por. Paternoster). Składa się z dwuch kół, osadzonych na osiach i ustawionych w pewnej odległości jedno pod dru-giem. Na obwodzie tycli kół nawinięty jest łańcuch bez końca, na którym przyczepione są od zewnątrz wiaderka. Jeżeli górnemu kołu nadamy obrót, a dolne koło zanurzone jest w wodzie tak głęboko, że wiaderka, znajdujące się pod tymże kołem, napełnią się wodą, to wskutek podejmowania się wiaderek, podejmuje się i woda, t. j. wiaderka dolne będą czerpać wodę i wylewać ją przy kole górnem do jakiegokolwiek naczynia podstawionego.—N. służyć może też jako maszyna poruszająca, t. j. silnica— jeżeli woda dopływa z góry, wchodzi w wiaderka i ciśnie je na dół, wskutek czego wprawia się w obrót koła, na których nawinięty jest łańcuch z temiż wiaderkami.

Norka, ob. Putorius Lutreola Keys.-JBlaś.

Norma (filoz.). Wyrazem tym oznaczamy prawidła, albo przepisy, które, według naszego zdania, powinny znajdować zastosowanie do pewnych jakichś zjawisk, przebiegów lub działań, chociaż nie jest konieczne aby wszystkie zawsze do tych prawideł się stosowały. Prawo naukowe jest to pojęcie graniczne, do którego zawsze zbliżają się różne grupy zjawisk szczegółowych, N. zaś, jest to również pojęcie graniczne, do którego jednak przebiegi szczegółowe tylko mogą, a raczej—zdaniem naszem — powinny zbliżać się. Stosujemy też wyraz N. głównie do własnych działań, tu bowiem możliwa jest pewna doniosłość przypuszczeń, chociaż w znaczeniu przenośnem posługujemy się nim także nieraz i w naukach przyrodniczych. W zastosowaniu do działań ludzkich, wyróżniamy głównie trojakiego rodzaju N-y, t. j. logiczne, estetyczne i etyczne. Źródłem i punktem wyjścia wszelkich takich N-m są pewne w nas poczucia, to znaczy, mamy jakieś mniej lub więcej silne, chociaż nie zawsze jasne, poczucie, w jaki sposób to lub owo nasze działanie powinno przebiegać, aby odpowiadało celowi, to znaczy, zaspakajało potrzebę uczuciową. Otóż te pierwotnie przejawiające się poczucia, powoli uświadamiamy sobie coraz jaśniej, formułujemy je dokładniej i skoro je określimy należycie, stają się dla nas N-mi. — N-ą logiczną więc nazywamy zasadę, według której ma się odbywać nasze myślenie, aby Urzeczywistnił się jego cel, t. j. dojście do prawdy w tym lub lub owym kierunku. N-ą estetyczną zaś nazwiemy zasadę, według której dojdziemy do zaspokojenia poczucia piękna; nakoniec N-ą etyczną, zasadę, zadawalającą poczucie moralne. Co do dalszych wywodów ob. Prawda, Piękno, Dobro i Moralność.

Norma (mat.). Niechaj w == cp(0) będzie liczbą algebraiczną (ob. Liczba), utworzoną z pierwiastku 0 równania algebraicznego nie-przywiedlnego stopnia w-tego; oznaczmy przez w', w",... w(11_1) liczby algebraiczne sprzężone z liczbą w, t. j. liczby 'f(0'), cp(0"), ... cp(0(n~1J), gdzie 0', 0".. .0in-u Są pozostałe pierwiastki danego równania algebraicznego; Normą liczby algebraicznej w nazywamy iloczyn n liczb: w w'co"... оУа_1). Iloczyn ten oznaczamy przez 2Vco. N. liczby co jest liczbą wymierną.

Normal, miasto w Ameryce Północnej, w stanie Illinois, stacya węzłowa dróg żelaznych. Mieszkańców liczy 3 459 (r. 1890). W N. znajduje się uniwersytet i dom sierot po żołnierzach.

Normalin, minerał. Jest to Harmotom (ob.) potasowy, zasługujący na uwagę zupełną jednopostaciowością z harmotomem barowym t. j. właściwym, a zarazem zupełnem zamienieniem baru przez potas. Znaleziony w Kaiserstulu, Andreasbergu, Obersteinie.

Normalna (mat.). Prostą N-ą do krzywej płaskiej w punkcie danym nazywamy prostą, przez punkt ten przechodzącą i prostopadłą do stycznej (ob.) w tymże punkcie. Jeżeli y = f{x) jest równaniem krzywej płaskiej w układzie prostokątnym Descartes a, wtedy równanie N-ej w punkcie o spółrzędnych X, Y jest postaci:

{X— x)-\-(Y—y)y'= 0, gdzie y' oznacza pochodną ( ob. ) funkcyi У — f(x) w uważanym punkcie. Długość N N-ej, t. j. długość odcinka N-ej, zawartego pomiędzy punktem styczności a osią odciętych, wyraża się wzorem

x=yY i-i-y'\

Płaszczyzną N-ą do krzywej skośnej w punkcie danym nazywamy płaszczyznę prostopadłą do prostej stycznej w tym punkcie i przechodzącą przez punkt styczności. Jeżeli y = <p(;r), z=.ty(x) są równaniami danej krzywej skośnej w układzie prostokątnym, wtedy równanie płaszczyzny normalnej w punkcie o spółrzędnych X, Y, Z jest postaci:

(X— X) -f- ( Г— y) y'Ą- (Z— ź) Y= 0, gdzie у' jest pochodną funkcyi у — <р(ж), Y pochodną funkcyi £ = ф(.г). Każda prosta, leżąca na płaszczyźnie N-ej i przechodząca przez punkt styczności, może być uważana za N-ą do krzywej skośnej; pomiędzy niemi j edna, która leży równocześnie w płaszczyźnie ściśle stycznej do krzywej, nazywa się N-ą główną. Prosta, przechodząca przez punkt styczności i prostopadła do płaszczyzny, utworzonej przez styczną i N-ą główną, nazywa się dwu-li o r m a ln ą ( binormalną ) krzywej skośnej.

gdzie p jest pochodną cząstkową względem X funkcyi z w uważanym punkcie, q p o-

chodną cząstkową względem y tejże funk-

s 1).

Prostą N-ą do powierzchni w punkcie danym nazywamy prostą prostopadłą do płaszczyzny stycznej w tym punkcie. Jeżeli z — <p(x, y) jest równaniem powierzchni danej w układzie prostokątnym; jeżeli X, Y, Z są spółrzędnemi punktu danego, wtedy równania prostej normalnej do powierzchni są postaci:

X-x_ Y—y_Z— z

cyi z w punkcie danym.

Normalna szkoła, tak nazywamy szkołę wzorową wogóle, zakład naukowy, który zé względu na wyjątkowo pomyślny stan swych.urządzeń wewnętrznych za wzór innym służyć może; do szkół takich zaliczyć należy założoną w r. 1803 szkołę wzorową w Frankfurcie n/M. i Picole modèle w Brukselli (r. 1875).— W końcu XVIII i na pocz. XIX stulecia nazwę szkół N-ch lub wzorowych nadawano niektórym szkołom ludowym, posiadającym wybitnie uzdolnionych nauczycieli; do takich zakładów posyłano na praktykę ludzi młodych, pragnących obeznać się z nauczaniem początkowem pod okiem wytrawnych w swym zawodzie kolegów. Później dopiero powstają szkoły N-e właściwe, których wyłącznem zadaniem jest przygotowywanie nauczycieli szkół ludowych ; kie -równikami zakładów takich bywają zwykle pedagogowie najzdolniejsi. Szkoły tego wzoru są powszechne, a liczba ich w różnych państwach wciąż wzrasta.—We Francyi są to t. zw. Écoles normales primaires. Myśl urządzenia szkół N-ych powzięto za Konwencyi Narodowej (ob.); pierwszą szkołę wzorową otwarto w r. 1810 w Strasburgu, a pomyślny jej rozwój skłonił rząd francuski do zakładania licznych szkół tego rodzaju po miastach prowincyo-nalnych. Wreszcie według prawa z d. 9 sierpnia r. 1879 w każdym departamencie obowiązkowo miała być jedna szkoła normalna dla nauczycieli i jedna dla nauczycielek. — Szkoły N-e były dawniej zakładami departamentalnemi i zostawały pod dozorem prefekta, od r. 1881 są instytucyami publicznemi i zależą od rektora. Kurs nauczania trzyletni; kandydaci, od lat 16 — 28, przy wstępowaniu do szkoły zobowiązują się do dziesięcioletniej pracy w szkołach ludowych. Program jest bardzo obszerny, obejmuje nauki matematyczne i przyrodnicze, historyę, prawo cywilne, naukę języka i literatury francuskiej, jeden z języków cudzoziemskich: niemiecki lub angielski, psychologię, pedagogikę i etykę, prócz tego rysunki, kaligrafię, śpiew. Ministeryum oświaty wydatkuje na szkoły N-e 9 356 975 fr. rocznie.—W Niemczech szkoły normalne tego typu noszą nazwę seminaryów nauczycielskich; przy każdem z nich jest szkoła niższa, w której wychowańcy seminaryum odbywają zajęcia praktyczne, przy niektórych istnieją kursa rolnicze. Scminaryów żeńskich jest nader mała liczba.—W Anglii szkoły N-e noszą nazwę training colleges, są zakładami prywatnemi, rząd wszakże czuwa nad ich rozwojem i wspiera je pieniężnie. W Ir landy i do r. 1883 była tylko jedna, kosztem rządu utrzymywana szkoła N. (the Institution)■, 3 inne powstały w latach 1883 i 84, większość wszakże nauczycieli dziś jeszcze kształci się praktycznie pod kierunkiem kolegów starszych. W A u s t r o-Wę grzech pierwsze szkoły N-e powstały w r. 1869 za ministeryum Hasnera, który przeprowadził reformę szkolną.—W Stanach Zjednoczonych szkoły N-e (Normal schools) są bardzo liczne; nauka odbywa się bezpłatnie, kurs nauczania trwa dwa lata, rok zaś podzielony jest na dwa semestry. Wskutek wysokiego poziomu stanu oświaty ludowej, szkoły N-e są niewystarczające, dla przygotowania zatem większej liczby nauczycieli początkowych ustanowiono kursa normalne i rady pedagogiczne (teachers institutes). Najwyższą szkołą N-ą amerykańską jest Normal University w Bloomingtonie (stan Illinois) W Szwajo ary i pierwszą szkołę N-ą założono w Lucernie w r. 1799; utrzymała się do chwili obecnej mniej lub więcej na tych samych zasadach; jest to externat z kursami dla uczących się, nauczanie bezpłatne, kurs czteroletni, przyjmują kandydatów od 15-go roku życia. Szkoły N-e w poszczególnych kantonach różnią się dość wyraźnie między sobą; w niektórych brak ich zupełny. — We Francyi prócz t. z. „Ecoles normales primaires“ istnieje w Paryżu Ecole normale supérieure, zakład naukowy wyższy dla przygotowywania nauczycieli szkół średnich o kierunku klasycznym. — Po usunięciu jezuitów w r. 1762 zabrakło we Francyi odpowiednio przygotowanych kierowników młodzieży. By temu zapobiedz w roku 1808 otworzono w Paryżu „École normale“, pensyonat wzorowy dla 300 uczniów, pragnących się oddać studyom naukowym lub literackim. Według ustawy szkolnej w „École normale“ wykładano kurs nauk z „Collège de France“ „Ecole polytechnique" lub „Muséum", prócz tego wszakże wykłady przygotowawcze prowadzili najwybitniejsi i najstarsi ze współ-uczniów („répétiteurs¹¹). Pobyt w szkole trwa dwa lata; uczniowie zobowiązują się do 10-let-niej pracy na polu pedagogicznem, w razie zaś niedopełnienia tego warunku z winy własnej, za każdy rok pobytu w zakładzie płacą 4 000 fr. Pod koniec drugiego roku zyskują odpowiednie stopnie naukowe na wydziale literackim lub naukowym. Urządzenie to utrzymane jest do dnia dzisiejszego z wyjątkiem, iż przedłużono czas nauki do lat trzech. Kandydabi dostają się do zakładu na mocy złożonego egzaminu konkursowego; wiek uczniów określony jest od lat 18 do 24. W trzecim roku

S. K.

S. K.

wychowańcy odbywają rodzaj nowicyatu w liceach paryskich, wszakże obecnie zadaniem „Ecole normale sup.“ jest nietyle przygotowywanie profesorów uzdolnionych, ile ludzi, poświęcających się czystej nauce lub literaturze. W r. 1881 założono w Paryżu „Ecole normale supérieure d’enseignement secondaire des jeunes filles“, zakład naukowy wyższy dla kobiet pracujących na polu pedagogi-cznem. —Por. art. G. Compayrégo w „Grande Encycl.“ L amir ault a“. Ob. też Seminaryum nauczycielskie.

Normalne miary, prototypy, pierwowzory czyli wzorce miar w kraju obowiązujących, z któremi porównywane być winny wszystkie miary i wagi w użyciu pozostające. Sprawdza-dzanie takie miar dokonywa się we właściwych urzędach, na podstawie przepisów obowiązujących. Miary sprawdzone cechowane są przez urząd probierczy pewnemi znakami, które wprowadzają się w sposób różny, zależnie od materyału, z którego miary są wyrobione. Tak na miarach metalowych znaki te bywają wybijane, na szklanych ryte, na drewnianych wypalane. Do ścisłego porównywania miar służą właściwe przyrządy, zwane komparatorami (ob.), zupełna wszakże zgodność miar bardzo trudno zaledwie osiągnąć się daje; dlatego też oznaczona jest pewna granica błędu, o jaką miara w użyciu będąca różnić się może od miary normalnej. Szczególnie scisłe zasady ustanowienia miar normalnych i dokładne metody porównywania opracowała komisya międzynarodowa, która po raz pierwszy zebrała się w Paryżu w r. 1870, w celu powszechnego wprowadzenia układu miar metrycznych do użytku we wszystkich krajach. Na podstawie konwencyi międzynarodowej, zawiązanej d. 29 maja r. 1875, państwa, zawierające ten układ, postanowiły wspólnym kosztem utrzymywać w Paryżu „biuro międzynarodowe miar i wag“, które pozostaje pod nadzorem „komitetu międzynarodowego miar i wag“, podlegającego z kolei władzy „konferencyi ogólnej miar i wag“, złożonej z przedstawicieli wszystkich państw do układu należących. Zadaniem biura miar i wag jest przechowywanie pierwowzorów międzynarodowych, zwłaszcza metra i kilograma (ob. te wyr.) i porównywanie z niemi wzorów narodowych, czyli miar normalnych, służących do sprawdzania miar w różnych krajach oddzielnych. Prace przez biuro to dokonane są pierwszorzędnej doniosłości i wiążą się ściśle z historyą metra, ob. Metryczne miary.

Normalne wagi, ob. Normalne miary.

Normalny barometr, barometr odpowiadający wszelkim warunkom niezbędnym, by dawał wskazania dokładne, i zbadany pod względem poprawek, których wymagają każdorazowe jego wskazania. Przyrządem takim jest zwłaszcza barometr naczyńkowo - syfonowy Wilda i Fu e s s a.—Por. Barometr (str. 990 — 991).

Encykl. Powsi. Ilinstr. Ser. II. Zesï. 19b T. III.

Normalny dzień pracy. Miano to w ekonomii ma znaczenie podwójne. Dawniej rozumiano przez tę nazwę ściśle określony dzień pracy robotnika, który powinien być też „normalnie“ za taką jednostkę pracy wynagradzany. In-nemi słowy, chodziło o normę czasu pracy w związku z normą płacy zarobnej. Był to postulat, wysunięty przez socyalistów i teoretycznie jeszcze istniejący, lecz praktycznie nieurze-czywistniony. W znaczeniu drugiem i nowszem N. d. pr. jest to czas trwania pracy w ciągu doby, prawodawczo ustalony dla pracy w przemyśle, a po części i w handlu, podług wymagań interesu pracowników. Ponieważ w dobrowolnie zawieranym kontrakcie pracy robotnik jest stroną materyalnie słabszą i może ulegać przewadze wynajmującego go kapitalisty, prawodawstwa nowoczesne ustanawiają granice trwania dnia roboczego. W zakresie tych granic są przytem wahania, również prawodawczo oznaczone, a zastosowane do wieku pracowników, ich płci, uciążliwości, czy szkodliwości zajęcia, pracy nocnej i t. p. Tak ustalony N. d. pr. nie ma łączności z wynagrodzeniem normalnem. Chodzi tu o ochronę zdrowia pracownika, o oszczędzenie jego wydatku energii, o obronę jego krzyści raczej moralnych i fizycznych, niż materyalnych, choć oczywiście łączą się z tern i względy na interes materyalny. W każdym razie jednak granic trwania pracy prawodawca nie uzależnia od konkretnego wynagrodzenia. — Nieco odmienne znaczenie miało jeszcze pojęcie N. d. pr. w wywodach ekonomisty Rodbertusa (ob). Wyjaśniał mianowicie, że prawne ograniczenie czasu zajęć, skojarzone z zawisłem od tego wynagrodzeniem, nie wyszłoby na korzyść robotnikom, bo pracodawca musiałby jednakowo opłacać dzielnego i uiezdatnego pracownika. Natomiast zalecał dzień pracy, ustalony podług ilości wykonanej roboty; za normalny uchodziłby wówczas dzień taki, w którym pracownik wykonał to, co przeciętny robotnik przy przeciętnej zręczności i pilności uskutecznić jest w stanie. Gdyby wykonał mniej, wynagrodzenie za normalny czas trwania roboty uledzby musiało zmniejszeniu i na odwrót, gdyby wykonał więcej—praca zarobna powinnaby być podwyższona. Stąd Rotber-tus wyprowadza dalej postulat mierzenia wartości podług godzin pracy dziennej, tak rozumianej.—Powołanie do życia przez prawodawstwa nowoczesne N. d. pr. w formie najbardziej uproszczonej, t. j. ustalenie godzin maksymalnych było niewątpliwie wynikiem postulatów socyalistycznych, uznanych jednak tylko częściowo. Prawodawstwa uwzględniły minimum tych wymagań, ograniczając jedynie możność wyzyskiwania po nad miarę sił robotnika. Zgodzono się na to, że praca nie może bez dotkliwej szkody dla interesu jednostki, a więc i społeczeństwa, jako zbioru jednostek, przekraczać pewnej ilości czasu, za normalną uważanej. Uznano nadto, że granice powinny być mniej

83

S. K.

sze w pracy, bardziej wyczerpującej (np. w górnictwie), tudzież tam, gdzie wątlej sze są siły pracownika, np. dziecka, podrostka, kobiety. Postanowiono jeszcze unormować wypoczynek w ciągu odbywanej pracy. — Co się tyczy liczby godzin N. d. pr., to jednomyślności w prawo-dawstwach nie osiągnięto. Teorya zaleca granice 8 godzin, pragnąc dobę podzielić na 3 części 8-godzinne: na 8 godzin pracy, 8 wypoczynku i 8 snu. Praktyka trzyma się granic 9, 10, 11 i 11 Va godzin. Istniejące przepisy są

w różnych prawodawstwach odmienne___We Fran-

cyi zaprowadzono N. d. pr. w r. 1848, w Szwaj-caryi w r. 1877, w Austryi w r. 1883; godziny pracy ustalono w tych krajach na 11 W Anglii były oddawna usiłowania zaprowadzenia w drodze prawodawczej ograniczenia czasu pracy, ku czemu „Fabian Society“ usilną rozwinęła agitacyę. Parlament jednak wahał się zawsze i do uregulowania sprawy tej nie przyszło. Mimo to w praktyce w wielu razach istnieje nawet ograniczenie do 8 godzin pracy. W Niemczech uregulowano pracę kobiet i dzieci, oraz robotników w speeyalnych przemysłach; zasadnicze rozwiązanie zagadnienia dnia roboczego nie nastąpiło pomimo wielu projektów prawodawczych. W Stanach Zjednoczonych tradycyjnie ustalił się dzień 10-godzinny, a w niektórych stanach nawet 8-godzinny. W koloniach australijskich również obowiązuje N. d. pr. 8-godzin-ny, choć są tu odstępstwa formalne i nadużycia praktyczne. — W państwie Rosyjskiem zaprowadzono prawem z r. 1897 N. d. pr. 1 l7₂-g°dzin-ny; w niektórych wyjątkowych przemysłach (piekarniach, browarach, gorzelniach) czas trwania pracy może sięgać 12-u godzin. Nadto większe ograniczenia istnieją co do pracy osób niedorosłych i kobiet. (Odnośne przepisy zawierają się w Najw. zatw. d. 2 czerwca r. 1897 zdaniu Rady państwa „Zb. rozp.“ № 26 r. 1897, tudzież „Zb. rozp.“ № 105 r. 1897).—Bibliografia: Bradlaugh „The Eight Hours Movement“ (Londyn 1889); Brentano „Ueber das Verhältnis von Arbeitslohn u. Arbeitszeit zur Arbeitsleistung“ (1893); John Rae „Der Achtstundentag“ (1897); E. Rust „Der Achtstundentag“ (1896); Sidney Webb i Herold Cox „The Eight hours Day“ (1891).

Normalny rok, ob. Annus decretorius. Normalny termometr, termometr dający ścisłe wskazania, którego punkty stałe, to jest punkt topliwości lodu i punkt wrzenia wody, oznaczone zostały bezpośrednio i starannie sprawdzone. Termometr taki winien nadto być wyrobiony ze szkła, w którem stałe punkty zachowują położenie jak najbardziej stateczne; warunkom tym odpowiada najlepiej szkło jenajskie.— Por. Termometr.

gary umieszczone na placach publicznych; takie regulowanie zegarów czyli „przesyłanie godziny“ dokonywa się zresztą w różny sposób.—Por. Czas (str. 714 — 715) i Zegar.

Norman, rzeka w Australii, w części północnej kolonii angielskiej Queensland; wpada do zatoki Carpentaria. Przy uściu N. leży port Kimberley, a o 48 km. powyżej, miasto Nor-manton, liczące 1251 mieszk. (r. 1891). Nor-manton jest portem dla kopalni złota i miedzi w Cloncurry i dla złotodajnych pól Etheridge i Croydon, z któremi połączone jest drogą żelazną.

Normanby, miasto w Anglii, w hrabstwie 10. York, blisko Middlesbrough. Posiada huty żelazne i szklane. Mieszkańców liczy 9109 (w roku 1891).

st. а. к.

s. к

Normanby к on stan ty n HenrykPhipps margrabia of N. (* d. 15 maja r. 1797 — f d. 28 lipca r. 1863), syn najstarszy hrabiego Mul grave (ob.) polityk i pisarz angielski. Bezpośrednio po ukończeniu nauk uniwersyteckich w Cambridge wybrany był w r. 1818 do Izby gmin, gdzie przemawiał gorąco za naprawą urządzeń wyborczych i za równouprawnieniem katolików. Z tego powodu powstały niesnaski między ojcem a synem, które zmusiły go w końcu do złożenia mandatu i wyjechania na czas dłuższy do Włoch. Powróciwszy w r. 1822 do Anglii, niebawem znów był wybrany do parlamentu, gdzie silnie popierał reformy lorda J. Rousse 11a (ob.). — Po śmierci ojca (r. 1831) zasiadł w Izbie lordów, a tam uprawiał politykę równie liberalną, jak w Izbie gmin. W r. 1832 mianowano go gubernatorem Jamajki; na stanowisku tern pozostawał dwa lata i ustąpiwszy z niego dobrowolnie, w r. 1834 został strażnikiem pieczęci mniejszej, w roku zaś następnym namiestnikiem Irlandji, gdzie działalność jego kilkoletnia pozostawiła u krajowców wspomnienia jak najlepsze, ale nie podobała się w Londynie; odwołano go więc w r. 1839, a równocześnie mianowano go margrabią of N. i ministrem kolonii, tekę tę wszakże już po kilku miesiącach zamienił na tekę spraw wewnętrznych. —Po upadku ministeryum liberalnego (r. 1841) lat kilka nie zajmował żadnego stanowiska urzędowego. Od r. 1846 do 1852 był ambasadorem w Paryżu, od roku zaś 1854 do 1858 posłem we Florencyi, skąd go odwołano, ponieważ okazywał Austryi zbyt wiele przychylności, będąc przeciwnikiem stanowczym dążeń ówczesnych włoskich. Ostatnie lat kilka życia spędził w zaciszu dom o wem. N. był człowiekiem nadzwyczaj prawym i zacnym ale dyplomatą nietęgim.—Jako autor licznych powieści i nowel, odtwarzających przeważnie życie warstw społecznych, wyższych, Normalny zegar, zegar główny obserwato-    N. jest słusznie ceniony    w ojczyźnie    swej.

ryum astronomicznego. W miastach, gdzie jest    Z dzieł    jego na wyróżnienie zasługują:    „The

zaprowadzona dokładna „obsługa czasu“, wed-    English    in Italy (r. 1825;    3 tomy); „The En-

ług biegu zegara normalnego regulują się ze-    glish in    France“ (r. 1828);    „Matilda“ (r.    1825);

„Yes and No“ (r. 1828, 2 tomy); „Clorinda“ (r. 1829); „The Contrast“ (r. 1832; 3 tomy); „A Year of Revolution“ (1857; przekł. fr. Paryż 1858; rzecz napisana płytko i stronnie); „The Congress and the Cabinet“ (1859; w przekł. fr. „Le Cabinet anglais, l’Italie et le Congrès” — Paryż 1860); „Historical Sketch of Louise de Bourbon, dutches of Parma“ (roku 1861); „A vindication of the duke of Modena from M. Gladstone’s charges“ ( 1861, przkł. fr. Paryż 1862); trzy na końcu wymienione dzieła świadczą najwymowniej o niechęci autora do nowego wtedy porządku rzeczy we Włoszech, — 2. Jerzy August Konstantyn Phipps margr. of. N. (* d. 23 lipca r. 1819 — f d. 3 kwietnia r. 1890) syn poprzedzającego, również polityk. Od r. 1838 do 1846 służył wojskowo; w r. 1847 wszedł do Izby gmin po raz pierwszy; ponownie wybierano go do niej w latach 1852 i 1857, należał równie jak ojciec, do stronnictwa liberalnego. W r. 1851 został kontrolerem w r. 1853 skarbnikiem dworu królewskiego; w r. 1858 mianowano go gubernatorem Nowej Szkocyi. Po śmierci ojca wrócił do Anglii, by zająć po nim miejsce w Izbie wyższej. W latach 1871 —1874 był gubernatorem, Queenslandu, następnie takież same stanowiska zajmował w Nowej Zelandyi (r. 1874 —1878) iw kolonii Victoria (г. 1878 — 1884).—Od r. 1884 żył zdała od polityki i urzędów.

Red.

(1899).

Red.

Normand Karol Piotr Józef (* wr. 1765—f w r. 1840) budowniczy i rytownik francuski, wychowaniec szkoły rysunkowej w Paryżu. W r. 1792 osiągnął wielką nagrodę z budownictwa za projekt targowiska dla miasta wielkiego. Później oddał się wyłącznie ryto-wnictwu, odtwarzając dzieła najrozmaitsze, bądź • własne, bądź cudze, a przytem wykazał pracowitość i płodność iście zdumiewające. Dość powiedzieć, że od r. 1800 do 1815 sporządził blisko 7000 rycin architektonicznych, wzorów do biletów banku francuskiego, do kart do gry i t. p. W pracy tej nie ustawał do śmierci i zjednał sobie sławę ilustratora wybornego. Z wydawnictw jego własnych wymienić się godzi: „Ornements, Arabesques, Meubles, Frises“ (Paryż 1800, in fol.); „Nouveau recueil de divers genres d’ornements“ (tamże 1803, in fol.); „Recueil de plans et de façades“ (tamże 1815 —1823; in fol.); „Nouveau parallèle des ordres d’architecture des Grecs, des Romains, etc“ (tamże 1819 — 1825; wyd. także po ang. i po niem.). „Modèles d’orfèvrerie choisis aux expositions du Lonvre (tamże 1819 — 1822 in fol.); „Oeuvres de serrurerie“ (tamże 1824 in fol.) i „Guide de l’ornemaniste“ (tamże 1826). Por. „Notice sur la vie et les ouvrages de C.-P.-J. Normand“ (Rzym 1842). —Syn jego Alfred Mikołaj (*w r. 1822), budowniczy bardzo ceniony, od r. 1890 członek akademii (Membre de VInstitut), napisał m. in. dzieło wyborne „L’architecture des nations étrangères étudiée sur les principales constructions élevées à l’Exposition univ. de Paris en 1867“ (in fol. z tablicami).

Normand Jakób Clary Jan (* г. 1848 w Paryżu) pisarz spółczesny. Po ukończeniu wydziału prawniczego w Paryżu, zajął się po-wieściopisarstwem, opracowując w utworach swych dość udatnie życie bulwarowe, oraz kół społecznie wyższych. Z dzieł jego wydanych w Paryżu, wymienić można: wierszem „Les écrevisses“ (1879); „Les moineaux francs“ (1879); „La Muse qui trotte“ (1894); prozą „Le monde où nous sommes“ (1884); „Contes à Madame“ (1890); napisał też kilka komedyi, jak oto: „Beaumarchais“ (1877): „Les tentations d'Antoine“ (1878); „Musotte“ (1891; wspólnie z G. de Maupassant) i „La douceur de croire“

Red.

Normandya, dawna prowincya Francyi. Ograniczona była od północy i zachodu przez kanał La Manche, od wschodu przez Pikardyę i Ile-de-France, od południa przez Orléanais, Maine i Bretanię; obejmowała ziemie: Pays de Caux, Bray, Vexin Normand, Raumois, Auge, Lieuvin, Marches, Houlme, Ouche, Campagne d’Alençon, Bessin, Bocage, Campagne de Caen, Cotentin i Avranchin. Stolicą był Rouen. W r. 1790 utworzono z N-i 5 departamentów: Seine-Inférieure, Eure, Calvados, Orne i Manche. Zajmują 30 624 km. kw. (556.2 mil. kw.) i liczą 2 417 166 mieszk. (r. 1901).

Dzieje. Kraj, który nazwę swoją otrzymał od Nor man nów (ob.), był pierwotnie zamieszkiwany przez drobne szczepy celtyckie i za panowania Rzymian stanowił część prowincyi „Gallia Lugdunensis secunda“. Podbity w V wieku przez Franków, wszedł w skład Neustryi; wraz z którą przy podziale państwa frankońskiego pomiędzy synów Ludwika Pobożnego przypadł Karolowi Łysemu (r. 843). Od tejże daty staje się celem wypraw łu-pieskich Normannów, którzy na swych płytkich łodziach zapuszczają się w górę Sekwany, aż pod mury Paryża, paląc i grabiąc wsi i miasta nadbrzeżne.—Napróżno Karol Łysy opłaca się ich wodzom; wziąwszy haracz, znikają, by wkrótce wrócić znowu.—Między r. 890, a 892 wódz Normannów, Rollo (Rolf), zdobywa i burzy miasto Bayeux. Wziętą do niewoli córkę hrabiego tamecznego Berénge-ra, Poppę bierze „morę danico“ za żonę, tj. czyni ją swoją nałożnicą. Około tego mniej lub więcej czasu Normannowie zagospodarowują się na stałe nad dolną Sekwaną. Chcąc się zabezpieczyć od ich najazdów, król francuski, Karol Prostak, zawiera z R o 11 o n e m układ w Saint-Clair-sur-Epte, mocą którego oddaje mu tytułem lenna dziedzicznego, ziemię nad dolnym biegiem Sekwany z miastem Rouen, jako stolicą (r. 911). Było to właściwie uświęcenie dokonanego już przez Normannów zaboru zresztą o naturze i rozległości ustępstw, poczy-nionych przez Karola Rollonowi, nie posiadamy dokładnych wiadomości, albowiem układ w St.-Clair-sur-Epte nie był umową spisaną na pergaminie, lecz miał charakter wzajemnych zobowiązań słownych. Według kronikarzy, Rollo miał jednocześnie poślubić córkę Karola Prostaka, Gizelę, atoli w r. 911 G i żela nie mogła mieć więcej nad 3 do 4 lat i zdaje się, że legenda o tern małżeństwie, mającem uwieńczyć zawarte w St.-Clair-sur-Epte przymierze, jest pochodzenia późniejszego. Bądź co bądź Rollo przyjął ze swoją drużyną chrzest i dał początek dynastyi książąt nor-mandzkicli, którzy niebawem rozszerzyli swe panowanie i na sąsiednią Bretanię. Skąd, zja-kich mianowicie okolic Skandynawii był rodem ten przybysz z północy, pozostaje nierozstrzygnięte, tyleż bowiem danych przemawia za jego pochodzeniem duńskiem, co i za norwe-skiem. Objąwszy legalnie rządy w N-yi pod imieniem chrześcianina Roberta I (r. 911 — 931), Rollo pozostał wiernym przysiędze len-niczej, danej Karolowi Prostakowi, i zwalczał jego współzawodników, Hugona Wielkiego oraz Rudolfa Burgundzkiego. — Syn i następca Roli ona, W il lie lm, przezwany Długim Mieć ze m („ Longue - Epée“), zrodzony z nieślubnego związku z Poppą, prowadził wojnę zwycięską z hrabiami bretońskimi, Alaine m i Beréngerem, którym zabrał miasta Avranches i Coutauces z przyległemi ziemiami (r. 932). Stłumił rokosz ’Normannów z Bessinu i Cotentiuu, którzy trwali jeszcze w wierze pogańskiej. Po śmierci króla Rudolfa Burgundzkiego, wziął stronę Ludwika IV Zamorskiego i jeden z pierwszych złożył mu hołd w Boulogne (r. 936). Został zabity zdradziecko przez Arnulf a, hrabiego Flandryi (d. 17 grudnia r. 942). Tron po nim oddziedziczył syn jego i nałożnicy S pro ty, 10-letni Ryszard INieu straszony („Sans-Peur“, r. 942 — 996). Korzystając z jego ma-łoletności, Ludwik IV Zamorski, po odparciu najazdu na księstwo pogańskich Normannów skandynawskich (r. 943), zamierzał przyłączyć N-ę do korony francuskiej i, uprowadziwszy młodego księcia do Laon, zajął miasta Bayeux, Evreux i Rouen; atoli baronowie wysłali w imieniu ks. Ryszarda poselstwo do króla duńskiego Haralda, który na czele floty licznej przybył na pomoc swemu rodakowi („con-sanguineus et pr oping aus“) i pod Varavile pobił na głowę wojsko francuskie (r. 945). Król Ludwik IV, uwięziony w Rouen przez Normandów, odzyskał wolność dopiero po podpisaniu z Ryszardem ugody w Ger-beroy (zwanej drugą umową St.-Clair-sur-Epte), na mocy której uznał wszystkie podboje, dokonane przez książąt normandzkich. Ryszard złożył przysięgę homagialną Lndwikowi IV, wszelako nie był obowiązany do żadnych powinności wojskowych względem swojego suze-rena. Książę od czasu tego traktatu zostaje faktyczne królem N-yi („tenet sicut rexmonar-ch i am Northmanniae regionis“ - — jako się wyraża jeden z kronikarzy).—H u g o Wielki ofiarowuje Ryszardowi rękę swej córki, Emmy, i umierając (r. 956) powierza mu opiekę nad małoletnim synem swoim, Hugonem Каре t e m.—Po śmierci Ludwika IV Ryszard po raz drugi musiał wzywać pomocy króla H a-ralda przeciwko Lotaryuszowi III, który wespół z Te ob aide ni, hrabią de Chartres Tours i Blois, ożenionym z wdową po W i 1-lielmie Długim Mieczu, Ludgardą, najechał N-yę. Duńczycy spustoszyli straszliwie posiadłości Teobalda i zmusili go, a następnie i króla Lotaryusza, do złożenia broni i zwrotu grodów zabranych (r. 969). Odtąd N. długi czas cieszyła się pokojem. Ryszard I, podobnie jak jego poprzednicy, nie pozostawił po sobie potomstwa prawego, tron więc po nim przeszedł na syna jego ubocznego, Ryszarda II I) o b r e g o (r. 996 —1026). Był to jeden z najpotężniejszych władców normandzkich, który zhołdował sobie Bretanię i w zatargach ościennych występował jako pośrednik i rozjemca. Kraj za jego rządów zażywał spokoju. Z siostrą Ryszarda, Emmą, był ożeniony król anglosaski E t h e 1 r e d, który, będąc wygnanym przez Swenona duńskiego, szukał z całą rodziną przytułku na dworze normandzkim. Z żoną swoją Judytą, księżniczką bretońską, Ryszard II miał dwucli synów: Ryszarda i Roberta, którzy kolejno po nim panowali.— Krótkie rządy Ryszarda III (r. 1026 — 1027) upłynęły w zatargu z bratem, Roberte m, który podniósł przeciwko niemu rokosz i przyprawił go podobno o śmierć przez otrucie.— Robert I Dj ab eł (r. 1027—1035), zwany także Wspaniałym albo Szczodrym, gdyż okrucieństwo łączył z wielką rozrzutnością, stłumił zaraz na początku swego panowania wybuchły przeciw sobie rokosz baronów' nor-madzkich, na którego czele stanął stryj księcia, Robert, arcybiskup Roue nu. Aczkolwiek ożeniony z siostrą Kanu ta Wielkiego, wystąpił w obronie prawa synów Ethelreda do korony angielskiej i wysłał przeciw К a nutowi flotę, którą jednak zniszczyła burza. We Francyi po zgonie Roberta Pobożnego dopomógł Henrykowi I do usadowienia się na tronie, za co otrzymał od niego Pontoise i ziemię ■ Vexin (r. 1031). Umarł w Nicei w powrocie z pielgrzymki do Ziemi Świętej, zapewniwszy następstwo po sobie synowi swemu z nieprawego łoża, 8-letniemu Wilhelmowi. — Wilhelm II Bękart (r. 1035 — 1087), zwany także Wielki m albo Zdobywcą, był na początku swego panowania świadkiem groźnego buntu chłopskiego, wywołanego uciskiem i zdzierstwem baronów normandzkich. Doszedłszy do pełno-letności, tłumi rokosz szlachty (r. 1047), która chciała osadzić na tronie normadzkim krewnia-ka Wilhelm a, Wita (G u y) Burgundzkiego; odpiera najazd na N-yę Godfryda Martela, hrabiego d’Anjou (r. 1048), następnie bije na głowę wojsko nowego pretendenta do korony książęcej, Wilhelma Bus as hrabiego d ’ Eu, popieranego jawnie przez stryjów księcia, a po-kryjomu przez króla francuskiego Henryka I, (r. 1051), poczem, pomimo oporu papieża, żeni się z Matyldą, córką potężnego hrabiego Fl an dr y i, Baldwin a V.—Henryk I, upatrując we wzroście potęgi normandzkiej grożące koronie francuskiej niebezpieczeństwo, staje się odtąd jawnym wrogiem Wilhelma i sprzymierza się przeciw niemu z Godfry-dem Martelem. Rozpoczyna się wojna 5-le-tnia (rok 1054 — 1059), w której Wilhelm odnosi pod Varaville świetne zwycięztwo nad przeciwnikami (r. 1058) i w roku następnym zmusza ich do zawarcia pokoju w Fécamp. Hrabia du Maine, Heribert, który do tego czasu był lennikiem hrabiego d’Anjou, składa teraz przysięgę homagialną Wilhelmowi, a jego syna, Roberta, mianuje swym spadkobiercą. Zdobyte na lądzie stałym wawrzyny wojenne zachęciły Wilhelma do przedsięwzięcia w roku 1066 wielkiej wyprawy zamorskiej, uwieńczonej podbojem Anglii (ob. Anglia i Wilhelm Zdobywca). Ukoronowawszy się w Westminsterze na króla angielskiego (d.25 grania r. 1066), Wilhelm wraca jako tryumfator do N-i. Anglia zostaje faktycznie pro-wincyą normandzką i jest w takim stosunku do N-i jak kolonia do swej metropolii. Atoli Wilhelm, troszcząc się o utrwalenie podboju zamorskiego, musiał zaniedbywać sprawy księstwa normandzkiego. Podczas gdy raz po raz ponawiające się powstania zatrudniały go w Anglii, sąsiedzi i lennicy księcia nie omieszkali skorzystać z jego nieobecności w N-i. Hrabia Bretanii H o ë 1 V, popierany przez króla francuskiego Filipa I, (który podobnie jak jego poprzednicy i następcy, dążył wytrwale do osłabienia i opanowania N-i), ogłosił się niezależnym. To samo próbowali uczynić i mieszkańcy hrabstwa Maine. Z poduszczenia tegoż Filipa I syn najstarszy Wilhelma, Robert, jął domagać się z bronią w ręku oddania sobie z góry, t. j. jeszcze zażycia ojca, należnej mu części spadku: Normandyi i ziemi Maine. Wilhelm obiegł go w zamku Gerberoy, ale, doznawszy tam porażki, musiał w końcu ustąpić. Uznał Roberta jako hrabiego Maine i zapewnił mu po swej śmierci N-ę (r. 1079). Jakoż, umierając Wilhelm przeznaczył Robertowi N-ę, drugiemu zaś synowi swemu, W i 1-helmowiRudem u—Anglię, najmłodszemu na-koniec, Henrykowi, dał 5 000 grzywien srebra gotowizną. —Robert II „Courte-Heuse“, (roku 1087 — 1106), ósmy książę normandzki i Wilhelm Rudy, król angielski, próbowali wzajemnie wydrzeć sobie ojcowiznę. Wreszcie w r. 1091 stanął między nimi układ w Caen, mocą którego, ten z braci, kto przeżyje drugiego, miał odziedziczyć dział jego. Robert, potrzebując pieniędzy na wyprawę krzyżową, oddał swe księstwo w zastaw Wilhelmowi za 10 000 grzywien. Wróciwszy w r. 1100 z Palestyny dowiedział się, że Wilhelm umarł śmiercią zagadkową i że brat najmłodszy, Henryk przywłaszczył sobie po nim bezprawnie koronę angielską. Robert pragnął zrazu dochodzić praw swoich zbrojnie, ale gdy rycerstwo obu wojsk nie chciało stanąć do walki, musiał przystać na układ dobrowolny z H e n-rykiem (r. 1101), na mocy którego zadowolił się czczym tytułem suzerena, rentą roczną 3 000 grzywien, oraz obietnicą korony angielskiej po śmierci Henryka. Ten atoli, nim umarł, zdążył wyzuć brata także i z N-i. Najechawszy w r. 1106 księstwo, poraził wojsko Roberta na głowę w bitwie pod T i n c h e -b r a y (dnia 28 września), i samego wziął do niewoli, w której Robert dokonał życia. Zwycięstwo pod Tinchebray było poniekąd odwetem Anglii za klęskę pod Hastings; teraz N. stała się naodwrót prowincyą angielską. Wszelako kraj ten pod rządami królów anglo-normandzkicli (r. 1106 —1204) nie utracił zupełnie samodzielnego bytu politycznego. Król Henryk I był Normandem rdzennym, nie-cierpiał Anglików i mieszkał przeważnie w Caen, w N-i. Po jego śmierci (r. 1135) do spadku po nim zgłosili się: jedyna córka Henryka, Matylda, zamężna (II-o roto) za Godfry-dem Planta genetem, hrabią d’Anjou, w imieniu syna swego Henryk a, oraz dwaj wnukowie po kądzieli Wilhelma Zdobywcy: Stefan de Blois iTeobald. Na tronie angielskim utrzymał się Stefan de Blois, ale z wojny o N-ę wyszedł zwycięzcą G o d -f r y d Plantageuet (r. 1144), który w imieniu nieletniego syna sprawuje rządy w księstwie do r. 1150. Po raz drugi N. zostaje odłączona od Anglii.—Syn Godfryda, Henryk Plantageuet, podejmuje w r. 1153 wyprawę Anglii przeciw Stefanowi i po jego śmierci bezpotomnej, która przypadła w tymże roku, wstępuje na tron angielski.—Henryk (Ii-i, jako król angielski) ożenił się (r. 1152) z Eleonorą Akwitańską (rozwiedzioną z L u d w i-kiem VII, francuskim), która wniosła mu, jako wiano, Poitou, Gwiennę i Gaskonię. Więcej niż połowa Francyi należała tym sposobem do niego.--Dom andegaweński nie był jednak łubiany w N-yi. Skorzystał z tego król francuski Filip II August, gdy po śmierci Henry-k a II (r. 1189) i jego syna, Ryszarda Lwie Serce (r. 1199), koronę angielską odziedziczył młodszy brat Ryszarda, Jan Bez Ziem’i (ob). Z powodu porwania przez Jana Bez Ziemi narzeczonej hrabiego de la Marche, Izabelli d ’ A n g o u 1 ê m e (r. 1202), a następnie z powodu zamordowania przez tegoż króla swego bratanka, młodocianego Artura, księcia

1888).

Kod.

lied-

Bretanii (r. J 203), Filip II August przypomniał sobie swe prawa nominalne zwierzch-nicze nad dzierżawami Jana Bez Ziemi we

Francyi i zawezwał go z tego tytułu przed sąd parów, (idy Jan się nie stawił, sąd ogłosił go wiarołomcą i skazał na t tratę wszystkich posiadłości lennych. Wojska francuskie wkroczyły wtedy do N-yi i przy pomocy baronów tamtejszych dokonały w ciągu roku podboju całego kraju (r. 1204). Tylko wyspy Normandzkie (ob.) pozostały w rękach Anglików. — Filip II A u -gust zatwierdził wszystkie prawa i przywileje, nadane miastom i opactwom normandzkim przez królów angielskich i starał się, podobnie jak jego następca, Ludwik IX, uwolnić N-ę także od zależności ekonomicznej od Anglii. Na mocy pokoju, w Paryżu r. 1259 zawartago, król angielski Henryk III zrzekł się na zawsze praw do N-yi.—R. 1315 król francuski, Ludwik X, zapewnił N-yi samorząd szeroki ustawą Charte aux Normands, którą między innemi zobowiązał się nie nakładać na mieszkańców żadnych podatków i ciężarów bez zgody stanów normandzkich. Filip VI nadał w r. 1329 synowi swemu i następcy tronu, Janowi, tytuł księcia N-yi, który jednak wkrótce został zastąpiony tytułem Delfina. W czasie wojny stuletniej N. była ciężko doświadczona, stanowiła bowiem jedną z widowni walki. R. 1417 — 1419 zdobył ją król angielski, Henryk V, i na odbytem w Rouen w r. 1420 parlamencie, zamianował brata swego, księcia Clarence, namiestnikiem N-yi. Wszelako już w r. 1450 została odzyskana przez Karola VII, francuskiego i nadal została przy Francyi, tworząc jedną z jej prowincyi. — Por. Liquet „Histoire de la Normandie“ (Paryż 1835, 2 tomy); D e p p i n g „Histoire de la Normandie“ (1835, 2 t.); A. La-butte „Histoire des ducs de Normandie jusqu’à la mort de Guillaume de Conquérant“ (Paryż 1866, wyd. 2-e); V. Fréville „Les ducs de Normandie“ (Limoges 1892); Baudri Hart „La Normandie, passé et présent“ (Paryż

H ml.

Normandzki język, taka nazwa dawana bywa narzeczu starofrancuskiemu, które z Wilhelmem Zdobywcą i z jego wojownikami dostało się do Anglii i tamże w ciągu kilku wieków istniało jako język dworu i rycerstwa możnego, a także jako język urzędowy w sądach, szkole i parlamecie, nadto i w literaturze, o ile o niej w tych czasach wogóle mowa być może. — Póki trwał związek dynastyczny z Normandyą, przybysze nowi, stamtąd do Anglii napływający, przyczyniali się do utrzymania języka rzeczonego w czystości pewnej; gdy wszakże na początku w. XIII Normandya wróciła pod panowanie Francyi, a dopływ ten ustał nieomal zupełnie, język ów, mieszając się z anglosaskim, używanym przez większość znaczną mieszkańców królestwa, zaczął pomału psuć się stopniowo, zmieniając się naprzód w t. z w. język a n g 1 o n o r m a n d z к i, który także, pomimo podtrzymywania sztucznego normańszczyzny, zlał się zupełnie z językiem krajowym, z którym złączony wytworzył język angielski, z początku wszakże długo jeszcze nie uznawany urzędowo. Dopiero w r. 1363 francusczyzna nor-mandzka ustąpić musiała naprzód z sądów; w r. 1385 usunięto ją nieomal całkiem ze szkoły, nakoniec w r. 1483 również z obrad parlamentu, pozostawiając ją jednak jeszcze nadal, jako język urzędowy, służący do wypowiadania formuł pewnych, uroczystych, zwłaszcza podczas zagajania i zamykania posiedzeń parlamentu. Te ślady j-a N-go przetrwały jeszcze wieki dalsze i przed czasem stosunkowo wcale niedawnym zniknęły dopiero.—Dziś szczątkami pozostałemi po j-u N-im w Anglii, są tylko jeszcze dewizy herbowe stare rodzin, wywodzących początek swój od zdobywców normandzkich, jak i napis znany na orderze podwiązki (ob. Ordery).—Por. Angielski język.

Normandzki styl, w budownictwie jest odmiana architektury romańskiej (ob.); początek swój ma we Francyi północnej, mianowicie w Normandyi. Odznacza się pewną surowością i prostotą, łączącą się z ogromem wymiarów, oraz zdobnictwem, posługującem się przeważnie tylko ozdobami geometrycznemi, unikając roślinnych lub zwierzęcych, tak częstych w stylu romańskim, od którego w zasadzie wogóle nie różni się. Właściwością znamienną st. n-go w budowlach kościelnych są wieże potężne, czworoboczne, wznoszące się nad skrzyżowaniem nawy podłużnej z poprzeczną, nadające świątyniom tym raczej wygląd zamków obronnych. Z budowli świeckich dochowały się do dziś szczątki pokaźne wielu siedzib rycerskich. Są to budowle czworoboczne, kilkopiętrowe, o wyglądzie wież przysadzistych, zwanych „donjon“. Z Normandyi styl ten rozprzestrzenił się przede-wszystkiem do Anglii, gdzie najdłużej przechowywał się w czystości swej pierwotnej, oraz na wyspę Sycylię i do Włoch południowych, ale tam wcześnie odbiegł od pierwowzoru, ulegając wpływom bizantyjskim i arabskim. Rozkwit jego przypada na wieki XI i XII.— W krajach wyżej wymienionych do dziś istnieją jeszcze w stanie mniej lub więcej zmienionym pomniki liczne st-u n-go; przytaczamy z nicli kilka najwybitniejszych, jak oto: w Normandyi samej, katedra w Bayeux, kościoły św. Trójcy i św. Szczepana w Caen, oraz zwaliska zamków w Arques, Lillebonne i Couręy; w Anglii: opactwa Weltham i Saint Albans, katedry w Peterborough, Winchester, Norwich i zamki Hedingham, Rochester i Rising Castle; na wyspie Sycylii: kaplica zamkowa (Capella spc-ziosa) w Palermo, katedra tamże, oraz kościoły w Monreale i Cefalń, nakoniec we Włoszech południowych: katedry w Salemie i w Amalfi.--Por. Britton and P a g i n „Architectural antiquities of Normandy“ (Londyn 1828).

W środku wieku XVI Wilhelm

W kodyfikacyi urzędowej

Por. Brunner „Ueberblick über die

Normandzkie prawo, którego nie należy brać za jedno z normańskim (ob.), obowiązywało niegdyś w części Francyi północnej, stanowiącej księstwo samodzielne, znane pod nazwą Normandyi (ob.), jako też w Anglii, po zawojowaniu jej przez Wilhelma Zdobywcę (ob.), a miało swój rozwój właściwy w obu krajach wymienionych.—1. Dzieje prawa tego w Normandyi samej podzielić można na trzy okresy, dające się oddzielić od siebie dość wyraźnie: 1) od r. 912, t. j. od układu zawartego w Saint-Clair, oddającego część N eus try i (ob.), pod władanie Roi łona i potomków jego, do r. 1066, w którym Wilhelm zdobył Anglię; 2) od roku wymienionego do 1205, w którym Normandya wróciła pod panowanie Francyi i 3) od r. 1205 do 1583, t. j. do spisania ostatecznego i urzędowego praw zwyczajowych Normandyi dawnej.—Źródeł do okresu pierwszego posiadamy niewiele, wszelako widać z nich, że prawo miejscowe rozwijało się głównie na zasadach prawnych frankońskich, i że poglądy prawne zdobywców, którzy nadzwyczaj prędko zfrancuzieli, wywarło na nie wpływ jeno bardzo nieznaczny.—W okresie drugim pr. N. przeniesione zostało do Anglii, a tam spisują je wcześniej, niż w Normandyi samej. — Rozwój prawny, tak samo, jak poprzednio już w Normandyi, i w Anglii wypływa z sądu królewskiego (curia regia), nazywanego też od dawna po łac. scaccarium (franc, échiquier, ang. exchequer). Zasiadają w nim, jako sędziowie, panowie lenni (barones) i prawnicy zawodowi (iusticiarii). Jako pomniki sądów tych, zachowały się dotąd t. zw. Mag ni r otuli scaccarii z lat 1180, 1184, 1195, 1198, 1201 i 1203. —Sądownictwu nor-mandzkiemu za wzór służyły oczywiście sądy królewskie, francuskie, więc też F i 1 i p August, przyłączając znów w r. 1205 Normandyę do Francyi, nie potrzebował bynajmniej naruszać zasadniczo sądownictwa, które tam zastał. Mniemanie wszakże, jakoby król ten już miał dać pochop do spisania zbioru praw, zwanego „Statuta et consuetudines Normaniae“, jest zgoła nieudowodnione i wcale nie prawdopodobne nawet. Zbiór wymieniony podzielić można na dwie części główne. Pierwsza z nich „Très ancienne Coutume de Normandie“ spisana już była niewątpliwie w końcu w. XII, albo na po-początku XIII przez prawnika, nieznanego zresztą, druga zaś, młodsza, „Tractatus de brevibus et recognitionibus“ powstała niezadługo po r. 1218. Zbiór ten przekazała nam przeszłość po łacinie i po francusku. — Dalej pr. N. poznać możemy z protokółów scaccarium, spisywanych już wprawdzie w wieku XII, lecz te zaginęły, najdawniejsze zaś posiadamy dopiero z r. 1336. Na ich podstawie sporządzono 4 spisy prywatne, dotyczące sądu wymienionego; są to zebrania następujące: „Assisiae Normandiae“, będące zestawieniem wyroków sądowych, zapadłych w latach 1234—1237 na posiedzeniach sądów wCaen,

Bayeux, Falaise, Exmes i Avranches. Źródłem, najobficiej płynącem prawa, zajmującego nas tu, jest księga, nazywana po fr. „Grand Coutumier de Normandie“, po łac. zaś tekst jej starszy zwie się „Jura et consuetudines Norman-niae“ albo „Summa de legibus N-ae“; spisana była najprawdopodobniej między latami 1270 — 1275. Dzieło to, odznaczające się zarówno treścią bogatą, jak opracowaniem starannem, używało i urzędowo powagi prawnej w Normandyi, a jest nadto źródłem bardzo ważnem do dziejów prawa angielskiego i niemieckiego. Księga ta oddawna, może już w wieku XV, opatrzona została w objaśnienia, z których wynika, że pr. N. od czasu spisania pierwszego, zbliżyło się już znacznie do francuskiego. Co się łatwo tern da objaśnić, że Francuzi rdzenni, z ramienia królewskiego, przewodniczyli sądom najwyższym w Normandyi, oraz, że począwszy od wieku XIII coraz więcej rodzin urzędniczych z innych ziem Francyi tam osiadało. — W r. 1534 licencyat prawa, Wilhelm le Rouille d’Alençon, zaopatrzył zbiór rzeczony w dopiski i objaśnienia nowe i we wskazówki zwracające uwagę na odpowiednie ustępy prawa rzymskiego i kanonicznego.

Terrien napisał „Commentaires du droit civil tant public que privé observé au pays et duché de Normandie“ (wydr. w r. 1574). Dzieło to T err i e-na do dziś dnia jeszcze, zarówno jak stary „Coutumier“, uznawane jest za podstawę prawa obowiązującego na wyspach Jersey i Guernsey, należących do Anglii. — Ze źródeł innych na uwagę zasługują jeszcze: „Coutumier de la Vicomté de l’Eau de Rouen“, „Coutume, Style et Usage aux temps des échiquiers de Normandie“ (z połowy pierwszej wieku XV) i „Stille de proceder en pays de Normendie“ (z połowy drugiej wieku tegoż), z r. 1583 zmieniono już wiele, lub usunięto całkiem rozmaite przepisy przestarzałe, a na roku tym kończy się też rozwój samoistny pr. N-go.

Gesch. der französischen, normannischen und englischen Rechtsquellen“ (w Holtzendorffa „Encyklop. der Rechtswissenschaft“). — 2. Znaczenia większego jeszcze, niż na ziemi francuskiej, dostąpiło pr. N. w Anglii, rozwinęło się tam też swobodniej. Po zdobyciu kraju przez Wilhelma I, przyrzeczono wprawdzie w zasadzie Anglosasom podbitym poszanowanie dla praw dawnych, krajowych, jednakże w rzeczywistości stosunki ułożyły się inaczej zupełnie. Drapieżni zdobywcy normandzcy i potomkowie ich wyrośli niebawem na warstwę społecznie wyższą, a dobra ziemskie przeszły wnet pod ich władanie wyłączne niemal. Z pośród nich osadzane bywały też jeno urzędy wszelkie świeckie i dostojeństwa duchowne, z nich składała się wyłącznie curia regis, czyli sąd najwyższy, który zatem ulegał najzupełniej wpływom p-a N-go; nic dziwnego więc, że bardzo prędko nad

Rad

(1856);

(1842).

к. в.

Normann-Ehrenfels Karol Fryderk Leb-recht, hrabia (* w Stuttgarcie w r. 1784 — f w Missolunghi w r. 1822) wojownik. W r. 1799 wstąpił początkowo do służby austryackiej, przeszedł jednak w r. 1803 do wirtemberskiej i pod wodzą Napoleona został już w r. 1809 pułkownikiem. W r. 1812 dowodził pułkiem jazdy lekkiej wirtemberskiej, w r. 1813 został generałem i dowódcą brygady jazdy, z którą w d. 17 czerwca należał pod Kitzen do napadu strzelców pruskich Lützowa. Podczas bitwy pod Lipskiem, przeszedł wraz z brygadą swą w d. 18 października na stronę sprzymierzonych, ale pod warunkiem, że pod ich znakami walczyć nie będzie, lecz otrzyma pozwolenie powrót z wojskiem do Wirtembergii. Zgodzono się na to i N. wyruszył do kraju swego; w drodze atoli dowiedział się, że król wirtemberski postępek jego potępił surowo, nakazując go ująć i ukarać przykładnie za popełnioną zdradę. Opuścił więc N. brygadę swą i schronił się do obozu sprzymierzonych, ofiarując im służbę swą, której jednak nie przyjęto, nie mogąc mu darować uczestnictwa w napadzie pod Kitzen. Udał się wtedy do Austryi i tam w r. 1816 landgraf heski, Ernest, powierzył mu wykształ-r. cenie wojskowe i matematyczne synów swych. 1279 przywileje wyspiarzy. W r. 1380 papież Po śmierci króla Fryderyka wirtemberskie-wydał bullę, która groziła przekleństwem każ- go uzyskał wprawdzie prawo powrotu do ojczy-demu, ktoby godził na wyspy N. Bulla ta została zaregestrowana w Anglii (1384) i Fran-cyi (r. 1386) i przez trzy wieki zapewniała jakoby neutralność wysp. W r. 1460 Francuzi zdobyli wyspy, zdołali się jednak utrzymać na nich tylko trzy lata. Od tej chwili wyspy zuo-sić musiały tyranię gubernatorów angielskich, aż do panowania Elżbiety, która z obawy przed

miejscowym zapanować musiały zasady prawne francusko-normandzkie, zasadnicze, tak w prawie publicznem, jak w prywatnem i koronnem, stając się podwalinami prawodawstwa angielskiego, późniejszego,czyli anglo-normandzkiego.— Por. Angielskie prawodawsto, Ang. sądownictwo i Sądy angielskie.

Normandzkie wyspy (po ang. Channel islands), archipelag w kanale La Manche, przy brzegach Normandyi francuskiej. Należy do Anglii. Składa się z czterech wysp: J e r-sey, Guernesey, Sercq, Alderney, otoczonych drobnemi wysepkami skalistemi i mieliznami. Rozległość całej grupy wynosi 196 km. kw., ludność 95 841 mieszk. (r. 1901), t. j. 489 na km. kw. Wyspy poszczególne opisane są pod właściwemi nazwami (ob.-Jersey, Guernesey i t. d.)— Ustrój polityczny. Wyspy N. stanowią odrębną całość autonomiczną. Prawa, uchwalone przez parlament angielski, stosowane są na wyspach dopiero po zaregestrowaniu przez stany w Jersey i Guernesey. Wyspy biją własną monetę miedzianą. Językiem urzędowym jest francuski. Pod względem administracyjnym Jersey tworzy jedną całość, pozostałe wyspy drugą. Na czele każej stoi gubernator, oficer angielski, który jest komendantem milicyi i przewodniczącym na zgromadzeniu stanów, gdzie ma prawo do veto zawieszającego, oraz bailli, naczelnik sądu cywilnego, mianowany przez króla z pomiędzy wyspiarzy. Stany składają się w jednej trzeciej części z rektorów parafii anglikańskich, mianowanych przez króla, w dwuch trzecich z deputowanych, wybieranych na przeciąg lat trzech i dożywotnio. Sędziowie wybierani są przez ludność.—D z i e j e. Wyspy N. znane są od czasu zawojowania Gallii przez Rzymian. Juljusz Cezar zwiedził Jersey; na pamiątkę tych odwiedzin dawna nazwa wyspy, Augia, zamieniona została na Caesarea. W wieku IV Childebert odebrał wyspy jednemu z książąt saksońskich i dał je biskupowi Dołu, św. Sam sono w i, który tu zaprowadził chrześciaństwo. W r. 856 spustoszył wyspy Hastings, wódz Normanów. W r. 911 wraz z całą Normandyą dostały się Rollono-w i i odtąd przez czas dłuższy dzieliły losy tego księstwa. Filip August Francuski zdobył Normandyę, wyspy jednak zostały przy królu Ja-n i e Angielskim, który miał im dać także kartę konstytucyjną. Edward I potwierdził w

najazdem francuskim na wyspy, przywróciła im ich stany, powierzając tymże rządy. Kalwini francuscy zaprowadzili na wyspach refor-macyę. Podczas rewolucyi angielskiej kalwińska Guernesey stanęła po stronie parlamentu, anglikańska zaś Jersey została wierna królowi. W r. 1651 Cromwell zbombardował i zdobył Jersey; w r. 1689 neutralność wysp zniósł Wilhelm Ora ń s к i.—Por. L e c e r f „ Г Archipel des îles Normandes“ (Caen 1863); Ansted i Latham „The Channel islands“; Le Ques-ne „A constitutionnal history of Jersey“ Duncan „History of Guernsey “

Ig V.

Normann Adelst en, malarz norweski, (* w 1848 w Bodo), kształcił się w akademii diisseldorfskiej pod kierunkiem E. D tick er a. W r. 1887 zamieszkał w Berlinie. Obrazy jego, do których czerpał motywy z ojczyzny, przeważnie z fiordów, odznaczają się siłą kolorytu. Znaleźć je można w wielu galeryach, jak: w Sztokholmie, Dreźnie, Berlinie, Düsseldorf! e i in.

Normann Ludwik, ob. Neruda Willi e 1 m i n a.

na

na

zny, lecz do służby dalszej w wojsku nie był dopuszczony. W r, 1822 pośpieszył na pomoc Grekom, wybijającym się na wolność z pod jarzma tureckiego i utworzył w Koryncie batalion ochotniczy, został szefem sztabu księcia Maurokordato (ob.), bił się d. 24 czerwca pod Kombotti, później wiódł w górach przeciw Turkom wojnę podjazdową, w końcu, zmuszony

Red.

cofnąć się do Missolunghi, • zachorował tam i zmarł d. 15 listopada.

Normannowie (dosłownie: „ludzie północy“);—tak nazywano w Wiekach średnich piratów skandynawskich (przeważnie Duńczyków i Norwegów), którzy pod wodzą swych „wikingów“ (królów morza) najeżdżali w w. IX, X, a po-części jeszcze i w XI stuleciu wybrzeża Europy zachodniej, skąd nieraz zapuszczali się daleko w głąb lądu. Pobudką do tych wypraw łupieskich były w pierwszym rzędzie nieurodzaj nośó gleby w kraju ojczystym i przeludnienie, a także prawo familijne, wyłączające synów młodszych od spadkobrania; dalej miejscowe stosunki polityczne i kulturalne w owych czasach, wreszcie żądza przygód, sławy wojennej i łupów. (O tern wiadomości obszerniejsze znajdzie czytelnik w artykułach, omawiających dzieje poszczególnych krajów skandynawskich).—Pierwsze wyprawy zamorskie N-ów, zanotowane przez kronikarzy, miały za cel W. Brytanię. Ona też najdłużej cierpiała od ich najazdów. W latach 791 i 793 pustoszą ci barbarzyńcy północni, zwani przez Anglosasów Duńczykami, albo ludźmi Wslio du, brzegi Mercyi i Northum-bryi, gdzie po śmierci króla Egbert a (r. 836) usadawiają się na stałe. Od tego . mniej lub Więcej czasu ponawiają co rok swe zagony w głąb wyspy. Dopiero król Alfred Wielki (r. 871 — 901) stawia im opór skuteczny. Wprawdzie musiał im oddać Anglię Wschodnią {East Anglia) oraz część Mercyi i Northumbryi, wszakże uznali jego zwierzchnictwo, przyjęli chrzest i zleli się częściowo z ludnością tubylczą. Atoli w drugiej połowie X wieku zjawiają się w Anglii nowe hufce N-ów i rozpoczynają gospodarkę dawną.- Królowie anglosascy próbują z początku okupić się od ich grabieży daniną (t. zw. „groszem duńskim“); gdy to jednak nie odnosi skutku, król E t li e 1 r e d II zarządza d. 13 listopada r. 1002 rzeź wszystkich, znaj dujący cli się dnia tego na ziemi angielskiej Duńczyków {noc św. Brycyiisza). Krok ten sprowadza za sobą najazd króla duńskiego Swena, który zdobywa większą część Anglii. Syn Swena, Kanut Wielki, dokończą podboju tego kraju, który od r. 1016 do 1042 zostaje pod panowaniem Danii. Następnie, po 24-letnich rządach syna E t h e 1 r e d a, E d w a r d a Wyznawcy, Anglia staje się łupem księcia normandzkiego, W lhelma Zdobywcy (roku 1066). — Około r. 800 N. zjawiają się również na wybrzeżach północnych dzisiejszej Francyi, Belgii i Niderlandów. Karol Wielki położył wszakże rychło tamę ich najazdom na państwo Franków. Zbudowana przez niego dota w celu ścigania piratów na morzu, postoje wojskowe na wybrzeżach, strażnice przy uściach rzek trzymały długi czas najezdców w przy-zwoitem oddaleniu.—Za Lu d w i к a Pobożnego N. wylądowują na wys pie Noirmoutier (niedaleko od uścia Loary), gdzie zmuszają mni-

Encykl. Powsz, Ilustr. S. II Z esz. 19b Ï. III.

chów opactwa św. Filiberta do ucieczki na ląd, ograbiają kilkakrotnie kwitnące podówczas miasto Dorestad {Euer stede) we Flandryi i wreszcie opanowują wyspę Walcheren. Pomimo to zarządzenia ochronne, przedsięwzięte za poprzedniego panowania, wystarczały jeszcze, ażeby przeszkodzić poważniejszemu wtargnięciu, łupieżców morskich na ląd stały. Dopiero po śmierci Ludwika Pobożnego, gdy wojny domowe poczęły szarpać podzieloną pomiędzy niedołężnych synów jego monarchię karolińską, napady N-ów przybierają rozmiary olbrzymie. Od Elby do Garonny, wszystkiemi rzekami morza Północnego, kanału La Manche i Oceanu bandy N-ów przedzierają się w głąb lądu i jak szarańcza spadają na spotykane po drodze wsi i miasta. Usadowiwszy się we Fryzyi, docierają, płynąc w górę Renu, aż do Wonnacyi; po Mozeli dosięgają Trewiru, z Kolonii urządzają wyprawę do Akwizgranu; Skalda i jej dopływy dają im dostęp do całej Flandryi, Somma otwiera drogę do Abbeville i Amiens. Po Sekwanie i jej dopływach zapuszczają zagony aż pod Troyes, pustoszą Pikardyę, Szampanię i Burgundyę, trzykrotnie zdobywają i grabią Paryż (r. 845, 857, 861). Quentovic (jeden z głównych portów Gallii u uścia rz. Canclie) burzą tak, iż nie zostaje z niego śladu. Loarą docierają do Tours i Orleanu, Garonną do Tuluzy. W Nantes mordują biskupa w katedrze. Odparci przez króla Asturyi od brzegów Hiszpanii, wylądowują w Kadyksie i po Gwadalkwiwirze dosięgają Sewilli, gdzie wszakże doznają porażki od Maurów (r. 844). Następnie przepływają cieśninę Gibraltarską i, wszedłszy do uścia Rodanu, posuwają się w górę rzeki aż do Walencyi (Valence). Potem opływają naokoło półwysep Apeniński, gdzie między innemi, palą i ograbiają miasta Pizę oraz Lunę (dziś Sarzana), którą, jak niesie podanie, wzięli za Rzym (r. 859 — 860). Ich zagony sięgały nawet Grecyi i Azyi Mniejszej.—Karol Łysy francuski i Karol Otyły, niemiecki, okupowali kilkakrotnie odwrót najeźdźców wielkiemi sumami pieniężne-mi, ale dopiero klęska, zadana w r. 891 N-om przez Arnulf a niemieckiego pod Luwanium (Löwen), oraz odstąpienie przez Karola Prostaka w r. 911 wodzowi normańskiemu, Rol-1 o n o w i, ziem nad dolną Sekwaną, gdzie N. założyli własne księstwo (ob. Normandy a), zabezpieczyły do pewnego stopnia Niemcy i Francyę od napadów tych piratów. Ustały one jednak zupełnie dopiero w XI wieku, kiedy Skandynawowie, nawróceni na chrześciaństwo, zamienili się powoli z rozbójników w rolników, rzemieślników, kupców i rybaków. Ich duch awanturniczy, który zachowali długo, szukał wtedy ujścia w pielgrzymkach zamorskich do miejsc świętych, a potem w wyprawach krzyżowy cli, w których przypadł N-om udział znakomity. W r. 1016 czterdziestu pielgrzymów, przybyłych z Normandyi do Włoch południo-

24

rus-

rozsze-

nowe

śmiałe

znana

wych dla zwiedzenia groty św. Michała Archanioła w Monte-Gargano, przyjęło służbę u Greków w celu zwalczania Saracenów w Sycylii; po pokonaniu tychże Bormannowie, wzmocnieni przez świeży przypływ swych ziomków, zwrócili się przeciwko swym sprzymierzeńcom i wkrótce na gruzach udzielnych księstewek południowo - włoskich założyli królestwo Obojga Sycylii (r. 1189, oh. Sycylia). O wiele wcześniej, niż w Sycylii, na przeciwnym niemal końcu Europy, N., jeszcze jako poganie, stali się założycielami państwa kiego. Wprawdzie niektórzy historycy rosyjscy (Zabielili, Gedeonów, Iłowajskij) usiłowali odebrać im tę zasługę, ale ich argumenty na rzecz słowiańskiego pochodzenia Rurykowiczów, nie ostały się wobec poważnej krytyki historycznej. W IX wieku N. szwedzcy, zwani przez płacące im daninę plemiona fińskie i słowiańskie Rossami albo Russami (prawdopodbnie od szwedzkiej okolicy nadbrzeżnej R o s 1 a g e n, naprzeciwko wysp Alandzkich), także W ar egami lub Waryn-g a m i, byli panami wschodnich wybrzeży morza Bałtyckiego, R. 862 Słowianie nowogrodzcy, chcąc, jak powiada latopis Nestora, położyć koniec waśniom domowym, wezwali do siebie trzech wodzów plemiona Rossów, braci: R u г у к a, S i n e u s a i T r u w o r a i w ich ręce złożyli rządy w Nowogrodzie. Od tych Rossow czy Russów, którzy niebawem rzyli swe panowanie i na Kijów, wzięła nazwę Ruś. Waregowie długo tworzyli uprzywilejo-wanę klasę na Rusi, skąd, zasilani przez przypływy z ojczyzny, przedsiębrali na łodziach wyprawy morskie na Konstantynopol. Aby zabezpieczyć się od tych nieproszonych gości, cesarze bizantyjscy poczęli przyjmować Waregów (ВарЛууса) 11а żołd swój i utworzyli z nich nawet gwardyę przyboczną.—Po zaprowadzeniu na Rusi przez ks. Włodzimierza Wielkiego chrześciaństwa, Waregowie utracili swoje przywileje i zleli się ze Słowianami, których nazwę i obyczaje przyjęli. — Karol Szajnocha w dziele swem „Lechicki początek Polski“ (r. 1858) próbował udowodnić, że N. byli także pierwszymi organizatorami państwa polskiego, wszakże hipoteza jego popierana poniekąd przez F r. P i e к o s i ń s к i e g o) została odrzucona przez historyografię polską. N. byli nietylko założycielami państw nowych, ale nadto odkrywcami i kolonizatorami ziem nowych. Ameryka (Północna) była im dobrze na 500 lat przed Kolumbem. Odkryli oni i zaludnili wyspy Faroer i Islandyę (około r. 860), skąd Eryk Czerwony przesiedlił się w r. 983 na Grenlandyę, a syn jego, L e i f, zwiedził północno-wschodnie brzegi Ameryki i odkryty przez się kraj nazwał, z powodu dziko rosnącego tam wina, Winlandyą (Miniami) t. j. krajem wina (późniejsza Nowa-An-glia). W r. 997 powstała w Winlandyi pierw

sza osada europejska, która wszakże, wobec napadów Indyan, nie utrzymała się długo. Inni N. z Islandyi kolonizowali Nowy-Brunświk i Nową Szkocyę, którym dali nazwę Wielkiej Islandyi, a ich osady przetrwały tam prawie do wieku XV. — Śmiałe wyprawy swoje N. przedsiębrali na dużych łodziach, a raczej barkach, mogących pomieścić każda od 56 do 70 ludzi. Kilkanaście takich statków stanowiły flotyllę, zostającą pod dowództwem jednego wodza. Często kilka floty! łączyło się razem, by odbyć wspólnie wyprawę. Przybijały statki te zwykle do uścia większej rzeki i wysadzało tam ludzi na jakiej wyspie, którą obwarowy-wano i która służyła jako punkt wyjścia dla zamierzonych wypraw w okolice, oraz jako skład łupów i żywności, niekiedy zaś jako miejsce ucieczki i obrony. Stamtąd wyruszano w głąb lądu, czasami pieszo, częściej jednak płynąc w górę rzeki i jej dopływów. Używano w tym celu łodzi, o ile można płytkich i niewielkich. Rzecz ciekawa, żei barki N-ów, wbrew powszechnemu mniemaniu, nie były wcale statkami woj ennemi. Nie widziano ich nigdy walczących na morzu. To też dopóki państwo Franków zachowywało resztki marynarki wojennej, stworzonej przez Karola W., N. trzymali się zdaleka od jego wybrzeży. Później okręty Alfreda Wielkiego, a zwłaszcza flota maurytańska, łatwo dawały sobie z nimi radę. Piraci normańscy umieli bić się tylko na lądzie, pieszo lub na koniach zrabowanych. Ponieważ celem ich wypraw było zdobycie jak największego łupu, więc napadali przede-wszystkiem na klasztory i kościoły, których skarbce bogate stanowiły dla nich przynętę. Z początku brali od zakonników okup, później jednak, gdy środki klasztorne po kilkakrot-nem najściu N-ów wyczerpały się, lub gdy wystraszeni mnisi porzucali nawiedzone przez nich klasztory, piraci palili je i burzyli. Oczywista, nie powstrzymywali się oni od ograbiania i innych mieszkańców kraju, przez który przechodzili, a często urządzali takie rzezie i spustoszenia, że, jak się wyraża jeden z kronikarzy, nawet szczeknięcia psa nie było długo słychać w całej okolicy po ich przejściu, Osoby znakomitsze, mogące zapłacić duży okup, uprowadzali do niewoli. Tak w r. 858 pojmali, a wypuścili na wolność dopiero po otrzymaniu ogromnego okupu dwuch dostojników królestwa francuskiego: Gozlina, przyszłego biskupa Paryża, i jego brata przyrodniego, Ludwika, opata z St.-Denis i wielkiego kanclerza Karola Łysego. Klasztory, biskupi i wszyscy zamożniejsi opłacali się N-om, aby uniknąć ich grabieży; monarchowie, bezsilni, by odeprzeć ich zbrojnie, wchodzili z niemi w układy. Już to ofiarowywali im ziemie i pieniądze, już to przyjmowali ich na żołd swój,' by przy ich pomocy przepędzić inne bandy łupieżców. Ale jakkolwiek N. nie mieli pod tym wzglę’dem żadnych skrupułów i gotowi byli za

Hinl.

pieniądze bić się ze swoimi ziomkami, środek ten okazał się dość niebezpiecznym.—W r. 860 Karol Łysy, nie mogąc sobie poradzić z N-ami, którzy pod wodzą Вjörna grasowali po całein dorzeczu Sekwany, wynajął przeciwko nim hufce innego wodza normańskiego, W elan da, który gospodarował wzdłuż brzegów Sommy. Aby zebrać olbrzymię sumę, której We 1 a n d zażądał za swą pomoc, Karol na wszystkich mieszkańców królestwa, nałożył w stosunku do ich zamożności podatek nadzwyczajny, ale ponieważ pobór jego wymagał czasu, niecierpliwi N. wzięli zakładników i udali się na wyprawę do Anglii. Wróciwszy w roku następnym, otrzymali, oprócz umówionej sumy, także bydło i żywność i wyruszyli wreszcie przeciw Bj omowi. W eland dosięgnął Bj orna u uścia Sekwany; tam jednak obaj przeciwnicy podali sobie ręce z uśmiechem, poczem flotylle ich popłynęły nie do Skandynawii, lecz w górę Sekwany.— Zbogaceni łupami wikingowie nie myśleli najczęściej o powrocie do ojczyzny, i ich najazdy zamieniły się stopniowo na emigracyę, a wyprawy łupieskie na podboje. Najazdy N-ów przyczyniły się w znacznym stopniu do rozwoju feudalizmu w krajach, przez nich nawiedzanych. Kraje te najeżyły się zamkami warownemi i basztami, wznoszonemi przez baronów dla obrony przed piratami. W obrębie tych zamków ludność okoliczna w czasie napadów szukła przytułku i opieki, po odejściu wszakże N-ów sprzyjały one wojnom wzajemnym między baronami, ich roz-bójnictwu i prawu pięści.—Por.: M. Pepping „Histoire des expéditions maritimes des Normands“ (wyd. 2-ie, Paryż 1843); I.Steenstrup „Normannerne“ (Kopenhaga 1876 — 82, 4 t.); C. F. K ear y „The Vikings in Western Christendom 789 — 888“ (Londyn 1891); I) on do r ff „Die Normannen und ihre Bedeutung für das europäische Kulturleben im Mittelalter“ (Berlin 1875); Gravier „Découverte de l’Amerique par les Normands (Paryż 1874);De Lagrèze„Les Normands dans les deux mondes“ (tamże 1880); Freemon „History of the Norman conquest of England“ (Londyn, wyd. 2-ie 1877, 5 t.); D e-lare „Les Normands en Italie“ (Paryż 1883); Barlow „History of the Normans in South Europe“ (Londyn 1886).

Normanton, miasto w Anglii, w hrabstwie Yorku, o 8 km. na zachód od Pontefract; ważny węzeł dróg żelaznych. Posiada kopalnie i huty żelaza; prowadzi handel ożywiony. Mieszkańców 10 234 (r. 1891).

Normańskie prawo. Grupa Germanów północnych, czyli ludów skandynawskich, ma w hi-storyi prawa niemieckiego znaczenie osobliwe. Tym bowiem ludom przypadło w udziale wykształcenie czystego, rodzinnego prawa gier-inańskiego. Podczas, gdy Germanie południowi, przez wczesne przyjęcie prawa rzymskiego, skazili charakter swego prawa szczepowego, Normanowie, skutkiem strzeżenia się przed

wpływami obcemi, nietylko pierwiastek prawa rodzinnego zachowali, ale go znakomicie rozwinęli. Tej okoliczności należy przypisać tę przewagę pomników prawnych normańskich, rozpoczynających się dopiero z XII w., nad pomnikami prawnemi Germanów południowych, pochodzącemi choćby z V w. po Chr., którą sobie w historyi prawa niemieckiego zdobyły. Tak późne powstanie pomników prawa normańskiego tłómaczy się tern, że naprzód cały układ prawny spoczywał w tradycyi, a dopiero, kiedy układ ten, skutkiem rozwoju stosunków gospodarczo-społecznych, musiał się odpowiednio zmienić i rozszerzyć, okazała się potrzeba spisania przepisów prawnych, obowiązujących. W ten sposób przychodzą do skutku owe księgi prawne, jedyne źródła prawa normańskiego. Najwcześniejsze z nich sięgają początku XII w., a pojawiają się w chwili przyjęcia chrześcijaństwa przez Normanów, co jest znamienne.—Inaczej jednak rozwinęło się prawo N. u Duńczyków, a inaczej u Szwedów i Normanów zachodnich. Stąd powstaje różnica, która odmiennie znamionuje prawo ziemskie Szwedów, Norwegów i Islandczyków, od prawa ziemskiego Duńczyków. Szwedzi i Normanowie zachodni przedewszystkiem otoczyli opieką staranną tę tradycyę prawa, która z ust do ust, z pokolenia na pokolenie przechodziła. Proces przechowania prawa rodzinnego objawia się na zgromadzeniach ludowych, zwoływanych zwyczajnie przez króla, na których t. zw. mówca prawny wykładał ustnie, zgromadzonym na takiem zebraniu naczelnikom, czyli przedstawicielom ludu, obowiązujące przepisy prawne. Wola zgromadzenia rozstrzygała o mocy obowiązującej wygłaszanego przepisu i dawała mu swe zatwierdzenie. Mówca zaś prawny, początkowo wybierany przez zgromadzenie, wygłaszał te przepisy prawa zwyczajowego w zdaniach aforystycznie ujętych, nie pozbawionych miary wierszowej. Później weszło w zwyczaj wygłaszanie prawa prozaiczne i planowe, które już tylko na kilku zgromadzeniach mogło być w całości wypowiedziane; rósł bowiem materyał prawny. To też, kiedy w końcu stosunki społeczne tak się rozwinęły, że wymagały umiejętnego, systematycznie ułożonego i obszernego prawa, wykłady ustne ustąpiły miejsca odczytom, które wywołały księgi prawne, od wieku XII istnieć zaczynające. Księgi prawne normańskie cechuje język rodzinny, nie łaciński, a nadto umiejętny dobór wyrażeń prawniczych, trafnych i jędrnych i układ staranny oraz przejrzysty. Mówcy prawni nie poprzestali bowiem na wiernem spisywaniu przepisów prawnych, ale zajęli się też ich połączeniem i podziałem umiejętnym. Przez to jednają sobie nazwę kodyfi-katorów.—Podobnie, jak prawo ziemskie u Szwedów i Normanów zachodnich zachowało pierwiastki prawa rodzinnego i rozwinęło je, tak samo było i z prawem miast czyli miejskiem.

Ab. Kł.

Jako cechy znamienne zbiorów prawnych tej grupy Normanów występują: zachowanie prawa plemiennego tak w prawie ziemskim jak i w miejskim , rozwinięcie pierwiastków plemiennych w nowych przepisach prawnych, obejmujących nowe gałęzie życia społecznego, a nadewszyst-ko prawo tej grupy cechuje skupienie, skutkiem którego uniknięto rozbicia prawa na przepisy szczegółowe, lecz związano je w jednolite i wspólne prawo ziemskie (w. XIII i w. XIV).— Ustawą u Normanów były określane tylko stosunki kościelne, pozatem ustaw zbiory praw normańskich nie znały. — Duńczycy poszli drogą trochę odmienną. To stanowisko pośredniczące, które Dania co do położenia geograficznego zajmuje, znamionuje też pośredni rozwój prawa normańskiego Duńczyków pomiędzy grupą Normanów, o których mowa z jednej, a południowymi Germanami z drugiej strony. Dania bowiem nie starała się związać starego, przez tradycyę zachowanego prawa z nowemi, dla potrzeb czasu powstałemi przepisami i dlatego księgom prawnym duńskim brak tego węzła z tradycyą prawa. Ponadto w Danii nie przyszło do jednolitej kodyflkacyi, któraby skupiła tak, jak u Szwedów i Normanów zachodnich, przepisy prawne szczegółowe. Skutkiem tego w Danii rozwija się szczegółowość prawa, z jednej strony sprzyjając zachowaniu niektórych zwyczajów prawnych, starożytnych, z drugiej prowadząc do przyjęcia obcych naleciałości prawnych, pociągających za sobą te same skutki w Niemczech południowych, tj. zatarcie właściwości prawnych rodzinnych. — Rozwój prawa w krajach poszczególnych normańskich przedstawia się następująco: S z w e c y a posiada 8 pomników prawnych z XIII i XIV w., najstarszy z nich jest „ West gâtai ag en“, pochodzący z początku XIII w. Z tych czasów pozostało nadto wiele pomników prawa miejskiego. Zebranie całego prawa w jedno, całą Szwecyę obejmujące prawo ziemskie, przedsięwziął Król M a g n u s Erikson w r. 1347. Ten sam król wprowadził jednostajne prawo miejskie, wspólne dla wszystkich miast (r. 1365). Prawo ziemskie króla Krzysztofa III, Вa-warczyka (r. 1442) opierało się na prawie Magnusa. Zbiór źródeł prawnych szwedzkich, z wyjątkiem ustaw poszczególnych, wydali: H. I. Collin i C. J. Schły 1er w „Corpus juris Sueo-Gotorum antiqui“. (Stockholm 1827 — 77, tomów 13).—Norwegowie posiadają 4 zabytki praw prowincyonalnych z XII w. Do tego wieku należy także najstarszy zabytek prawa targowego. (Bjarkajjaz réttr). Król Magnus Hâkonarson (r. 1263—68), noszący przydomek „poprawiacza praw“, poddał źródła prawne norweskie przejrzeniu gruntownemu. Za jego czasów prace prawne, prywatne schodzą na drugie miejsce, a rozpoczynają się prace ustawodawcze. Działalność ustawodawcza Magnusa była podstawą dla jego następców do

wydawania ustaw nowych, obejmujących nowe przedmioty prawne. Źródła praw norweskich obejmuje wydawnictwo: R. Key ser i P. A. Munch „Norges gamie Love“: (tomów 4, Chrystiania 1846 — 85).—Islandy a. Najstarsze prawo ziemskie islandzkie od wydawcy swego nazwany Ulfljótrlog, pochodzi z w. X i jest naśladownictwem praw norweskich. Drugie, prawo krajowe, poprawione powstało między r. 1117 a 1118, pod nazwą Haflidaskrd i było zbiorem przepisów prawnych, mającym mówcy prawnemu służyć do odczytywania w czasie wykładu prawa. Dwie kompilacye prawne z połowy drugiej w XIII, nazwane „siwą gęsią“

(Gragds), oparte są na: „Codex regius“ (wyd. Pins en, Kopenhaga 1852, 2 tom.) i na „Codex Arnamagnacanus“ (wyd. F ins en, Kopenhaga 1879.). W r. 1262, kiedy Islandy a dostała się pod panowanie Norwegów, zostały do niej wprowadzone ustawy króla Magnusa, a mianowicie „ Jdrnsida“ (r. 1281) i „ Jónshok“ (r. 1280).—Dania ma 4 prawa prowincyonalne. Najstarsze prawo (Skaanelagen) zachowało się tak w języku duńskim, jak i w łacińskim, oba wydania pochodzą z wieku XII i objęte są wydawnictwem Schlytera w „Corpus juris Su-evo-Gotorum“ tom IX (Stockholm 1859). Prawo z e 1 a n d z к i e dzieli się także na dwie prace zupełnie od siebie niezawisłe, z których jedna królowi Waldemarów i, druga królowi zelandz-kiemu Erykowi jest przypisywana. Oba te pomniki należą do połowy pierwszej w. XIII. Oprócz tych pomników są jeszcze 2 spisy prawa kościelnego i wiele przepisów praw miejskich, duńskich.—Źródła prawne duńskie zebrał К o 1 d e r u p Rosenvinge w „ Sämling at gamie danske Love“ (tom 5, Kopenhaga 1821 — 46, dzieło nieskończone) i Thor sen w „Dan-marks gamie Provindslove“ (tom. 4, 1852). Literatura: K. Mauer „Überblick über die Geschichte der nordgerm. Rechts-Quellen“ (1882, wyd. 4); P. H a s s e, „Das Schleswiger Stadtrecht“ (1880) Pappen heim: „Die altdänischen Schutzgilden“ (1885); L. H о 1 b e r g: „Leges Waidemari regis“, (1886); H. Karls-son: „Aldre Vestmannalag eller Dalalag“, (1889); w języku polskim niema opracowań tego przedmiotu, wspomniane prace obce odeślą do dalszych i innych źródeł.

Normujące nauki. Są to te nauki, które zajmują się nietylko teoretycznem badaniem zjawisk pewnych, ale zarazem uczą i wskazują, jak te zjawiska przebiegać powinny. Nauki takie mają oczywiście do czynienia przede-wszystkiem z naszemi własnemi działaniami; formułują i uzasadniają normy (ob.) różnych naszych działań. Są to więc głównie nauki o stosowaniu praktycznem zasad teoretycznych. Najwaźniejszemi N-mi n-mi są: 1) Nauka o ideałach prawdy i sposobach urzeczywistniania tychże w poznaniu (no etyka). 2) Nauka o ideałach piękna i sposobach urzeczywistniania ich

Co do dalszych szczegółów ob. Noetyka, Logika, Estetyka, Etyka, Polityka, Pedagogia i Klasyfikacya u a u k.

Red.

Kod.

Red.

w twórczości artystycznej (estetyka). 3) Nauka o ideałach dobra i sposobach urzeczywistniania ich w życi-ii^ tak jednostki, jak całego społeczeństwa (etyka). To są główne N. n.— I)o tej samej jednakże grupy należałoby zaliczyć także wszelkie nauki techniczne, gdyż także wskazują prawidła, według których mamy coś robić, aby pewien jakiś cel osiągnąć. Tak samo normującemi możnaby nazwać nauki polityczne, jak również i pedagogię, jako naukę o wychowaniu.

M. s.

Nornagest (mitol. skand.), syn księcia duńskiego Th or da Tingbita z Griming. Gdy N. się narodził, stanęły przy kołysce jego trzy wróżki, czy nawet same Norny (ob.), osypując go przepowiedniami pomyślnemi i życzeniami najświetniejszemu Tak przynajmniej postąpiły dwie starsze, najmłodsza z nich zaś, bądź urażona tern, że siostry, mówiąc przed nią, wyczerpały już wszystkie życzenia możliwe do tyła, że dla niej żadne nie pozostało, bądź też oburzona tern, że domownicy, cisnąc się dokoła ciekawie, zepchnęli ją ze stołka, na którym siadła, wyrzekła w gniewie, że N. żyć będzie szczęśliwie, lecz jeno tak długo, póki się nie wypali świeca obok kołyski stojąca. Słysząc to wróżka druga, natychmiast zdmuchnęła świecę i dała ją do przechowania matce niemowlęcia.—Gdy N. dorosł, matka dała mu świecę oną, objaśniając mu jej znaczenie dla niego. Młodzieniec dorodny poszedł więc w świat, strzegąc pilnie świecy swej, a wiodąc śród przygód rozlicznych wciąż życie szczęśliwe i doznając nieustannie powodzenia wszelkiego. Tak dożył, jako starzec krzepki i rześki, lat 300; wtedy Olaf Trygvasson skłonił go do przyjęcia chrztu, a po nim do zapalenia świecy owej, będąc pewny, że czar pogański stracił teraz już moc swą, ale gdy się świeca dopaliła N. w tej chwili ducha wyzionął.—Podanie to („Nornagests thattr“), rysem niejednym przypominające baśń starogrecką o Meleagrze (ob.), najlepiej jest wydane w Buggego „Norroene skrifter af sagnhistorisk inhold“ (Krystyania 1863), a także w przekładzie niemieckim w dziele A. E d-z a r d i e g o „Volsunga-und Ragnarssaga nebst der Geschichte von Nornagest“ (Stuttgart 1880). Nornica, ob. Polni к.

Nornicki, Stoma, herb polski. Według niejasnego opisu Niesieckiego ma być na tarczy znak w kształcie litery H (prawdopodobnie ruska litera N), na którego poprzecznicy lilia, jak gdyby rozdarta. Używała go rodzina litewska Nornicki cli z przydomkiem Petrysz-czewicz, Paskiewicz i Saczkowicz, w w-wie połockiem osiadła.—Por. Niesieeki; przypisy Krasickiego; Borkowski. D-

Norny (Nornir), w mitologii skandynawskiej trzy bóstwa czasu i doli ludzkiej, odpowiadające

Moj r om greckim i Parkom rzymskim (oh. te wyr.). Są to dziewice, mające na imię: Urdli (przeszłość), Verdhandi (teraźniejszość) i Skuld (przyszłość); mieszkają pod jesionem Yggdrasill nad źródłem Urdh; wodą z niego czerpaną podlewają korzenie drzewa świętego, aby nie uschły i posypują je glinką białą, aby nie gniły. Siedząc tam, podług praw niezłomnych odmierzają dolę ludziom i bogom.—Podania niektóre wspominają więcej, niż 3 N., ale zdaje się, że polega to na nieporozumieniu; widocznie brano za nie czasami duchy opiekuńcze (fylgjm), albo też wróżki (volur); w każdym razie źródła najdawniejsze i najpewniejsze znają wyłącznie tylko trzy N.

Norona Don Gaspare Maria de Nova Alvarez hr. de (* w Castellon de la Plana w r. 1760—f w Madrycie w r. 1816) wojownik, dyplomata i poeta hiszpański. Wstąpiwszy za młodu do wojska, dosłużył się stopnia generała dywizyi, uczestniczył w wojnie o niepodległości przeciwko Napoleonowi dowodząc w Gallicyi. Wystąpiwszy z szeregów, wszedł do służby dyplomatycznej i był czas pewien posłem hiszpańskim w Bernie i w Petersburgu. Z utworów jego za najlepsze uchodzą: „Poesias“ (Madryt 1799 —1800) „La Om-miade“ (tamże 1816; 2 tomy) i „Poesias asiati-cas“ (Paryż 1833).—Utwory jego zajmują też tom LXIII wydawnictwa „Colleccion de auto-res espanoles“.

Norow Abraham syn Sergjusza (* w r. 1795 —f w r. 1869), potomek rodu staroszla-checkiego, wojskowy, urzędnik i pisarz rosyjski. Wstąpiwszy do wojska w r. 1812 bił się pod Możajskiem i tam raniony był tak ciężko w nogę, że mu ją następnie odjąć musiano. Pomimo kalectwa pozostawał jednak w wojsku do roku 1823, w którym przeszedł do służby cywilnej; posuwając się pomału naprzód; w r. 1850 został pomocnikiem ministra oświaty, od roku zaś 1854 do 1858 sam tekę ministeryalną piastował. Podczas urzędowania tego starał się szczerze i gorliwie o naprawę stosunków uniwersyteckich, o ułatwienie przystępu do nauk wyższych rzeszom liczniejszym, o wysyłanie uczniów zdolniejszych za granicę dla dalszego kształcenia się, oraz o rozluźnienie więzów krępujących cenzury, będącej wówczas pod zawiadywaniem ministeryum oświaty; w szkołach zaś średnich zwiększył wykład łaciny i greckiego, jako znawca i miłośnik obu tych języków klasycznych. N. był wogóle człowiekiem bardzo wykształconym i w świecie obytym, przytem ożywionym chęciami najlepszemi, ale nie zawsze umiejącym je urzeczywistnić, nawet wtedy, gdy mu nikt nie przeszkadzał. Za pióro chwytał chętnie, pisując prozą i wierszem; mnóstwo prac jego wydrukowano w wydawnictwach „Poljar-naja Zwiezda“ i „Syn otjeczestwa“. Najwięcej rozgłosu zdobył sobie w literaturze opisami podróży („Putieszestwija“), które, zebrane razem

Red

A 11 n y.

M. s.

Norris Edwin, etnolog i filolog angielski, ur. r. 1795 w Tauton, w hrabstwie Somerset, w tymże mieście ukończył szkoły filologiczne (szkołę łacińską). W 30-ym roku życia wstąpił do kompanji wschodnio-indyjskiej, gdzie był urzędnikiem przez lat 11 (r. 1825—36); w r. 1836 został pomocnikiem sekretarza król. Towarzystwa azjatyckiego, od r. 1847 był jednocześnie tłumaczem w ministerjum spraw zagranicznych; w r. 1856 wybrany na pierwszego sekretarza tegoż Towarzystwa. Zajmował się głównie starożytnościami wschodniemi i wyniki swych studjów umieszczał w rozprawach Towarzystwa azjatyckiego (Transactions of the royal Asiatic Society), jak oto: „On the Kapar-li-Giri inscription“, „On the

w 5-u tomach, wyszły w Petersburgu (1854).— Por. „Istoriczeskij wjestnik“ (r. 1895, zesz. sierpniowy).

Norocz, ob. N a r o c z.

Norowiec (zool.), ob. Thylacinus.

Norrbotteil, prowincja (Kin) w Szwecyi, najdalej wysunięta na północ i najsłabiej zaludniona. Graniczy z prowincyą Westerbotten, Norwegią, Finlandyą i zatoką Botnicką morza Bałtyckiego. Obszar jej wynosi 106 818 km. kw. (1940 mil kw.). Zwykle dzielą prowincyę tę na dwie części: kraj niski, przybrzeżny z klimatem łagodniejszym i na graniczące z Norwegią ziemie górzyste Lapońskie, na których znajdują się najwyższe góry Szwecyi (Kebne-kaisse 2155 m., Sarjek tjakko 2125 m., Su-litjelma 1 889 m., Almajalos 1680 m.). Prowincyę przerzynają rzeki Torneo z dopływem Mu-onio, Kalix, Ranea, Lulea, Skelleftea i wiele pomniejszych; znajduje się tam też dużo jezior. Wzdłuż brzegów morskich ciągną się lasy piękne (ogółem 28 % obszaru prowincyi); przy brzegach ludność zajmuje się też nieco rolnictwem (jęczmień, żyto ozime, owies i ziemniaki) i hodowlą bydła. W r. 1893 liczono 11059 koni, 39 617 bydła rogatego, 22 513 owiec, 1229 kóz i 1414 świń.—Pod polami i ogrodami jest tylko 0.36 % gruntu, pod łąkami 1.7°/₀. Przeciętna ciepłota roczna wynosi w Nederkalix (65°51' szer. półn.)4-0.82°C. w Enontekis (68° 30') — 3.2°C; w ciągu trzech miesięcy letnich w pierwszej miejscowości -j- 14. 92°, w drugiej -j- 12.57°. Mieszkańców liczy N. 134 769 (r. 1900), t. j. 1 mieszk. na km. kw., mężczyzn 68 813, kobiet 65 956. Lapończyków jest w N. 4 000 do 5 000. W prowincyi jest wiele rudy mieszanej, srebrnej, a zwłaszcza żelaznej, którą zaczęto wydobywać pod Gelliyarą. Brak jednak komunikacyi i robotników nie pozwala na wyzyskiwanie tych bogactw naturalnych. Przemysł ogranicza się na obrabianiu drzewa i na budowaniu okrętów. Poważnem źródłem dochodu mieszkańców" jest rybołówstwa na zatoce Botnickiej i licznych jeziorach w głębi kraju, oraz myśliwstwo (polują tu też na niedźwiedzie, wilki, rysie i zwłaszcza na rosomaki). Handel i żegluga są tu dosyć ożywione. Stolicą jest Lulea.

Norris Henryk (f d. 17 maja r. 1536), potomek rodziny staroszlacheckiej, angielskiej, szam-belan i ulubieniec Henryka VIII, a wskutek tego, wpływ niemały wywierający na bieg polityki królewskiej. Był przeciwnikiem stanowczym Kardynała W o 1 s e y a (ob.) i niemało przyczynił stę także do jego upadku. Zaprzyjaźniony z Anną Bole yn, małżonką królewską, nakłaniał ją do odegrania roli politycznej, by w ten sposób zyskać coś na tern. Gdy jednak spostrzegł, że zapał króla dla niej stygnie, obrócił się przeciwko niej i zaczął ręku przykładać do skojarzenia nowego związkn z Joanną Seymour. Dowiedziawszy się o tern Anna, aby się zemścić, rozpuściła wieść, że N. usiłował ją uwieść. Gdy to doszło do uszu króla, kazał N-a uwięzić i ściąć go na dzień przed ścięciem

Red.

Norris Jan (* w r. 1657, jako syn duchownego angielskiego w Colingborne - Kingston w okręgu Wiltshire). Kształcił się w Winchesterze, w⁷ Oksfordzie i od najmłodszych lat okazy wrał wielkie zamiłowanie do Platona. Sam mienił się zwolennikiem Malebranche a, którego sławił nawet jako „Galileusza“ duchowego świata, a będąc przy tern przeciwnikiem Lock eg o przyłączył się do mistycznego Pla-tonika H e n г у к a M о r e (ob.). W r. 1691 został rektorem w Beinerton w hrabstwie Wilts, gdzie też umarł w r. 1711.—Pozostawił N. po sobie wiele dzieł treści mistyczno-teologicznej, a oprócz tego następujące dzieła treści filozoficznej: 1) „Cursory reflections“ (1690), skierowane przeciw Lockego księdze o rozumie ludzkim. 2) „Letters concerning the love of God“ (1695), tu rozwija swój pogląd mistyczny. 3) „An acount of reason and faith in relation to the mysteries of Christianity“ (1697), jest skierowane przeciw То-landa pismu o chrześciaństwie. Najważniejsze jego dzieło filozoficzne wyszło w latach 1701 i 1704 p. n. 4) „An essay towards the theory of the ideal, or intelligible world“ (dwa tomy), tu przedstawia się jako gorący zwolennik Malebranche a. Dzieło to wywarło wielki wpływ na В e г к 1 e у a. Później napisał jeszcze 5) Dyalog o nieśmiertelności duszy (1708) i 6) Rozprawę o roztropności chrześciańskiej (1710).—Światło rozumu, zdaniem N-а, pochodzi tak samo od Boga, jak i światło objawienia. Bóg nietylko nie domaga się, abyśmy wierzyli, wbrew rozumowi, ale nie żąda nawet, abyśmy wierzyli w to, co nasz rozum przechodzi. W dziele, wymienionem pod 1. 4 okazuje się N. wiernym uczniem Mal e b r a n c h e a i szkoły Karte z y u s z a wogóle. Wyróżnia zasadniczo myśl od rozciągłości i twierdzi przeciw L о с к e m u, dowodzącemu, iż Bóg mógł obdarzyć i materyę zdolnością myślenia, że przypuszczać, jakoby materya mogła myśleć, jest taką samą sprzecznością, jak dowodzić, że trójkąt może posiadać własności czworoboku.

Л. А К

Red.

Assyrian and Babylonian weights“, „On the Scythic version of the Behistun inscription“. Wydał nadto „The ancient Cornish drama edited und translated“ (Oksford 1859). Od г. 1853 redagował „Ethnogrpahical Library“.

Norristown, miasto w Ameryce Północnej, stolica hrabstwa Montgomery, w stanie Pensylwanii, na lewym brzegu rzeki Schuykill, przez którą dwa mosty prowadzą do Bridgeportu, o 29 km. powyżej Filadelfii. Posiada wielkie więzienie, rządowy zakład dla obłąkanych, wielkie piece, przędzalnie wełny i bawełny, walcownie, huty szklane, browary i inne fabryki. Mieszkańców liczy 19 791 (r. 1890). W blizkości miasta znajdują się kopalnie rudy żelaznej, łomy marmuru, piaskowca i wapna.

Norrköping (wym. Norrczeping), miasto w Szwecyi, w prowincyi Ostrogocyi, stacya dróg żel. Katrineholm-Nässjö i N.-Söderköping, niedaleko od zatoki morskiej Braviken. Przez mias-sto płynie rzeka Motała, odpływ jeziora Wetter, która w samem mieście tworzy kilka wodospadów; kilka mostów łączy oba jej brzegi. Za miastem rzeka płynie już spokojnie i jest na tyle głęboka, że wielkie statki po niej pływać mogą. N. zabudowane jest regularnie, ma ulice proste i szerokie, 6 placów (pom. niemi plac Karola XIV z postawionym w r. 1846 pomnikiem tego króla, roboty Schwanthaler a), 3 kościoły, bóżnicę, gimnazyum i szkołę realną, niższą szkołę techniczną, szkołę handlową, dom podrzutków, więzienie żeńskie. Mieszkańców liczy 34 816 (r. 1894), N. jest jednem z najbardziej przemysłowych miast Szwecyi. Z fabryk N-a zasługują na wyróżnienie wielkie warsztaty mechaniczne i okrętowe, fabryki sukna (wytwórczość 6 milionów koron w r. 1892), przędzalnie bawełny (3 miliony koron), fabryki tkanin bawełnianych (4 miliony koron), cukrownie, papiernie, fabryki tytuniu. N. prowadzi też ożywiony handel lądowy i morski (w r. 1891 weszło do N. 249 okrętów o 84 651 tonnie). Przywóz stanowi głównie zboże, guano, ryby, cukier, nafta, papier; wywóz: żelazo, jęczmień, tkaniny i zapałki. Parowce utrzymują stałą komunikacyę pomiędzy N-iem a Stokholmem, portami morza Bałtyckiego, Kopenhagą i Lubeką.—N. wspominane już jest w wieku XII; do znaczenia doszło jednak dopiero na początku wieku XVII, gdy Hollender deGeer założył tu pierwsze fabryki. Odbywały się tu często sejmy; z tych na wyróżnienie zasługuje sejm w r. 1604, na którym otrzymał koronę Karol IX, i w r. 1800, podczas którego ukoronowany został Gustaw IV Adolf wraz z małżonką.

Norrmarks-a (lub Ahlaisjoki) ,rzeka spławna w południowo-zachodniej części Finlandyi; prze-' pływa przez szereg jezior drobnych, długa jest na 80 km. Przy jej uściu łowią dużo mino-gów.

Norrland, jedna z trzech części głównych Szwecyi, najdalej na północ wysunięta i największa, najsłabiej jednak zaludniona. Rozległość jej wynosi 262 998 km. kw. (4776.6 mil kw.). Tworzą ją dorzecza rzek Tornea, Kalix, Lulea, Pitea, Skelleftea, Uinea, Angerman, In-dals, Ljus; obejmuje dawne ziemie: Gestrikland, Helsingland, Medelpad, Angermanland, Herjea-dalen, Jemtland, Westerbotten i marchię Lapoń-ską, t. j. dzisiejsze prowincye: Gefieborg, We-sternorsland, Jemtland, Westerbotten i Norrbot-ten. Liczba mieszkańców wynosiła w r. 1751 tylko 148 759, w r. 1900: 1070 368, t. j. nawet nie 4 na km. kw.

Norrtelje, miasto portowe w Szwecyi, nad morzem Baltyckiem, połączone drogą żel. z Up-salą. Kąpiele morskie, młyny, warsztaty mechaniczne. Mieszkańcy zajmują się też garncarstwem i rybołówstwem. Handel ożywiony. Mieszkańców 2 477 (r. 1890),

Norte, rzeka, ob. Rio-del-Norte.

North, lord Fryderyk hr. Guilford (d. 13 kwietnia r. 1733—f d. 5 sierpnia r. 1792) polityk angielski. Po ukończeniu nauk w uniwersytecie oksfordzkim, podróżował trzy lata po lądzie stałym Europy, powróciwszy zaś do ojczyzny w r. 1754 wybrany był do Izby gmin. w r. 1759 wszedł do ministeryum, jako młodszy lord skarbu; w r. 1766 powołał go król do rady tajnej. W r. 1770 stanął sam na czele rządu i postępowaniem swein, zgodnem zresztą zupełnie z zapatrywaniami króla Jerzego III, doprowadził do wojny, zakończonej oderwaniem się od Anglii Stanów zjednoczonych Ameryki północnej. W r. 1782, wyrządziwszy ojczyźnie swej krzywdy niemało, trzymając się polityki upartej i nieoględnej, musiał nakoniec ustąpić z ministeryum. W gabinecie P o r 11 a n d a został w kwietniu r. 1783 znów ministrem spraw wewnętrznych, ale był nim tylko do grudnia. Odtąd należał w Izbie gmin do przywódców opozycyi, której nie zaniechał i wtedy, gdy na początku r. 1787 oślepł zupełnie. W r. 1790, po śmierci ojca, zajął jego krzesło w Izbie lordów.—Por. „A view of the history of Great Britain during the administration of Lord N.“ (Londyn 1783; 2 tomy); Walpole „Memoirs of the Reign of George III“ (tamże 1845) i „Correspondence of George III with Lord N.“ (tamże 1867, 2 tomy).

North Krzysztof, pseudonim poety szkockiego Wilsona Jana (ob.).

North Adams, miejscowość w Ameryce Północnej, w Stanie Massachusetts, w wązkiej dolinie rzeki Hoosac, o 3 km. na północ od długiego na 7 620 m. tunelu Hoosac; stacya węzłowa dróg żelaznych. Z odległym о 9уз km. miastem Adams połączone jest koleją elektryczną. Posiada kilka znacznych fabryk materyi bawełnianych, drukowanych, kaszmiru, obuwia. Mieszkańców liczy 16 074 (r. 1890).

Northallerton, miasto w Anglii, w hrabstwie Yorku, na żyznej równinie położone. Znajdują się tu browary, garbarnie i cegielnie. Miesz-

fordu; fabryki tkanin wełnianych; mieszk. 22 178 (г. 1891).

kańców 3 802 (r. 1891).—Pod N. w dniu 22 sierpnia r. 1138 pokonany zasłał król Dawid Szkocki.

Northbrook Franciszek ThornhillBa-Northampton, miasto w Anglii środkowej ring baron of. (* d. 20 kwietnia r. 1796 — stanowiące hrabstwo osobne. Leży nad rzeką t d. 6 września r. 1866) polityk angielski na-spławną Nen, posiada dużo starych domów, leżący do rodziny słynnych bankierów londyn-liczne kościoły, z których na wyróżnienie zasłu- skicli, В ar in gó w. Wykształcenie otrzymał gnie okrągła świątynia Grobu Świętego (z ro- W uniwersytecie oksfordzkim; wkrótce po ukoń-ku 1127) i św. Piotra, w stylu normandzkim czeniu go w r. 1826 m. Portsmouth wybrało oraz nowy ratusz. Mieszkańców liczy 87 021 go do parlamentu, w którym, wciąż wybierany (r 1901) Znajduje się tu szkoła lekarska ponownie, był jego reprezentantem lat 40, na-(związana ze szpitalem miejskim), szkoła sztuk leżąc do stronnictwa liberalnego. W r. 1830 pięknych, szkoła łacińska. N. jest siedzibą bis- został lordem skarbu, od r. 1834 do 1836 był kupa katolickiego. Miasto znane jest z masowego sekretarzem, od r. 1839 do 1841 kanclerzem wyrobu obuwia (w r. 1891: 13 138 robotników) skarbu, nakoniee od r. 1849 do 1852 lordem i z licznie odwiedzanych targów na konie i bydło, admiralicyi. Od czasu tego już tylko zasiadał Pod miastem leży Al thorp Park, posiadłość w Izbie gmin, me przyjmując urzędów ministe-hrabiów Spencer, z piękną galeryą obrazów, ryalnych. W r. 1866, na krótko przed śmiercią, Do r. 1888 N. należało do hrabstwa Northamp- otrzymał od królowej Wiktoryi tytuł borona tom w roku tym utworzono z niego osobne °f N. oraz godność paia Anglii. Syn jego hrabstwo miejskie.    Tomasz Jerzy Baring hrabia of N.

,,    , /VT    +    (* dnia 22 stycznia roku 1826), został człon-

у ,    A .    . ₀-qq kiem Izby gmm w roku 1857 i, podo-

hrabstwo w Angin środkowej; zajmuje 2o98    ; : ie Drzvłaczvł sie do stronnictwa

1858 był lordem

km. kw. (47.2 mile kw.), mieszkańców liczy ™ie Jak °Jciec’    S1? d0 stronnictwa

302183 (r. 1891). Z wyjątkiem kawałka zie- ¹    odî 1859 do 1864 podsekretarzem

,ni w części północno-wschodniej, hrabstwo po- •    ^{ wschodnich od P 18e4 _ J8ee

siada grunt zyzny, falisty i pagoikowaty (wzgo-    stanowisko zaimował w ministervum

rze

Arburg 221 m.) Najważniejszemi rzekami takiez stanów sko zajmował w mmisteryum

są Welland i Nen. które płyną w kierunku SP™W wewnętrznych, a w grudniu r 1868

północno-wschodnim do zatoki Wash. 36«/„ po- l^eszed do mmisteryum wojny. W gru-¹    , . n ...    r o o /    dniu r. 1872 Gladstone ob.) mianował go

wierzchni stanowi ziemia uprawna, 53/₀ past-    generalnym ■ Indvi- na stanowisku

wiska. Mieszkańcy hodują dużo bydła, oprocz gubernatorem generalnym inayi, na stanowisku

.    .    : i-m tern wykazał wiele zdolności, ustąpił wszakze

tego skupują je w hrabstwach sąsiednich i tu-    .    '    1)00?atku    |87e w ÎL.*„    ;

czą na rzeź. W r. 1890 liczono tu: 21701 ko- * “ego na początku r 18 <b. W tymże czasie

ni 130 062 bydła rogatego, 429 050 owiec ®‘ry““ł    hrabiowską , wszedł do Izby

i 37 502 świnie W    r 1894 wydobyto    z ko- | lor(low- w    ktoreJ naleaał г0»ше!! do    °P⁰W

i •    ⁻ л) i i on Г7Г-0    4 ’    Ar siin7t,₀;    pr7a    liberalnej.    W latach 1880 —1885 był    ministrem

palni w N. 1 130 773    tonny rudy żelaznej.    Prze-    ■>.    J

mysł dostarcza obuwia (r. ‘l 891 f 36134 robotni-    ““'ynark,    w gabinecie Glad sto ne    a, z toków), żelaza surewego (r 1894: 228348 tonn), ma, !'У™    wszakze poróżnił z powodu polityk,

szyn, hampton (ob.).

Northampton, miasto w Ameryce Północnej, stolica hrabstwa Hampshire w stanie Massachusetts, nad rz. Connecticut; posiada kilkanaście szkół m. in. Smith College dla kobiet (450 do 500 uczennic), dom obłąkanych, dom głuchoniemych, więzienie, kilka zakładów hydropatycz-nych.

Pod miastem wieś Hadley ze wspaniałą aleją z wiązów i seminaryum Mount Holyoke (250 — 300 uczennic).

IM.

wozów skór i w in. Stolicą jest Nort- Iе?» irlandzkiej i dla tego stanowisko swe opu-

SClł.

Northcote sir Stafford He’nryk, mąż stanu angielski, ob. Idde sleigh.

North-Channel, cieśnina pomiędzy Szkocyą, a Irlandyą ob. Północny kanał. North-Dakota, ob. Dakota.

Mieszkańców liczy 14 990 (r.    1890).

North Attleborough, miasto w Ameryce Północnej, w stanie Massachussets; szkoła wyższa, warsztaty złotnicze (50 firm). Mieszkańców 6 727 (r. 1890).

North-Berwick, miasto w Szkocyi, w hrabstwie Haddington; mieszkańców liczy 2 376 (r. 1891), przeważnie rybaków. W N. znajdują się kąpiele morskie, licznie odwiedzane.

North-Bierley, miasto fabryczne w Anglii, w hrabstwie York, na południo-zachód od Brad-

Northeim (u ludu Nor ten), miasto powiatowe w Hanowerze, w regencyi Hildesheimskiej, nad rzeką Rhume, przy drogach żelaznych Elze-Kassel i Wehrden-Nordhausen. Posiada kościoły: katolicki i protestancki, seminaryum nauczycielskie i kilka fabryk. Mieszkańców 7188 (r. 1895). Pod miastem góra Wieterberg (328 metrów) z wieżą, z której roztacza się widok piękny. Miasto N., założone podobno w r. 875, nalażało w Wiekach średnich do Hanzy.

Northen Ad olf (* wr. 1828—f w r. 1876), malarz niemiecki, wychowaniec akademii düs-seldorfskiej i później też głównie w Dusseldorfie mieszkający, zajmujący się przeważnie odtwarzaniem widoków bitew, oraz scen z życia wojskowego. Ж r. 1853 zaczął malować

Red.

Red

I) W r. 1055 Edward

szereg obrazów z okresu wojen napoleońskich; w r. 1860 wystawił obraz bitwy pod Waterloo, potem malował rozbitków wracających z wyprawy do Moskwy i wiele obrazów większych i mniejszych, odtwarzających zdarzenia z wojen: duńsko - niemieckiej, prusko - austryackiej

1    francusko-pruskiej.

Northern Territory, część lądu stałego Australii oh. Północne Tery tory urn.

Northers, wiatry zimne, suche, nagle zrywające się i bardzo gwałtowne. Idą z gór Skalistych przez stepy Arkanzasu i Texasu; niekiedy dochodzą do oceanu Wielkiego. Obniżają ciepłotę o 30° i więcej.

Northfleet, miasto w Anglii, w hrabstwie Kent, nad Tamizą, o 3 km. na zachód od Gravesend; posiada warsztaty okrętowe; mieszkańców liczy 11 717 (r. 1891).

Northfield, miasto w Ameryce Północnej, w stanie Vermont; posiada szkołę wyższą, (Nor-wich-University) dla oficerów. Mieszkańców liczy

2    628 (r. 1890). Znajdują się tu łomy łupku.

Northington Robert Henley hrabia of (* r. 1708—f r. 1772) prawnik i polityk angielski. Od r. 1747 do 1757, wybrany w Bath, był członkiem Izby niższej; w r. 1756 został prokuratorem naczelnym (Attorney general), w roku zaś następnym strażnikiem wielkiej pieczęci, nakoniec od r. 1761 do 1767 piastował godność lorda kanclerza. Drukiem ogłosił „Reports of Cases argued and determined in the High Court of Chancery“ (wyd. 2-e, Londyn 1827, 2 tomy). — Por. Lord Henley „Memoir of lord chan-celor N. (Londyn“ 1831.

North Lincoln, ląd podbiegunowy w części południowo-zachodniej zatoki Baffina, na północ od North Devon, od którego oddziela go cieśnina Jonessund; prawdopodobnie łączy się z Grant Landem.

North Platte, miasto w Ameryce Północnej stolica Hrabstwa Lincoln w stanie Nebraska, nad Platte River, przy drodze żelaznej Union-Pacific. Znajdują się tu warsztaty drogi powyższej. Mieszkańców 3 055 (1890).

North Somerset, wyspa na oceanie Północnym Lodowatym, na północ od półwyspu Boothia, od którego oddziela ją cieśnina Bellota; cieśniny Franklina i Peel a oddzielają ją od Ziemi księcia Walii, Prince Regents Inlet od ziemi Baffina, cieśnina Barrowa od Cornwallis i North-Devon.

Northumberland, hrabstwo w Anglii, ograniczone od wschodu przez morze Niemieckie, od północy przez Szkocyę, od zachodu przez hrabstwo Cumberland, od południa przez Durham; rozległość jego wynosi 5 219 km. kw. (94,8 mil kw.), ludność 506 030 mieszk. (r. 1891) Większa część hrabstwa stanowi ubogi kraj pagórkowaty, poprzecinany przez bagna. Tylko wzgórza Cheviot, na granicy szkockiej, porosłe są bujną trawą, na której pasą się liczne stada. W dolinach przy brzegu morza gleba jest

ncykl. Pnwsz. llustr. Ser. II Zesz. 20a. T. III.

za to bardzo żyzna. Przez hrabstwo płyną rzeki Tweed i Tyne, oraz kilkanaście rzeczek pomniejszych. Klimat jest dosyć surowy; mgły częstym są tu zjawiskiem. — W r. 1890 ziemia uprawna zajmowała 20°/₀ powierzchni ogólnej hrabstwa, pastwiska 35¹/₂°/₀, lasy 3¹/₂°/₀. Zwierząt domowych było w r. 1890:    17 505 koni,

104 953 bydła rogatego, 1 002 928 owiec i 14 277 świń. —Górnictwo stoi na wysokim stopniu rozwoju; w r. 1894 wydobyto w N. 9 541 199 tonn węgla, 1 042 tonny ołowiu, 144 674 tonny glinki ogniotrwałej. Pod względem przemysłowym hrabstwo stoi też wysoko; głównemi gałęziami są: budowa maszyn (r. 1891: 10 740 robotników) i okrętów żelaznych (6 623 robotników), przetapianie rudy żelaznej, odlewanie żelaza i wyrób stali (6 109 robotników), oraz wyrób szkła. Stolicą jest Newcastle upon Tyne (ob.). Z wielu pomiątek z czasów starożytnych zasługują na wyróżnienie wały Hadryana. — Por. Bates „History of Northumberland“ (Londyn 1895).

Northumberland w Anglii, tytuł naprzód hrabiowski, później książęcy, od r. 1377 z przerwami nieznacznemi do rodu Percy przywiązany. W czasach wcześniejszych hrabiami N. bywali różni, a między niemi także członkowie rodziny panującej.

Wyznawca mianował lir. N. Tostiga syna Godwina, ale go mieszkańcy hrabstwa wygnali, schronił się więc do powinowatego swego, Bal d u i u a F 1 a n d r y j s к i ego, i w tym samym roku (1066), w którym W i 1 h e 1 m Z d o-bywca (ob.) wylądował w Hastings, Tos tig naszedł Anglię północną i zginął w bitwie pod Stamfordbridge ( d. 25 września r. 1066). Po zawojowaniu Anglii przez Normandów, blisko r. 1081 (2) Rober t de Mo w b r а у (Montbruj/) syn Rogera, towarzysza broni króla Wilhelma, został hrabią N. Był to pan wielce niespokojny, wojownik okrutny i niesforny. W r. 1088 stanął po stronie księcia Roberta Ili Normandzkiegj, przeciwko krolowi Wilhelmowi Rudemu; wojował siekąc i paląc z biskupem Durhamu, W i 1 h e 1 m e m d e S a i n t-C a 1 a i s, którego ziemio chciał zagarnąć, następnie w r. 1091 walczył z królem Malcolmem Szkockim. W r. 1093 na nowo ścierał się z najazdem szkockim i był raniony w bitwie pod Alnwick, ale pomimo to przeciwnika swego, Malcolma, wkrótce po tein osaczył zewsząd, a gdy się ten schronił do przeorstwa Tynemouth, kazał ogień podłożyć i spalił go razem z kościołem. W' r. 1095 przyłączył się do sprzysiężenia, mającego na celu obalenie W i 1 h e 1 m a Rudego i oddania korony Stefanowi d’Aumale. Król wyruszył przeciw niemu i obiegł go w Bamborougli. N. bronił się dzielnie, ale, zwabiony w zasadzkę, został ujęty; udało mu się wprawdzie uciec zaraz potem, lecz ścigany dostał się znów w ręce królewskie w Tynemouth i był osadzony jako więzień w zamku windsorskim, gdzie

25

miał umrzeć blisko r. 1125. Podług źródeł innych podobno zskończył życie, jako mnich w Saint Albans. — 3) Król Henryk Court Mantel (r. 1154—1189) hrabstwo N. nadał Henrykowi, synowi Dawida króla szkockiego, przy Szkocyi więc pozostawało dość długo, aż je Anglia znów odzyskała, a potem dostało się do rodu Percy. Ród ten wywodzi się od Wilhelma de Percy (f r. 1096), który przybył do Anglii z Normandyi razem z Wilhelmem Zdobywcą i od niego otrzymał ziemie rozległe w hrabstwach Lincoln i York. Wnuk tego Wilhelma, zmarły blisko r. 1180, nie pozostawił syna, dobra zaś jego przeszły na męża jedynaczki jego, Agnieszki, Joscelyna de Louvain, podobno syna God-freda Brodatego, ks. Lotaryngii dolnej i hr. Brabantu, który przybrał nazwisko Percy. Syn tegoż, Ryszard, był jednym z 25 baronów, którym powierzono straż nad wykonywaniem przywilejów, nadanych panom angielskim przez Jana bez Ziemi (por. Magna Charta). Bratanek Ryszarda, Henryk, zasiadał w r. 1299, jako pierwszy lord Percy, w Izbie wyższej; z pomiędzy potomków jego odznaczyli się głównie następujący: —4) Henryk, czwarty lord Percy, pierwszy lir. N., służył zbrojno E d w a r d o w i III i przez tegoż w r. 1377 mianowany był hrabią N. — W r. 1399 stał po stronie Henryka IV, który w nagrodę podniósł go do godności wielko-hetmańskiej (High Constable) i obdarzył go dobrami rozległemi. Pomimo to wszystko, z przyczyn niewyjaśnionych dostatecznie, w r. 1402 poróżnił się z królem i pospołu z bratem swym, Tomaszem, zebrał wojska, by Hen ryk a IV strącić z tronu. Podczas gdy N. stał jeszcze u granicy szkockiej, syn jego Henryk de Percy, z przydomkiem Hotspur (=gorąca ostroga) stoczył z wojskiem królewskiem bitwę pod Shrewsbury (d. 21 lipca r. 1403), którą przegrał i poległ w niej. W roku następnym N. pojednał się znów z królem, ale w r. 1405 przystąpił nanowo do spisku, do którego należeli również : Ryszard Scrope, arcybiskup Yorku i Tomasz Mowbray, chcący na tronie osadzić dom York, co się wszakże nie udało, więc N. uciekł naprzód do Szkocyi, potem przemknął do Walii, a gdy stamtąd najechał Anglię, zginął w bitwie na Bramham Moor (d. 19 lutego r. 1408).—5) Henryk Percy, drugi hr. N., syn Henryka Hots pur a, uzyskał napowrót od Henryka V dobra skonfiskowane rodziny swej oraz godność hrabiego N. (r. 1414) Był stronnikiem wiernym króla tego, oraz syna jego, Henryka IV; broniąc praw domu Laucasterskiego zginął w bitwie pod Saint Albans (d. 22 maja r. 1455). —6) Henryk Percy, trzeci hr. N., syn poprzedzającego, służył również wiernie domowi Lancasterskiemu i zginął pod Towton (d. 29 marca r. 1461) broniąc sprawy jego. Gdy po bitwie tej korona an-gielska weszła w dom York, nad rodem Percy c h zawisła banieya, tytuł ich zaś przeszedł z dobrami na ród Nevillôw. Edward IV wszakże odwołał znów banicyę, przywracając tytuł i dobra rodzinie tej. —7) Henryk Alger-non Perćy, szósty hr. N. (f d. 30 czerwca r. 1537), zszedł ze świata bezpotomnie, a że brat jego Tomasz, jako katolik gorliwy, uczestniczył w r. 1536 w powstaniu przeciwko Henrykowi VIII, więc potomstwu jego korona odmówiła prawa dziedzictwa, a dobra, wraz z tytułem hrabiowskim dostały się rodowi Dudley, ale na krotko tylko. — 8) Tomasz Percy, syn Tomasz a, wyżej wymienionego, po ścięciu Dudley a (r. 1557) otrzymał z powrotem od królowej Maryi Tudor tytuł lorda Percy i hrabiego N. — Za panowania Elżbiety, stanąwszy na czele sprzysiężenia katolickiego, które się wydało, został ścięty w Yorku (d. 22 sierpnia r. 1572J, dobra zaś jego wraz z tytułem otrzymał (9) brat jego HenrykPercy, ósmy hr. N., który jako członek sprzysiężenia na korzyść Maryi Stuart, został uwięziony w wieży londyńskiej i tam umarł d. 21 czerwca r. 1585; podobno sam sobie życie odebrał. —10) Henryk Percy, dziewiąty hr. N., syn poprzedzającego; oskarżony o uczestnictwo w t. zw. sprzysiężeniu prochowem (ob.), musiał zapłacić kary 20 000 funtów sterlingów, co go zniszczyło majątkowo, a nadto był więziony lat 15 w wieży londyńskiej.—Umarł d. 5 listopada r. 1632.—11) Al-g e r n o n Perć y, dziesiąty hr. N., syn poprzedniego, był za Karola I wielkim admirałem, ale stracił godność tę z powodu opozycyi stawianej dworowi. Po wybuchu wojny domowej, jako presbiterjaniii, w r. 1644 wybrany był do Komitetu rządzącego; w r. 1649 opierał się bezskutecznie oddaniu pod sąd Karola I. Podczas panowania O. Cromwella (ob.) trzymał się zdała od polityki wszelkiej, po jego zaś śmierci dokładał- starań, by wróciło znów berło do Stuartowi przez Karola II był potem mianowany członkiem rady tajnej (f d. 13 października r. 1668). —12) Joscelynj Percy, jedenasty hr. N., syn poprzedzającego, zmarły d. 21 maja r. 1670, był ostatnim potomkiem męskim rodu swojego; więc po jego śmierci Karol II mianował syna swego ubocznego, Jerzego Fitzroy, w r. 1674 księciem N., lecz tenże zmarł także bezpotomnie w roku 1716. —Córka Joscelyna była za księciem Somerset, a syn jej (13) Algernon Seymour, już w r. 1722 otrzymawszy tytuł lorda Percy, w r. 1749 osiągnął też hrabstwo N.; ale i ten zmarł d. 2 lutego r. 1750 nie zostawiając po sobie potomstwa męskiego, więc zięć jego (14) Sir Hugh Smithson (f d. 6 czerwca r. 1786) odziedziczył po nim nazwisko, tytuły i dobra; tenże w r. 1776 podniesiony był do godności pierwszego ks. N.—15) Syn jego najstarszy, Henryk Percy, drugi książę

i r. 1903 str. 408).

N. (* d. 14 sierpnia г. 1742—f cl. 10 lipca г. 1817), służył wojskowo i odznaczył się jako gienerał w wojnie amerykańskiej, później zaś był dowódzcą grenadyerów gwardyi królewskiej.— 16) Hugh Percy, trzeci książę N. (* d. 20 sierpnia r. 1785—f d. 12 lutego r. 1847), syn poprzedzającego był w r. 1830 namiestnikiem Irlandyi. Zmarł bezdzietnie.—17) Algernon Percy czwarty ks. N. (* cl. 15 grudnia r. 1782—f d. 11 lutego r. 1865), brat poprzedzającego, mając lat 13 wstąpił do marynarki królewskiej i służył w niej z odznaczeniem. W r. 1816, mianowany lordem P r u d h o e, wszedł do Izby wyższej. Jako zamiłowany badacz starożytności, przedsiębrał podróże dalekie na Wschód i później był mianowany przewodniczącym w Royal Institution. W r. 1850 został kontradmirałem; w r. 1852 zasiadał w mini-steryum hr. Derby, jako pierwszy lord admi-ralicyi. W r. 1857 posunięto go na wiceadmirała, nakoniec w r. 1862 został admirałem pełnym. Syna nie zostawił, tytuł więc po nim odziedziczył (18) Jerzy Percy hr. Beverley, piąty ks. N. (f r. 1867) syn pierwszego ks. N. (ob. pod 1. 14).—19 Algernon Jerzy Percy, szósty ks. N. (* d. 2 maja r. 1810 — f d. 2 stycznia r. 1899), syn poprzedzającego. Od r. 1852 do 1865 zasiadał w Izbie gmin, jako członek stronnictwa zachowawczego; w r. 1858 był lordem admiralicyi; w r. 1859 wiceprezesem w ministeryum handlu i członkiem rady tajnej królestwa. Po śmierci ojca, zostawszy księciem, wszedł do Izby lordów. Od r. 1878 do 1880 był w ministeryum Beacons-fielda strażnikiem pieczęci tajnej. — 20 Henryk Jerzy Percy, siódmy ks. N. (* d. 29 maja r. 1846), syn poprzedniego, w latach 1874 i 1875 był skarbnikiem dworu królewskiego i adjutantem królowej Wiktor y i. Nadto jest pułkownikiem honorowym 1-go i 2-go batalionu artyleryi ochotniczej i kawalerem orderu podwiązki. W r. 1887, jeszcze za życia ojca, wszedł do Izby lordów jako baron L o vaine.— Por. „Almanach de Gotha“ (r. 1877 str. 283

Red.

Northumbria, nazwę tę nosiło dawne królestwo anglo-saskie zajmujące część znaczną Anglii północnej i Szkocyi południowej; założył je na początku wieku VII lub na końcu VI-go Aethelfrith (f r. 617), wódz saski, zagarnąwszy dwa królestwa, dawniej tam już istniejące, D e i r y ę i B e r n i с y ę, a szerząc dalej swe podboje, w r. 603 opanował wszystkie ziemie pomiędzy rzeką Humber i zatoką Forth. W r. 607, po bitwie szczęśliwej pod ehesterem, posunął panowanie swe ku południowi, przyłączając do posiadłości swych ziemie zabrane Southumbrii i Mercyi. Nastąpił po nim syn jego E ad win (f r. 633) i wzmógł więcej jeszcze potęgę państwa swego. Założył Edynburg dla obrony granicy północnej i zdobył wyspy Man i Anglesey; za jego też królowania zawitało do N-i

chrześciaństwo, szerzone przez P a u 1 i n u s a, a przez E ad wina popierane. — Po śmierci władcy tego zapanowały zamieszki wewnętrzne; rządy objął syn jego Oswald (r. 634 — 642), który musiał toczyć boje uporczywe z poganami, napadającemi go od Mercyi pod przewodnictwem Pendy, a znajdujących w kraju jego własnym stronników chętnych, przeciwnych wierze nowej, narzucanej przez króla.—Król Oswi I (r. 642—670) zdołał dopiero zgnieść doszczętnie pogaństwo, rozgromiwszy obrońców jego w bitwie krwawej pod Leeds (r. 655), poczerń zajął się urządzeniem stosunków kościelnych w kraju własnym, a gdy umierał, chrześciaństwo było w nim ugruntowane zupełnie. Po nim nastąpił Ecgfrith, zmuszony znów walczyć z Mercyą, potem zwrócił się na północ przeciwko Piktom, pogańskim jeszcze, ale po-rażon przez nich na głowę, sam zginął w roku 685, po latach 15-u panowania. Władzę objął po nim brat przyrodni Aldfrid, po którym w r. 705 nastąpił Osred I, po nim w r. 716 Coenred; w r. 718 berło ujął Oswi II; z kolei nastąpił w r. 729 Ceowulf, po tym zaś panował Eadbert (r.    737—758).—Pod

królami temi potęga N-i stopniowo upadała coraz więcej, chociaż równocześnie w kraju życie umysłowe i oświata wzrastały pomyślnie pod wpływem chrześciaństwa, wnikającego coraz głębiej w życie narodu. Dwaj na końcu wymieni królowie ustąpili nawet z tronu dobrowolnie, by w ciszy klasztornej na modlitwie i rozmyślaniach nabożnych dni swych dokonać. W okresie tym urodził się, żył i działał w N-i Beda Venerabilis (ob.) Po ustąpieniu Eadberta nastały czasy nierządu i wojny domowej. N. szarpana wrzeniem wewnętrznem, traciła coraz więcej na powadze i sile na zewnątrz, rozprzężenie to powiodło ją do upadku szybkiego.—Następujący po sobie królowie panowali krótko i nieomal wszyscy zginęli śmiercią gwałtowną; byli to: Oswulf (r. 758), Ethel w aid (r. 765), Al-clired (r. 774), Et hel red I (r. 779), Aef-wold (r. 788), Osred II (r. 792), Ethelred II (r.    796), nakoniec król ostatni E a dred,

widząc się zewsząd zagrożonym został wasalem Ecgberhta, potężnego króla Wessexu, który w r. 827 ogłosił się królem całej Anglii.- -Uszczuplona N. zachowała tylko jeszcze pozór niezawisłości pewnej. Wkrótce potem zaczęły się najazdy Piktńw, którzy odebrali część północną kraju z Edynburgiem, przodkom swym niegdyś wydartą, oraz wyprawy zbójeckie Nor-mannów duńskich, którzy już w r. 875 zaczęli się w N-i osiedlać na dobre. Dopiero znów w r. 924 Edward, król Wessexu, opanował część N-i. W r. 937 Atheisten, syn jego i następca, pobiwszy srodze Duńczyków oraz ich sprzymierzeńców szkockich i irlandzkich, stał się panem ziem wszystkich, aż po rzekę Tweed, część wszakże kraju, w granicach mniej lub więcej

Red.

Por. Liwiusz,

S. Drz.

1802

Red.

Z. W.

Red.

Northumberlandu dzisiejszego (ob.), została jeszcze przy Eryku, przezwanym Bloodaxt, który się nie mógł na stałe utrzymać tam, a w r. 954 E ad red, król Wessexu zdobył i tę część kraju, poczem ją oddał w lenno hrabiemu O s w u 1 f o w i. —Król następny, Edgar, podzielił ziemię tę na dwie części, południową, odpowiadającą późniejszemu hrabstwu York i północną, będącą Northumberlandem dzisiejszym i Durhamem; pozostawiając tylko tę trzecią cząstkę Oswulfowi. Kumbrya od r. 945 była jnż odstąpiona królowi szkockiemu, Malcolmowi I, którego syn, Kenneth, na-koniec w r. 970 zdobył też ostatecznie ziemię Lothian. Tak więc pod koniec wieku X N. istnieć przestała, części jej zaś pod nazwami różnemi podlegały odtąd, jako ziemie lenne, bądź Anglii, bądź Szkocyi. — Por. Sharon Turner „History of the Anglo Saxons“; G r e e n „ History of the english People “ i Bates „Hist, of Northumberland“ (Londyn 1895).

Northwestern Provinces, prowincye w In-dyach Zachodnich, ob. Północno-Zachodnie Prowincye.

Northwestern Territories, część Kanady, oh. Północno-Zachodnie Terytorya.

Northwestern Territory, dawna nazwa kraju pomiędzy Ohio a Mississippi, ob. Północno-Zachodnie Terytoryu m.

North wich, miasto w Anglii, w hrabstwie Chester; mieszkańców liczy 14 914 (r. 1891). Znajdują się tu bardzo bogate saliny. W roku 1881 część miasta, podminowana setkami podziemnych galeryi kopalni, zapadła się, powodując znaczne straty.

Nortia albo Nurtia, bogini etruska, uosabiająca przeznaczenie, równie jak grecka Tyche (ob.); główną siedzibę kultu swego miała w mieście Yolsinii, gdzie w ściany jej świątyni wbijano gwoździe t. zw. Kalendarzowe, celem obliczania czasu.

(7, 3).

Nortleach, miasto w Anglii, w Gloucestershire, pośrodku wzgórz Cotswold Hills; piękny kościół w stylu gotyckim z wieku XV i szkoła łacińska. Mieszkańców 787    (r. 1891). Odbywają

się tu znaczne targi na bydło.

Norton Charles В o w y e r, lord, mąż stanu angielski, oh. Ad der ley.

Norton KarolinaElżbieta Sara (* w r. -f- w r. 1877), autorka angielska, córka Tomasza i wnuczka Ryszarda B. Sheridan a (ob.), w r. 1827 wyszła za Jerzego Nor tona, brata lorda G rant ley a, ale się z nim rozeszła w r. 1836, a po śmierci jego w r. 1877, pomimo wieku już podeszłego, wstąpiła w związki małżeńskie, powtórne z Wilhel-m e m Stirling M a x v e 11 e m i w kilka miesięcy potem zmarła. N. była poetką prawdziwą, słusznie w ojczyźnie swej cenioną wysoko; z utworów jej poetyckich na wyszczególnienie zasługują: „Sorrows of Rosalie“ (Londyn 1829);

„The child of the islands“ (tamże 1845); „Stuart of Dunleath“ (tamże 1851); „The lady of La Goraye“ (tamże 1862); „Lost and Saved“ (tamże 1863) i „Old Sir Douglas“ (tamże 1867).

Nortupit, minerał regularny, zwykle w postaci ośmiościanu. Zasługuje na uwagę swoim szczególnym składem chemicznym, mianowicie jest połączeniem chlorku sodowego i węglanów: magnezowego i sodowego w stosunku Na₂C0₃. MgC0₃. NaCl. Twardość 3. 5 do 4, ciężar właściwy 2. 38; bardzo kruchy, bezbarwny i biały, zanieczyszczenia nadają mu czasami barwę szarobrunatną. W płomieniu dmuchawki pieni się i topi, w wodzie rozkłada się, przyczem wydziela się osad węglanu magnezowego. Zdarza się w glinie jezior boraksowych w Kalifornii.

Noms (także Newruz), nazwa święta Nowego roku, obchodzonego na początku wiosny bardzo uroczyście i wesoło w krajach muzułmańskich, wschodnich, osobliwie zaś w Persyi, skąd też i nazwa sama pochodzi. Jest to pozostałość po religii dawnej, staroperskiej, święcącej już w sposób podobny porównanie dnia z nocą wiosenne. Uroczystość ta zwykła trwać dwa tygodnie. Szachowi perskiemu podczas niej dostojnicy dworscy, oraz osobistości wybitne inne, składają życzenia, podobnie jak u nas na Nowy rok; znajomi obdarzają się wzajemnie, ucztują i radują się pospołu.—W Tur-cyi i wogóle w krajach muzułmańskich ku zachodowi wysuniętych, święta tego nie obchodzono nigdy, jest tam nawet potępione, jako nie wypływające z przepisów Koranu, ani z tra-dycyi czysto muzułmańskiej.

Norwalk, miasto w Ameryce Północnej, w stanie Connecticut, przy uściu rzeki Norwalk do Long-Island Sund. Posiada dobry port, fabryki filcu, kapeluszy, zamków i śrub, odlewnie żelaza i młyny; prowadzi handel ożywiony kwiatami i ostrygami z Nowym-Yorkiem. Znajdują się tu kąpiele morskie, licznie odwiedzane. Mieszkańców liczy N. 17 747 (r .1890).

Norwalk, miasto w Ameryce Północnej, stolica hrabstwa Huron w stanie Ohio, na południe od Sandusky; odlewnie żelaza i warsztaty mechaniczne, tartaki i młyny; mieszkańców 7 195 (r. 1890).

Norwegia (po norweska Norge); królestwo w Europie północnej, połączone unią osobistą ze Szwecyą. Leży na części zachodniej półwyspu Skandynawskiego, rozciąga się od 57°59' (Lindesnäs) do 71° 11'42" szer. półn. (Knivskjälodden) na przestrzeni 1 700 km. Długość brzegów (nie uwzględniając licznych zatok) wynosi 2 800 km., granicy lądowej 2 540 km., z czego 870 km. od państwa Rosyjskiego, 1670 zaś od Szwecyi. Rozległość podług pomiarów z r. 1885 wynosi 322 304 km. kw. (5 853.3 mile kw.), podług przyjętego ostatnio obliczenia urzędowego 321 477 km. kw. Jezio-.ra zajmują 7 694 km. kw., niezamieszkałe przestrzenie skaliste, lub śniegiem wiecznym pokry-

1.. к

1051 318, w r. 1835: 1 1 328 471, w r. 1855: 1 1 701 756, w r. 1875: 1 813424, w r. 1891: 1 988 674, podług zaś spisu z dnia 3 grudnia

CD CD

te 240 000 km. kw. Blisko 39 000 km. kw. leży na wysokości 1000 metrów i więcej nad poz. -morza, około 91000 km. na wysokości 500 do 1 000 m. Przeciętne wzniesienie kraju wynosi 490 m.

Geografia fizyczna. Z powodu niedogodności opisywania osobno geografii fizycznej N-i i Szwecyi, które pod względem ukształtowania powierzchni jedną całość stanowią, dane co do powierzchni, klimatu, flory i fauny obojga krajów pomieszczone są w art. Skandynawski półwysep (ob.)

Antropologia. Półwysep Skandynawski, a zwłaszcza Norwegia, są dzielnicami ziemi, najobficiej uposażonemi w typ blondynowy. Pomiary nad 106 446 żołnierzami dały dla wzrostu wielkość 1.720 metra, a w tablicach wzrostu mieszkańcy Norwegii ustępują jedynie Szkotom. Badania kształtów czaszki odby -wał dr. Arbo, znalazł, iż wskaźnik główny jest w przecięciu niższy od 78. Obfitość czarnych oczu i wogóle- typu brunetowego nie dosięga nawet 25% wśród zaludnienia. Jednak typ blondyna nie jest rozproszony jednakowo, na całej przestrzeni kraju. „N-a jest krajem skalistym, wybrzeża jej są poszarpane długie-mi, a rozgałęzionymi fiordami; doliny są wąz-kie i oddzielone od siebie górami, które pokrywa las gęsty. Łatwo zrozumieć, iż zaludnienie rozpada się na ludy drobne mniej lub więcej odrębne, przedzielone nawzajem granicami wyraźnemi. Plemionka te, przebywające w odosobnionych dolinach, posiadają nietylko właściwe sobie narzecza, ale i szczególne rysy fizyczne i umysłowe. Skutkiem jednak łączenia w grupy szersze, te cechy zwolna przechodzą w inne. Skupienia długogłowców przedstawiają największą jednolitość fizyczną i umysłową. Wzrost jest tutaj najwyższy, kultura najbardziej posunięta, nie brak popędów arystokratycznych i dążności w każdym razie zachowawczych. Zbiorowiska pośredniogłowców, najliczniejsze, stanowią masę główną ludności i obok krótkogłowców przedstawiają największą rozmaitość typów. Barwa włosów jest tutaj mniej jasna, wzrost najczęściej niższy, szczękoskośność większa. Granice, oddzielające te grupy, są zwykle dość wyraźne, niekiedy nieco zatarte wskutek przejścia powolnego. Wysokie płaskowzgó-rza nie tworzą przeszkód. Granice (typów) idą lasami lub niedostępnemi przesmykami i zlewają się niekiedy z podziałami administra-cyjnemi, cywilnemi i kościelnemi“ (dr. Arbo). Jako siedzibę długogłowców można wskazać dolinę rz. Glommenu (t. zw. Osterdal), a także górną część Gudbrandsdalu. Wskaźnik główny wynosi tutaj 76 tylko. Przytem z typem blon-dynowym idzie często w parze rudawy odcień włosów. Dr. Arbo znalazł aż 19$ włosów takich—obfitości takiej procentowej dotychczas nigdzie nie spotkano. Natomiast wzdłuż wybrzeży morskich, z wyjątkiem okolic Berge-nu i wybrzeża południowo-wschodniego, procent krótkogłowców wzrasta. Zwłaszcza kąt południowo-zachodni przoduje pod tym względem. Ta część wybrzeża jest mało porznięta, niska, piaszczysta, nie dostarcza mieszkańcom swoim ani zarobków z rybołówstwa, ani z rolnictwa lub górnictwa. Jednak człowiek oddawna zaludnia okolice Joederenu, gdyż odkryto liczne ślady jego z okresu zarówno kamienia jak i bronzu. Otóż dzielnica ta jaskrawo odróżnia się od reszty N-i swoim charakterem antropologicznym: w niektórych punktach krótkogłowość dosięga poziomu, właściwego okolicom Europy środkowej, w przeciętnym zaś wskaźnik główny wynosi niekiedy 83. Barth, który badał czaszki joedereńskie z w. XIII, znalazł, iż już wtedy żywioł krótkogłowy tam przeważał. I w związku z kształtami czaszki znajduje się barwa włosów: wówczas gdy w ogniskach długogłowo-ści, a więc w północnym Osterdalu i w Gud-brandsdalu 60% przypada na jasnowłosych, 20% zaś na czarnowłosych, to w Joederenié obie barwy równoważą się i liczą po 40%, reszta zaś przypada na barwy pośrednie. Chociaż co do wzrostu, wahania są mniejsze, jednak niewątpliwie wzrost krótkogłowców jest nieco niższy, ale i to samo daje się spostrzedz w dzielnicach wybitnie długogłowych, co trzeba poniekąd położyć na karb warunków otoczenia. Usiłowano wyjaśnić obfitość krótkogłowców w Joederenie. Nilsson mniemał, iż pochodzi od obecności tam żywiołów la-pońskich. Ale niema dowodów, ażeby Lapończycy przebywali tam kiedykolwiek; ślady Lipońskie, zachowane w nazwach topograficznych, nie sięgają na południe dalej Vaage. Dzisiaj odrzucono to przypuszczenie, tembardziej iż Joedereńczycy zbliżają się swojemi właściwościami fizycznemi nie do Lapończyków, ale do krótkogłowców Alpejskich. Wszystko wskazuje iż stanowią wytwór osadnictwa krótkogłowego, które brało początek swój w Danii. Wogóle w N-i spotkały się z sobą dwa potoki wychodźców: jeden blondynów, idący od Szwecyi i zaludniający wschodnie dzielnice N-i rugował Lapończyków na północ i powstrzymał rozszerzanie się drugiego potoku osadników, krótkogłowców, wychodzącego z Danii.—Bibliografia: prace dr. C. O. E. Arbo po norwesku, streszczenia ich w „Revue d’anthrop.“, Serya III, tom II („La carte de l’indice céphalique en Norvège“), oraz tom IV („Sur la couleur des yeux et des cheveux en Norvège); O. J. Broch: „Le royaume de Norvège et le peuple Norvégien“ (Christiania 1876).

Ludność. Ludność N-i wzrastała bardzo szybko w ostatniem stuleciu. W chwili unii ze Szwecyą wynosiła 886 374 mieszk. (r. 1815), w r. 1825 już

w r. 1845: w r. 1865:

r. 1900: 2 239 880 mieszk., t. j. 7 mieszk. na W ciągu wieku XIX ludność N-i pomnożyła km. kw. W ciągu ostatnich lat 10 przyrost się 2г/₂ raza, od roku zaś 1830 podwoiła się. ludności wyniósł 11¹/₂%, czyli 1.1% rocznie: Ludność rozsiedlona jest w 20 prowincyacli w ciągu całego stulecia po 0.93% rocznie. (Ämter), jak następuje:

Prowincya

Akershus .

Bergen .... Nordre Bergenlms Söndre Bergenhus Bratsberg . Buskerud . Christiania. Christiansamt. Finnmarken . Hedemarken .    .

Jarlsberg i Laurvik Lister i Mandai . Nedenes Nordland . Romsdal Smaalenene . Stavanger .

Tromsö .... Nordre Trondhjem Söndre Trondhjem

razem

Rozległość

Ludność w r. 1900

Ludność

km. kw. mil к w.

ogólna na km. к w.

w r. 1891

5 321

14

18 472 15 607 15 189 14 997

17

25    362 47 385 27 508

2 321 7 264 9 348 37 599 14 990 4143 9 147

26    246 22 768 18 606

GO

Ч<1СС0505^Ю0505

сяьзмфимсорооюсдмслоа

i O DO GO bo «D H—¹ 05 *05 05 CO O- GO СЛ 05 05

05

CO 00 t' N CO OJ OJ OJ

DO 05 I—* i—¹

166.1

476.7

413.5

337.9

116 228 72 251 89 041

135    752 99 052

112676 227 626 116 282 32 800 126 182 104 554 81 567 79 935 152 144

136    137 136 884 127 592

74 362 83 433 135 382

10

-O

OJ I iO 05 L— GO lOD-iOkO

100 427 52 803 87 839 127 678 91410 105 203 148 213 108 579 29 341 120 386 97 745

76    213

77    352 132 447 127 663 120864 114 223

65 009 81 529 123 750

322 304    5853.3    2 239 880

1 988 674

uro-

1897

r.

Jak widać z tablicy powyższej, największy stosunkowo przyrost wykazują okręgi miejskie i trzy prowincye północne, Nordland, Tromsö i Finnmarken. Pod względem płci liczono w r. 1900. 1 081243 mężczyzn i 1 158 637 kobiet. Liczba zawartych małżeństw wynosiła w r. 1900: 15 222, urodzeń 66149, przypadków śmierci 34 932 (czyli przewyżka urodzeń nad przypadkami śmierci 31217). W przeciągu dziesięciolecia 1890 —1899 wypadało przeciętnie na rok 13 682 małżeństwa, t. j. 616 na 1000 mieszk. urodzeń 62 797, t. j. 30.4, przypadków śmierci 33 857, t. j. 16.4 na 1000. Przewyżka dzeń wynosi więc 14 na 1 000 i tyle wynosiłby przyrost ludności, gdyby nie emigracya. Emigracya z 3 206 osób w r. 1877 wzrosła do 21452 w r. 1888; potem zaczęła się zmniejszać i minimum swego dosięgła w dobrych pod względem gospodarczym latach 1894—99; obecnie znów wzrasta. W latach ostatnich wynosiła:

18 778 osób

Narodowość. Przeważną większość ludności (98¹/2%) stanowią Norwegowie (Nordmändj; są oni tego samego pochodzenia, co Szwedzi i Duńczycy. Wzrostu są przeważnie średniego, twarz mają pełną i ściągłą, budowę kości mocną; są umiarkowani, pracowici, odważni, uczciwi, usłużni i gościnni; kochają bardzo kraj ojczysty i dumni są ze swej wolności. Są znakomitymi strzelcami i żołnierzami, jeszcze lepszymi żeglarzami, i może najlepszymi sternikami na ziemi. Mieszkańcy nadbrzeżni są przedewszyst-kiem dzielnymi rybakami. Większą część ludności stanowią rolnicy, właściciele ziemscy (Salv eiere) lub dzierżawcy (L eil Unding er, Byy-selmänd); mieszkają na folwarkach osobnych, prawie we wsi niepołączonych. Chłopi bardzo rzadko mają nazwiska rodowe; do imienia dodają imię ojca z końcówką „sen“ albo „sön“ =syn, (np. Karl Perssö n=K a r o 1, syn Piotra) i nazwę folwarku, w którym mieszkają.

Duma i rzetelność są cechami znamiennemi miast kupieckich (Kjöhstäder), których jest te-chłopa norweskiego. Poczucie wolności i nie- raz przeszło 40, leży nad morzem. Do niepodległości, zarówno jak i ustrój demokra- dawna, z wyjątkiem osad górniczych, Kong-tyczny państwa, skłaniają ludność wiejską sberg i Röraas, nie było żadnego miasta w głę-do gorącego zajmowania się sprawami publiez- bi kraju; dopiero w czasach niedawnych zrobiono nenii. Dawne ubiory narodowe, nieraz zupeł- miastami kupieckiemi położone w głębi kraju nie odmienne w różnych częściach kraju, co- osady; Kongsvinger, Hamar, Lillehammer, Gjö-raz mniej są noszone. Ludność miejska ni- vik i Hönefos. Oprócz miast kupieckich, znaj-czem się prawie nie różni od mieszczan z in- duje się przy brzegach około 20 osad porto-nych krajów europejskich. Język literacki wych (Ladesteder), które też do miast zaliczyć bardzo jest zbliżony do duńskiego; za to mowa należy. Ogółem było ludności miejskiej w r. wieśniaków, zwłaszcza w okolicach dalszych 1891: 478 226, w r. 1900: 624 581, czyli, że podobna jest jeszcze bardzo do języka staro- przyrost w tern dziesięcioleciu wyniósł 30.6%. skandynawskiego. W prowincyach północnych Miast, liczących więcej niż 10 000 mieszk. było mieszkają tez F inno wie (zwani tu Kväner),    18 w r. 1900, a mianowicie:

227 626 mieszkańców 72 251 38 180 30 613 23 093 14 666 14 635 12 050 11 957 11777 11 394 11130 10 668

przybysze z Finlandyi, i Lapończycy, któ-    Christiania

rych tu nazywają Finnami. Lapończycy żyją    Bergen

po części ze swych renów, po części z rybo-    Trondhjem

łówstwa w rzekach i na morzu. Oba te szczepy    Stavanger

są jednak bardzo nieliczne; w r. 1900 było:    Drammen

Finnów........ 7    767    Christiansand

Lapończyków osiadłych. .    .    18    402    Frederiksstad

Lapończyków koczowników.    .    1    143    Christiansund

Oprócz tego jest w N-i kilkuset wędrow-    Frederikshald

nych Cyganów (Fanter).—Ludność wiejska sta-    Aalesund

nowi 72% ogółu mieszkańców, miejska 28%    Skien

(r. 1900); stosunek ten ulegał w latach ostat-    Arendal

nich szybkim zmianom na korzyść miast: w r.    Laurvik

1891 mieszczanie stanowili jeszcze tylko 23.7%. Pod względem zawodów ludność N-i dzieliła Większość miast, czyli, jak je tu nazywają, i się w roku 1891 jak następuje:

Zawody

Pracownicy

mężczyźni kobiety

Członkowie rodziny

mężczyźni kobiety

Razem

Urzędnicy publiczni, wojsko i zawody wyzwolone .......

Rolnictwo......

Rybołówstwo.....

Górnictwo i przemysł . Handel i komunikacye. .

Służący.......

Zajęcia niewiadomego . Emeryci i rentjerzy Osoby żyjące z dobroczynności publicznej .    .

19 465 241591 55 715 127 356 76 076 10 885 5 031 26 612

7 486 86 074 1046 50155 15181 455 457 3 951 31 109

16162 166 774 33 687 85 204 55 284

2    501 4 296

3    951

20 700

15 769 161 477 32 053 84 844 56 745 2 453 4 042 4 555 24 987

58 882 655 916 122 501 347 559 203 286 471 296 17 320 66 227

45 687

razem

562 731

650 459

388 559

386 925

1988 674

Wyznaniem panuj ącem, do którego znaczna większość ludności należy, jest kościół ewangielicko-luterański. Zresztą w N-i panuje zupełna toleraneya i wyznawcy innych kościołów żadnym nie podlegają ograniczeniom. Kościół luterański posiada 6 biskupów; w Chrystianii, Hamar (dyecezya odłączona od Christianii w r. 1864), Christiansand, Bergen, Tromsö i Trondhjem. Biskup ma dozór nad duchowieństwem i instytucyami dobroczynności publicznej w swej dyecezyi. Biskupom podlega 83 dziekanów, tym zaś pastorowie i kapelani;

2187 200 13127 10 286 5 674

1    969

2    538

642

5 165 13 279

2 239 880

kapelani pełnią często przy pastorach czynności wikaryuszów. W r. 1900 ludność N-i pod względem wyznań dzieliła się jak następuje:

Luteranie z kościoła państwowego ........

Luteranie z kościoła wolnego

Metodyści......

Baptyści.....,    .

Katolicy rzymscy ....

Chrześcianie innych wyznań

Żydzi........•

Różne sekty......

Bezwyznaniowi ....

razem

Oświata. Pod względem oświaty, a zwłaszcza szkolnictwa ludowego, N. przoduje całej Europie. Szkolnictwo jej zasługuje tembar-dziej na wyróżnienie, że szkoła ludowa walczyć tam musi z trudnościami wielkiemi, wy-wołanemi przez rozrzucenie szerokie ludności nielicznej na ogromnej przestrzeni kraju. (N. ma tylko 7 mieszkańców na km. kw., gdy tymczasem Francya 74, Niemcy 104, Anglia 215). Przeszło 10°/o uczniów ma w N. po 10 km. do Szkoły! Pomimo to pozbawionych wykształcenia szkolnego jest tylko 0.5% dzieci na wsi, a 0.9% w miastach. Szkół początkowych jest obecnie po wsiach 6008 z 253 916 uczniami, 3 801 nauczycielami i 1 037 nauczycielkami, po miastach zaś 1 937 z 77 217 uczniami, z 601 nauczycielem i 1 079 nauczycielkami. W miejscowościach bardzo słabo zaludnionych docierają do zagród odległych nauczyciele wędrowni. Koszt utrzymywania szkół, pokrywany przez państwo i gminy, wynosi 8105 259 koron rocznie; nauka prawie zawsze jest bezpłatna. Uczęszczanie do szkół publicznych, (początkowych) jest przymusowe; wiek szkolny trwa od roku 7 po miastach i 9 po wsiach do konfirmacyi (rok 14—15); rok szkolny trwa po miastach 8 do 9 miesięcy, po wsiach nie mniej niż przez dni 84. Zakres szkół miejskich jest większy niż wiejskich; we wszystkich jednak przedmiotami obowiązkowemi są: religia, język ojczysty, historya, geografia, arytmetyka, śpiew, gimnastyka, rękodzieła, przyroda, konstytucya N-i, hygiena i strzelanie do celu; w szkołach miejskich jeszcze geometry a i rysunki. Rady szkolne mogą, oprócz powyższych, zaprowadzać w szkołach też inne przedmioty. W szkołach ludowych t. z w. „dopełniających“, dla młodzieży w wieku od r. 14 do 18, wykładane są te same przedmioty, co i w niższych, ale w szerszym zakresie; szkół takich jest 172 z 2 868 uczniami. Oprócz tego istnieją szkoły wieczorne (389 z 5 519 uzniami) i 45 szkół wyższych, ludowych z 2 215 słuchaczami, gdzie odbywają się wykłady z dziedziny nauk przyrodniczych, społecznych, humanitarnych i t. d. Szkoły średnie dzielą się na dwa stopnie: na tak zwane szkoły średnie, z kursem czteroletnim,

których zadaniem jest dopełnienie i zaokrąglenie wiadomości, nabranych przez uczniów w szkołach niższych, i na gimnazya, z kursem trzyletnim, które mają przygotowywać młodzież do nauk wyższych. Gimnazya dzielą się na dwa oddziały: filologiczno-historyczny i realny. Prawo z r. 1896 usunęło z gimnazyów naukę języka greckiego zupełnie, łaciński zaś utrzymało tylko w niektórych. Szkół średnich i gimnazyów jest 84 z 15 729 uczniami, 613 nauczycielami i 409 nauczycielkami. Szkoły powyższe, tak średnie, jak i niższe, przeznaczone są zarówne dla chłopców, jak i dla dziewcząt; oprócz tego istnieje wyłącznie dla dziewcząt 65 szkół średnich z 3 707 uczennicami i 331 nauczycielami i nauczycielkami. Uniwersytet jest w N-i jeden, w Chrystianii (założóny w r. 1811), o 5 wydziałach; w r. 1900 liczono tu 71 profesorów i docentów oraz 1 360 słuchaczów. Uniwersytet posiada liczne pracownie i bibliotekę o 350 000 tomów. Ze szkół zawodowych posiada N.:    10 seminaryów nauczycielskich,

3 szkoły techniczne, średnie i 15 niższych, szkoły rzemiosł, rolnicze, morskie; szkoła wyższa weterynaryi i techniczna są dopiero projektowane. Z zakładów naukowych innych zasługują na wyróżnienie: Królewska Akademia nauk Nerweska w Trondhjemie (założona w r. 1760), Akademia nauk w Chrystianii (z r. 1856), Muzeum kulturalno-historyczne w Chrystianii, przyrodnicze w Bergen, muzea w Aren-. dalu, Tromsó, Stavanger. Pism peryodycznych wychodzi przeszło 350 (r. 1895), z tego 130 w Chrystianii (najstarsze „Christiania Inteli-genz-seddler“ od r. 1763).

Rolnictwo, hodowla bydła i leśnictwo. Rolnictwo w N-i stoi dotąd na stopniu rozwoju dosyć niskim. Ziemia uprawna zajmuje zaledwie 0.7°/₀ obszaru ogólnego kraju, co zresztą jest winą warunków przyrodzonych. Najwięcej stosunkowo ziemi uprawnej jest w prowincyach Smaalenene i Akershus. Wytwórczość ogólna rolnictwa i hodowli bydła w latach ostatnich obliczana jest na 210 milionów koron rocznie. Zbiory wynoszą rocznie w przecięciu: 93 000 hektolitrów pszenicy, 334 000 hi. żyta, Зх/₂ miliona hi. owsa, V₈ miliona hl. mieszaniny owsa z jęczmieniem (t. z\v. blandkorn), 1% miliona hl. jęczmienia, 80 000 hl. grochu i 6 milionów hl. ziemniaków. Uprawa żyta sięga do 69° szer. półn., jęczmienia i owsa do 70°; pszenica nie udaje się już na północ od Trondhjemu.—Płody rolne wystarczają na potrzeby miejscowe tylko w prowincyach południowych; konieczny jest z tego powodu znaczny przywóz zboża i mąki z zagranicy (głównie z Danii, Szwecyi, Rosy i, Prus i Hamburga), którego wartość w r. 1901 dochodziła do 46 milionów koron. Uprawa lnu, konopi i chmielu jest nieznaczna; również skromne wyniki daje uprawa warzyw i drzew owocowych; dochody z tego źródła są daleko mniejsze od dochodów, które daje zbie-

ranie borówek i wielu innych rodzajów jagód dzikich. Z roślin ogrodowych najlepiej udaje się rzepa, brukiew i marchew. — Własność ziemska w N-i jeśt bardzo rozdrobniona. W r. 1890 liczono tam 146 355 gospodarstw. W r. 1865 w całym kraju (z wyjątkiem Finnmarken) było gospodarstw 133 991, rozległości następującej.

2 hektary 5 hektarów

34 224 42 984 48 575 7 376

(M O o

739

93

za-

mniej niż od 2 do

«    5    »

« 20 „

» 50 „ powyżej 100 „

Stoki gór w wielu miejscach porosłe są trawą piękną; łąki sztuczne zaczęto jednak zakładać w N-i dopiero w czasach niedawnych i to tylko w części południowej kraju; przestrzeń ogólna, zajęta pod łąki, wynosi 2.8$ obszaru kraju.—Chów bydła jest w N-i bardzo rozwinięty i prowadzony przeważnie na sposób górski. W połowie czerwca wypędzają krowy na tłuste pastwiska górskie (Sütre), gdzie prędko przychodzą do siebie po zimie i dają mleko wyborne, z którego wyrabia się masło i ser. Na wyspach przy brzegu zachodnim, gdzie śnieg leży bardzo krótko, hodują też dużo bydła i trzymają je nawet przez zimę na dworze. W miejscowościach górskich, ubogich bydło w zimie karmione jest bardzo licho: liśćmi, gałązkami brzeziny, mchem, a w miejscowościach bogatych w ryby—wnętrznościami i główkami rybiemi. W r. 1891 liczono w N-i 150 898 koni, 1006 499 sztuk bydła rogatego, 1417 524 owce, 272 548 kóz, 121 057 świń, 170 134 renów oswojonych. Konie są tu dwuch odmian: na zachodzie tak zw. fjordowej (fjordliest), małe i niepozorne, ale mocne i wytrwałe, na wschodzie t. zw. gudbrandsdaleńskiej — roślejsze i kształtniejsze. Najpiękniejsza odmiana bydła jest telemarska; owce, zwłaszcza na południu, dają dużo wełny i mięsa.—Pomimo obfitości zwierząt domowych nie starczy mięsa na potrzeby kraju; w r. 1901 przywieziono do N-i mięsa w różnej postaci za 17y₂ miljona koron.— M у ś 1 i w s t w o. Ze zwierząt dzikich polują tu na łosie (Elsdyr), których dużo jest w lasach wschodniej części kraju, reny (Rensdyr), mieszkujące miejscowości górzyste na północy, jelenie (na wyspach pomiędzy Bergen a Trondhjem), niedźwiedzie, wilki, lisy, rysie i rosomaki, lemingi, gronostaje, wydry, kuny, zające, wiewiórki i łasice. Ptaków dzikich jest dużo, zwłaszcza morskich, przy brzegach, dających puch wyborny. Strzelają tu sporo cietrzewi, jarząbków, bekasów, a głownie pardw (Ryper), które wywożą za granicę. Polowanie dozwolone jest wszystkim krajowcom, nie przynosi jednak wielkiego dochodu. Również nieznaczny jest połów fok przy brzegach; łowią ich jednak dużo rybacy norwescy na oceanie Lodowatym.—Lasy zajmują 21$ obszaru N-i; w pro-

Wielka Bac. Ilustr. Zesz. 20a. S. II. T. III.

wincyach Akershus i Jarlsberg stanowią ²/3 kraju. Od niedawna zmniejsza się jednak ilość lasów dosyć szybko, co przy coraz większem zapotrzebowaniu drzewa, zwłaszcza przez papiernie, zaczyna budzić w N-i obawy poważne o tę gałąź bogactwa narodowego. Aby zrównoważyć trzebież lasów, rząd zakupił niedawno i osadził drzewami przestrzenie znaczne; potworzyły się też towarzystwa prywatne w celu ochrony lasów istniejących i zakładania nowych. Wywóz drzewa od r. 1895 znacznie się powiększył; w roku tym wywieziono ogółem drzewa

1    674 574 metrów sześciennych, w r. 1897

2    095 111 metrów sześć, wartości 42 milj. koron, masy drzewnej i drze wnika (cellulozy) 302 milj. kilogramów, wartości 18 milj. koron. Wartość wywozu w r. 1901 wynosiła: drzewa za 35.6 milj. koron, przetworów drzewnych za 26.8 milj. koron. Część większa lasów składa się z sosen i jodeł; jośnie też w N-i wiele brzóz, klonów, wiązów, jesionów, olch i dębów. Dęby udają się dobrze aż do Trondhjemu; buki trzymają się w wielu miejscowościach przybrzeżnych, aż do 62°, szer. półn.; brzezinę napotkać można nawet na północy dalekiej.

Rybołówstwo. Bardzo ważnem źródłem dochodu dla mieszkańców N-i jest rybołówstwo; w wielu miejscowościach północnych, w Nordland i Finnmarken, nawet jest jedynym środkiem utrzymania dla ludności przybrzeżnej. Od niedawna jednak ilość poławianych ryb znacznie się zmniejszyła, co w latach 1898 i 1899 przyprawiło rybaków o straty dotkliwe. W latach następnych mniejszą ilość połowu wyrównały im ceny wysokie.—Najważniejszą gałęzią rybołówstwa jesł połów dorszów zwłaszcza wiosną. Przy Lofotach poławiano do niedawna po 25 do 30 milionów dorszów rocznie, w roku 1899 tylko 15 milionów; większość przyrządzana jest jako stokfisz. W Finnmarken połów dorszów dochodził dawniej do 18 milionów sztuk; w r. 1895 dał tylko 8 milionów; przy brzegach prowincyi Romsdal łowią 3 do 5 miljonów tych ryb rocznie. Połowem dorszów zajmuje się około 70 tysięcy osób na 16 tysiącach łodzi. Ogółem w r. 1900 złowiono 38 milionów ryb tych (w latach 1895—99 przeciętne po 52 miliony rocznie). Z powodu jednak cen wyższych wartość połowu wzrosła do 14 miljonów koron (w r. 1899: 11 miljonów, w latach 1895 — 99; przeciętnie po 11.8 milj.). Do r. 1870 bardzo korzystny był też połów wiosenny śledzi, które w styczniu przepływają milionami wzdłuż brzegów N-i; w r. 1893 połów ten spadł do 150 000 hektolitrów/wartości 250 000 koron. Śledzie letnie łowią we wrześniu i październiku, głównie we fjordach prowincyi Trondhjem i Nordlandu. Od lat kilku zaczęto też łowić śledzie i w zimie, przy uściu Christiania-fj ordu, a to z powodzeniem (w latach 1893 — 94 po 360 000 hl.). Połowem śledzi zajmuje się przeciętnie po 40 000 ryba-

26

ków na 800 łodziach. W r. 1900 złowiono w całej N-i 1200 000 hl. śledzi (wiatach 1895 — 99 przeciętnie po 1 342 600 hl.), wartości 8.9 milj. koron (w r. 1899: 6.8 milj., w latach 1895 — 99 po 5.8 milj. koron). Makreli łowią rocznie do 6 miljonów, w Skagerraku i na morzu Niemieckiem; wywożą je przeważnie do Anglii, świeże, obłożone lodem. Łososiów dużo jest we wszystkich rzekach norweskich, najwięcej jednak w Mandalselv, Namsenelv, Altenelv i Ta-naelv; od niedawna prawo połowu na wielu wodach słodkich wydzierżawili Anglicy i za ich gospodarstwa ilość łososiów znacznie się powiększyła. W części północnej kraju łowią też sporo żarłaczy (rekinów), zwłaszcza gatunek wielki Brygde (Selaclie maxima) i Haakjiir-ring (Scymmis microcephalus); robią jednak użytek tylko z ich wątrąby, z której dostaje się t. z w. tran biały.—Połów wielorybów na wodach Tromsö i Finnmarken przynosi jeszcze dochód dosyć znaczny, choć ilość tych zwierząt bardzo się zmniejszyła. W r. 1897 upolowano 1200 wielorybów, wartości 1г/₂ miljona koron. Na połów fok wyruszają rybacy norwescy na daleką północ; osobliwie polowaniem na foki zajmują się oddawna mieszkańcy Tónsbergu. Połów raków morskich (homarów) przynosi przeszło 400 000 koron rocznie. — Ostryg było dawniej dużo przy brzegach N-i, gospodarstwo rabunkowe bardzo je jednak wyniszczyło. Od lat kilku zabrano się do hodowli odpowiedniej tych mięczaków. Założono też we Flödevigen pod Arendałem sztuczną hodowlę ryb, które są później puszczane do morza.—Dochód ogólny z rybołówstwa obliczono w r. 1900 na 31 miljonów koron (w latach poprzednich przeciętnie po 26V₂ miljona).

Górnictwo, przemysł i handel. Górnictwo. N. posiada dość znaczne bogactwa kopalne; z minerałów użytecznych najwięcej dobywają srebra, miedzi, żelaza i kobaltu. Należąca do państwa, odkryta w r. 1623 kopalnia srebra w Kongs-bergu, czynna jest dotąd bez przerwy (wydajność roczna do 5 000 kg.), przynosi jednak obecnie, z powodu zniżki cen srebra, dochody znacznie mniejsze niż dawniej. Z kopalń miedzi najstarsza (odkryta w r. 1645) i najważniejsza jest w Röraas; przez czas jakiś zaćmiona przez nową kopalnię w Vignäs; na wyspie Karmo, obecnie zarzucona, rozwinęła się na nowo i rozszerzyła wydajność po zaprowadzeniu maszyn elektrycznych. Z kopalń nowszych najwięcej miedzi daje Sulitjelma; zasługują też na wyróżnienie kopalnie w Bossmo (Nordland) i Aamdal. Wytwórczość żelaza od lat niewielu zmniejszyła się i zamknięto wiele czynnych dawniej pieców wielkich i hut z powodu podrożenia opału. To też obecnie nietylko żelazo (surowe i obrobione), ale i wyroby żelazne i miedziane, oraz z metalów mieszanych z miedzią, jak mosiądz i bronz, przywożone są w wielkiej ilości z za granicy. Również zmniejszyła się w czasach niedawnych wytwórczość niklu (r. 1891: 91 300 kg.); za to łomy marmuru znacznie rozszerzono. Oprócz minerałów powyższych otrzymują w N-i w ilościach niewielkich: cynk (r. 1890:

3 000 tonu), chrom, kamienie młyńskie i osełki, łupek, granit, topieniec, krzemień, piankę, cement, wapno, glinę; w częściach kraju zachodnich i północnych, ubogich w drzewo, wydobywają też dosyć dużo torfu.—W latach 1881 — 85 wartość przyciętna wyrobu zakładów górniczych wynosiła 5У2 miljona koron, w r. 1893 spadła na 2 miljony. Odtąd zaczyna się znów przyrost; w r. 1896 górnictwo przyniosło 3 miljony, w r. 1898 około 4 miljonów. W r. 1898 w zakładach górniczych N-i pracowało 2 611 robotników.—Przemysł norweski rozwija się dosyć szybko, choć mu jeszcze daleko do zaspokojenia potrzeb krajowych. Najważniejszą gałęzią jest przemysł drzewny, który w r. 1890 zatrudniał około 300 tartaków, 14 fabryk drze-wnika (cellulozy), 10 fabryk zapałek. W r. 1894 było w N-i 14 papierni, wyrabiających papier głównie z drzewa. W r. 1894 było oprócz tego czynnych 69 przędzalni i fabryk tkackich, 42 warsztaty wyrabiające postronki i liny, 29 fabryk tytuniu, 6 hut szklanych, 22 gorzelnie, 46 browarów, 4 fabryki gwoździ, 64 fabryki i warsztaty mechaniczne, 1 fabryka cementu,

1 fajansu, 1 porcelany.—Ważną gałęzią przemysłu jest budowa okrętów, którą zajmuje się przeszło 80 warsztatów, rozłożonych po większej części przy brzegu południowym, pomiędzy Töns-bergiem a Christjansandem. Od niedawna powstało kilkadziesiąt fabryk przetworów chemicznych, zatrudniających do 3 000 robotników. Rok 1897 stanowi epokę dla przemysłu norweskiego, jako data ustanowienia granicy celnej pomiędzy N-ą a Swecyą. Różne gałęzie przemysłu, które żyły z wywozu do Szwecyi, musiały szukać zbytu wewnątrz kraju: inne zostały za to od konkurencyi szwedzkiej zabezpieczone. Powstało wiele fabryk nowych, pewna liczba dawnych została zamknięta. Wogóle jednak dane statystyczne wykazują od lat kilku znaczny wzrost przemysłu. W r. 1895 były w N-i 2 062 zakłady przemysłowe, zatrudniające 55 173 robotników, w r. 1899 zaś 3 074 zakłady z 79136 robotnikami (w tej liczbie 14 648 kobiet). Siły poruszającej dostarcza po większej części woda. Z 177 600 koni parowych przemysłu norweskiego, w r. 1899 przypadało 130 050 na motory wodne a 43 730 na parowe. Rzemieślników drobnych jest w N-i do 75 000; przemysłem domowym (szycie, hafciarstwo, snycerstwo i t. p.) trudni się 28 000 kobiet i 3 ООО ' mężczyzn.—Daleko ważniejsze od przemysłu są dla N-i handel i żegluga. Handel wewnętrzny ułatwiają komunikacye wyborne, zwłaszcza długi brzeg morski z głębokiemi zatokami i zna-komitemi portami; umożliwia to regularne kursowanie parowców pomiędzy wszystkiemi miastami nadmorskiemi, od granicy szwedzkiej nad Skager-

Przywóz Wywóz w milionach koron 45.8

0.6

0.4

7.1

0.4

25

4.4

0.1

57.2

17.7

58.7

100

30.9

I 00 CO ^ © Т-Ч ¹    © © © Tji

11.2

9.4

7.3

5.8

::

6.1

70.7

48.2

©CO    t-

CM* rfi    oi r—i co’

<M co

OJ T—i

ic

T—i

p O o 00 cc bo

10

64

41.1

Ci

© r- ci

19

31.5

52.5

17.1

165.1

P r zy w ó z Wywóz w tysiącach koron 79 095    69 708

77 492 24 029 24 751 18 509 4 433 13 308

20 094 15 218

Belgia .    .

12871 3215 1 098 1611 18 100 -8 732

2 233 1527 7 057

287 244 310653 310 485

165106 172 946 159 387

o 1 508118 tonn.

935 947 tonn. 531 142    „

o 1 467 089 tonn.

rakiem do rosyjskiej nad oceanem Lodowatym. Wewnątrz kraju, przewóz towarów i pasażerów odbywa się po fjordach (w części połudn.-zachodniej), jeziorach i kanałach (w części południowo-wschodńiej), drogach żelaznych (2 057 km. w r. 1901) i wozowych (27 000 km. w r. 1899). Sta-cyi pocztowych jest w N-i 2 528 (r. 1901), telegraficznych 907; długość sieci telegraficznej wynosiła w r. 1901: 11 367 km. W r. 1900 czynnych było w N-i 35 899 aparatów telefonicznych; długość sieci telefonów miejskich wynosiła 70 995 km., telefonów zamiejskich 42 511 km. —Handel zagraniczny w r. 1901 przedstawiał się jak następuje:

Rodzaj towarów

Zboże .......

Napoje wyskokowe .    .

Towary kolonialne .    .

Owoce i jarzyny .

Mięso, ryby, konserwy mięsne, zwierzęta na rzeź i t. p.....

Razem przedmioty spożywcze......

Węgiel.....

Metale.......

Skóry i futra Materyał do przędzy .

Drzewo.....

Różne minerały .

Razem płody surowe.

Wyroby metalowe .    .

Przędza i tkaniny. Papier i wyroby z pa

pieru .....

Wyroby ze skóry . Wyroby z drzewa. .

Razem wyroby przemysłowe ......

Farby i przetwory chemiczne ......

Szwecya .

Rosya i Finlandya Dania .... Francya . Holandya .    .    .

6 990 11 730

713

Włochy

Stany Zjednoczone Państwa inne .

Razem w r. 1901 „    1900

,,    1899

Do portów norweskich wpłynęło w r. 1900: 7 090 okrętów norweskich i 5 311 obcych o 3 110 878 tonn., opuściło zaś porty 6 728 okrętów norweskich i 5 303 obcych o 3 048137 tonn.

Z podanego wyżej zestawienia przywozu i wywozu widać, że N. traci co rok na handlu zagranicznym od 120 do 150 milionów koron. Stratę tę pokrywa w większej części żegluga, nader w N-i rozwinięta. Nietylko na europejskich, ale i na najdalszych morzach innych części świata okręty norweskie trudnią się przewozem towarów. Marynarka kupiecka norweska składała się w dniu 1 stycznia r. 1900: z 5 642 żaglowców o 1002 675 tonn. i z 1171 parowców o 505 443    „

razem z 6 813 okrętów w dniu 1 stycznia r. 1902

z 5 445 żaglowców o i z 1 223 parowców o

razem z 6 668 okrętów

Po Anglii i Stanach Ziednoczonych największą marynarkę kupiecką posiada N., w stosunku zaś do liczby ludności najliczniejszą na święcie. W N-i przypada na 100 mieszkańców 65 tonn, w Anglii tylko 23. W r. 1898 przewóz towarów przyniósł marynarce norweskiej 114 milionów koron, z czego więcej niż połowa stanowi zysk czysty. Większa część handlu zagranicznego skupia się w trzech miastach: Chrystianii (40°/₀), Bergen (15°/₀) i Trondhjemie (6V₂%); oprócz tego pod względem wywozu ważne są porty; Frederikstad, Drammen i Chry-stianssand, pod względem przywozu Stavanger. Z banków największe są: Norweski w Chrystianii z kapitałem 10 milionów koron (ma 12 oddziałów w miastach większych) i Hypoteczny królestwa N-i z kapitałem 15 milionów koron; oprócz tego czynnych jest 39 banków z kapitałem 32 milionów koron. Najważniejsze giełdy znajdują się w Chrystianii (założona w roku 1818), Bergen i Trondhjemie. — Od r. 1882 obowiązuje w N-i system metryczny miar i wag; na mocy konwencyi skandynawskiej z r. 1875 jednostką monetarną w N-i, Szwecyi i Danii jest korona, dzieląca się na 100 óre, wartości 1 franka 39 centymów.

Ustrój polityczny. Konstytucya N-i opiera się na Prawie Zasadniczem (Grundlov) z dnia 17 maja r. 1814, przyjętem i potwierdzonem przez króla Karola XIII przy zawarciu unii ze Szwecyą w dniu 4 listopada r. 1814, dalej na prawie szwedzkiem, prawie o Następstwie Tronu z dnia 26 września r. 1810, przyjętem w N-i w r. 1814, wreszcie na Akcie prawodawczym z r. 1815. Koustytucya ta ma wyraźny ustrój demokratyczny. N. jest państwem wol-nem, samodzielnem i niepodległem, połączonem jednak pod jednym królem ze Szwecyą. Władza wykonawcza spoczywa w ręku króla, który w 18 roku życia staje się pełnoletnim; osoba króla jest święta i nietykalna, cała zaś odpowiedzialność za czynności rządu spada na doradców królewskich. Doradców tych, którzy tworzą Radę stanu, król wybiera z pomiędzy obywateli norweskich, mających przynajmniej lat 30 wieku. Rada stanu składać się winna z dwu ministrów i najmniej siedmiu (obecnie ośmiu) radców stanu. Jeden minister i dwuch radców powinno być zawsze przy królu, o ile ten przebywa poza N-ą; radcy pozostali pod przewodnictwem drugiego ministra stanowią królewski rząd norweski w Chrystyanii. Król może wypowiadać wojnę i zawierać pokój, przymierza i traktaty; jest wodzem naczelnym wojsk i floty norweskiej; w razie jednak wojny zaczepnej potrzebna jest zgoda sejmu (Storthingu) na użycie wojska i floty norweskiej. Król mianuje wszystkich urzędników i może dowolnie uwalniać od obowiązków członków Rady stanu i niższy personel rządu, urzędników wyższych, cywilnych (biskupów i gubernatorów prowincyi), oficerów wyższych, i dowódców twierdz; urzędników innych, tu nie wymienionych, nie wolno usuwać wbrew ich woli, bez śledztwa i wyroku sądowego. Król nakoniec ma prawo wydawać rozporządzenia, dotyczące handlu, ceł, rzemiosł, porządku i bezpieczeństwa publicznego byle tylko nie były sprzeczne z konstytucyą i prawami przez Storthing uchwalonemi; rozporządzenia te mają zresztą tylko moc tymczasową, aż do Storthingu przyszłego, który może je unieważnić.—Następca tronu, o ile jest synem króla panującego i ma lat 18 skończonych, może zasiadać w Radzie stanu, ale bez prawa głosu i odpowiedzialności. W razie małoletno-ści króla, krewny najbliższy jego obejmuje re-gencyę; gdyby zaś takiego księcia nie było, obejmuje ją połączona rada stanu z równej liczby radców szwedzkich i norweskich, aż do czasu uchwalenia przez obie reprezentacye narodowe, rządu na czas małoletności króla. W razie wygaśnięcia rodu królewskiego w linii męskiej, nową dynastyę wybiera w jednym dniu Storthing w N-i i sejm szwedzki w Stockholms; jeżeli wybór padnie na dwie osoby różne, zjeżdża się w Karlstad po 36 reprezentantów każdego z dwu państw i wybiera wspólnie jednego z kandydatów bez dyskusyi, prostą większością głosów.—Władzę prawodawczą posiadają wspólnie król i naród, reprezentowany przez Storthing. — Storthing zbiera się co rok w lutym w Chrystyanii, król ma prawo zwołać go w każdej chwili, nie może jednak zarządzać nowych wyborów posłów. Kadencya poselska jest trzyletnia. Prawo z r. 1878 ustanowiło ilość posłów na 114 (38 z miast i 76 z okręgów wiejskich), wybieranych przez głosowanie pośrednie. Po kilka mniejszych miast łączy się z większemi w jeden okrąg wyborczy. Na wsi w każdym pastoracie po 100 uprawnionych do głosowania obywateli, a w miastach po 50, wyznacza jednego wyborcę; wyborcy z każdej prowincyi wybierają razem po tylu posłów, ilu w stosunku do ludności na prowincyę przypada. Posłami mogą być tylko uprawnieni do głosowania obywatele, przynajmniej 30 lat wieku liczący i od lat 10 w kraju zamieszkali. Prawo do głosowania mają wszyscy, nie pozbawieni praw przez sąd obywatele, starsi po nad lat 25, od lat 5 w kraju zamieszkali, o ile są, lub byli urzędnikami, właścicielami ziemskiemi, lub przez lat 5 dzierżawcami, obywatelami miejskiemi, lub też o ile opłacają podatek od dochodu 500 koron na wsi lub 800 koron w mieście. — Prawo to obowiązywało do roku 1898. Na mocy uchwały Storthingu z dnia 21 kwietnia r. 1898 wyborcą jest każdy obywatel norweski powyżej lat 25 mający, nie pozbawiony praw i samodzielny, oraz mieszkający w kraju od lat 5-u. Pierwszy Storthing, wybrany podług nowego prawa, zgromadził się w r. 1900. Gdy się Storthing zbierze, wybiera z pośród siebie Izbę wyższą (Lagthing) z l/A ogólnej ilości posłów; pozostałe ³/₄ tworzą Izbę niższą (Odelsthing). Storthing ma prawo: oznaczać podatki i cła, ustanawiać środki na pokrycie wydatków państwa; uchwalać zaciąganie pożyczek na potrzeby jego; rozciągać dozór nad całą gospodarką skarbową i poddawać rewizyi protokóły rządu, oraz zawarte przymierza i układy. Każdy projekt prawa musi być złożony Odelsthingowi przez jednego z członków jego, lub przez przedstawiciela rządu. Projekt przyjęty przez Odelsthing wniesiony zostaje następnie do Lagthingu; jeżeli i przez ten przyjęty zostanie, musi uzyskać jeszcze zatwierdzenie króla, poczem nabiera mocy prawa. Nie przyjęty przez Lagthing projekt wraca do Odelsthingu, zaopatrzony w uwagi izby wyższej. Tam ulega powtórnie roztrząsaniu i, poprawiony lub nie, przesłany zostaje powtórnie Lagthin-gowi. Projekt, odrzucony przez Lagthing powtórnie, ulega rozpatrzeniu przez cały Storthing zjednoczony; do prawomocności uchwały trzeba jednak wtedy ²/з głosów. Król ma prawo odmówić sankcyi uchwale Storthingu; jeżeli jednak trzy idące po sobie Storthingi tę samą uchwałę powezmą, staje się ona prawem i bez sankcyi królewskiej. Obrady Storthingu odbywają się przy drzwiach otwartych. —Stanowiska urzędowe mogą zajmować tylko obywatele norwescy.—Wolność słowa i druku zapewniona jest przez konstytucyę.—Nikomu nie wolno udzielać przywilejów, monopolów ani

Wojsko

.    11490 600

9 455 300

8 633 800 7 109100 5 982 000

Zaległe podatki, należności i t. p......

praw dziedzicznych. Szlachectwo dziedziczne zniesione zostało wN-i w roku 1821.

Administracya, sądownictwo, skarbowość. Zarząd kraju spoczywa w ręku Rady stanu w Chrystyanii, której członkowie stoją na czele siedmiu wydziałów rządowych: wyznań i oświaty, sprawiedliwości i policyi (ze służbą zdrowia), spraw wewnętrznych (z zarządem poczt i telegrafów), skarbu i ceł, wojska i marynarki, robót publicznych, kontroli państwa. Pod względem administracyjnym N. dzieli się na 20 pro-wincyi {Amt-, wykaz ob. wyżej); na czele pro-wincyi stoi gubernator (Amtmand). Sześciu amtmandów (w Chrystyanii, Hamar, Christiansand, Bergen, Trondhjem i Tromsö) ma tytuł Stiftamtmandó w; wraz z biskupami miejscowymi tworzą oni dyrekcye dyecezyalne, którym podlegają wszystkie sprawy cywilno-koś-cielne. Prowincye dzielą się na 55 wójtowstw (Fogderier) z wójtami (Fogder) na czele, wój-towstwa na gminy. Gmin miejskich jest 59, wiejskich 525. Miastami zarządzają magistraty, gminami wiejskiemi rady gminne (JBystyre, Herredstyre).— Sądy. W sprawach cywilnych najniższą instancyą jest po miastach wójt miejski (Byfoyed), po wsiach pisarz przysięgły (So-renskriver), który obowiązany jest dwa lub trzy razy do roku odwiedzić każdą osadę w swym okręgu dla wymiaru sprawiedliwości. Od wyroków sędziów powyższych odwoływać się można do sądów wyższych (Overret) w Chrystyanii, Bergen i Trondhjemie, w sprawach zaś powyżej 400 koron do sądu najwyższego (Hoeieste-ret) w Chrystyanii. Sprawy karne wagi mniejszej podlegają sądom t. zw. Meddomsret (sędzia cywilny i dwuch ławników); ważniejsze sądzi Laymandsret (sąd przysięgłych, pod przewodnictwem trzech prawników; przysięgłych jest w N-i dziesięciu). Apelacya służy do sądu najwyższego w Chrystyanii. Istnieją też sądy osobne, duchowne i wojskowe, od których apeluje się również do sądu najwyższego.—Rząd i gminy utrzymują po wiacli znaczną liczbę lekarzy, aptekarzy i akuszerek, oraz szpitali, z których na wyróżnienie zasługują: wielki szpital w Chrystyanii, szpitale dla trędowatych (chorych takich jest w N-i przeszło 2 000) w Bergen, Molde i Trondhjem, wielkie domy dla obłąkanych w Gaustad, Rotvold i Eg.—Finanse N-i są w stanie zadawalającym. Budżet na rok 1900/1901 wykazuje w przychodzie i rozchodzie po 107 393 600 koron. Głównemi pozycjami Przychodu są:

Cło

Pożyczka .    .    .    .

Docbód z dróg żel. . Podatki bezpośrednie Podatek od wódki . Poczty i telegrafy .

Rozchodu:

13 642 000

Marynarka.....

Ogólna suma długów wynosiła w r. 1901: 228 734 200 koron, na których pokrycie państwo posiadało 198158 000 koron, a mianowicie:

Kapitały pod zarządem wydziału skarbu ....    51602400 koron

24 263 400 Wartość dróg żelaznych . 122 292 200

Siła zbrojna. Do służby wojskowej, na mocy prawa z dnia 16 czerwca r. 1885 obowiązani są wszyscy obywatele norwescy. Zaczyna się w 23 roku życia i trwa 6 lat w szeregach czynnych {Linie), 6 lat w zapasie (.Landwärn) i 4 lata w pospolitem ruszeniu (Landstorm). Rzeczywista jednak służba w szeregach ogranicza się w pierwszym roku na kilku tygodniach nauki rekrutów (18 dni dla pociągów, 48 dni dla piechoty, artyleryi górskiej i nadbrzeżnej, oraz służby zdrowia, 60 dni dla wojsk inżynierskich, 80 dni dla artyleryi polnej i 90 dni dla jazdy), poczem następują 24 dni ćwiczeń razem z rokiem pierwszym zapasu. Oprócz tego na ćwiczenia 24-dniowe powołują artyleryę polną i nadbrzeżną, jazdę i saperów w drugim, trzecim i czwartym roku służby, piechotę zaś, pociągi i służbę zdrowia tylko w drugim i trzecim. Do pospolitego ruszenia, oprócz rezerwistów armii, należą wszyscy zdolni do noszenia broni obywatele norwescy, pomiędzy 18 a 50 rokiem życia. Wojsko zapasowe i pospolite ruszenie może być użyte tyko do obrony kraju w razie najazdu nieprzyjacielskiego. Ludność nadmorska i żeglarze zawodowi obowiązani są do służby w marynarce wojennej pomiędzy 22 a 38 rokiem życia, na mocy praw z d. 6 lipca r. 1892 i 11 kwietnia r. 1900; służba czynna trwa najmniej 6 miesięcy.—Wojsko składa się: z 5 brygad piechoty po 4 korpusy, składające się z 1 batalionu linjowego, 1 zapasu, 1 pospolitego ruszenia (bataljon z 4 kompanii po 4 oficerów, 3 trębaczów 12 kapralów i 216 szeregowców), 1 korpusu strzelców (składającego się z takich samych oddziałów, jak i inne korpusy), z kompanii gwardyi królewskiej (168 ludzi), 2 batalionów i 2 kompanii w prowincyach północnych; z 3 korpusów lekkiej jazdy (2 korpusy po 3 szwadrony liniowe, 3 zapasu, 3 pospolitego ruszenia, 1 korpus po 2 szwadrony wszystkich tych powołań; w szwadronie 4 oficerów, 1 lekarz, 1 weterynarz, 10 podoficerów, 3 trębaczów, 4 kaprali i 102 szeregowców) i z 1 szwadronu służbowego (48 ludzi); z 3 korpusów artyleryi polnej, każdy po batalionie liniowym, zapasu i pospolitego ruszenia (każdy bataljon po 3 baterye) i 1 korpusu pociągów artyleryi (w bateryi 5 oficerów, 1 lekarz, 1 weterynarz, 13 podoficerów, 2 trębaczów, 15 konstablów, 117 szeregowców i 6 dział), 2 bateryi górskich po 6 dział, 1 bateryi pozycyjnej. Artylerya nadbrzeżna składa się z 6 batalionów fortecz-nych, 5 kompanii telegrafu optycznego i 5 kompanii inżynierskich; korpus inżynierski z 1 batalionu liniowego, 1 zapasu i 1 pospolitego ruszenia (po 5 komp.: 2 saperów, 1 pontonierów, 1 telegraficznej, 1 pociągów inżynieryi); korpus pociągów z 3 kompanii (po jednej z każdego powołania), korpus sanitarny z 9 komp. (po 3 z każdego powołania), korpus cyklistów z 1 kompanii. Szkół podoficerów je^t 10; oprócz tego istnieją 2 szkoły wojskowe wyższe. Ogółem wojska czynne liczą około 900 oficerów i około 30 000 szeregowych; do tego doliczyć należy około 800 oficerów i 50 000 żołnierzy «apasu i pospolitego ruszenia. Stale pod bronią są jednak tylko kadry oddziałów i załogi nieliczne, obejmujące razem 629 oficerów 1 805 podoficerów i 12 000 żołnierzy. Forty i baterye nadbrzeżne znajdują się w Oscarsborgu, Tónsbergu, na wyspie Haa, pod Bergen i Trondhjemem. W czasie pokoju wojsko podzielone jest na 5 dywizyi te-rytoryalnych iw Frederikshald, Chrystianii, Christiansand, Bergen i Trondhjem). Piechota uzbrojona jest w karabiny systemu Krag-Jörgen-sena z roku 1894, kalibru 6y₂ milimetra. Marynarka wojenna w r. 1902 składała się ze statków następujących:

Okręty

Tonn

Koni parowych

Dział

Przyrządów do rzucania torped

Załoga

4 pancerniki (2 z r. 1897,

2 z r. 1901).....

4 monitory opancerzone (z lat 1866    72).    .    .    .

3 kanonierki I klasy z lat

1877 — 95)......

8 kanonierek II klasy (z lat

1874 — 93).....

1 awizo-torpedowiec (z r.

1896).......

10 torpedowców I klasy (z lat 1896 — 1901).    .    .

19 torpedowców II klasy (z lat 1882 — 1902).    .    .

14400

17 100

84

1000

6 889

3 060

2 184

385

850

1 080

1900

5 500

2 360

3 200

11 000

11400

24

27

32

20

29

330

386

335

57

20

47

230

300

49 okrętów

28 848

5 2460

222

82

2 638

Oprócz tego: 3 korwety żaglowe (2 967 tonn), 3 okręty przewozowe, 4 szkolne, 1 awizo, 5 łodzi wywiadowczych. — Skład osobisty marynarki wynosił w r. 1902, w służbie czynnej: 182 oficerów, 59 aspirantów, 1332 podoficerów i 700 majtków; w odwodzie 121 oficerów i 182 podoficerów. Ludność nadmorska, która może być pociągnięta do służby w marynarce wojennej, obliczana jest na 26 000. Główna stacya floty jest w Horten; oprócz tego mają być założone ufortyfikowane porty wojenne w Tönsberg, Chrystianssand, Bergen i pod Trondhjemem. Flota norweska jest wogóle słaba i zaledwie zdolna bronić brzegów kraju. Herb N r i stanowi ukoronowany lew złoty w polu czerwonem, z toporem św. Olafa. Flaga norweska jest czerwona, podzielona przez krzyż ciemno-niebieski z białemi brzegami na cztery pola. W górnem polu wewnętrznem umieszczony jest (jak i w Szwecyi), znak unii,

składający się z barw obojga narodów; od r. 1899 flaga kupiecka używana jest bez barw unii. — Order św. Olafa ustanowiony został w r. 1847; oprócz niego istnieje medal za zasługi cywilne z r. 1819. Stolicą i rezydencyą królewską jest Chrystiania; koronacye odbywają się w Trondhjemie.

Literatura geograficzno-statystyczna. Broch „Le royaume de Norvège et le peuple norvé- * gien“ (Chrystiania 1878); Aschehoug „Das Staatsrecht der vereinigten Königreiche Schweden und Norwegen“ (Freiburg 1887); Paludan „Det liojere Skolevaesen i Danmark, Norge og Sverig“ (Kopenhaga 1885); dzieło zbiorowe „Norges Land og Folk“ (autorowie Kjär; Ström, Vibe i in., Chrystiania 1884 i nast., dotąd 5 tomów); „Annuaire statistique de la Norvège“ (urzędowo wydawane od r. 1879); „Norges officielle Statistik“; S. Rüge „Norwegen“ (Bielefeld i Lipsk 1899); dzieła zbiorowe „Norge“ (wydane przez rząd podczas wystawy paryskiej w r. 1900, w kilku językach) i „Nor-ge i det nittende aarhundrede“ (Chrystiania 1900); K. Krotowski „Norwegia“ (Kraków 1890).

Dzieje Norwegii jako państwa niepodległego.

Badania archeologiczne dowodzą, że N. (po sta-ro-norw. Noregr od Nordcegr t. j. droga północna, u Pliniusza Nor i gon), już na kilka tysięcy lat przed Chrystusem miała być zamieszkana. Jak daleko pamięć sięga przeważna część ludności należała tam zawsze do szczepu germańskiego, który i dziś jeszcze jest w posiadaniu kraju. Z czasów przedhistorycznych N-i zachowało się dużo pomników. Dzieje pewne jej zaczynają się dopiero w wieku IX po Chr.—Norwegowie, jak i sąsiedzi ich, nie tworzyli całości politycznej. Ludność dzieliła się na 20 do 30 grup, zwanych fylke (plemię, naród). Każda „fylke“ miała swego króla lub jarla; niekiedy król łączył kilka plemion pod swoją władzą. Aby uniknąć ciągłych niesnasek i wojen, plemiona wcześnie zaczęły łączyć się w związki większe, z których każda miała rodzaj sejmu (thing), zwoływanego na miejscu z góry oznaczonem. W „thingach“ uczestniczyć mogli ludzie wolni; sprawy rozstrzygane były jednak tylko przez pełnomocników królewskich, którzy stanowili zarazem i sąd najwyższy. Z czasem takich związków utworzyło się cztery, „h’ylke“ dzieliły się na setki (heradf na czele setki stał hersir, urzędnik dziedziczny, który zarządzał sprawami cy-wilnemi i religijneini okręgu. Królowie (yngling w niektórych „fylkach“ nazywano ich jarlami) reprezentowali plemiona na zewnątrz i byli wodzami na wojnie; zależeli jednak bardzo od kmieci (bonde). Gdy król łamał prawa, rozsyłano pomiędzy mieszkańców „fylke“ strzałę, na znak, że króla należy pochwycić i zabić. Gdy się zabić nie udało, wypędzano króla z kraju na zawsze. Następcami królów mogli być nie-tylko synowie ich prawi, lecz i nieprawi. — Społeczeństwo staro-norweskie składało się z dwuch stanów wolnych: książąt i kmieci. Oprócz tego byli niewolnicy, przeważnie jeńcy wojenni, nad któremi panowie mieli prawo życia i śmierci. Dla kmiecia uważało się za ujmę jeżeli wstąpił do służby królewskiej. Król był największym właścicielem ziemskim w kraju; reszta ziem stanowiła własność osobistą kmieci; władanie gminne nieznane było w N-i. Ziemię dziedziczył zwykle syn najstarszy; młodsi otrzymywali część swoją w pieniądzach i ruchomościach i szli w świat szukać szczęścia. Porządek ten wraz z ubóstwem kraju stał się powodem coraz częstszych wypraw rozbójniczych, które już w wieku VIII były plagą krajów sąsiednich (ob. Normannowie). Nieraz Norwegowie osiadali w krajach zrabowanych; utworzyli też małe królestwa na wyspach szkockich i w Irlandyi.—Jednością państwową stała się

N. dopiero w w. IX.—Har al d H a r f a g e r (Pię-knowłosy) stał się założycielem państwa norweskiego przez zwycięstwo odniesione nad pomniej-szemi królikami pod Hafrsfjord (r. 872); panowanie swoje umocnił przez zaprowadzenie ustroju lennego i ustanowienie podatków. Ucisk ze strony Haralda skłonił wielu królików do wyniesienia się na wyspy Färöer i Szkockie, skąd zaczęli niepokoić brzegi norweskie. Gdy Harald zdobył wyspy Orkney i Szetlandzkie, królikowie uciekli do Islandyi, która im zawdzięcza pierwszą kolonizacyę.—Wieków potrzeba było na to, aby jedno prawo stało się w całej N-i obowiązującem. —Syn Haralda, Hakan Dobry (r. 936—960), podzielił N-ę na cztery części, z których każda miała prawa osobne, Dopiero jednak za Magnusa Lagaböte, („Prawodawcy“, r. 1263 — 80) otrzymała N. statuty w całem państwie obowiązujące. Pierwszy spisany pomnik prawa norweskiego („Gra-gàs, t. j. Szara Gęś) pochodzi z czasów Magnusa Dobrego (r. 1035 — 47). — Chrześciań-stwo pojawiło się w N-i w kraju Viken przy • końcu wieku X, za rządów króla Duńskiego, Haralda Blaatand („Niebieski Ząb“), który podczas walk o tron wnuków Harlda Harfa-gera zdołał opanować N-ę i przez czas pewien w niej się utrzymywać. —Gwałtownie tępił pogaństwo Olaf Tryggvasson, który zginął około r. 1000 pod Svolder w bitwie z królem Szwedzkim Olafem Skötkonun-g i e m i królem Duńskim Svenem Tvegskäg-giem.—Za Olafa Haraldssona, przezwanego D i g r e (Otyły), który przez całe Wieki średnie czczony był jako patron N-i, chrześ-ciaństwo stało się tam religią panującą. Pierwszego stałego biskupa otrzymał jednak kraj dopiero za Olafa Kyrre (r. 1066 — 93), urządzenie zaś odrębnego kościoła norweskiego nastąpiło dopiero około r. 1150, gdy został mianowany osobny arcybiskup dla N-i; prymasem kraju do tego czasu był arcybiskup duński w Lund. — Zaciekłe walki o tron wypełniają prawie całe dzieje polityczne N-i w Wiekach średnich. Pretendentów było mnóstwo i wojny z tego powodu toczyły się prawie bez ustanku. Powodem głównym tego zamieszania była okoliczność, że dzieci nieprawe nie były pozbawione prawa dziedziczenia i że pochodzenie od danego przodka mogło być w razach wątpliwych dowiedzione przez t. zw. próbę żelazną (jak to uczynił około r. 1130 Harald Gille). Podczas walk o tron, które osłabiły bardzo władzę królewską, utworzyło się stronnictwo silne, broniące interesów hierarchicznych i arystokratycznych. Przywódca tego stronnictwa, jarl Erling Skak-ke zdołał w r. 1162 zdobyć koronę norweską dla syna swego Magnusa Erlingsona. Przeciwko uzurpatorowi powstał jednak bardzo uzdolniony wnuk królewski, Sverre, i przy pomocy niechętnego arystokracyi i duchowieństwu stronnictwa kmiecego, Birkbeinac, zwycię-

1135), Harald IV Magnusson

9

żył obu swych nieprzyjaciół, którzy zginęli w walce.—Sverre (r. 1177 — 1202) starał się podkopać stanowisko arystokracyi, znosząc dawny ustrój lenny i oddając zarząd ziem poszczególnych w ręce mianowanych przez siebie wójtów. Zniósł też idące daleko przywileje, które sobie wywalczyło duchowieństwo za królów poprzednich, zwłaszcza za Magnusa Erling-sona, na tej podstawie, że król władzę swoją otrzymuje od Boga i wszyscy poddani winni mu są posłuszeństwo bezwględne. Biskupi zaczęli nawoływać do powstania i podburzyli część ludności przeciwko królowi, papież Innocenty III rzucił na niego klątwę, Sverre się jednak nie ugiął. Sprawy skupienia władzy nie udało mu się jednak doprowadzić do końca, głównie z tego powodu, że miał do czynienia i z nieprzyjacielem zewnętrznym, oprócz wewnętrznego.—Walka z duchowieństwem trwała przez czas rządów syna Sverrego, Hakana (rok 1202 — 1204), i dopiero za jego wnuka Hakana Hakanssona (r. 1217 —1263) skończyła się zwycięstwem władzy królewskiej; król jednak musiał porobić ustępstwa pewne duchowieństwu. Hakan, który nadał miastu Lubece pierwszy w N-i przywilej handlowy, przyłączył też Islandyę i Grenlandyę do swego państwa. Syn jego, M a gnu s L agab ö t e („Prawodawca“ r. 1263 — 80), musiał za to oddać Hebrydy i wyspę Man Szkocyi (pokój w Perth, r. 1266). W osobie На капа Haläga (r. 1299— 1319), który upokorzył arystokracyę i dokończył dzieła przodka swego, Sverreg o, w sprawie wytępienia resztek ustroju lennego, wygasł stary ród królów norweskich, potomków Haralda Harfagera, i korona przeszła na króla Szwedzkiego, M a g-nusa Eriksona (r. 1319 —1343), z rodu Eol-k u n g ów.—Począwszy od wieku XIV zaczyna się dla N-i okres wielkiego osłabienia. Moc narodowa kraju zmalała wskutek ciągłych zamieszek wewnętrznych, jakoteż z powodu upadku potężnej niegdyś arystokracyi. Słabość N-i stała się wyraźna, odkąd państwo to zawarło unię ze Szwecyą, a później z Danią. —Przez czas Wieków średnich N. mogła wytrzymać porównanie z pozostałem! państwami skandy-nawskiemi; później jednak nie była już w stanie zachować niepodległość i ostatecznie stała się zależną od Danii.—Unia ze Szwecyą trwała niedługo. Mieszkańcy N-i skarżyli się, że kraj ich jest wobec Szwecyi upośledzony; słaby król Magnus dał się skłonić do ustąpienia korony norweskiej synowi swemu Hakanowi (roku 1343); podczas małoletności Hakana rządził jednak N-ą w dalszym ciągu (do r. 1355). Hakan (r. 1343 —1380) żonaty był z jedyną córką króla Duńskiego, Waldemara A11 e r d a-ga, Małgorzatą, której po śmierci Waldemara, udało się zepewnić tron duński synowi swemu Olafowi (r. 1376). Zarówno w N-i (od śmierci Hakana, r. 1380), jak i w Danii, podczas małoletności Olafa, rządziła Małgorzata. Rządy jej trwały i po śmierci Olafa (r. 1387) w dalszym ciągu. Wkrótce potem (r.

1389) spadła na M a ł g o r z a t ę i korona szwedzka. Aby zapewnić stałe zjednoczenie trzech królestw, Małgorzata wezwała ich rady do Kalmaru, gdzie wypracowano (r. 1397) traktat unii trzech królestw (t. zw. unia Kai marska). — Na następcę Małgorzaty wybrany został wnuk jej siostry, Eryk Pomorski; korony państw skandynawskich miały być w linii jego dziedziczne. Państwa te nie miały toczyć że sobą wojen, a natomiast walczyć solidarnie z nieprzyjacielem zewnętrznym; traktaty z państwami obcemi miały być dla trzech królestw wspólne; ogłoszony w jednem królestwie za buntownika miał być za takiego i w dwuch pozostałych uważany; każde królestwo miało jednak zachować prawa swoje odrębne.—Unia Kalmarska była właściwie oddaniem w ręce Danii zwierzchnictwa nad całą Skandynawią, pozostałym królestwom groziła utratą bytu politycznego, samoistnego. Szwecya, w której to niebezpieczeństwo obudziło i wzmocniło ducha narodowego, miała dosyć sił, aby zrzucić jarzmo duńskie; los jednak słabej N-i był inny; zmuszona została ponosić znaczne ofiary na cele obce, płacić wielkie podatki na prowadzenie wojen, które jej nie dotyczyły wcale.—Króla nie było nigdy widać w N-i, urzędnicy zaś jego uciskali kraj okropnie. Rządy duńskie wywołały wkrótce niezadowolenie ogólne.—Korzystając z zamieszek w Danii. Norwegowie wytargowali z bronią w ręku znaczne od Duńczy-czyków ustępstwa (rok 1449). Wybrny przez nich król, Karol Knutsson (r. 1449) ustąpił jednak praw swych w r. 1450 królowi Duńskiemu Chrystyanowi I. Odtąd, do r. 1814, N. miała królów wspólnych z Danią. Załączamy tu spis królów Norweskich: Harald

I    Harf ag er (r. 863 — 933), Eryk I (r. 933 — 936), Hakan I Dobry (r. 936 — 960), Harald

II    (r. 960 — 975), Hakan Jarl (r. 995); Olaf ITrygvasson(r. 995 — 1000), Eryk i Sven d, jarlowie (r. 1000 — 1015), Olaf II Haralds-son Święty (r. 1015 — 1030), S ven Knutsson (r. 1030—1036), Magnus I Olafs son Dobry, (r. 1036- 1047), Harald III Sigurds-son (r. 1046 — 1066). Olaf III Haraldsson Kyrre [t. j. Łagodny] (r. 1066 — 93), Hakan Magnus son (r. 1093 — 1095) Magnus II Olafsson (r. 1095 — 1103), Olaf Magnus-son (r. 1103 —1115), Sigurd I Magnusson (r. 1103 — 1130), Ei stein I Magnusson (r. 1103 —1121), Magnus Sigurdsson Ślepy (r. 1130

Gille (r. 1130-1136), Sigurd II Haraldsson Mund (r. 1135 —1155), Inge I Haraldsson Kulawy (r. 1136 — 1161), Eistein II Haraldsson (r. 1142 — 1157), Hakan Sigurds son (r. 1157 — 1162), Magnus III Er-lingsson (r. 1161 — 1184), Sverre Si gurds-son (r. 1177 — 1202), Hakan III S verre s-son (r. 1202 -1204), Gutt or m Sigurdsson (r. 1204), Inge II Baardsson (r. 1204— 1217), Filip Simons son (r. 1207 — 1217), Hakan IV Hakansson (r. 1217 — 1263), Magnus VI Hakansson Lagaböte (r. 1263 — 1280), Eryk II Magnus son (r. 1280 — 1292), Hakan V Magnus son Holäg (r. 1299 —1319),M ag n us V E r i с к s s o n(r. 1319 — 1374), Hakan VI Magnusson (r. 1355 — 1380), Małgorzata (r. 1380—1381), Olaf VI Hakansson (r. 1381 — 1387), Małgorzata (r. 1388 — 1412), Eryk III Pomorski (r. 1389 — 1442), Krzysztof Bawarski (r. 1442 — 1448), Karol I Knutsson (r. 1449 — 1450).

Rządy duńskie. Podług tekstu traktatu z Danią w r. 1450, N. miała być z Danią zrównana w prawach, rzeczywiście zaś była już wtedy wasalem duńskim. Po pewnym czasie straciła i cień samodzielności. Podczas walki o tron duński w r. 1530 (ob. Dania, dzieje), arcybiskup Olaf, obawiając się, że zwycięstwo C h r y s t y a n a III będzie zarazem zwycięstwem luteranizmu, wywołał w kraju rozruchy przeciwko rządowi duńskiemu. Gdy jednak Chrystyan odniósł zwycięstwo w walce z Lubeką, i drugim pretendentem do tronu, arcybiskup opuścił N-ią, której losy stały się odtąd zupełnie od woli króla duńskiego zależne. Na sejmie w Kopenhadzie w r. 1536 ogłoszono, że N. „której głowa, wbrew przysiędze, usiłowała zerwać związki z Danią“, utraciła prawo do samodzielności i że odtąd, jak i inne części państwa, będzie tylko prowincyą duńską. Norweska rada państwa została zniesiona, admiuistracya kraju stopniowo przeszła zupełnie w ręce duńskie. Nietylko jednak niezależność polityczną utraciła N. za rządów duńskich; nie zdołała ocalić nawet niezależności kulturalnej. Już w Wiekach średnich język i obyczaje norweskie ulegały bardzo wpływom duńskim; wpływy te w wieku XVI osiągnęły przewagę. Jedną z głównych przyczyn tego zjawiska była okoliczność, że reformacya zaprowadzona została w N-i przez Duńczyków. Wpływy duńskie odbiły się wtedy i na stosunkach kościelnych N-i, na jej duchowieństwie, którego znaczenie wobec ludu było ogromne, na języku obrzędowym i t. d. Dawny język norweski zewsząd był usuwany; od wieku XVII, w którym zaprowadzono w N-i nowy kodeks duński, język duński stał się też mową nietylko kościoła, administracyi i sądów, ale wogóle sfer oświeconych.—Za czasów duńskich N. zawikłana została w nieustanne wojny Danii ze Szwecyą i straciła w r. 1645 Jemtland i ffiirjeadalen, w r. 1648 zaś Bohuslän, przez Szwecyę zdoby-•te. Najstarsze kolonie norweskie, wyspy Orkney i Sztelandzkie Chrystyan I w r. 1468 oddał w zastaw królowi Szkockiemu i nie wykupił ich nigdy, tak że ziemie te zostały w rękach szkockich.—Przebudzenie się samo wiedzy narodowej w N-i przypada na koniec wieku XVIII, gdy podczas wojny Anglii z Danią, N. przez flotę angielską lata całe od Danii była odcięta,—Jedną z ważnych zdobyczy świeżych dążeń narodowych było uzyskanie w r. 1811, po długim oporze rządu, uniwersytetu w Cliry-styanii, przez co Kopenhaga przestała być ogniskiem oświaty norweskiej. Zerwanie z Danią nie było jednak dziełem patryjotów norweskich. Podczas walk Napoleona z koalicyą europejską, Dania stanęła po stronie cesarza, Szwe-cya zaś, której polityką kierował książę następca tronu Karol Jan (przedtem marszałek В ernadotte), przeciwko niemu i zapewniła sobie pomoc Anglii, Rosyi i Austryi do zdobycia N-i. W r. 1813, po klęsce Napoleona pod Lipskiem, zwrócił się Karol Jan przeciwko Danii, której król F r y d e г у к VI wkrótce zmuszony został do ustąpienia N-i Szwedom (pokój w Kiel d. 14-stycznia r. 1814), za co miał otrzymać Pomorze Szwedzkie.—W N-i wypadki te obudziły poruszenie ogólne, a gdy namiestnik duński, książę Chrystyan Fryderyk (później Chrystyan VIII, król Duński) obudził myśl niepodległości N-i, spotkał się z gorącem poparciem narodu. Norwegia zaprzeczyła królowi duńsko-norweskiemu prawa odstępowania komukolwiek kraju bez jego zgody; zwołany przez Chystyana Fryderyka do Eidsvold sejm norweski uchwalił konstytucyę (d. 17 maja, święto narodowe N-i) i wybrał Chrystya-na Fryderyka na króla norweskiego. Siły zbrojne N-i znacznie jednak szwedzkim ustępowały. Wojska szwedzkie pod Karolem Ja-n e m wtargnęły do N-i, zdobyły twierdzę Fre-derikshald i wypierały zewsząd obrońców kraju. Na szczęście dla N-i Karolowi Janowi chodziło o to, aby wojnę skończyć jalmajprędzej i już po czynie dokonanym stanąć przed kongresem Wiedeńskim. Wdał się więc w układy z Chrystyanem Fryderykiem, który, nie widząc dla siebie żadnej nadziei, zrzekł się korony (w sierpniu r. 1814). Król szwedzki przyrzekł zachować konstytucyę norweską, po uczynieniu w niej zmian niektórych. Zmian tych dokonali komisarze szwedzcy w porozumieniu ze Storthingie m, poczem Storthing jednogłośnie oddał koronę norweską Karolowi XIII, Szwedzkiemu (d. 4 listopada r. 1814). Warunki pokoju w Kielu zawartego weszły więc w życie, wskutek jednak oporu i szczęśliwych okoliczności politycznych, N. wywalczyła sobie niezależność i związek ze Szwecyą zdołała zrobić nie stosunkiem pokonanego do zwycięscy, lecz unią dwuch państw niepodległych.

Unia ze Szwecyą. Dzieje N-i od czasu zawarcia unii ze Szwecyą cechują z jednej strony zachcianki Szwecyi, do opanowania N-i dążące, z drugiej zaś zabiegi N-i do utrzymania równego Szwecyi stanowiska politycznego i do osłabienia więzów unii. Do rozwoju tych dążności przyczyniła się okoliczność, że stosunek wza-

27

Encykl. Powsx. Ilustr. Ser. II. Zesz. iûa T. III.

jemny obojga państw nie był dostatecznie jasno określony w akcie unii, co dało pole królom do próbowania różnego rodzaju sprzecznych z konstytucyą norweską nadużyć. Równolegle z dążnością osłabienia unii przejawiały się w N-i dążenia do zmniejszenia władzy króla, jako głównej podpory unii; zresztą królowie, jako pochodzący z rodu narzuconego N-i, nie cieszyli się nigdy wielką popularnością. Za chorowitego Karola XIII (r. 1814— 18) faktycznym kierownikiem rządu był Karol Jan.—Aby zmniejszyć wpływy królewskie, Storthing postanowił w r. 1815 znieść zupełnie szlachectwo; król zakładał veto, Storthing jednak ponawiał trzykrotnie uchwałę swoją, przez co nabrała mocy prawa wbrew woli królewskiej (r. 1821). Nie udało się jednak Storthin-gowi uwolnić N-i od przyjęcia na siebie części długu królestwa Duńskiego. Karol XIV Jan (r. 1818—44) energicznie Występował przeciwko Storthingowi i paraliżował niejednokrotnie jego politykę. Po roku 1830 charakter demokratyczny reprezentacyi narodowej stał się jeszcze wyraźniejszym, od tej chwili bowiem miejsca dotychczasowej większości biurokratycznej zajęli posłowie chłopscy. —Oskar I (r. 1844— 59), który zgodził się na osobny herb i barwy dla N-i i ustanowił odrębny order norweski, zdobył sobie w kraju wielkie sympatye. Pomimo to w r. 1857 Storthing odrzucił wnioski komisyi szwedzko-norweskiej, zmierzające do wzmocnienia unii.—Pierwszy Storthing za Karola XV (r. 1859 — 72), zniósł prawo króla do mianowania namiestnika N-i (w latach 1814 — 27 urząd ten zajmowali Szwedzi). Postanowienie to, które było jednostronną zmianą stosunku unii, wywołało w Szwecyi wielkie rozgoryczenie. Sejm szwedzki zażądał rewizyi aktu unii; spór załagodzony został przez to, że król odmówił sankcyi uchwale Storthingu, Storthing zaś odrzucił żądanie sejmu Szwedzkiego; sprawa więc została w zawieszeniu. Dopiero w r. 1865 komitet szwedzko-norweski przystąpił do rewizyi aktu unii, Storthing jeduak odrzucił propozycye komitetu (r. 1870). —Wobec króla Oskara II (od d. 18 września r. 1872) Storthing wystąpił zrazu przyjaźnie i uchwalił koszty koronacyi w Trondhjemie (r. 1873), za co król zrzekł się mianowania namiestnika. W r. 1874 uchwalono konwencyę celną ze Szwecyą, w r. 1875 przystąpiono do konwen-cyi monetarnej skandynawskiej, w r. 1880 przyjęto prawo wekslowe skandynawskie. W r. 1880 wybuchły nieporozumienia pomiędzy Stor-thingiem a ministeryum F. Stanga. Większość radykalna Storthingu, chcąc zaprowadzić rządy ściśle parlamentarne, zażądała, aby członkowie rady stanu (ministeryum) uczestniczyli w po-posiedzeniach sejmowych. Król założył veto, a że uchwała była zmianą artykułu konstytu-cyi, veto królewskie, według zdania rządu i wielu znawców prawa państwowego, miało

być tu nie zawieszające, lecz bezwzględne. Storthing wypowiedział jednak zdanie, że veto i tu jest tylko zawieszające, a w dniu 9 czerwca r. 1880 powziął uchwałę, że projekty zmiany konstytucyi, jak i wszystkie inne, w razie niezatwierdzenia przez króla, stają się prawem po trzykrotnem uchwaleniu przez Storthing. Stan g ustąpił wtedy, a na czele rządu stanął minister Sei mer. Drugim powodem nieporozumienia była sprawa wojska. Rząd chciał je powiększyć, Storthing zaś w r. 1881 postanowił, że będzie zorganizowane na sposób milicyi szwajcarskiej i nawet na stopie wojennej nie ma liczyć więcej niż 18 000 ludzi. Król uchwały nie zatwierdził; rozgoryczony Storthing postawił w stanie oskarżenia ministeryum za niewykonanie uchwały co do uczestniczenia w posiedzeniach reprezentacyi narodowej. Sąd państwowy, złożony przeważnie z członków Storthingu, uznał radców stanu za winnych i skazał na pozbawienie urzędu (r.    1884).

Król skasował wprawdzie wyrok, dał jednak ministeryum Selmera dymisyę i powołał na kierownika rządu wodza opozycyi, Jana Sverdrup a.—Radykaliści żądali reor-ganizacyi wojska, rozszerzenia prawa wyborczego i sądów przysięgłych. Sverdrup, który po dojściu do władzy stał się umiarkowań-szym i pragnął załatwić pokojowo sprawy sporne, znalazł się wkrótce wobec opozycyi, zarówno ze strony radykalistów, jak i zachowawców, i w r. 1889 musiał ustąpić. — Od r. 1891 stronnictwo radykalne podniosło sprawę utworzenia osobnego ministeryum spraw zagranicznych dla Norwegii, a przynajmniej na razie osobnych konsulatów norweskich. Żądanie to spotkało się z energicznym oporom w Szwecyi i wypełniło szereg lat walką pomiędzy Storthingiem, królem i rządem szwedzkim. Doszło do odmowy ze strony N-i funduszów na utrzymanie konsulatów wspólnych (r. 1895) i do zmniejszenia apanażów królewskich (r. 1895 — 1898). Walka stała się powodem upadku kilku gabinetów, wywołała w Szwecyi wielkie rozgoryczenie i żądanie energicznego wystąpienia przeciwko dążeniom separatystycznym norweskim. WT odpowiedzi na to Storthing zaczął uchwalać coraz większe kredyty na wojsko i marynarkę. Najważniejszym zwycięstwem Norwegii w tej nierozstrzygniętej dotąd walce, było wyjednanie flagi norweskiej handlowej, odrębnej (r. 1899). Z innych wydarzeń ważniejszych nowszej doby zasługuje na wyróżnienie uchwała Storthingu, zaprowadzająca głosowanie powszechne przy wyborach reprezentacyi narodowej (d. 21 kwietnia r.1898). —Wogóle dążenia separatystyczne w N-i nie ustają i wkrótce zapewne doprowadzą do poważnego przesilenia stosunek obojga państw na półwyspie Skandynawskim. —Por. Thormod Torfäus „Historia rerum norvegicaruin“ (Kopenhaga 1711); Munch „Det norske Folks Historie“ (do r. 1387; Chry-

(Londyn 1886).

Red.

styania 1851—63, 8 tomów; pierwsze 4 części w przekładzie niemieckim Claussena, Lubeka 1853 — 54, 2 tomy) R. Key ser „Norges Historie“ (do r. 1340, Chrystyania 1866); R. Key-ser „Den norske Kirkes Historie under Katho-licismen“ (tamże 1856 — 58, 2 tomy); E. Sars „Udsigt over den norske Historie“ (tamże 1871 — 94, 4 części); Y. Nielsen „Norges Historie efter 1814“ (tamże 1882 — 92, 3 tomy); Overland „Illustreret Norges Historie“ (tamże 1888— 94, 5 tomów); Boyesen „History of Norway“

ig. r.

Norweski język. Norwegia dawna posiadała język własny, będący konarem pnia języków Skandynawskich (ob.), ale konarem rozgałęziającym się na mnóstwo narzeczy drobniejszych, z których żadne w ciągu Wieków średnich, za niezależności kraju, nie umiało zdobyć sobie stanowiska przodującego, stając się językiem literackim lub urzędowym narodu całego, więc też stąd łatwo pojąć, że gdy Dania w wieku XV politycznie opanowała N-ę, i język duński, jako literacko wyrobiony lepiej, jednolity, spokrewniony blisko z narzeczami norweskiemu a nadto przez szczep panujący uznany za urzędowy, stał się stosunkowo dość szybko językiem towarzyskim i literackim warstw wykształceńszych narodu norweskiego, różniąc się tylko nieznacznie od duńszczyzny właściwej wymawianiem głosek niektórych; szczątki zaś języka krajowego, pierwotnego, zachowywały się jeno pomiędzy ludem prostym, aczkolwiek i do gwar jego różnych z czasem wdarło się też niemało wtrętów duńskich. — Tak rzeczy się miały aż do początku wieku XIX i zdawało się, że język duński stał się zupełnie językiem narodowym N-i; gdy jednak w r. 1814 N. stała się znów krajem samodzielnym, gdy związek wszelki z Danią został zerwany, niebawem powstały też dążenia do otrząśnięcia się z języka duńskiego, a powrócenia do ojczystego, który, prawdę mówiąc, właściwie nie istniał wcale, więc chcąc go posiąść, trzeba go było naprzód stworzyć. Osiągnienie celu tego okazało się jednak najeżone trudnościami do zwalczenia nadzwyczaj trudnemi i nie rokowało powodzenia zupełnego. Nie zraziło to wszakże patryotów norweskich, raźnie więc zabrano się do dzieła.—Ruch ten, znany pod nazwą „Maalstraev“ (=dążenia językowe), przyjęty przez naród cały z zapałem, a rozwijający się pomyślnie, rozpadł się atoli niebawem na dwa kierunki, zgoła odrębne, co sprawie na dobre wyjść nie mogło. — Stronnictwo jedno, zwane „.Nynorske“ albo „Norsk-norske maalstraev“, usiłowało stworzyć język narodowy, jednolity (Landsmaal), oparty bądź na pomnikach i zabytkach języka dawnego, mających być podstawą nowego, bądź też na licznych narzeczach drobnych ludu norweskiego, różniących się wielokrotnie między sobą, a biorąc z nich, mniej lub więcej dowolnie to, co się przydać mogło, starało się dotrzeć do celu wytkniętego. Na czele stronnictwa tego stali: Ivar Aasen, znawca wytrawny gwar ludowych norweskich, dalej literat Aasmund Olafs ön Vinje, którzy też oba pisywali poe-zye w języku przez siebie stworzonym; nako-niec w ślady ich wstąpił później Arne Gar-borg, do dziś nie stygnący w usiłowaniach, nie mających wszakże widoków powodzenia, pomimo, że od lat kilku dozwolono w szkołach ludowych wykładać w narzeczach, u-żywanych w okolicach danych. — Stronnictwo drugie, noszące miano „ Dansh-norshe maalstraev “, postawiło sobie zadanie skromniejsze, ale do osiągnięcia łatwiejsze. Godząc się ze stanem językowym istniejącym, nie pokusiło się o zlepienie ze szczątków przedwiecznych i z okruchów gwar ludu języka nowego zupełnie, niby narodowego, lecz biorąc za podstawę pokrewny język duński, bądź co bądź w kraju całym rozumiany i mówiony, a nadto oddawna w literaturze krajowej zakorzeniony, starało się tylko o zbogace-nie go wyrazami zapożyczonemi od gwar ludowych, oraz o unaocznienie w pisowni odrębności właściwych wymowie norweskiej, często różniącej się od duńskiej. Na czele stronnictwa tego kroczyli: uczony Лап Storm, jak również dwaj pisarze norwescy, najznakomitsi, H. Ibsen i B. Björn sen (ob. te nazw.; por. też niżej „Literat, norw.“), którzy w utworach swych, wprowadzając zmiany rozliczne, zgodne z zasadami przyjętemi przez siebie, umieli nadać rzeczywiście językowi przez siebie używanemu ustrój i wygląd narodowy, różniący się, pomimo podobieństwa, dość znacznie od języka książkowego, duńskiego. Zdaje się, że w kierunku tym drugim sprawa językowa norweska, dotąd bynajmniej nie rozstrzygnięta jeszcze stanowczo, rozwijać się będzie i nadal, oraz że w końcu odniesie zwycięstwo ostateczne nad stronnictwem pierwszem, zbyt krańcowo biorą-cem się do rzeczy.—Por. J. Storm „Det nor-ske maalstraev“ (w „Nordisk tidskrift för ve-tenskap, konst och industri“ r. 1878, str. 407 i 526); tenże „Det nynorske landsmaal“ (Kopenhaga 1888); K. Maurer „Die Sprachbewe-gung in Norwegen“ (w „Germania“ T. XXV, str. 1 i nast.); W. Golther tamże T. XXIV, str. 411. — Ob. też Staroislandzki język, Duński język, Skandynawskie języki.

Literatura norweska. W XIX w., gdy wskutek odrodzenia się narodowego Norwegów, nastąpił zwrot ku badaniom najdawniejszych zabytków piśmiennictwa ojczystego, starano się również rozwiązać pytanie, o ile rozkwitłą najbujniej na gruncie Islandyi t. z w. literaturę staro-pół nocną można rozpatrywać jako wyłącznie islandzką, islandzko-norweską, czy też ogólno-skandynawską.—Dawniej przypuszczano, iż zarówno język jak i literatura staro-północna, wspólne były początkowo wszystkim ludom Skandynawii. Nowsze wszakże badania porównawcze pomników staro-szwedzkicli i sta-ro-duńskich wykazały, iż język staro-północny używany był jedynie w Norwegii i na zachód od niej położonych wyspach, zwłaszcza w Islandyi. Mamy przeto wszelkie prawo literaturę staro-północną lub staro-islandzką uważać za dorobek wspólny Norwegów i Islandczyków, tembardziej że Islandya była tylko odległą prowincyą Norwegii; mieszkańcy zwali swój język „norroeno“ t. j. norweski, nie północny. W r. 874 odważni mężowie norwescy, uciekając z ojczyzny przed tyranią swych władców, zawędrowali na samotną wyspę i założyli tam rzeczpospolitą wolną, której położenie odosobnione zapewniło jej spokojny rozwój polityczny. Wkrótce powstaje w Islandyi literatura bogata, której pomniki należą do najoryginalniejszych objawów twórczości narodowej, gdyż wskutek swego wyodrębnienia wyspiarskiego, Islandczycy wierniej i dłużej zachowali zwyczaje i obyczaje, oraz podania religijne i bohaterskie swych przodków.—Pierwsze zabytki piśmienne literatury islandzko-norweskiej pochodzą z wieku XII. gdy zamiast pisma runicznego (ob. Runy), wprowadzono abecadło łacińskie, lecz już kilka wieków wcześniej liczne podania przechowywały się z pokolenia na pokolenie w tradycyi narodowej.—Literatura staro-półno-cna rozpada się na poezyę i prozę. W poezyi rozróżniamy: pieśni kapłanów i podania bohaterskie oraz pieśni skaldów. Dwa pierwsze rodzaje stoją do trzeciego w stosunku poezyi ludowej do poezyi artystycznej. Najcenniejszym zabytkiem poezyi ludowej są pieśni z zachowaniem alliteracyi, znane pod mianem zbio-rowem Eddy (ob.), chociaż nazwa ta stosuje się właściwie tylko do E d d y młodszej, czyli prozaicznej. Pod względem treści pieśni Eddy dzielą się na: mitologiczne (np. „Voluspa“, „Thrymskvidha“, „Hâvamâl“) i bohaterskie (podania o Helgim, cykl podań o Zygfrydzie i Nibelungacli, w opracowaniu o wiele wcześniejszem od niemieckiego). Przejście do poezyi skaldów stanowią pieśni ludowe „jEiriks-mal„Bjarkamäl“, „Kr (Fumai“ lub „Lodh-bróharkridha“ (wyd. najlepsze Th. Wise na w jego „Carmina norroena“ (Lund. 1886 — 89). Wogóle pieśni Eddy są bezwątpienia starsze od poezyi skaldów; trudno określić jednak dokładnie czas ich powstania, z pewnem wszakże prawdopodobieństwem opracowanie większości pieśni w postaci przekazanej nam odnieść należy do w. X, niektórych do IX lub XI; w podaniu ustnem żyły już o wiele wcześniej.— Pieśni skaldów, różniące się od pieśni Eddy miarą wierszową kunsztowną i użyciem rymu, rozwijają się od końca VIII w. do końca w. XIII, chwila rozkwitu jednak przypada na w. X. Skaldowie byli początkowo wojownikami, walczącymi w bitwach wikingów i opiewających następnie ich czyny, z biegiem czasu tworzą wszakże rodzaj bractwa, uważającego śpiew i twórczość poetycką za swe powołanie wyłączne. Pieśni ich są przeważnie pieśniami pochwalnemu książąt, żyjących lub zmarłych, i zowią się Drapa (ob.) lub Flokhr. Znacznie później powstają pieśni religijne, których najznakomitszym zabytkiem jest „Lilja“ E y Steina (ob.) (około r. 1350), pieśń pochwalna na cześć Chrystus a i Mary i P. Prócz tego Island-czycy posiadali biegłość wielką w improwizowaniu poezyi okolicznościowych t. zw. lausavisur (porów, wydanie zbiorowe pomników poetyckich G u d b r. Vigfussona „Corpus poeticum boréale“ (Oxford, 1883, 2 t.). W końcu XIV w. rozkwita w Islandyi, jako przejście do literatury nowo-i s 1 a d z к i e j (ob. Skandynawskie literatury), inny rodzaj poezyi; są to, powstałe pod wpływami południowo-germańskiemi, t. zw rimur, zbliżone do Kämpeviserow (ob.) dońskich. Treść ich jest po części oryginalna, jak „Skidharima“ (koniec w. XIV, wyd. K. Maurera, Monachium 1869), poczęści zapożyczone od sag romantycznych (por. Kolbing „Beiträge zur vergleichenden Geschichte der romantischen Poesie und Prosa des Mittelalters“ Berlin 1876). Najdawniejszem opracowaniem podania o lisie na północy jest pieśń rymowana „Skaufhalabalkri“. Wreszcie najpóźniejszym zabytkiem poezyi staro-północnej są pieśni i ballady ludowe: norweskie wydane zostały przez Landstada ^„Norske Folkeviser“ Chryst. 1853), islandzkie przez Grundtviga i Jona Sigurds sona (Kopenhaga, 1854—85), faröerskie, napiękniejsze , przez Hammershai mb a (tamże, 1851 — 55): w opracowaniu prozą „Isländische Volkssagen der Gegenwart“ (wyd. Maurera, Lipsk, 1860), po islandzku „Islen-zkar thjodhsögur og aefintyri“ (wyd. A masona, tamże 1862—64). Literatura prozaiczna jest literaturą sagi (ob.) Niektóre sagi zbliżone są do starych pieśni ludowych i w tych przeważa pierwiastek mityczny, w innych wypadki i osobistości historyczne łączą się z mi-tologicznemi, wreszcie, najliczniejsze i najpiękniejsze, osnute są na tle zdarzeń rzeczywistych, historycznych, zgodnych w głównych rysach z prawdą dziejową. Autorstwo sag przypisać należy ludności arystokratycznej Islandyi: gdy po przygodach życia awanturniczego w le-cie, Islandczycy znakomitsi spędzali wspólnie długie wieczory zimowe, dla uprzyjemnienia chwil wspominali czyny waleczne niektórych jednostek ze swego grona, lub wybitniejszych swych przodków. Tym sposobem powstały pierwsze zabytki historyczne. -Dziejopisarstwo w Islandyi bierze za przedmiot przeważnie Norwegię, Islandyę i pośrednio pozostałe państwa skandynawskie. Najdawniejsze dzieje traktowane są znakomicie w dziele Ariego Erode (ob.) (f r. 1148) „Islendingabok“ (wyd. Mobilisa, Lipsk, 1869); F. Jon s so na (Kopenh. 1887)

W. G o 11 h e r a, (Raiła 1892) i obszerniej w „Landńnmabók“ (wyd. najlepsze w „Islendin-gasögur“ 1843); na wiadomościach, podanych przez Ar i ego, opierają się wszyscy historycy islandzcy i najważniejszy z nich Snorre Sturluson (ob.) —Sagi historyczne dzielą się na dwa szeregi: „Islendingasögur“, odnoszące się do dziejów Islandyi i „Noregskonungasögur“, sagi królewskie norweskie; z nich największe znaczenie posiada napisana około r. 1230 t. zw. „Heimskringla“ Snorrego Sturluson a, zawierająca dzieje królów norweskich do M a-gnusa E r 1 i n g s s o n a (f r. 1184). — • Sagi nie-Ri storyczne rozpadają się na: „Fornaldarsógur Nordrlanda,“ obejmujące sagi mityczno-heroicz-ne i poczęści romantyczne, oraz na „Fornaldarsógur Sudrlanda“ lub „Riddarasögur“, zawierające przekłady utworów romantycznych, obcych (por. Kolbing „Riddara sögur“, Strasburg 1872 i Cederschióld „Fornsógur Sudhrlan-da“ Lund. 1884). Zbiór najcelniejszych sag z komentarzem objaśniającym znajduje się w „Altnordische ..Sagabibliothek“ Ceder-schiolda, H. Geringa i E. Mogka (Halla 1892).—Rodzaj prozy dydaktycznej stanowią: t. zw. „Edda młodsza“ lub „Snorra Edda“, sławny podręcznik poetyki staro-północnej, przeznaczony do nauki skaldów; „Zierciadło królewskie“ („Konungs-skuggsja“ wyd. przez Key-sera, Munch a i U ugra, Chryst. 1848, oraz Br en ner a, Monachium 1881); „Lucidarius“ (Kopenh. 1849), przepisy zachowania się na dworze królewskim. Kazania według rękopisu z XII w. wydał Wisén („Homiliubók“, Lund. 1872 i „Gammel norsk Homiliebog“ Chryst. 1862 — 64). Zachowała się również parafraza większej części Starego Testamentu „Stjorn“ (wyd. Un gra, Chryst. 1853 -62).—W Norwegii już w w. IX na dworze Haralda Harfagra (Pięknowłosego), który dał początek państwu Norweskiemu, zjednoczeniem drobnych plemion niezależnych, kwitła poe-zya skaldów. Najdawniejsi skaldowie, których urywki poetyckie ocalały: В ragi Starszy (około r. 850) i T j o d h o 1 f z H v i n u (około r. 900), są Norwegami. Niedługo wszakże, wraz z emigracyą najznakomitszych rodów do Islandyi, rozwój poezyi słabnie, a od połowy w. XVI twórczość zanika zupełnie.—Z zabytków literatury prozaicznej, prócz sag nor-wesko-islandzkich, przechowały się zbiory praw prowincyonalnyeh, ustaw, dyplomów („Norges gamie Love“ Chryst., 5 tom., 1847—91), przekłady dzieł treści religijnej, jak: żywoty świętych, kazania. W XII w. powstają pierwsze próby spisywania dziejów ojczystych, początkowo po łacinie (Theodoricus Monachus „Historia de antiquitate regum Norvagiensium“ około r. 1175), później, najprawdopodobniej pod wpływem Islandyi, w języku norweskim: „Dzieje Olafa św.“ („Olafsaga“), „Rys dziejów norweskich do r. 1155“. — Do znacznego rozkwitu doszła proza norweska za króla S v e r r i r a (f r. 1202), autora dzieła obszernego, filozoficz-no-dydaktycznego „Speculum regale“, które jest prawdziwą ozdobą L-y N-ej. Staraniem króla Haka na Starego (f r. 1263) dokonano przekładu na prozę norweską szeregu poematów rycerskich, średniowiecznych Europy zachodniej, („Barlaamsaga,“ „Elissaga“, „Kar-lamagnussaga“, „Strengleikar“ przekład 19 pieśni półn. francuskich'. W tym również czasie powstała Thidreksaga (ob.) — Od drugiej połowy XV wieku Norwegia przestaje istnieć jako państwo niepodległe, stanowiąc odtąd jedną z prowincyi Danii. Zmiana warunków politycznych odbiła się bardzo ujemnie na rozwoju literatury. Przedewszystkiem w okresie od r. 1536 do 1814 język staro-norweski wyparty zostaje z piśmienictwa przez duński, którym posługują się klasy wyższe społeczeństwa; młodzież norweska kształci się na wzorach duńskich, czerpiąc wiedzę swą z jedynego ogniska umysłowego obu ludów, uniwersytetu w Kopenhadze; najbardziej utalentowani Norwegowie piszą swe dzieła po duńsku i skutkiem tego zaliczani są do przedstawicieli literatury duńskiej. (Jeden z wybitniejszych poetów duńskich L. Holberg (ob.) był Norwegiem z urodzenia). Pomimo tak trudnych warunków, poczucie odrębności narodowej nie zaciera się zupełnie; od zagłady narodowości broniłn Norwegów groźna, majestatyczna przyroda ich kraju oraz żyjące w podaniu ustnem skarby poezyi ludowej, które przechowują wiernie pamięć dawnych czasów bohaterskich, ducha, tradycye narodowe. W XVII w. z pisarzy norweskich zasługuje na wzmiankę Peder Dass (ob.), autor wierszowanego opisu ludu i przyrody półn. Norwegii „Nordlands Trumpet“, wyróżniającego się formą piękną, obrazowością i świeżością wrażeń. — W XVIII w. wśród literatów duńsko-norweskich wyłania się kierunek trzeźwy, humorystyczno - satyryczny, który jest reakcyą przeciw napuszonemu pseu-doklasycyzmowi i dąży do unarodowienia piśmienictwa przez wyzwolenie go od napływu pierwiastków kulturalnych, obcych. Przedstawicielami tego ruchu są wyłącznie Norwegowie, Punktem oparcia staje się dla nich założone w r. 1772 Towarzystwo Norweskie, które przez działanie łączne członków swych powoli stara się wzbudzić uczucia narodowe w warstwach szerszych społeczeństwa, a literaturze przez treść i formę nadać charakter bardziej swojski, narodowy. O stworzeniu samodzielnej L-y N-i nie mogło jednak być mowy. Dopiero gdy w r. 1811 rząd duński, po długotrwałym oporze, zezwala na otwarcie uniwersytetu w Chrystyanii, a wkrótce potem (r. 1814) Norwegia odłącza się od Danii, dążenia narodowe nabierają podstaw realniejszych. Aczkolwiek bowiem językiem literackim pozostaje i nadal duński, piśmienictwo z całą jawnością rozpoczyna pracę nad uświadomieniem czytelników, wysuwając na plan pierwszy interesy i cele narodowe. Nie odrazu wszakże doczekano się wyników pomyślnych takiego zwrotu, gdyż ci, którzy w pierwszych latach wyodrębnienia się Norwegii przewodniczyli literaturze, nie mogli pozbyć się szczerze wpływów obcych, dlatego też okres pierwszy L-y N - ej od r. 1 8 1 4 do 1 8 3 0 jest okresem marzeń i porywów bezcelowych, czasem naśladownictwa wybujałego romantyzmu niemieckiego o zabarwieniu narodowem. Autorowie nie wychodzą po za ramy liryki napuszonej i sielanki sentymentalnej. Cechą znamienną okresu pierwszego jest spotęgowane uczucie narodowe („Norskhed“). Ten chorobliwy, owiany wszakże najlepszemi chęciami kierunek reprezentują: Maurycy K. Hansen (ob.) (г. 1794 — 1842). H. Bjerre-gaard (г. 1792 —1842) i S c h w a c h. —H a Ilsen, najpłodniejszy i na wybitniejszy, napisał mnóstwo romansów, sielanek i powiastek, świadczących o bujnej wyobraźni i uczuciowości przeczulonej. Bjerregaard, poeta liryczny, położył nadto zasługi, jako autor pierwszego dramatu norweskiego („Fjeldeventyret“). Schwach był śpiewakiem wesołości niezmąconej oraz poetą okolicznościowym. —Dopiero w okresie następnym od r. 1 8 3 0 do 1 8 4 5 który można nazwać okresem „burzy i parcia“ L. N. dochodzi do właściwego poczucia swej odrębności, dzięki tak wybitnym talentom, jak W e r g e 1 a n d i W elhaven.—Henryk Wer-gelland (ob.) (* r. 1808 — f r. 1845) stał się, pełnym gorącego zapału i żarliwości polemicznej, wyrazem poetyckim tej części społeczeństwa norweskiego, która, ożywiona uczuciem patryotyzmu, dążyła świadomie do zupełnego, zarówno w życiu, jak w literaturze, wyzwolenia, do bezwględnego wzgardzenia zapożyczoneini od Dauii pierwiastkami umysłowemi, odrzucał nawet powszechnie przyjętą formę artystyczną. Cała twórczość Wergelanda jest działalnością w duchu narodowym; prócz tego, widząc w ludzie norweskim bagaty materyał przyszłości, z niezmordowaną energią pracował na polu oświaty, organizując liczne szkoły i biblioteki ludowe. Jest on właściwym twórcą nowożytnej L-y N-ej, ojcem duchowym odrodzenia narodowego. Działalność Wergelanda wywołała opozycyę stronnictwa zachowawczego, na którego czele stanął wysoce wykształcony

J. S. Wei haven (ob.) (r. 1807 — 73). Walka zaczęła się pierwotnie wśród Związku Studentów Norweskich, przybrała wszakże rozmiary niepokojące, gdy Wei haven wystąpił publicznie z polemiką porywczą: „Henryk Wergelands Digtekunst og Polemik“ (1832). Starcie od-zwierciadliło się nietylko w licznych artykułach dziennikarskich, lecz wywołało rozłam w życiu publicznem: studenci, uważani wówczas za „kapłanów idei“ i odgrywający rolę prowodyrów społeczeństwa, rozpadli się na dwa wrogie

obozy: „Samfundet“, przejęci tendencyami Wergelanda i „Torbundet“, reprezentujący w organie własnym „Vidar“ stronnictwo krytyczne. Punktem kulminacyjnym walki stała się chwila, w której W elhaven ogłosił poemat polemiczny „Norges Daemring“ (r. 1834). Prócz wymionych wyżej dwuch pisarzy do okresu drugiego należą: Andrzej Mu n c h (r. 1811    84), liryk, piewca uczuć religijnych;

jako romantyk, jest naśladowcą Oehlenschlä-gera (ob.), piękną formą przypomina W e 1 h a-vena, nie dorównując wszakże talentem żadnemu z nich. Wielką popularność zyskała sobie siostra Wergelanda, Kamilla Collett (ob.), autorka głośnej swego czasu powieści: „Amtmannens Döttre“ („Córki Prefekta“). —W okresie trzecim L-y N-ej od r. 1845 do 1 8 5 7, po śmierci W erg elan da, zapanowała cisza głęboka. Okres ten jest powrotem do przeszłości narodowej. Prócz pisarzy podrzędniejszych, największe zasługi położyli: Piotr Chr. Asbjörnson (ob.) (r. 1812 j- 85), który wespół z biskupem Мое (ob.) (r. 1813 — 82) wydał zbiór* baśni i klechd ludowych, norweskich: „Norske Folkeaeventyr“ (1842), czem przyczynił się do zapoznania szerszego ogółu z twórczością ludową. Pieśni ludowe zebrane zostały i ogłoszone drukiem staraniem Magnusa Land-stada (ob.) i filologa Soph usa Buggégo (ob.).—Jako autorowie udatnych opisów przyrody oraz szkiców z życia ludu norweskiego, odznaczających się obrazowością, prostotą i prawdą porywającą, zasłynęli: Hans Schultze („Fra Lofoten og Solör“), Mikołaj Oestgaard („En Fjeld-tygd“), Bern Herre („En Jaegers Erindrin-ger “ ) i Harald Meitzer ( „ Smaabilleder af Folkelivet“).—Ivar Aasen napisał pierwszy podręcznik do nauki narzecza ludowego, norweskiego i w tymże narzeczu tworzył poezye liryczne. Dzięki jego zabiegom poczęto badać narzecze ludowe (Landsmaal), istotny język norweski, a nawet powstało stronnictwo t. zvy. „Maalstraever“, pragnące uczyniić go językiem szkolnym i literackim (por. język norw.). Głównym przedstawicielem „Maalstraeverow“ był przez czas długi Vinje (f r. 1870), wysoce ceniony poeta liryczny i twórca epopei „Storegut“. Kr z . Janson (ob.) pisał w narzeczu ludowem powiastki, elegie i dramaty. — Okres czwarty o d r. 1 8 5 7 jest czasem najwyższego rozkwitu L-y N-ej. Reprezentują go dwaj wielcy pisarze Norwegii: Henryk Ibsen (ob.) (* roku 1828) i Björnstjerne-Björnson (ob.) (* r. 1832). Oba utalentowani autorowie na początku tego okresu trzymają się nietylko na uboczu od kierunku radykalnego „Maalstraeverow“, lecz dążą do ściślejszego jeszcze zespolenia ludów skandynawskich, hołdując zasadzie t. zw. „skandynawizmu“, będącego odbłyskiem prądów narodowościowych Europy zachodniej około r. 1840. Piszą językiem, odbiegającym dość wyraźnie od duńskiego, który wszakże nie jest narzeczem ludowem, nadto Ibsen unika starannie zwrotów i wyrażeń rdzennie norweskich. W twórczości obu pisarzy odnajdujemy rysy wybitne charakteru narodowego Norwegów, zbliżonego do zmiennych krajobrazów przyrody północnej: obok skrytości, ponurego milczenia, zaciętości chłopskiej, cechuje ich skłonność do łagodnego marzycielstwa, humor samorodny, pogoda niemal dziecinna. — Ibsen jako dramaturg, jest uosobieniem wszystkich pierwiastków surowości, skrytości, nieugiętości w usposobieniu norweskim; przeciwnie wszystkie strony jasne życia błyszczą w utworach Bjórnsona. W ojczyźnie swej Bjórnson jest więcej, niż utalentowanym poetą, jest agitatorem politycznym, publicystą niesłychanie ruchliwym, gorliwym obrońcą pewnych haseł i stronnictw, uważany jest niemal za patryarchę narodu; tajemnica powodzenia olbrzymiego utworów jego tkwi w harmonii pomiędzy jego talentem, a charakterem narodowym. Z utworów Bjórnsona tłómaczono do język polski: „Leonarda“ dramat (Warsz. 1890), „Jednożeń-stwo i wielożeństwo“ (Warsz. 1893); „Na Bożej drodze“ powieść (Gródek 1896). — Ibsen przeciwnie, nie czuje się członkiem swego społeczeństwa, mieszka poza granicami kraju (od r. 1892 powrócił do ojczyzny), nie miesza się do życia politycznego Norwegii; w istocie wierzy tylko w prawa i zdolności osobnika wyzwolonego, uprawiając kult prawdziwy dla indywidualizmu. Podkładem psychologicznym twórczości Ibsena jest pesymizm, oparty wszakże na przekonaniu, że istnieje możliwość przeniesienia ideałów do rzeczywistości, byleby usunąć tkwiące w społeczeństwie przyczyny złego; pesymizm jego jest przeto natury moralnej, nie metafizycznej.—Dramaty Ibsena wyróżniają się korzystnie jędrnością, prostotą i subtelnością dramatyczną (wszystkie prawie ważniejsze dramaty jego istnieją w przekładzie polskim).

Najnowsza L. N. od r. 1870. Wpływ ogromny na rozwój umysłowy ludów skandynawskich wywarł Jerzy Brandes (ob.) odczytami swemi z katedry uniwersytetu kopenhaskiego: „O głównych prądach literatury w. XIX“ (r.    1872 — 75). Myślą przewodnią odczytów

Brandesa było wykazanie, iż panujący wszechwładnie w literaturze kierunek romantyczny jest ruchem wstecznym, przeżytym, odrodzenie zaś nastąpić jedynie może przez pwrót do tra-dycyi liberalnych stulecia XVIII. Głosił przeto zasady krańcowo-postępowe; pobudzał do roztrząsania zawiłych zagadnień społecznych, wymagając od literatury bezwględnie wiernego, zgodnego z prawdą, obrabiania rzeczy. Hasła Brandesa przyjęły się wkrótce na całej Północy, a w Norwegii, przy wrodzonej skłonności jej mieszkańców do polemiki, przetrwały dłużej, niż u narodów ościennych. Powstała, przeszczepiona z Francyi na grunt norweski, szkoła literacka t. z w. natur a listo w, mająca za zadanie objaśniania wszystkich zjawisk, wchodzących w zakres życia społecznego i jednostki, za pomocą natury, t. j. tego, co podpada pod zmysły nasze. W okresie tym literaci norwescy uprawiają przeważnie dramat i powieść tendencyjną, rozwijając w nich ze szczególnem upodobaniem tematy, dotyczące zatargów religijnych, walki w życiu warstw społecznych, oraz uprzedzeń kastowych, przytem całą grupę tematów, pozostających w związku z ekonomiczną, duchową i etyczną emancypa-cyą kobiet. Pod względem przekonań politycznych idą ręka w rękę z politykami; wszyscy niemal należą do lewicy. Szkoła naturalistycz-na nie mogła jednak zadowolić głębszych natur artystycznych i umysłów subtelniejszych. Powoli ideały demokratyczne bledną, a po r. 1890 daje się zauważyć w L-rze N-iej pewien zwrot ku estetyce idealistycznej: poeci zagłębiają się w tajniki najskrytsze życia wewnętrznego osobnika, badają pobudki niepojęte postępków ludzkich i dążą do odmalowania tych nieuchwytnych stron ducha przez poezyę nastrojową. Starsi, którzy przebyli ten przewrót, pozostali przeważnie autorami tendencyjnymi; z młodszych jedni hołdują w literaturze zasadzie „l’art pour l’art“, lub przejęci ideami Nietzschego (ob.) uznają doktryny radykalizmu arystokratycznego, niektórzy zwracają się ku powstałemu we Francyi symbolizmowi (ob.); jeszcze inni kreślą obrazy przyrody majestatycznej, a idąc z prądem narodowym, zgłębiają życie ludu wiejskiego, rybaków i górali norweskich; w utworach ich przebija się sympatya szczera dla ludu, różniąca się wszakże od idealizowania marzycielskiego romantyków jak i od brutalności pisarzy naturalistycz-nycli.—W ostatnich latach 50-ciu rozegrywa się walka między zwolennikami a przeciwnikami „Landsmaalu“ (ob. język norw.). Wskutek wzmożenia się dążeń separatystyczno-narodowych liczba „Maalstraeverow“ wciąż wzrasta. W r. 1885 „Landsmaal“ został równouprawniony w Stort-hingu'(sejmie) norweskim z językiem literackim (duńsko-norweskim); w latach 1892 i 1896 wydano rozporządzenia, które zapewniły językowi ludowemu wstęp do szkół gminnych i średnich. Przeciw tym ustawom zaprotestował gorąco Bjórnson, dowodząc, iż „Landsmaal“ nie jest językiem w znaczeniu istotnem, raczej zlepkiem sztucznym kilku różnych narzeczy. Popierał go Ibsen. Po stronie przeciwnej walczyli Ar ne Garborg i filolog Haegstad. Walka toczy się ciągle jeszcze, prawa jednak utrzymały się, gdyż większość społeczeństwa pragnie usunąć język duński z literatury. — Ibsen i В j ö r n s o n, postępując po równoległych drogach rozwoju, zgodnie z duchem czasu, przerzucili się z dziedziny romantyzmu na grunt naturalistyczny, a po r. 1890 stali się zwolenni-

Przejście od naturalizmu do mistycyzmu stanowi twórczość G ar by e la Finne, zmarłego przedwcześnie z nędzy w r. 1896. Pierwsze nowelki, pisane pod wpływem Zoli (ob.) i źle zrozumianych prądów socyalistycznych, mocy niemal brutalnej, naraziły go społeczeństwu; więzieniem zagrożony zaledwie zdołał go unikąć. Napisał potem jednoaktówkę; „Uglen“ (Sowa), jedną z najpiękniejszych w literaturze dramatycznej norweskiej. Forma i temat są czysto natura listy czne, wszechpotężny jednak mistycyzm natur północnych występuje w utworach F innego jako pobudka czynów ludzkich.

kami symboliki mistycznej. Prócz nich L. N. ma wielu pisarzy wybitnych, i tak: Jonas Lie (ob.) (* г. 1833) dał się poznać jako bardzo subtelny malarz życia rodzinnego, kreśląc z mistrzowstwem obraz walki między pokoleniem starszem a młodszem; pozostawił nadto obrazki ładne z życia rybaków norweskich. Lie, jeden z pierwszych porzucił powieść tendencyjną, zwracając się ku tajnikom duszy ludzkiej. (W przekładzie polskim: „Niobe“ Warsz. 1896; „O zachodzie“ tamże 1898).—Aleksander Kjel-land [ob.] (r. 1849), nowelista utalentowany, piętnujący z zacięciem satyrycznem nizki poziom moralny urzędników, pietyzm, nadużycia finansowe, hypokryzyę stanu duchownego (po polsku: „Nowelle“ Warsz. 1890; „Trucizna“ ir „Fortuna“ 1892; „Mały Maryusz“ 1892; „Śnieg“

1893). Ar ne Garborg [ob.] (* r. 1851) jest najwybitniejszym naturalistą norweskim; utwory jego dają nam sprawozdanie wzorowe z wszystkich myśli, prądów i kierunków, z których się składa rozwój cywilizacyjny Norwegii z ostatniego okresu. Jako zwolennik stronnictwa „Maalstraeterów“ dąży stale do podniesienia poziomu umysłowego ludu i walczy w jego obronie, z drugiej jednak strony protestuje przeciw rozpowszechnionemu w ojczyźnie jego ubóstwianiu chłopów, wykazując w powieści „Chłopi-stu-denci“ całą słabość, gnuśność umysłową, nieszcze-rość ideałów, bezpłodne marzycielstwo i poziome dorobkiewiczostwo studentów z warstw niższych ludności. Od niedawna stał się Garb or g mistykiem religijnym, głoszącym wiarę nową, powrót do czystej nauki Chrystusowej, bez przymieszek późniejszych. G arb or g pisze dźwięcznein, metalicznem narzeczem ludowem (w przekł. poi.

„U mamy“ Warsz. 1892; „Znużone dusze“ tamże 1894; „Utracony ojciec“ tamże 1902) Knut Hamsun [ob.] (* r. 1860), pisarz psychologiczny, z wielkim talentem maluje odcienia najsubtelniejsze walki duchowej (po polsku: „Głód“

Warsz. 1892; „Redaktor Lynge“ tamże, 1895;

„Nowizna“ 1895). — G un nar Heiberg zwalcza nowe prądy w literaturze; pierwsze jego prace przyjęto z zachwytem, największe wszakże wrażenie i zarazem oburzenie wywołał na wolnych scenach jedynie wystawiany dramat:

„Baikonen“ (r.    1894), któremu przyznawano

mistrzowstwo formy, nerw sceniczny, a nawet nastrój poetyczny. Nowa fala oburzenia powstała po ogłoszeniu komedyi „Tolkeraadet“, skierowanej przeciwko frazesowiczowstwu w życiu i parlamencie, przeciwko Björnso'nowi i liberałom (po polsku „Balkon“ w rocznikach „Życia“ krakowskiego).—Jakób B. Buli (* r.

1855) w dramacie „Uden Ansvar“ krytykuje poglądy Ibsena oraz wyszydza styl jego realistyczny. —H j a 1 m a r Christensen w dramatach „En Seierherre“ i „Folketsjener“ (r. 1895) przedstawia walkę, w której brutalni socyaliś-ci zwyciężają wykwintnych, miłujących piękno lecz zwątpiałyeh arystokratów rodu i ducha.—

Teodor Madsen w sposób jaskrawy przedstawia nędzę ludzką i upadek duchowy jednostek.—A maila Skram (ob.), wyznaw-czyni równej zupełnie swobody dla mężczyzny i kobiety, pozostawiła najprawdziwsze obrazki z życia górali norweskich.—T omaszKragh (ob.) i H a n s К i n с к (ob.) śledzą wpływ natury na życie i uczucia ludzkie; zwłaszcza piękne są ich opisy fjordów zachodnio-norweskich i krajobrazów nadmorskich.—Wi 1 h el m Kr a g li [ob.], liryk, niezmiernie szybko zdobył sobie sławę poezyami eroty-czno-sentymentalnemi. Symbolistą w stylu M a e-t e r 1 i n с к a (ob.), zupełnie jednak oryginalnym, był Sigbjörn Obstfelder (ob.) (f r. 1900, w 30-m roku życia), liryk utalentowany, natura religijna, pozbawiona wszakże głębszych podstaw wiary. Mons Lie (syn Jonasa), poeta o zakroju dekadenckim, ulega w stopniu najwyższym wpływowi Dostojewskiego (ob.), jak zresztą wielu pisarzy północnych. Teodor Caspar i w „Polemiske Sonetter“ (r. 1880) wystąpił przeciw Ibsenowi i Björnsono-wi; w poezyach późniejszych „Digte af Peer Gynt“ (r.    1891) maluje piękno lasów i gór

norweskich. Lirykiem nader cenionym w Norwegii jest Nils Collett Vogt (oh.), poeta wrażliwy na powaby natury, które budzą w nim uczucia i porywy głębsze. Życie ludu wiejskiego i rybaków norweskich kreślili: Hans Aanru d, który pozostawił studya charakterystyczne, owiane humorem dobrodusznym. -1 a-kóbHilditsch jest pisarzem sentymentalnym, lubującym się szczególnie w wydobywaniu na jaw momentów wzruszających w bezbarwnem życiu wieśniaków, nadto pisał pełne prawdy i przedmiotowości powiastki, odzwierciadlające nieporozumienia natury społecznej. Piotr Egge)* r. 1869 w Drontheimie, jako syn prostego robotnika) rozpoczął swą działalność autorską powieścią psychologiczną „Almue“ („Pro-letaryat“, 1891) w której maluje walkę rozpaczliwą człowieka warstw niższych, pragnącego wznieść się na wyżyny artyzmu. Następne utwory: „Folkelivsskildringer“ (г. 1894), „Nord-fra“ (r. 1895) i „Tröndere (r. 1898), są szkicami z życia ludu. W narzeczu ludowem, prócz autorów dawniejszych: Vinjègo i G arbor g a, tworzyli swe prace: Rasmus L Öland piszący nawskroś realistyczne, zabarwione humorem obrazki z życia ludu, w których wyśmiewał zapatrywania romantyczne Björn so na na chłopów. Vette Vislie jest psychologiem modernistycznym, który subtelnemi barwami kreśli potężny wpływ przyrody północnej na ludzi; nić religijna snuje się przez jego utwory. Hans Seeland rysuje postaci śmieszne oraz położenia komiczne. Per Si vie, prócz obrazków ludowych, napisał powieść tendencyjną na tle stosunków robotniczych „Streik“ (r. 1893). Bardzo popularny wśród ludu jest romantyk John Line, brak mu wszakże wykształcenia, formy poprawnej i pogłębienia tematów. — Bibliografia. Koppen „ Litterarische Einlei -tung in die nordische Mythologie“ (Berlin 1837); Rosseiet „Isländische Litteratur“ (w Encykl. Erscha i Grubera II, t. 31); Petersen „Bidrag til den oldnordiske Literaturs Historie“ (Kopenhaga 1866); Keyser „Nordmaendenes Videnskabelighed og Literatur i Middelalderen“ (Chrystyania 1866); Grundtvig; „Udsigt over den nordiske Oldtids heroiske Digtning“ (Kopenhaga 1867); Gudtr. Vigfusson „Prolegomena zur Sturlunga-saga“ (Oxford 1878); Fin-nur Jo ns son „Den oldnorske og oldislandske Literaturs Historie“ (Kopenhaga 1894); (Lipsk 1847); Möbius „Analecta norroena“ Lipsk 1847 wyd. 2); К. Gislas on „Eire og fyrrety-ve spröver af oldnordisk sprog og literatur“ (Kopenhaga 1860); Möbius „Catalogue librorum islandicorum et norvegicorum etc.“ (Lipsk 1856). Botte n-H anse n „Norvège littéraire“ (Chrystyania 1868); Dietrich son „Omrids af den nor-ske Poesis Historie“ (Kopenhaga 1869, 2 tomy); Horn „Geschichte der Litteratur des skandinavischen Nordens“ (Lipsk 1880); H. Jaeger „Literaturhistoriske Pennetegninger“ (Kopenhaga 1878); tegoż „Norske Forfattere“ (tamże 1883); „Illustreret norsk Litaraturhisto-rie“ wespół z innymi (Chrystyania 1892—96); Schweizer „Die Entwickelung der nationalen Dichtung in Norwegen“ (Jena 1881'; tegoż „Geschichte der skandinavischen Litteratur“ (Lipsk 1886 — 89, 3 tomy); H a 1 v о r s e n „Norsk Forfatter-Lexikon 1814 — 80“ (Chryst. 1881, wyd. 2-e 1885 — 1900). Hjalmar Christensen „Unge Nordmaend“ 1893 (studya nad najmłodszymi autorami skandynawskiemu Willi. K r a g h, H a n s s o n, T i n n e, T om. Krąg h, H. Kinck, Hilditsch, A a nr ud) i „Nordiske Kunstnere“ BjornsonGarborg, Chr. Ester, 1896; K. Naerup „Skildringer og Stemninger fra den yngre Litteratur“ (1897). W języku polskim wzmianki o literaturze norweskiej i pojedynczych pisarzach znaleźć można w następujących pracach: Ola Hans son „Młoda Skandynawia“ (Warszawa, 1893); Brandes; „Umysły współczesne“ (Warsz. 1893 t. II); J. S c h e r r „Historya literatury powszechnej “ (przekład Br. Zawadzkiego, Warsz. 1882—84); Germanii „Henryk Ibsen“ (Lwów 1895); Wo-lermer „Henryk Ibsen“ (Lwów, 1888). Uryw-

Wlelka Kuc. Ilustr. Zesz. 20a. S. 11. T. 111.

ki z poetów pomieszczone są w wydawnictwie Chmielowskiego i Grabowskiego „Obraz literatury powszechnej w streszczeniach i przekładach“, (Warszawa, 1896). Część pieśni i ballad duńsko-norweskich wydała w przekładzie Edw. Porębowicza „Chimera“ warszawska (r. 1901, zesz. 1 i 2-gi).

Literatura naukowa. Na polu naukowem L. N. poszczycić się może zdobyczami licznemi i cennemi. W dziale historycznym pracowali ze skutkiem pomyślnym. Piotr And. Munch (r. 1810—63) i Rudolf Keyser (r. 1803 — 64), twórcy t. z w. „szkoły historycznej norweskiej“, której za zasługę poczytać należy, iż studyom, poświęconym badaniu najdawniejszych dziejów Skandynawii, nadała podstawy istotnie naukowe.—J. Ern erst Sars (* r. 1835) jest najznakomitszym historykiem norweskim dzisiejszym; prace jego (najważniejsza „Udsigt over Norges Historie“) wyróżniają się bystrością i trafnością sądów oraz umiejęt-nem wyzyskaniem materyałów, zarówno jak ponętną i przystępną formą literacką. Gustaw Storm pomysłami genialnemi wyprzedził badaczy współóczesnych, wnioski jego później dopiero zostały odpowiednio wyzyskane. N. Ni-kolaysen badał zabytki architektury średniowiecznej, L. Daae pisał monografie historyczne, Ingvar Nielsen opracowywał czasy ostatnie dziejów ojczystych. Prócz nich wyróżnili się : archeologowie O. R y g h i J. U n d s e t, egiptolog J. L i e b 1 e i n, historyk sztuki L. Dietrich so n(ob.). — S u ndt (r. 1817 — 75) w szeregu prac rozwijał zapatrywania swe na ważne zagadnienia społeczne i ekonomicze, na położenie klas pracujących, moralność publiczną; rozprawy jego nabrały później kierunku statystycznego —Na polu nauk politycznych pracowali: Stang, Schweigaard, P. Lassen, T. Ashehoug, F. Brandt i L. M. Auber t.—F il o z o fi a ma wybitniejszego przedstawiciela w osobie Niels a Treschowa (r. 1751 — 1833), którego działalność naukowa przypada na okresie wspólnej literatury duńsko-norweskiej; w jasnym, popularnym wykładzie obejmował kilka gałęzi wiedzy ze stanowiska po części eklektycznego. Jakób Mo nr ad (* r. 1816), należący do szkoły heglowskiej, pracami swemi przyczynił się do zapoczątkowania myślenia samodzielnego.—Teologami wybitniejszeini starej szkoły byli S te ner J. Stenerson (f r. 1835) i W. A. Wexels (f r. 1866), nowy zaś kierunek reprezentuje przebywający od r. 1847 w Chrystyanii K. P. Ca spar i (ob.), Niemiec, który wpływ znaczny wywarł na życie religijne Norwegii.—P edago g i ce poświęcał się J. M. Bugge; prace jego wywołały żywą sprzeczkę pomiędzy zwolennikami kierunku realnego w nauczaniu.—Językoznawstwo zaj mowało się głównie badaniem języka staro-norweskiego; wspomniani wyżej historycy: Munch i Keyser zasłużyli

28

kościół katedralny w Stavanger

się wydaniem zabytków piśmiennictwa norweskich i islandzkich; obok nich cenne prace pozostawili Ryszard Unger (* r. 1817), J. Fritzner (r. 1812—93) i Sophus Bugge, twórca znakomitego słownika staro-norweskie-go.—W dziedzinie nauk przyrodniczych wyróżnili się: Kr z. Hansteen (ob.) (r. 1784— 1873), badacz megnetyzmu ziemskiego; młody, przedwcześnie zgasły matematyk, N. H. Abel (ob.), botanik Michał Sars, zoologowie: Ossi an i Blytt (ojciec i syn).—Z pośród leka-rzów norweskich sławę wszecheuropejską zdobył sobie Daniel Korneljusz Daniels-sen (* r. 1815 — f r. 1894), który razem z Karolem Wilhelmem Boeckem (* r. 1808 — f r. 1875) opracował i wydał dzieło znakomite o trądzie („Om spedalskhed“ Chry-styania 1854) oraz o chorobach skórnych („Sämling of Jagttagelser om Hudens Sygdom-me“ tamże 1855 —1862). — Bibliografia. Por. Botten-Han sen: „Norvège littéraire“ (Chry-styania 1868); Dietrich son: „Omrids af den norske Poesis Historie“ (Kopenhaga 1869; 2 tomy); Horn: „Geschichte der Litteratur des skandinavischen Nordens“ (Lipsk 1880); Henryk Jaeger: „Literaturhistoriske Pennete-gninger“ (Kopenhaga 1878); tegoż „Norske Forfattere“ (tamże 1883), tegoż wespół z innymi „Illustreret norsk Literaturhistorie“ (Chry-styania 1892 — 96); Schweitzer: „Die Entwickelung der nationalen Dichtung in Norwegen“ (Jena 1881); tegoż „Geschichte der skandinavischen Litteratur“ (Lipsk 1886 — 89, 3 t.); Hai vor sen: „Norsk Forfatter Lexikon“ 1814 — 80“ (Chryst. 1881; wyd. drugie 1885 — 1900). Hj. Christensen: „Unge Nordmaend“ (1893) i „Nordiske Kunstnere“ (1896) — studya nad pisarzami najmłodszymi Norwegii; К. Na er up: „Skildringer og Stemninger fra den yngre Litteratur“ (1897). Staraniem Arn. Löchena i prof. Moltke-Moe ogłoszono wydanie zbio-we klasyków norweskich „Norske Klassiker“ (Chryst. 1896 — 1900, 8 tom.)

Sztuka Norweska. I. Budownictwo.

Zabytkami najstarszemi budownictwa stylowego w Norwegii są oczywiście kościoły. Formy jego — romańska i gotycka — wyrobione i rozpowszechnione w krajach innych, przedostały się tam za pośrednictwem Anglii i zostały powtórzone ze wszystkiemi właściwościami odmian stylów tych, spotykanych na gruncie angielskim i znanych pod nazwą stylów anglo -normand z-kiego i gotyku angielskiego. Norwegowie nie wnieśli do nich żadnych cech pomysłowości artystycznej, własnej, któreby nadawały im znamię odrębności narodowej.—Kościoły najdawniejsze pochodzą z początków w. XI, część ich zupełnie znikła z powierzchni ziemi, po innych pozostały tylko ślady. Śród dzisiaj jeszcze istniejących styl romański reprezentują: bazyliki w O ker pod Chrystyanią i w Rings-aker z chórem (presbiteryum) gotyckim, pochodzący z pierwszej połowy w. XII, zrujnowany dawny tum w Homar (r. 1152— 1309), kościół Panny Maryi w Bergen z drugiej połowy w. XII, również z chórem gotyckim, oraz nawa poprzeczna tumu w Trondhjem (r. 1161 — 78), obok nich zaś pozostałości po kościołach klasztornych i ich zabudowaniach.—W liczbie kościołów gotyckich miejsce najwybitniejsze zajmuje katedra w Trondhjem, której budowa rozpoczęta była współcześnie z katedrą Koloń-ską, mianowicie w r. 1248. Kościół ten ściśle utrzymany w charakterze gotyku angielskiego, ukończony całkowicie w r. 1299, ulegał kilkakrotnie pożarom, które go tak zniszczyły, iż przez parę wieków pozostawał w stanie nie-używalnym, jako ruina. W r. 1869 przystąpio-piono do odrestaurowania go pod kierunkiem budowniczego C h r. Christie. — Śród budowli świeckich w stylu gotyckim na wyszczególnienie zasługuje jedynie pałac królewski w Bergen, zbudowany między r. 1248 a 1260.— Współcześnie jednak z kościołami wymienione-mi — murowanemi, budowano i drewniane (Stawkirker), o ile zaś w tamtych naśladowano tylko formy przejęte od obcych, o tyle w tych ujawniła się i wyrobiła odrębność narodowa twórczości artystycznej. Pośród istniejących do chwili obecnej, około 30 takich kościołów, pomimo dawnego pochodzenia swojego, sięgającego w. XII i XIII, utrzymało. się w dość dobrym stanie. Znajdują się w Urnes, Bor guild, Hitter dal, Hopperstad, Gol, oraz malowniczy kościół z Wang, przeniesiony w r. 1844 z Norwegii do gór Olbrzymich na Śląsku. Fantastyczne ich sylwety z piętrzącemi się jeden nad drugim dachami spadzistemi, poprzeżyna-ne w liniach facyatkami szczytowemi i wieżycami, szeroko rozsiadające się na poziemiu skutkiem zastosowywania dyskretnych podścieni ukrytych pod okapemi okalających budynek, nadają im wyraz indywidualnie artystyczny, harmonizujący z charakterem kraju, warunkami jego położenia i ze szczerą, twardą, odporną naturą ludu. Obficie stosowane ozdoby, laubzegą cięte i snycerskie, podnoszą artystyczną ich stronę. — Z chwilą gdy wypadki polityczne w. XVI wtrąciły Norwegię w zależność od Danii, ogólnie słabo odbywający się rozwój sztuki norweskiej ustał zupełnie. Stan ten przetrwał do w. XIX. Dopiero w pierwszej ćwierci tego stulecia, wraz z rozbudzeniem się malarstwa, wszczął się ruch i w budownictwie. Jak w całej Europie, tak i tu powtarzano tylko formy dawniejsze: Zamek królewski w Chrystyanii zbudowany był (r. 1825 — 48) przez Linst owa w stylu anglo-gotyckim, również Uniwersytet przez C. Gros cha (r. 1841 — 53) oraz zamek Oskarhall przez Nebehelonga, kościół św. Trójcy podług planów Chateaunefa, muzeum rzeźb przez A. Schirmera, w stylu renesansowym. W ostatnich wszakże dziesiątkach lat wieku ubiegłego budowniczowie norwescy, opierając się na pierwiastkach budownictwa czysto narodowych, których dostarczyły budowle drewniane i wprowadzając je do budownictwa murowanego, rozpoczęli pracę nad wyrobieniem stylu własnego. — Literat.: Dietrich-son u. Munthe — „Die Holzbaukunst Norwegens in Vergangenheit u. Gegenwart“. (Berlin 1893).—II. Rzeźba w historyi sztuki norweskiej reprezentuje wyłącznie snycerstwo drzewne. Wyrobami jego ozdabiano przedewszyst-kiem odrzwia kościelne i ołtarze gotyckie. Z upadkiem niezależności politycznej, a wraz z nią całego ruchu na polu twórczości, upadł również i ten dział sztuki, uprawiany jako sztuka świadoma celów szerszych, stawszy się raczej przemysłem artystycznym, ludowym, którym wyłącznie zajmowali się chłopi norwescy. Z pośród nich wyszedł jedyny tylko artysta głośniejszy—Magnus Berg (r. 1666 — 1739), rzeźbiarz w kości słoniowej. — Ruch działalności artystycznej, rozpoczęty w w. XIX objął również i rzeźbę. Michel sen, H. Hansen, FI adage r i В u del są niejako jej pionierami, pracującymi w warunkach ciężkich.

С. В or cli wykonywa posąg prezydenta Christie dla m. Bergen, Brynjulf В er goli en posąg konny K.a rola XIV i posąg Werge-1 an da poety, Jul. Middelthun posąg profesora Schwaigaarda, Jacobsen króla Kry-styana IV. Wszystkie te dzieła znajdują się w Chrystyanii, wreszcie wśród młodszych, S te-fan Sinding jest twórcą grupy o silnej eks-spresyi, wyobrażającej matkę, wynoszącą ciało syna ze zgiełku walki (muz. rzeźb w Chrystyanii), a Mateusz Skesbrok, jako główne dzieło swoje, wykonywa dla uniwersytetu grupę szczytową treści mitologicznej (r. 1904). Śród najmłodszego pokolenia rzeźbiarzy najgłośniejszym stoję się Wig eland, wielce uzdolniony artysta, idący w kierunku Rodinowskim (ob.) III. Malarstwo norweskie przeszłości historycznej nie posiada; wieki ubiegłe nie pozostawiły bowiem żadnych śladów jego istnienia. Rodzi się malarstwo to dopiero w w. XIX, rozwija się i w krótkim czasie zaszczytnie wypełnia sobą jedną z kart sztuki malarskiej, najnowszej. Norwegowie wchodzą do niej jako naród nie posiadający tradycyi artystycznych, z nieogładzo-nym zmysłem estetycznym, odruchowo, z siłą rodzimą, żywiołową, skutkiem tego produkcye ich dla oka wyrobionego na mistrzach dawnych wydać się muszą często niemal barbarzyńskie-mi, brutalnemi. Nie mieli jeszcze dość czasu na wysubtelnienie ideałów swoich, nie upiększali ich przeto, ukazywali je w tej formie, w której powstały w chwili ich poczęcia. Nie potrzebując zaś uwalniać się od krępujących często tradycyi dawnycli i nie zmuszeni do zwalczania żadnych zasad, prawem konieczności narzucanych przez kulturę już wyrobioną, które często tamują zarówno powstawanie rzeczy no

wych, jak i siłę icli rozwoju, przystąpili do natury z okiem niewyształcouem, lecz widzącem jasno i chwytającem to, co w niej jest przede-wszystkiem, mianowicie życie jej, prawdę i siłę. W młodem malarstwie Norwegów, rzec można, odbija się cała przeszłość ich istnienia, jako narodu zrosłego z naturą, krzepkiego w walce ze wzburzonemi falami wód północnych, opornie stawiającego czoło swoje surowości wichrów i zamieci, nasyłanych z bliskiego bieguna. W utworach ich niema panowania harmonii nad formą, ale jest harmonia duszy, spokój jej i siła w opanowywaniu natury, w czerpaniu z niej tego, co wziąć z niej można. Stosunek ten do natury kraju ojczystego ujawnia się w ich utworach, nietylko w sposobie wypowiadania jej samej, lecz i w umiłowaniu warunków bytu z nią związanych, z których malarze norwescy biorą motywy dla swojej twórczości. Skutkiem tego malarstwo ich w krótkim czasie stało się w calem znaczeniu słowa tego malarstwem, wyrażają-cem dobitnie właściwości zbiorowej duszy narodu. — Rzecz prosta, że wyniki te musiał poprzedzić okres nauki. Młodzi malarze n-y jeździli po nią do Dusseldorfu, Karlsruhe, Monachium i Paryża, szkół bowiem artystycznych, własnych Norwegia nie posiadała. Pierwsi więc malarze, są to uczniowie szkół obcych, którzy zaznaczają raczej dążenia swoje narodowe, niż je urzeczywistniają. Śród nich pierwszym, zasługującym na wymienienie, jest Jan Kry-sty an Dalii, (r. 1788 —1857). Zamieszkiwał stale w Dreźnie, zajmował się jednak gorliwie ruchem artystycznym w ojczyźnie, sami zaś Niemcy przyznają, iż w owym czasie zasad akademickich, on właśnie otwierał im oczy na prostotę i życie przyrody.—Wyznawcami tego kierunku i niejako uczniami Dahla byli Fearn-ley i Frich, którzy poświęcili się malowaniu okolic romantycznych, skalistych północy i uroczych dolin, starając się wydobyć całą prawdę ich rodzimego wyrazu. — Pierwszym malarzem obrazów figuralnych był Adolf Tidemand (r. 1814 — 76), który wraz ze swym przyjacielem Hansem G u de (*w r. 1825) rozpoczynają w malarstwie n-em t. z. okres diisseldorfski, obrazy ich bowiem wywierały ogromny wpływ na młodsze pokolenie malarzy n-ich. Z grupy tej należy wyszczególnić H. A. Cappelena (r. 1827—52), ucznia Gudego, V. Stoltenberg a Lerche (r. 1827 — 92), specyalistę od wnętrz klasztorów i kościołów, ożywianych sztafażem, Hansa Dahla, malarza idyli wiejskich, Karola Han sen a (* w r. 1814), osiadłego w Kopenhadze i malującego pod wpływem Vautier a (ob.) sceny rodzajowe, później sceny z życia rybaków, dalej N. Björnsona Mülle r a, M о r t e n a' M ü 11 e r a, Ludwika Mun-thego (r. 1841 —96), wybitnego pejzażystę o smaku francuskim, N o r m a n n a, P. M. A r b o (r. 1831—92), oraz Knuda Bergoliena, starającego się odtwarzać postaci z czasów wikin-

gów. Wszyscy ci malarze, biorąc ściśle, by- ny wieloma wyrobami tego przemysłu na wyli, jeśli tak rzecz można, bezrasowi. Kształ- stawie paryskiej z r. 1900.

к. в.

ceni na obczyźnie, często zamieszkując w niej lata długie, dawali raczej wyraz kierunkom tam panującym. Sztuka ich była norweska o tyle, że oni sami byli norwegami z pochodzenia i malowali motywy norweskie. W -szóstym lat dziesiątku wieku XIX zaprzestali jeździć do Diisseldorfu i Karlsruhe, gromadnie zaś nawiedzali Monachium, później zaś Paryż, zwabieni urokiem szkoły francuskiej, który zajaśniał na jednej z międzynarodowych wystaw w Monachium w ósmym lat dziesiątku.— Malarstwo N-e stało się prawdziwie norweskiem dopiero przed 30-u laty. Rozstrzygającym był tu powrót do kraju ojczystego i praca na jego gruncie. Akademia Sztuk Pięknych, założona w Chrystyanii w r. 1857, dawała możność kształcenia się na nim. Wkrótce też tężyzna narodu marynarzy i rybaków, rozmiłowanych w kraju swoim, w którym przeciwności i trudności, przez naturę nastręczane, przechodzą miarę przeciętną, odezwała się w utworach malarzy. Przesycają je powietrzem morskiem, zalewają falami „plainairu“ (ob.), odtwarzają rzeczywistość z prawdą dosadną, bez omówień i niedopowiadań. Na czele tej gromady stoją: Niels Gustaw Wenzel (* r. 1859) stoe, Jorgensen iKrystyanKrogh, dalej Eilif Peterssen (* r. 1852), Krystyan Skredsvig, odznaczający się ogromną subtelnością w pejzażu, pomimo brutalnej niemal siły w traktowaniu technicznem, Amandus Nilson (jeden obraz jego jest w galeryi Luksemburgu), (* r. 1833) jeden z najwybitniejszych pejzażystów, mniej wybitny Otto Finding (*r. 1842), malarz figur i krajobrazów; F r y t z Th aulo w (* r. 1847), uczeń szkoły francuskiej, znakomity pejzażysta, wprowadził do swej techniki subtelność francuską (jeden obraz jego znajduje się w galeryi Luksemburgu), Gerhard M un the, maluje krajobrazy wiosenne, pełne drzew kwitnących i zieloność, Dissen — krajobrazy dzikie ze skałami i wodospadami, Skramstad - widoki jesienne, G. Berg — motywy z najbardziej na północy położonych okolic, E. Karol Dirk maluje wybrzeża morskie i fjordy. — Liczba malarzy wymienionych bynajmniej nie jest wyczerpująca; nazwiska podane charakteryzują jedynie w zarysie ogólnym rozwój malarstwa N-o; w uzupełnieniu zaś dodać należy jeszcze nazwisko Edwarda Munch a (*r. 1863), przedstawiciela kierunku najnowszego t. zw. indywidualistycznego, artysty, który więcej jest może poetą w malarstwie, niż malarzem, następnie znakomitego akwafor-cisty Jana Nordhagena oraz wymienionego już raz Gerharda Munthe, który, wzorując się na dawnych wyrobach tkackich krajowych,

Norweskie morze, nazwa nadana przez geografa Mohna części oceanu Atlantyckiego pomiędzy Islandyą a Norwegią. Stanowi kotlinę głęboką, oddzieloną od reszty oceanu przez łańcuch wyniosłości podmorskich, ciągnący się od wysp Färöer do Islandyi. Najgłębsze miejsce morza N-a dochodzi do 3 405 metrów. Przez morze płynie Gulf Stream, który spotyka się tu z prądem zimnym, idącym od wyspy Jan Mayen. W miejscu spotkania, ciepłota idących po sobie warstw wody zmienia się od 1° do 5°.

Norweskie Towarzystwo misyjne (.Norsle Missions-Sels/cap), Towarzystwo w celu rozszerzania chrześciaństwa w krajach pogańskich; założone zostało w Stavanger w r. 1842; pracuje w kraju Zulów, w Natalu i na Madagaskarze; rozumie się, że krzewi luteranizm, będący wyznaniem w Norwegii przyjętem powszechnie. Na Madagaskarze liczy 18 stacyi; nawróciło tam 33 000 krajowców. Pierwszy misyonarz Towarzystwa, Schreunder, od roku 1866 biskup misyjny. Wystąpił w r. 1873 z Towarzystwa i rozpoczął pracę samodzielną misyonarską. — Por. „Missionsselskabets Fem-Kol- tiaars jubiläum“ (Havanger 1892).

Norwich, miasto i hrabstwo w Anglii wschodniej, przy zbiegu rzek spławnyoh Wensum i Yare, o 32 km. powyżej Yarmouthu, stacya węzłowa wielu dróg żelaznych. Dzielnice miasta, po brzegach rzek wyżej wymienionych rozłożone, połączone są dziesięcioma mostami, z których najstarszy jest „biskupi“, zbudowany w r. 1295. Na wzgórzu sztucznem pośrodku miasta wznosi się stary zamek normański z wieżą 21 m, wysoką; do r. 1887 w zamku tym mieściło się więzienie hrabstwa. Blisko zamku leży rynek, otoczony staremi domami, z ratuszem (Guildhall), zbudowanym w r. 1453, oraz balia św. Andrzeja, służąca obecnie zgromadzeniom publicznym; jest to nawa główna starego kościoła klasztornego. Kościołów liczy N. 34; najpiękniejsza jest katedra (rozpoczęta w r. 1096, ukończona w r. 1510), zbudowana po większej części w stylu normandzkim, z wieżą wysoką na 96 metrów i z krużgankami z wieku XV. Pałac biskupi, którego budowa rozpoczęta została w r. 1318, był w swoim czasie bardzo zniszczony przez Purytanów. Z innych gmachów publicznych zasługują jeszcze na wyróżnienie: szkoła łacińska, założona w r. 1325, muzeum miejskie z biblioteką pokaźną, seminaryum dla nauczycielek, szkoła lekarska, połączona ze szpitalem miejskim. W r. 1901 miasto liczyło 111 728 mieszkańców. — Przemysł w N. jest bardzo rozwinięty. Flamandzi, którzy tu byli osiedli za czasów królowej Elżbiety, za-nadał tkactwu chwili bieżącej kierunek nowy częli wyrób sukna na większą skalę; przybysze i w wysokim stopniu artystyczny, reprezentowa- późniejsi, Hugonoci francuscy, zaprowadzili prze-

S. G⁻

1884).

j. z.

Red.

jedwabny cli ksaimtu d s jeszcze jest w stanie kwitnącym (803 robotników w г. 1891); oprócz tego wytwarza N. znaczną ilość obuwia (6 384 robotników) i musztardy (na przedmieściu C arrow, niedawno do miasta przyłączonem'.— O 5 km. na południe od N. leży wieś Caistor na miejscu dawnej osady rzymskiej Venta I celi o r u m.—Por. J e s s o p p „Norwich“ (Londyn

ig r.

Norwich, miasto w Ameryce Północnej, stolica hrabstwa New London w stanie Connecticut, przy zbiegu rzek Yantic i Shentucket, które zlewają się w spławną Thames. Posiada akademię z pięknemi zbiorami, katedrę, trybunał, walcownię żelaza i kilkadziesiąt fabryk przedmiotów różnych. Mieszkańców liczy 16 156 (r. 1890). — Stary cmentarz Indyan w N. był od czasów niepamiętnych miejscem wiecznego spoczynku Mohikanów, których resztki, bardzo już z Europejczykami pomieszane, zamieszkują wieś Moh eg an, o 8 km. na południe od N.

Norwich, miasto w Ameryce Północnej, stolica hrabstwa Chenango w stanie New York, nad Chenango Rivier. Stacya węzłowa dróg żelaznych. Fabryki powozów, fortepianów, wyrobów kowalskich, garbarnie. Mieszkańców 5 212 (r. 1890).

Norwid Cypry an Kamil (f w r. 1883) Umysł niepospolity. Poeta, malarz, rysownik i rzeźbiarz. Wraz z bratem swoim, Ludwikiem (ob.), należał w Warszawie do kółka młodzieży, które około r. 1840 znane było pod nazwą „cyganeryi warszawskiej“ i grupowało się przy „Przeglądzie Warszawskim literatury, history i, statystyki i rozmaitości“, wydawanym od r. 1840 do 1841 przez Hipolita Skim-boro wieża i Jana Budziło wieża. W tym „Przeglądzie“ N. umieszczał sprawozdania literackie i drobne poezye. Niedługo potem opuścił Królestwo. Podróżował wiele; między in-neini zwiedził Grecyę i Włochy i osiadł ostatecznie na stałe w Paryżu, gdzie do końca życia przebywał. Prace N-a z dziedziny sztuk plastycznych są mało znane. Najwięcej jego rysunków znajduje się w Muzeum Czapskich w Krakowie. Tow. Zachęty Szt. Piękn. w Warszawie posiada rysunek N-a, wykonany pędzlem i tuszem (scena z Biblii). Wogóle w sztukach plastycznych N-owi więcej chodzi o charakter motywu, niż o stronę techniczną—dba raczej o wyraz duchowy, mniej o wykonanie. I jako artysta-plastyk, i jako poeta, był do ostatnich czasów zupełnie zapomniany; figurował tylko w luźnych notatkach historyczno-literackich, jako poeta „egzaltowany“ lub „mętny“. Z zapomnienia wydobył go Miriam (Zenon Przesmycki) w „Chimerze“, gdzie wydrukował szereg nieznanych utworów literackich N-a i zwrócił uwagę na jego rysunki w reprodukcyach umiejętnych (utwory: „Ad Leones“, „List do Walentego Pomiana Z.“, „Milczenie“, „Tajemnica lorda Singelworth“, „Ostatnia z bajek“, „Le musicien inutile“ (akwaforta). Że N. przeszedł na razie niepostrzeżony, właściwie zaś—nieuznany, zrozumieć łatwo: dla pokolenia współczesnego, zarówno jak i dla późniejszych, utwory jego były pełne „zagadkowych myśli i niezrozumiałych uniesień“. Przyczyna ta sama, dla której i Słowacki był niedoceniony. N. jest mistykiem i bardzo głębokim symboli-stą. Starał się sięgać do źródła rzeczy i zjawisk i wcielać je w formę jak najściślej odpowiadającą ich treści bezwzględnej, duchowej. Stąd pochodzi, że kompozycya jego na tle czasu odbija niezwykłą oryginalnością, wyraz zaś kompozycyi —forma, odznacza się wyszukaniem rządkiem i dziś w sztuce naszej. Wszystko, co jest pospolite, przeciętne, banalne, wszystko, na czem „rzeczywistość“ wycisnęła swe piętno, jest dla N. wstrętne. Utwory jego, to kraj marzeń i idei; krainę tę poeta opuszcza niechętnie i rzadko, chyba po to, aby z ironią subtelną, z wykwintnym uśmiechem artysty napiętnować brudną i szarą rzeczywistość życia codziennego. Z czasów ubiegłych N. miłuje szczególnie starożytną Helladę, gdzie umysł jego znajduje wypoczynek i roskosz wrażeń sztuki czystej i nieśmiertelnej. Dzięki nowym prądom w literaturze, pogłębiającym jej treść i wskazującym sztuce wysokie cele, N. stał się poetą na czasie i wśród pokolenia młodego od paru lat zyskał szczere uznanie.—Wybór poezyi N-a wyszedł w Lipsku w r. 1863. Osobno ogłoszone były drukiem: „Pieśni społeczne cztery“ (Poznań 1849); „O sztuce dla Polaków“ (Paryż 1858); „Promethidion, rzecz o dwu dyalogach z epilogami“ (Paryż 1851); „Autodafé“ (komedya) i „Szczęsna“ (powieść, Petersburg 1859); „Zwoion, monologia“ (Paryż 1851); „Wigilia“, legenda, „O Juljuszu Słowackim“ (Paryż 1861). Nadto wydał N. poemat p. n. „Quidam“ (1859), utwór dramatyczny „Krakusem.—Por. Al. Zdanowicz: „Rys dziejów literatury polskiej“ (tom III); Piotr Chmielowski „Histo-rya literatury polskiej“ (t. V) i roczniki „Chimery“.

Norwid Ludwik (f w r. 1882), brat młodszy Cypryana (ob.), pisarz i rysownik dosyć zdolny; prace swe poetyczne ogłaszał w różnych dziennikach i tygodnikach warszawskich. Część utworów jego, przedtem nie drukowanych, ogłosił Z. Przesmycki w wydawanej przez siebie „Chimerze“.

Norwood. 1) Przedmieście południowa Londynu, z cmentarzem obszernym, szpitalem żydowskim , klasztorem i szkołą dla ubogich ; mieszkańców 25 657 (r. 1891). Krzyżuje się tu wiele dróg żelaznych. — 2) Miasto w Ameryce Północnej, w stanie Massachusetts; fabry-kacya żelaza, linoleum i papieru; mieszkańców 3 733 (r. 1890).

Norwood R y s z ar d (połowa pierwsza w. XVII), matematyk angielski, początkowo prawdopodo-

S. D

bnie żeglarz, następnie profesor matematyki i nautyki, ogłosił „Trygonometryę“ („The epitome and doctrine of triangles“ Londyn 1636), w 3-ch częściach), której część druga p. n. „The See-mans Practice“ zawiera wyniki dokonanego przez niego w latach 1633 — 1636 pomiaru południka pomiędzy Londynem i Yorkiem.

Noryckie Alpy, po łacinie Alpes Noricae, część Alp wschodnich, wznoszących się w dawnej prowincyi rzymskiej Nor i kum (ob.); szczyty najwyższe: Phlygadia (dziś Flitsch) i Tuli urn (dziś Terglou).—Por. Alpy.

Noryka, ob. Norikum.

Norylskie jeziora, grupa jezior na Syberyi, w gub. Jenisejskiej, kraju Turuchańskim, na wschód od rz. Jeniseju. Jest ich pięć. Najdalej na południe leży Niekoma (85 wiorst dług., 2 w. szer.), połączone długim na wiorst 20 strumieniem z jeziorem Da wy do wem (40 w. dług., 2 — 3 szer.). Dawydowo połączone jest przez rzekę S j a ń (15 w.) z jeziorem Bystrym (80 w. obwodu). Wody tego spływają do jeziora Ma tuszki na (70 w. dług., 1V₂ — 2x/₂ szer.) i jeziora Keto (70 w. dług. 2 — 8 w. szer.). Woda w tych jeziorach jest słodka i przezroczysta. Brzegi mają górzyste, głębokość ich dochodzi do 30 sążni. We wszystkich znajdują się w wielkiej obfitości ryby.

Norymberga, (po niemiecku Nürnberg), miasto w Niemczech, w regencyi Frankonii Środkowej, w królestwie Bawarskim; leży na równinie żyznej, nad rzeką Pegnitz, która dzieli N-ę na dwie części, prawie równe (Sebalder Seite i Lorentzer Seite). Rzeka tworzy w obrębie miasta cztery wyspy (największa Schütt); 10 mostów łączy brzegi przeciwne. Z mostów tych zasługuje na wyróżnienie t. zw. Fleischbrücke z jednego łuku o rozpiętości 32 m. Miasto otoczone jest szerokiemi rowami i podwójne-mi murami z 10 bramami, wieloma wieżami i basztami* Przed czasem niedawnym zburzono w kilku miejscach mury i zasypano rowy. —Obwód starego miasta wynosi 5 km.; w r. 1898 z miastem połączono przedmieścia, zajmujące przeszło 4 tysiące hektarów, a liczące 33 448 mieszk. Obecnie N. zajmuje 5525 hektarów i ma 261.081 mieszk. (r. 1900).—В udo w le. N. obfituje w piękne, stare gmachy, a zwłaszcza kościoły. Wymienimy tu najważniejsze. Kościół ś w. W a w r z y ń c a w stylu gotyckim (rok 1274 — 1477), od niedawna odnowiony gruntownie, z dwiema wieżami po 77 metrów i pięknym frontem, ozdobionym posągami. Z dzieł sztuki zawiera słynne cy bor y um (Saler ciment häuschen) Adama Kr aft a, piramidę gotycką na 19 metrów wysoką z wyobrażeniem Męki Pańskiej, Pozdrowienie Anielskie Wita Stwosza, kilka ołtarzy z cennemi malowidłami, piękne okna kolorowe i w. in.—Kościół św. Sebalda, jest jednym z najpiękniejszych pomników architektury gotyckiej w Niemczech. Część kościoła pochodzi z wieku XIII; ukończono go w r. 1377, wieże w r. 1483. W kościele stoi wysoki na 5 m. nagrobek św. S e-balda, patrona N-i, dzieło P. Vischera (skończone w r. 1519) z posągami 12 apostołów i wielu ojców kościoła; znajduje się też tam grób Sehr ey er a, arcydzieło Ad. Kr a ft a, i płaskorzeźba tegoż mistrza, przedstawiająca Sąd ostateczny.—Kościół Panny Maryi w stylu gotyckim (r. 1355 — 61), posiada wspaniały fronton z pięknemi rzeźbami, piękne okna kolorowe, obrazy Wolgemuta i in., kunsztowny zegar, zbudowany w r. 1509 przez Jerzego Heus-sa. Kościół św. Idziego w stylu włoskim (r. 1711—18), z dziełami van Dy ска, Vischera i in. Kościół św. Ducha (r. 1333 — 41), w którym się od r. 1424 przechowywały klejnoty cesarskie, przewiezione w r. 1806 do Wiednia. Piękne i okazałe są też nowe kościoły św. Elżbiety i Chrystusa. Z gmachów świeckich zasługuje na wyróżnienie prze-dewszystkiem stary zamek cesarski, doprowadzony do postaci obecnej za Fryderyka Rudobrodego. Na zamku jest kilka ciekawych wież: okrągła Vestnerturm (najwyższy punkt N-i), czworokątna Heidenturm z dwiema leżącemi nad sobą kaplicami i wieża pięciokątna, najstarszy zabytek budownictwa w mieście. W r. 1856 ukończono na zamku pokoje rodziny królewskiej, ozdobione rzeźbami Wita Stwosza, obrazami L. Cranach a, Burgkmaiera, H. Sc häuffelin a i in. Ratusz zbudowany został w latach 1616—22 w stylu włoskim; największa sala ratuszowa ozdobiona jest freskami podług szkiców A. Dürera, oknami kolorowemi Hirschvogel a; na dziedzińcu znajduje się piękna studnia bronzowa O. Lab en wolf a (r. 1557). Z pozostałych gmachów publicznych zasługują na wyróżnienie: teatr ir. 1827—33), wielkie szpitale św. Ducha i miejski, gmach muzeum, gmach sądu na Fünferplatz i in.—Większość domów w śródmieściu ma wygląd średniowieczny; na wyróżnienie zasługują: dom Nas-sauski z pomnikiem króla Adolfa Nassau-s к i e g o, A1 b r e c h t a D ii r e r a, t. zw. dom P i-łata, Hansa Sachsa, Pellera, Peters e-na, plebania św. Sebalda i w. in. — N. posiada wiele okazałych studzien publicznych, m. in. t. zw. „piękną studnię“ (Schöne . Brunnen) na rynku, ozdobioną wieloma figurami (r. 1385 — 96), śpiżową studnię P. Laben wolf a, t. zw. „Gänsemännchen“, za kościołem Panny Maryi; studnię „cnoty“ przy kościele św. W a-wrzy ń c a, z posągiem sprawiedliwości.—Z pomników zasługują na wyróżnienie: Albrechta Dürera, Hansa Sachsa, Melanchthona, G r ü b e 1 a, Marcina Behaima. Pomiędzy domem P i ł a t a a cmentarzem św. Jana wznosi się siedm stacyi Męki Pańskiej z płaskorzeźbami Ad. Krafta. Cmentarz św. Jana zawiera groby Albrechta Dürera, Wita Stwosza, S a n d r a r t a, Wilibalda P i r к h e i m e-ra, Łazarza Spengler a, poety ludowego

ig. r.

W. II.

G r ii b e 1 a, L. A. Feuerbacha, Anzelma Feuerbacha, A. Es sen w ein a i in.; na cmentarzu św. Rocha jest grób Piotra Vise her a. — Przemysł N-i od wieków stoi na wysokim stopniu rozwoju. Znane pod nazwą „towarów norymberskich“ zabawki, towary łokciowe, mosiężne i t. p. rozchodzą się po całym świecie. Główne gałęzie przemysłu pod wzglęgem zajętych w nich robotników przedstawiają się jak następuje (rok 1895): budowa maszyn: 2 326 robotników, fabryki szczotek i pendzli, 1 624 robotników; farb i ołówków, 1 567 (m. in. słynna fabryka J. Fabera, założona w r. 1761); drukarstwo i litografia, 1417; pozłotnictwo, 1079; budowa narzędzi matematycznych i fizycznych, 1 001; elektrotechnika, 767; piwowarstwo, 585; wyrób zabawek z drzewa i rogu, 345; zabawek metalowych, 309 robotników.—Handel rozciąga się przeważnie na wyroby przemysłu miejscowego, oprócz tego zaś na towary kolonialne (przywóz z Niderlandów), chmiel (wywóz do Ameryki), zboże i mąkę, naftę, marki pocztowe. W przedsiębiorstwach handlowych pracuje 7 158 ludzi.—N. połączona jest drogami żelaznemi: z Fürthem (najstarsza droga w Niemczech), Monachium, Che-bem, Passau, Würzburgiem; leży nad kanałem, łączącym Men z Dunajem, którędy przechodzi przez N-ę około tysiąca statków rocznie. — Zakłady naukowe. W N. znajdują się 2 gim-nazya, szkoła realna, handlowa, znana szkoła sztuki stosowanej, szkoła rolnicza i muzyczna; instytut głuchoniemych i ociemniałych.—N. bogata jest w muzea i zbiory; znajdują się tu: Muzeum narodowe germańskie (założone w r. 1852 przez barona von Aufsess); Bawarskie muzeum rzemiosł z bogatym zbiorem wzorów (założone w r. 1871), biblioteka miejska w dawnym klasztorze Dominikanów, galerya obrazów miejska z wieloma malowidłami szkoły staroniemieckiej. Stowarzyszenie imienia Dürer a urządza stałe wystawy obrazów. Z innych stowarzyszeń najważniejsze są: Pegnitzkie (popierania przemysłu i oświaty), Towarzystwo histo-ryi naturalnej i badaczów dziejów miasta.— Wzdłuż wałów miejskich ciągną się aleje cieniste i ogrody. Najliczniej odwiedzanemi ogrodami publicznemi są: park miejski, ogród Rosenau, parki Waldlust i Hummelstein.—Dzieje. W dokummentach N. wspomniana jest po raz pierwszy w r. 1050, już jednak w r. 1062 nazywają ją miastem. Henryk 111 nadał jej prawo urządzania targów, pobierania ceł i bicia monety. W r. 1127 cesarz Lotaryusz zdobył miasto i dał je Henrykowi Pysznemu; Konrad III je odebrał. Fryderyk II w r. 1219 nadał N-dze przywileje miasta Rzeszy (Reichsstadt). Odtąd miasto rosło szybko w znaczenie i dostatki i wkrótce stało się jednym z najważniejszych punktów handlowych w Europie, pośredniczących pomiędzy Włochami a krajami północnemi. Ludność N-i wynosiła

jednak w wieku XV tylko 20 000 mieszkańców, na początku zaś wieku XVII 40 000. —Odkrycie nowej drogi morskiej do Indyj podkopywać zaczęło znaczenie handlowe N-i. — Od r. 1073 do końca wieku XVI zbierały się niejednokrotnie w N-e sejmy Rzeszy; na sejmie w r. 1355 tu wydana była Bulla złota (ob.).—W r. 1427 miasto kupiło od burgrabi Fryderyka VI zamek z wszystkiemi przynależytościami. Kupno to stało się powodem wielu nieporozumień i walk z margrabiami Brandenbursko - Ansbachskiemi. Podczas wojny sukcesyjnej Bawarskiej (roku 1503 — 1507) pozyskała N. znaczne włości w Pa-latynacie Górnym.—Reformacya wprowadzona została do N-i w r. 1524. Dnia 23 lipca roku 1532 zawarli tu pokój protestanci z katolikami; d. 10 czerwcu r. 1538 zawiązał się związek Norymberski pomiędzy Karolem V i stanami katolickiemi przeciwko protestantom. Podczas wojny Szmalkaldzkiej (ob.) N. zachowywała się neutralnie. W r. 1609 przystąpiła do unii protestanckiej.—Podczs wojny Trzydziestoletniej N. oddała się w r. 1631 pod opiekę Gustawa Adolfa, który ją też obronił przed Tillym i W allen steinern. Po nieszczęśliwej dla Szwedów bitwie pod Nördlingen (ob.) musiało się miasto upokorzyć przed cesarzem. —Wskutek wojen rewolucyjnych francuskich N. tak podupadła, że w r. 1796 oddawała się dobrowolnie w poddaństwo królowi Pruskiemu, który jej jednak przyjąć nie chciał. W roku 1806 przyłączona została do Bawaryi. Posiadłości jej wynosiły wtedy 23 mile kw. i liczyły 80 000 mieszkańców, miała jednak 8 milionów guldenów długów.—N. jest miejscem urodzenia lub zamieszkania wielu mężów słynnych, jak Mar-c i n B e h a i ni, A b r e c h t Dürer, WitStwosz, E o b a u Hesse, Melchior P f i t z i n g, Joachim Sandrart, Wilibald P i г к h e i m e r, Hans Sachs, Ad. Kraft, Piotr Vis cher,

J. Gr üb el i in.—W N-e dokonano wielu ważnych wynalazków, jak nprz. zegarków kieszonkowych, wiatrówek, klarnetu, mosiądzu, globu-su, pedału i in.—Por. „Nürnbergische Chroniken“ (wyd. Hegel, Lipsk 1862 — 74, tomy 1 — 5); Soden „Kriegs-und Sittengeschichte der Reichsstadt Nürnberg“ (Erlangen 1860); Priem „Illustrierte Geschichte der Stadt Nürnberg“ (Norymberga 1895); Roth „Geschichte des Nürnberger Handels“ (Lipsk); (Lotter „Grossindustrie und Grosshandel von Nürnberg - Fürth und Umgebung“ (Norymberga 1894).

Norymberski lejek, jest to przyrząd do słuchania dla ciężko głuchych, a także określenie żartobliwe metody nauczania, która nie wymaga żadnego współdziałania umysłowego ucznia. Określenie to powstało z powodu książki Harsdorf er a, napisanej w r. 1647 p. n. „Poetyczny lejek, za którego pomocą wlewa się w 6-u godzinach niemiecką sztukę rymowania, bez pomocy łacińskiego języka“.

Noryt, skała należąca do rodziny skał gu-

J K-icz.

browych składająca się z labradoru i piroksenu rombowego z niewielkiemi ilościami biotytu, amfibolu; stosownie do tego czy oliwili jest, czy go niema, odróżniamy noryty o 1 i w i n o w e lub bezoliwinowe. Skały to zwykle bardzo spoiste, mocne, pięknego pozoru. Znane przeważnie na półwyspie Skandynawskim, występują też na Wołyniu w okolicach Owrucza i Żytomierza, (ob. Gabro).

Noryń, rzeka na Wołyniu, lewy dopływ Uszy. Bierze początek w moczarach powiatu Owruckiego, w okolicach Listwina, płynie w kierunku południowo-wschodnim, koło miast No-ryńska i Owrucza i pod Krystynówką wpada do Uszy. Długość N. wynosi około 100 wiorst. N. płynie korytem płytkiem i co wiosna silnie rozlewa. Ryb poławia się w nim znaczna ilość, Nad brzegami N-a znaleziono sporo zabytków z czasów przedhistorycznych.

Noryńsk (Norzyńsk), miasteczko w gub. Wołyńskiej, powiecie Owruckim, nad rzeką No-ryniem, o 12Y₂ wiorst od Owrucza. Mieszkańców liczy 1 405, w V₃ prawosławnych w ²/₃ żydów. Cerkiew, 2 młyny, gorzelnia, browar, kilka garbarni; 5 jarmarków rocznie, dosyć licznie odwiedzanych; sprzedają tu dużo grzybów suszonych. W okolicach N-a wiele jest rudy żelaznej i różnych kwarcytów, łatwych do polerowania i obrabiania.—N. jest osadą bardzo dawną. W wieku XVII należał do Nie miry-c z ó w (ob.), z których Stefan i J e r z у byli gorliwymi krzewicielami socynianizmu na Rusi. Podczas wojen kozackich N. był nieraz widownią walki i dużo ucierpiał.

Norzyca czyli Odgniecenie kłębu, łac. Talpa, franc. Mal de garrot, niem. Widerrist-drücke (weter.). N. zdarza się u koni, szczególnie silnie pocących się, chorych na influenzę, tyfus, oraz wyczerpanych fizycznie, u których, wskutek zwyrodnienia tłuszczowego i złego odżywiania, tkanki są wiotkie i na wszelkie obrażenia nadzwyczaj czułe, przyczem kłąb wysoki, chudy, przy chodach konia chwiejnych, bardziej do tej choroby je usposabia. N-cę wywołują: źle dostosowana, twarda albo też podarta uprząż lub siodło, zbytnie obciążenie kłębu, jak również nieumiejętna jazda konna. Od tarcia ruchomej, źle przytwierdzonej uprzęży, występuje odgniecenie powierzchowne kłębu. Miejsce obtarte staje się wilgotne, gorące i częstokroć lekko krwawi.. Przy sil niej szem obtarciu obrażenie skóry staje się poważniejsze, a nawet dochodzi do przedziurawienia tejże. Na drugi dzień tkanki obrażone przesiąkają wypocinami, a na trzeci występuje zapalenie ropne skóry. Przy ucisku dłuższym szczelnie przylegającej uprzęży lub siodła, uszkodzone i odgniecione też bywają tkanki podskórne. Dopływ krwi do tkanek bywa utrudniony, czasami zatamowany, wskutek czego występują wypociny, wybroczyny, a niekiedy zgorzel tkanki. Po usunięciu przedmiotu uciskającego, wysięk wewnątrz i pomiędzy włóknami powiększa się i wkrótce obrażone miejsce obrzmiewa, staje się bolesnem, gorącem. W obu formach odgniecenia, powierzchownego i głębokiego, gdy przyczyna działa dalej, wysięki w częściach obrażonych powiększają się coraz bardziej i przy dostępie drobnoustrojów ropnych powstaje ropa. Ropa, wypełniając przestrzenie międzytkankowe, coraz nowe tworzy kanały, czyli przetoki. W następstwie niekiedy występuje zapalenie naczyń i gruczołów chłonnych, róża, zapalenie wyrostków ościstych kręgów, przedziurawienie przez ropę jamy płucnej, zakażenie ropne, a nawet tężec. Odgniecenie powierzchowne i świeże łatwo bywa usuwane, odgniecenie głębokie, zastarzałe, z przetokami (Norzyca właściwa) usuwa się trudno, niekiedy bywa nieuleczalne.—Leczenie N-y. Najpierw należy usunąć działającą przyczynę, zdjąć uprząż lub siodło i konia do roboty nie używać. W razie niemożliwości pozostawienia konia w spokoju (np. na wojnie) należy za pomocą podkładów lub poduszek uprząż lub siodło tak dostosować, aby miejsce obrażone nadal drażnione nie było. Po zdjęciu uprzęży lub siodła odgniecenie gorące zdezynfekować, a następnie niezbyt silnie oziębiać za pomocą pęcherza z lodem lnb gliny z wodą i octem. Dalsze, częstokroć bardzo zawikłane, leczenie N-y poruczyć należy weterynarzowi (por. Odsednienie). Literatura. H. Ko tłu baj „Weterynary a gospodarska" (Warszawa 1896); I. Cadiot et I. Almy „Traité de Thérapeutique chirurgicale des animaux“ (Paryż 1889); J. Bayer u. E. Fröner „Handbuch der Thierärztlichen Chirurgie“. (Wiedeń 1900).

Nos ludzki jest narządem powonienia, będąc równocześnie początkiem dróg oddechowych. Położony jest poniżej czoła, nad ustami, ponad któremi sterczy czubek jego i pomiędzy obu policzkami, zajmuje więc środek twarzy, której jest częścią najbardziej na zewnątrz wystającą. Czubek jego wszakże prawie nigdy nie znajduje się dokładnie na linii środkowej twarzy, lecz zwykł zbaczać nieco od niej, najczęściej na lewo. N. w zarysie ogólnym posiada wygląd ostrosłupa o podstawie trójkątnej; składa się z kości, chrząstek, kilku mięśni i skóry. Podwaliną jego są dwie kości nosowe, wydłużone, płaskie, zrastające się z sobą wzajemnie w linii środkowej, u góry łączące się z czołem, po bokach z wyrostkami noso-weini szczęk górnych. Na tej podstawie kostnej, nieruchomej zupełnie, tworzącej sklepienie, będące częścią górną grzbietu i boków nosa, wznosi się część chrzęstna N-a, sprężysta i do pewnego stopnia ruchoma. Część ta nie jest bynajmniej jednolita, lecz składa się z chrząstek kilku, spojonych wzajemnie ze sobą, a tworzących wewnątrz przegrodę nozdrzy {Septum narium), na zewnątrz zaś ich skrzydła {alae nasi), będące częścią N-a najruchliwszą, jego czubek {apex) i część dolną grzbietu i bo-

ków. — Zrąb ten kostny i chrzęstny pokrywa kształtów N-a, a Rzymianie rozróżniali: Na-powięź (fascia), na niej leży kilka mięśni, słu- sus simus (N. grubopłaski) ; j\r. abicularis żących głównie do poruszania skrzydeł N-a.

(N. ptasi, kończysty); N. aduncus (N. garbaty, orli albo krogulczy); N. incurvas (N. siodłaty, wklęsły) i N. nasicornis (N. zadarty), a z odmian tych starali się wyciągać wnioski pewne o usposobieniu właścicieli N-ów tych; wszakże dopiero fizyognomonika (ob.) nowsza, która wybujała najbardziej pod koniec w. XVIII, wykształciła znaczenie symboliczne N-a.—Nie możemy tu oczywiście wdać się w szczegóły drobiazgowe, sprawy tej dotyczące, tembardziej, że raczej opiera się na wymysłach mniej lub więcej dowolnych, niż na danych ścisłych, przez naukę dostarczonych. Pospolicie mniemają ludzie, że N-y spiczaste towarzyszyć zwykły usposobieniu gniewliwemu i kłótliwemu;—długie i cienkie, lekkomyślności; — drobne, zniewieściałości i niestałości; — przypłaszczone, ograniczoności i łatwowierności;—garbate (orle), śmiałości i odwadze;—zadarte, zmysłowości;—grube u czubka, gnuśności; — grube jako całość, prostactwu i t. d. Może być, iż bywa tak rzeczywiście czasami, ale bynajmniej ani zawsze, ani nawet przeważnie. Kogoby rzecz ta mogła zająć, znajdzie szegółów niemało w 3 dziełach następujących: Leuchs „Von der Schönheit des menschlichen Körpers“ (Norymberga 1837, wyd.'3-e); C. G. Car us „Symbolik der menschl. Gestalt“ (Lipsk 1858, wyd. 2-e) i Reinhold „Die Nase in ihrer physiognomischen Bedeutung“ (Karlsruhe 1895). — Nozdrza u rasy białej, czyli kaukaskiej, zwrócone ku dołowi, są wydłużone od przodu ku tyłowi, gdzie są zawsze szersze niż z przodu; u rasy żółtej (mongolskiej) bywają niemal zupełnie okrągłe i, z powodu przeważającej zadartośei N-a, zwykle nieco ku przodowi zwrócone; u rasy czarnej zazwyczaj są wydłużone w kierunku poprzecznym. Nozdrza łączą wnętrze N-a ze światem zewnętrznym, dając powietrzu przystęp wolny do płuc, a zapachom do części górnej jamy nosowej. —Jama N-a wysłana, jak już powiedziano, całkowicie błoną śluzową, podzielona jest od przodu ku tyłowi za porno :ą przëgrody, po części kostnej (u góry), po części chrzęstnej (u dołu), na dwie połowy boczne, nigdy prawie nie równe zupełnie, ponieważ przegroda tylko wyjątkowo zbliża się do kierunkur prostopadłego, od którego zbaczać zwykła. Przegroda sama jest ścianą gładką i płaską, na ścianach zaś N-a bocznych, jej przeciwległych, istnieją po 3 wzniesienia podłużne, będące blaszkami kostnemi, zagiętemi, nazywanemi małżowinami N-a (conchae nasi). Znajdujące się pomiędzy niemi przewody nosowe, posiadają połączenia z jamami kości sąsiadujących. (Stosunki te będą objaśnione szczegółowo pod wyrazem Powonienie — por. też Nos zwie zęcy). — Błona śluzowa pokrywająca wszędue wnętrze N-a, jest czerwona, unaczyniona bogato, stąd też łatwo krwawiąca

Całość tę pokrywa skóra, będąca ciągiem dalszym skóry twarzy, przylegająca szczelnie do kości i chrząstek, nie posiadająca pod sobą nigdy tkanki tłuszczowej, przy tern cienka, ale ścisła i mocna. W nozdrzach przechodzi w błonę śluzową, wyściełającą wnętrze nosa. Powierzchnia jej jest bardzo bogata w drobne gruczołki łojowe, zwłaszcza na skrzydłach nozdrzy i w bruzdach, oddzielających je od policzków. W miejscach, gdzie przechodzi w błonę śluzową, t. j. w nozdrzach samych, u ludzi starszych, szczególnie u mężczyzn, wyrastają z niej włosy twarde i krótkie (vïbrissae), nieraz na zewnątrz wystające.— Postać N-a, nie-tylko u różnych ras rodu ludzkiego, ale nawet u osobników należących do tego samego szczepu, podlega odmianom niezliczonym. Do ostateczności krańcowych należą tu: t. zw. N. grecki, widywany częściej znacznie na twarzach posągów starożytnych, lub naśladujących je późniejszych, niż na obliczach ludzi żywych, gdzie jest tylko zjawiskiem wyjątkowem, i N. kał muc ki, właściwy plemionom mongolskim.

Grzbiet pierwszego z nich, prosty zupełnie, jest ciągiem dalszym płaszczyzny czoła, nie oddzielony od niej wklęśnięciem żadnem, drugi zaś od czoła wdół jest zaklęsły, mało wydatny, a wystający właściwie tylko na końcu, zwykle w górę zadartym, mającym nozdrza mniej lub więcej ku przodowi zwrócone. Między temi dwiema postaciami mieści się nieskończona liczba odmian wyglądu N-a, o nich tu wszakże mówić nam niepodobna.—Antropologowie zwrócili uwagę na stosunek dostrzegany między wysokością i szerokością N-a i nazwawszy go wskaźnikiem nosa (fr. indice nasal cépha-lométriqué), starali się oprzeć na nim różnice znamienne rozmaitych ras ludzkich. Na zasadzie tej podzielić można ród ludzki: 1) na w ą -skonosych ( Leptorrhini ) ze wskaźnikiem nosowym małym, to jest mających nosy stosunkowo wysokie i wąskie; do rzędu tego należą N-y proste lub zagięte Keltów, Kime-ryjczyków, A ryj czy ków i Se mit ów;

2)    na średnionosych (mesorrhini), więc o wskaźniku średnim, o nosach albo niskich i wąskich, jakie widzimy u rasy żółtej, t. j. u Eskimó w, Chińczyków, Japończy-к ó w, Malajów, Mongołów wszelkich, albo też wystających wprawdzie, ale szerokich, jak u A m erykanów czerwonoskórycli; nakoniec

3)    na płaskonosych (piatyrrJdni) mających nosy płaskie, bardzo szerokie, więc i wskaźnik wielki. N-y takie spotykamy u ludzi czarnych, z tych zaś wskaźnik N-a największy posiadają Austral czy cy i Melanezyjczycy, obdarzeni nosami szerokiemi, płaskiemi, bardzo grubeini, o nozdrzach ogromnych i rozdętych. — Już w Starożytności zwracano uwagę na rozmaitość

29

Encykl. Powsz. Ilustr. Ser II. Zesz 20b T. III

l)r. J. P.

nadto posiada mnóstwo gruczołków śluzowych utrzymujących ją wciąż w stanie wilgotnym, a gdy dotknięta jest nieżytem (ob.), wydzielających obficie śluz ropiasty. Błona ta jest także wyposażona w nerwy liczne, czem się tłó-maezy wielka jej drażliwość na bodźce wszelkie. — Zmysł powonienia (ob.) umiejscowiony jest na części górnej przegrody i na 2 małżowinach górnych strony każdej, gdyż tam tylko znajdują się rozgałęzienia nerwu węchowego (regio olfactoria). Część dolna, większa, jainy nosowej (regio respiratoria) służy wyłącznie tylko, jako droga dla powietrza, przedostającego się tędy z zewnątrz do płuc. Ta część jamy nosowej posiada oprócz otworów zewnętrznych, czyli nozdrzy właściwych, nadto jeszcze dwa otwory wewnętrzne, ze strony każdej po jednym, otwierające się do jamy gardzielowej, zwane nozdrzami wewnętrznemi(choanae narium), za ich pośrednictwem powietrze wdychane dostaję się przez gardziel do krtani, a stamtąd do płuc dopiero. Przebywając drogę tak długą, pozbywa się kurzu, osiadającego na błonie śluzowej, wilgotnej, a zarazem ogrzewa się i otrzymuje nieco pary wodnej. — (por. Oddychanie i Powonienie). — Choroby Nosa. N. podlega cierpieniom różnym, które tu tylko pobieżnie wyliczamy. Najpospolitszym cierpieniem jego jest nieżyt (ob.), trapiący zwłaszcza mieszkańców miast większych, jako zmuszonych oddychać powietrzem zanieczyszczonem kurzem, zawierającym drobnoustroje różne. — Skóra nosa bywa często bardzo siedzibą krost i czyraków (ob.), szczególnie bolesnych, jeżeli się usadowią w nozdrzach lub na przegrodzie nosowej. — Nozdrza też stosunkowo często bywają nawiedzane przez wyprysk (ob.), bardzo uparty i w miejscu tym wielce dolegliwy. —Najgorszym nieprzyjacielem N-a zewnętrznego jest wilk (ob.), po łac. lupus, niszczący go nieraz zupełnie, do tego stopnia, że jako ślad po nim jedyny pozostają blizny i dwa otwory. Zniszczenia podobne bywają też nieraz następstwem trądu (ob.) chociaż daleko rzadziej.—Róża (ób.) często także opada N., a ponieważ skóra jego przystaje bardzo szczelnie do kości i chrząstek, więc gdy opuchnie wtedy, wywołuje ból bardzo dotkliwy. — Skóra N-a może też być dotknięta owrzodzeniami i wysypkami różnorodne-mi, oraz przerostem (ob.), nadającym nieraz N-wi wygląd iście potworny. — Jako część twarzy najbardziej na zewnątrz wysunięta, N. podlega częstokroć stłuczeniom, zranieniom i złamaniom kości swych, okaleczenia takie pozostawiają zwykle po sobie ślady niezatarte, szpecące, gdyż nic tak nie zmienia twarzy, jak uszkodzenia N-a.—Do cierpień błony śluzowej N-a należą dość częste u kleje, czyli polipy (ob.), które, gdy dorosną rozmiarów pokaźniejszych, zapchać mogą zupełnie przewody nosowe, a wtedy niedrożność tę usunąć może jedynie ręka chirurga. Oprócz tego błona wy-

mieniona stać się też może pastwą nowotworów innych, jak raków, m i ę s а к ó w i t. p. wobec których i chirurgia zazwyczaj bywa bezsilna.— Często, zwłaszcza u dzieci, dostają się do jamy nosowej najrozmaitsze ciała obce, których wydobycie, o ile można wczesne, zawsze jest konieczne. — W krajach gorących rozmnażają się też nieraz w jamach N-a, a z nich dostają się i do sąsiednich, pasożyty mogące stać się powodem śmierci.—Przymiot (ob.) niszczy wcale nie rzadko kości N-а, co następnie wywołuje zapadnięcie się grzbietu jego w części górnej. — Utratę nosa zupełną lub częściową naprawić może w wielu razach chirurg (por. Rynoplastyka i Chirurgia plastycz-n a), kalectwo to zakryć też można za pomocą nosa sztucznego, którego wszakże nigdy tak przystosować nie udaje się, żeby nadstawienie od razu nie było widoczne.

Nos zwierzęcy. N-em pospolicie nazywamy tę część narządu zmysłu węchowego, która naukowo odpowiada tylko N-owi zewnętrznemu kręgowców wyższych, t. j. częściom miękkim wraz z ich podstawą albo zrębem chrząstkowo-kostnym, czyli dwu przewodom (jamom dolnym) nosowym, przedzielonym przegrodą chrząstkowo-kostną. Jednakowoż nazwa ta, (przeważnie właściwa tylko człowiekowi i wyższym z kręgowców) przeniesiona została i na inne ustroje zwierzęce, przez analogię narządów do jednakowych czynności fizyologicznych służących a N. stanowiących.—Artykuł niniejszy ma na celu podać tylko anatomo-porównawczą budowę narządu zmysłu węchu, zaś budowa histologiczna, jakoteż fizyologia narządów węchu będzie opisana w artykule Powonienie (ob.).—Zamiast miana N. w dalszym ciągu będziemy tu używali nazwy narządy węchowe. Otóż narządy te w świecie zwierzęcym występują po raz pierwszy dopiero u kręgowców, zaczynając od lancetnika (Amphioxus lanceolatus); [oczywiście narządy węchu istnieją i wśród pozostałych typów niższych świata zwierzęcego; tam wszakże nie są stale w jednym miejscu położone i zróżnicowane w narząd odrębny i samodzielny, znajdując się to na rożkach i głaszczkach szczękowych, jako zmienione włoski (stożki węchowe), w osobnych zagłębieniach skóry—jak u stawonogich, (Arthropoda)-, co do innych typów ob. art. Robaki, Mięczaki itd., a pozatem narządy zmysłów poszczególnych]. — U różnych gromad i rzędów kręgowców narządy zmysłu węchu znajdują się w rozmaitym stopniu rozwoju. U lancetnika (ob.) narządy te wyrażone są przez nieparzyste zagłębienie powierzchowne skóry, wysłane nabłonkiem migawkowym i umieszczone w tyle narządu wzrokowego.—U ryb kręgou-stycli (Cyclostomi) są narządy te również nieparzyste i powstają, jak u minogo w (Petro my-zon), przez zagłębienie w zgrubieniu ektodermy (t. zw. blaszki węchowej), tworząc jamę węchową, nieparzystą, znajdują się w związku genetycznym i anatomicznym z przysadką mózgową {hypophysis cerebri). Jama węchowa minoga jest ślepa t. j. nie znajduje się w związku z jamą ustną, jak to jest np. u śluzicy (Myxine), z tejże grupy kręgoustów; gdzie przechodzi aż do części przedniej jelita, tworząc przewód nosowo-gardłowy.—U pozostałych kręgowców narząd węchowy jest zawsze parzysty, przytem u form niższych (ryb) nie może być mowy jeszcze o t. zw. przegrodzie nosowej; ta zjawia się dopiero u form wyższych i bywa rozmaicie rozwinięta, za przegrodę zaś możnaby uważać części miękkie przodu głowy, między otworami rowków, za skielet zaś tej przegrody—kości lub chrząstki przedniej części czaszki, między zagłębieniami nosowemi (jak u żarłaczy t. z w. torebkami węchowemi, u kostołuskich [Ganoidei] zagłębieniami węchowemi i t. d. ob. Czaszka ryb pod wyr. Ryba).—Już u spodoustów występuje pewne zróżnicowanie narządu węchowego, polegające na tern, że w rowku nosowym zjawiają się marszczki skórne (zastawki), zachodzące na siebie, i rowek staje się jakby cewką z oddziałami: przednim i tylnym do wchodzenia i wychodzenia wody. U wielu żarłaczy {Squalides) i płaszczek (Rapides) rowek węchowy przedłuża się aż do otworu ust; u tych form ryb zjawia się pierwotny skielet nosa —torebka chrzęstna na czaszce. U ryb kościstych i kostołuskich (Teleostei et Ganoidei) stosunki oddzielnych części narządu węchowego są mniej lub więcej takież, jak i u spodoustów; zróżnicowanie polega na tein, że zjawiają się rurki całobrzegie (zamiast pierwotnych z zastawkami), nie wchodzące jeszcze wszakże w związek z jamą ustną, lecz powierzchowne; obadwa uścia nosowe (przednie i tylne końce rurek powierzchownych) u pewnych rodzajów {Muraeni-dae) z tych gromad ryb umieszczone są na wzniesieniach stożkowatych (cewkach); niekiedy tylko jedno uście na wzniesionym stożku, drugie w częściach miękkich głowy; wnętrze rurek jest obficie zmarszczone, u wielopletwa (Polypierus) zaś rurka każda (cz. woreczek węchowy) jest jakoby z dwu oddziałów—przedniego (przedsionka) i tylnego, podzielonego na komory.—U ryb dwudysznycli {Dipnoi), jako grupy przejściowej do płazów {Amphibia), postęp w rozwoju narządów zmysłowych jest jeszcze większy, gdyż tu zjawia się już ścisły związek narządu węchowego z jamą ustną przez otwory tylne rurek {choanae primitivae)\ kościec nosa stanowią tu chrząstki samodzielne, od czaszki niezależne, otaczające rurki węchowe. —U p ł a-z ó w w przeważnej większości gatunków, istnieje połączenie stałe chrząstek nosowych z czaszką; zjawisko to jest stałe u reszty grup kręgowców; takież połączenie chrząstki dokładnie zróżnicowane w tej gromadzie (u płazów) przegrody nosowej; pozatem w gromadzie tej zjawia się po raz pierwszy szereg zróżnicowań nieznanych u form dotychczas rozpatrywanych.

Otwór zewnętrzny nosa prowadzi do jam nosowych, które bezpośrednio otwierają się do jamy ustnej na granicy lemiesza {vomer) i kości podniebiennej {os palatinum). U płazów wyższych w związku z przystosowaniem do warunków życia lądowego jama nosowa odpowiednio przekształca się, służąc jako narząd pomocniczy w czynności oddychania, powstają oddziały jej: węchowy i oddechowy {regio olfactoria et regio respirator id) pozatem po raz pierwszy u płazów występuje boczna wypuklina jamy nosowej (u salamandrowatych — Salamandrina i in.', otoczona przez szczękę górną (pierwotna jama szczękowa), która u ropuchy {Bufo viridis) oddziela się od przyśrodkowej brzusznej ścianki jamy (w pobliżu przegrody nosowej) i zachodzi aż do ścianki zewnętrznej jamy, kierując się ku dołowi; jama ta (u Beznogich—Gymnophio-na) oddziela się od głównej, komunikując się z jej otworami, zewnętrznym i wewnętrznym. Już u niektórych z płazów następuje przemieszczenie się owej jamy na stronę boczną i ślepe zakończenie jej z jednej strony z wolnym uściem do jamy nosowej; obok końca zamkniętego jamy tej w ściance jej powstaje gruczoł odrębny, (gruczoł nosowy wewnętrzny (gr. Jacobsona). Narząd ten (jama wraz z gruczołem) nosi nazwę gruczołu Jacobsona i występuje po raz pierwszy u płazów, a przechodzi ciekawe odmiany rozwojowe, aż do stanu szczątkowego u naczelnych i człowieka (por. Jacobsona narząd). — Gruczoły jam nosowych płazów pozostają również w związku ze zmianą życia wodnego na powietrzne ; wydzielina ich zwilża nabłonek zmysłowy jamy, w celu sprawnego działania narzędzi węchowych. Wogóle gruczoły, zjawiające się u płazów, są: mniejsze, rozproszone w większej ilości, i większe; z większych znajdują się dwa—zewnętrzny, otwierający się do początkowej części jamy nosowej, i wewnętrzne— otwierające się do jamy bocznej (części narządu Jacobsona). U płazów oprócz powyższych części w skład narządów węchowych wchodzą jeszcze przewody nosowo-łzowe (istniejące i u reszty kręgowców wyższych), od kąta przedniego oczodołów do jamy nosowej (jej ścianki zewnętrznej— w wewnętrznej boku szczęki górnej). U płazów też zjawia się zaczątek małżowin {conchae) nosowych, części jamy bardzo ważnej i złożonej w budowie u kręgowców wyższych.—Narządy węchowe gadów (ReptUia) w budowie anatomicznej są ciągiem dalszym rozwoju postępowego tychże narządów u płazów. W obydwu jamach jasno wyrażone są dwa oddziały (przedsionek i marszczką lub przewężeniem oddzielony od niego oddział tylny— czyli jama nosowa właściwa); jama ta, jak i u płazów, podzielona jest na oddziały, węchowy i oddechowy, jeden z bokn lub u góry drugiego (jak u jakich form). Bardzo ważną i po raz pierwszy wśród kręgowców wyraźniej występującą częścią jam nosowych jest t. zw. małżowina. {concha) nosowa: powstaje wskutek rozrastania się i uwypuklania chrząstki ścianki bocznej jam, jako też wskutek wpuklania się ku środkowi gruczołu zewnętrznego; wyrostki owe (u ssaków części tak ważne w narządach węchu) posiadają właściwy sobie skielet chrząst-ny. — Jamy nosowe gadów otwierają się do jamy ustnej za pomocą dwu otworów (ćhoanae), przedłużających się, jak u jaszczurek (saurii), jako rynienki, oddzielone wzajem przez kość lemieszową (vomer), u krokodyli (Crocodilia) i żółwi (Ghelonia) nozdrza te tylne znajdują się daleko w tyle u podstawy czaszki, wskutek silnego rozwinięcia się kości podniebiennej i szczęki górnej, przez co powstaje przedział jamy ustnej, pierwotnej na dwa piętra: dolne — wtórną jamę ustną i górne — wtórną jamę węchową, stanowiącą dalszy ciąg jamy nosowej przedniej' (u jaszczurek i węży, jakoteż u następnej gromady kręgowców [ptaków] stosunki te są nieco odmienne: tu nozdrza tylne mieszczą się z przodu jamy ustnej, tuż za kością szczęki górnej); oprócz małżowiny górnej, właściwej wsystkim gadom, u krokodyli istnieje jeszcze t. zw. małżowina rzekoma (pseudoconcha), powstająca z boku prawdziwej w kształcie wyrostków wałeczkowatych, z pagórkiem węchowym z tyłu. — Stosunki w częściach składowych narządu węchowego u ptaków (Ares) podobne są do takichże u gadów; oddział węchowy położony jest wyżej i głębiej; gruczołów nosowych zazwyczaj tylko jedna para (zewnętrzne); małżowina nosowa (concha) rozwinięta w kształcie blaszki wygiętej, niekiedy zwinięta w kilka obrotów; podparta zazwyczaj skieletem kostnym lub chrząstnym, pozostającym w połączeniu ze ścianami wewnętrznemi kości nosowych. Narząd Jacobsona rozwinięty poraź pierwszy u płazów, u gadów w pewnych rzędach pozostaje rozwijając się doskonalej, u innych zaś stopniowo zanika; lepiej jest rozwinięty u jaszczurek, wężów (OpMdia) i obrączko wcó w (Annulata), znajduje się obok przegrody nosowej na dnie każdej z dwu jam w postaci wypuklin błony śluzowej i na wczesnych stopniach rozwoju w związku z jamą nosową; w późniejszych od niej zupełnie oddzielony i w postaci cewek, wysłanych nabłonkiem migawkowym (ślepo w tyle zakończonych), otwiera się na przodzie do jamy ustnej, pomiędzy dnem jamy węchowej a sklepieniem ustnej. U krokodyli i żółwi narząd Jacobsona istnieje w stanie szczątkowym; cewki przewodów jego otoczone są częściowo skieletem chrząstnym, oddzielającym się od chrząstki przegrody jam nosowych. — Narządy węchowe ssaków (Mammalia) są rozwinięte najsilniej i w porównaniu z grupami niższemi posiadają wiele cech wtórnych, nowopowstałych ( anogen etycznych) lub silniej rozwiniętych, części zaczątkowych ustrojów grup niższych.—Przede-wszystkiem zaznaczyć musimy powstanie t. zw. nosa zewnętrznego, który filogenetycznie jest silnie rozwiniętym przedsionkiem gadów i ptaków; też same jak i u tych gromad oddziały: węchowy i oddechowy; drugi z nich znajduje się nieco wyżej i głębiej; szczególnie małżowina (concha) u ssaków dochodzi do rozwoju największego i do budowy złożonej, powiększając przez to powierzchnię narz. węchowego. Małżowina mieści się w części przedniej oddziału dolnego jamy nosowej, poniżej kości sitowej, u form najniższych z ssaków (T o r b a c z e, Marsu-pialia) rozwinięta jest w postaci 4 wałków węchowych, wznoszących się na ścianach zewnętrznych jam nosowych (ilość wałków bywa rozmaita; przytem zdarza się zwykle ich zlewanie się); wałki owe wewnątrz posiadają skielet (blaszki kostne), który rozmaicie może się zawijać i uwydatniać u stworzeń różnych, tworząc t. zw. błędnik (labyrinthes); Zawojami temi błędnik ogranicza jakgdyby zatoki małżowin (szczeliny).—U ssaków istnieją przeważnie trzy małżowiny: m. górna (concha superior) i środkowa (C. media) powstałe jakby ze zlania się po parze owych 4-ch wałeczków pierwotnych; m. dolna (zwana os turbinai urn), uważana jest za szczątkową — jak gdyby zabytkiem filogenetycznym, istniejącym jeszcze u płazów (jedyna małżowina tych grup). Oprócz małżowin, jako powiększenia powierzchni nosowej, istnieją jeszcze u ssaków jamy dodatkowe, t. z w. zatoki: czołowa (sinus frontalis) i zatoki kości klinowych (sinus sphenoidal es). Przegrodę nosową ssaków stanowią kości (lamina perpendicularis ossis ethmoid ei, vomer) i chrząstki (septum na-rium cartilagineum).—N. zewnętrzny utworzony jest z kości nosowych i chrząstek skrzydłowych (cartilagines alares); te u pewnych rodzajów zwierząt przyczyniają się do utworzenia ryja.— U słoniowatych nos zewnętrzny wydłuża się znacznie, tworząc t. zw. trąbę z otworami węchowemi na końcu i obok działań właściwych nosowi, spełnia jeszcze czynność chwytania, służąc jak gdyby za wyrównanie za szyję nieruchliwą; na końcu trąba opatrzona jest wyrostkiem palcowatym (ob. Słoń). Po za tern, jako na zboczenie w rozwoju N-a ssaków, możnaby wskazać na skarłowacenie małżowin i wogóle całego narządu węchowego u wielo-rybowatych (Cetacea)-, nawet części zewnętrzne są niekiedy do tego stopnia u nich zanikłe, że istnieje tylko jeden otwór nosowy, jak u delfina. Narząd Jakobson a u ssaków przedstawia najrozmaitsze stopnie rozwoju, aż do zupełnego zaniku w stanie dojrzałym (jak u naczelnych, Primates). Najsilniej rozwinięty u tor-baczy, gryzoni, owadożernych i innych rzędów w mniejszym lub większym stopniu zaniku; śladami jego są cewki ślepe, otwierające się do jamy ustnej za pomocą t. zw. przewodów Sten-sona (Ductus Stenoniani), wchodzących przez kości międzyszczękowe. Skielet jego samo-

dzielny n form dojrzałych, w stanie zarodko- różny u rozmaitych ras końskich, co też wym pozostaje w związku z przegrodą nosową, i głowom ich nadaje wygląd znamienny. Ko-U naczelnych brak narządu Jacobsona, ja- nie rasy wschodniej i angielskiej, o głowach ko też przewodów Stensona; istnieją wszakże u zarodków; u nieparzysto-kopytnych (oh.) u zarodków przewody Stensona uchodzą do jamy ustnej, u osobników dojrzałych wszakże znikają, pozostają po nich jedynie chrząstki i ślady cewek. — Gruczoły jam nosowych ssaków są albo rozsiane w błonie śluzowej i liczne, lub u niektórych rzędów (kopytnych, drapieżnych i in.) w jednej parze w ścianach jam ubocznych (gruczoły St en s o n a) .—Przeglądając tak w szeregu kręgowców narządy węchowe, spostrzegamy, że cechuje je rozwój powolny i stopniowy w kierunku jak gdyby postępowym, od najniższych grup systematycznych do najwyżej stojących — - rozwój od niezróżnicowanego i bardzo pierwiastkowego narządu kręgoustów do zróżnicowanego i zawikłanego w budowie u ssaków. W tym rozwoju uderzy nas to zjawisko, że części występujące, jako zaczątkowe u grup niższych, aż do ssącyli, powtórzą się u tychże tak, jak gdyby ssaki przechodziły kolejno formy nosa ryb, płazów i t. d. Tak u scu uciskanem. zarodków ssących zjawiają się naprzód dwa

t. zw. „szczupaczyeh“ (niem. llechtkopf) miewają N-y proste, albo też nieco wklęskłe (ale nieznacznie) bliżej nozdrzy. Kształt taki głowy końskiej uchodzi za najpiękniejszy. N. mniej lub więcej wypukły (garb o nos. krzywo-n o s, fr. tête moutonnée, niem. Rammsnase) zwykle też i szerszy, czyni, zwłaszcza z boku, głowę końską podobną nieco do baraniej, i pospolicie nie bywa uważany za kształtny; właściwy jest wielu rasom końskim, między inemi też dawnej, polskiej.—Za bardzo szpetny poczytywany bywa ogólnie N. zapadły w miejscu, gdzie kości nosowe stykają się z czołem, głowa koni takich, widziana z boku podobna jest do wieprzowej, dla tego zwie się też łbem ś w i n i m (niem. Schweinskopf). —NaN-ie końskim od ucisku uźdienicy powstają nieraz zgrubienia kości nosowych, mogące do pewnego stopnia wpłynąć na zmianę wyglądu jego, najczęściej jednak z powodu tego grubieje jeno skóra sama, co się zwykle łączy z utratą sierści w miej-

Ked.

Nos, herb polski. Na tarczy w polu bar-

1).

Nos, pułkownik kozaków przyłuckich, żyjący na końcu wieku XVII-go i na początku XVIII, osobistość mało znana, która wszakże raz w dziejach odegrała rolę wybitniejszą, mianowicie podczas boju Piotra W-g oz Karolem XII. Gdy wojowniczy król szwedzki, po zawarciu pokoju w Altranstädt i umocnieniu na tronie polskim Stanisława L eszczyń skie-go, w r. 1708 wyruszył przeciwko Piotrowi W-m u, przeciągnął też na swą stronę hetmana kozackiego Mazepę (ob.), atoli nie wszyscy kozacy godzili się na sojusz ten wodza swego, śród nich zaś pułkownik przyłucki, nie chcący walczyć po stronie Szwedów i Polaków przeciwko Rosyi, był jednym z najwybitniejszych. Mazepa widząc, że go pozyskać dla swych widoków nie zdoła, kazał go uwięzić i zakutego w łańcuchy trzymać przywiązanego do działa na wałach Buturynu, oblężonego wtedy przez wojsko Mienszikow a. Miasta bronił tak dzielnie pułkownik C z e c z e 1 i asawuła Königseck, rodem Niemiec, ale skozaczony, że wódz rosyjski, pokusiwszy się kilkakrotnie da-

zagłębienia—rowki nosowo-wargowe (jak w sta- wy niewiadomej półksiężyc nie dojrzałym u ryb) pomiędzy zewnętrznym rogami do góry, a na a wewnętrznym wyrostkiem nosowym i górno- nim stoi strzała w środku szczękowym; rowki te-wchodzą do otworu ust- przekrzyżowana. Klejnotu nego ; później brzegi rowków zamykają się brak. Tak ten herb jest (przekształcenie w rurki albo woreczki) two- wyobrażony na pieczęci rżąc cewki z dwoma otworami—zewnętrznym kniazia Aleksandra No-i pierwotnym wewnętrznym (choanae primitivae) s a, stronnika Świdry-jak u płazów i ryb dwudysznych; dalej wystę- giełły, przyczepionej do pują stosunki właściwe gadom, t. j. przejście dokumentu z r. 1433. — otworu wewnętrznego (choanae) aż w tył pod- Por.: Piekosiński „He- . pąg. 40. Kos (herb.) stawy czaszki; później zjawiają się chwilowo raldyka polska wieków śre-narządy Jacobsona, pozostające ostatecznie dnieli“, w postaci przewodów szczątkowych Stensona. Co do kości nosowych ob. art. Czaszka.—

Literatura: Podręczniki anatomii porównawczej jak dr J. Nussbaum a (t. II, Warszawa 1903);

R. Wiedersheima „Grundriss der vergleichenden Anatomie der Wirbelthiere“ ( Jena 1898) i inne, zalecane w „Poradniku dla samouków“ (cz. I, wyd. II, r. 1901). Z prac specyal-nycli: F. Hermann „Studien über den fein.

Bau des Geschmacksorganes“ (w „Sitz.-Ber.

Akad. München“ 1888); Lenhossék: „Die Geschmacks-Knospen in den blattförmigen Papillen“ (w „Verb. phys. med. Gessell“, Würzburg r. 1894); Kupffer „Die Deutung des Hirnanhanges“ (odnosi się wyłącznie do budowy narządu węchowego u kręgoustów) i inne.—

S. M.

Por. też Po wonienie i Nos ludzki.

Nos u konia. Tak nazywamy część głowy końskiej od czoła, aż do nozdrzy i wargi górnej; tworzą ją przeważnie dwie bardzo wydłużone kości nosowe, pokryte skórą, dość szczelnie do nich przylegającą. Zależnie od ukształtowania kości tych, N. miewa wygląd

remnie o zdobycie grodu, zwątpił o możności opanowania go i od oblężenia odstąpił. Do cofającego się wysłał wtedy N. potajemnie So-ł o m a c h ę, zaufanego swego, radząc Rosyanom powrót i uderzenie znienacka na twierdzę w miejscu, gdzie sam na wałach był trzymany jako więzień, obiecując przy tern, że kozacy, przychylni Rosyi, bronić przystępu nię będą. Mielisz i к o w dał ucho tej radzie, wrócił niespodzianie i uderzywszy rankiem d. 3 listopada r. 1708 na Buturyn, zdobył go rzeczywiście, nie natrafiwszy na opór znaczniejszy. Co się dalej stało z pułkownikiem N-em nie wiadomo.

Ked.

Nosacizna końska, łac. Malleus, fr. Morve, niem. Hot;', ang. Snot. Jest to choroba zaraźliwa, znana już za czasów Arystotelesa, przez Vegetiusa pod nazwTą Malleus opisana, którą wywołuje o ustroju obecność drobnoustrojów swoistych (1 a s e c z ii i к ó w N-y, odkrytych w r. 1886 przez Löf fier a), przyczem w narządach wewnętrznych powstają nowotwory pod postacią gruzełków, na błonie zaś śluzowej i skórze owrzodzenia bardzo znamienne. Drogą zarażenia naturalnego podlegają N-ie tylko konie, osły, i muły, od nich zaraza przenieść się jednak może na zwierzęta drapieżne, psy, koty, kozy, świnie, owce, świnki morskie, króliki, a także na człowieka (ob. niżej). Bydło rogate jest odporne na zarazek N-у.—N-ie podlegają zwierzęta wszystkich krajów i części świata oprócz Australii. —Odróżnić należy 2 postaci choroby tej: ty leżak i N-ę właściwą, które pod względem bakteryologicznym nie różnią się wmale między sobą. — Tylczak (Malleus farciminosus), u koni rozwija się samodzielnie, towarzyszy również zajęciu N-ą narządów wewnętrznych. W skórze lub w tkance podskórnej tworzą się guziczki, które, rozrastając się i łącząc, zlewają się w guzy gorące i bolesne, wielkości od orzecha włoskiego do jaja kurzego. Z czasem guzy stają się niebolesne, chłodne, pękają, zamieniając się na owTzodzenia łojowmtę o brzegach grubych, mięsistych, poszarpanych. Tylczakowi zwykle towarzyszy zapalenie gruczołów-⁷ sąsiednich i przewodów chłonnych, które przechodzą te same, wyżej opisane zmiany patologiczne. Wrzody tylczakowre, powiększając się w głąb i na powierzchni, łączą i zlewają się, wydzielając ropę oleistą, która na brzegach zasycha, tworząc strupy szare lub złociste. Wrzody te zabliźniają się w wyjątkowych tylko razach.— N-a w ł a ś c i wr a (Malleus iiumidus) najczęściej występuje umiejscowiona w nosie. Na przekrwionej, marmurkowatego koloru błonie śluzowej nosa tworzą się wtedy guziczki wielkości ziarnka prosa. W środku powiększającego się guziczka powstaje pęcherzyk szarawy, który pękając, daje początek owrzodzeniu z dnem ło-j o watem o brzegach nadżartych. Owrzodzenia te szerząc się w głąb i na powierzchni, oraz łącząc się ze sobą, niszczą coraz większe przestrzenie tkanki, a nawet niekiedy przedziurawiają przegrodę nosową. Zabliźnienie zdarza się zaledwo w przypadkach wyjątkowych. Powierzchnie owrzodzeń wydzielają śluz szarawy, swoisty, który ściekając zasycha na skrzydłach nosa i wytwarza strupy. Śluz ten po większej części wydziela się tylko z jednego nozdrza. Zmianom powyższym towarzyszy zawsze zapalenie gruczołów podszczękowych, które bywają wtedy twarde, powiększone, niebolesne, jakby do kości podszczękowej ’przyrośnięte. Jednocześnie, lubo niezależnie, występują zmiany w płucach, w przewodach oddechowych, na wątrobie, śledzionie, w nerkach, mięśniach, nerwach, kościach i jądrach pod postacią gruzełków, podobnych do gruźliczych, które mają skłonność do powiększania się i tworzenia ropni. Szczególnie w płucach gruzełki do prosa podobne powstają w ilości ogromnej. Zajęciu płuc gru-zełkami towarzyszą zaburzenia w czynnościach oddechowych: występuje kaszel, a niekiedy oddech utrudniony. We wszystkich wydzielinach, strupach, gruzełkach znajdują się laseczniki swoiste N-y.—Wszystkie zmiany powyższe mogą powstawać szybko, lub bardzo powoli; zależnie od tego odróżniamy postaci N-y ostre i przewlekłe. Obiedwie są nieuleczalne.—Wydzieliny z nosa chorych na nosaciznę koni, z owrzodzeń tylczakowych, lub przedmioty wydzielinami temi zanieczyszczone w zetknięciu z błoną śluzową, lub miejscem pozbawionem naskórka u osobnika zdrowego, sprowadzają zarażenie się N-ą, jak również czyni to samo dostanie się tych wydzielin do przewodu oddechowego lub pokarmowego. Z powodu znacznej częstokroć przewlekłości N-y, zajęcia nieznacznego narządów niedostępnych dla badającego, wykrycie tej choroby w stadzie dauern częstokroć jest bardzo trudne. Choroba ukryta trwa długo, szerząc zniszczenie i zabierając coraz nowe ofiary, przez co naraża właściciela stada na straty dotkliwe. W badaniu postaci ukrytych N-y usługi cenne oddaje stosowanie t. zw. mallei n y (ob.),będącej wyciągiem wyjałowionym hodowli laseczników N-y. Wstrzyknięta pod skórę malleina u osobników zarażonych N-ą wywołuje obrzęk bolesny na miejscu szczepienia i ciepłotę silnie podniesioną. — Zarazek N-y przy wysuszeniu i dostępie powietrza i światła zatrzymuje żywotność swoją zaledwie do 3-ch miesięcy. Rozczyny sublimatu 0.1£, kwasu karbolowego, formaliny i kreoliny h%, jak również wiele innych środków ze skutkiem mogą być stosowane do odkażania przedmiotów zarażonych i pomieszczenia koni.—N. u koni we wszystkich państwach cywilizowanych objęta jest przepisami policyjnemi, dążącemi do wytępienia tej choroby strasznej. Chore na N-ę i podejrzane o nią konie bywają zabijane, stajnie poddaje się odkażeniu starannemu, nad zwierzętami pozosta-łemi rozciąga się nadzór weterynaryjny, baczny. Za wybite konie w państwach niektórych właścicielom ich wydawane bywa wynagrodzenie.—

J. K-icz

Literatura. H. Kotłubaj „Weterynarya gospodarska“ (Warszawa 1896); E. No card i A. E. Leclainche „Les maladies microbiennes des animaux“ (Paryż 1896); Fr. Fridberger u. E. Frölmer „Pathologie n. Therapie der Haus-thiere“ (Stuttgart 1900).

Nosacizna albo T y 1 c z а к (Malleus) u ludzi, choroba ta zwierząt jednokopytnych, jak koni i osłów (ob. wyżej), przeniesiona być może i na ludzi, bardzo wrażliwych na jej zarazek. Źródłem głównem, zakażenia dla człowieka jest wydzielina owrzodzeń błony śluzowej i skóry zwierząt, chorych na N-ę; wydzielina ta może bezpośrednio, naprzykład podczas parskania koni, lub też pośrednio po zaschnięciu, wraz z kurzeni stajennym, dostać się na zdrapane i pozbawione naskórka ranki zewnętrzne, lub na błonę śluzową nosa. Tern się tłomaczy, że na N-ę zapadają głównie ludzie, którzy z zawodu swego muszą stykać się ze zwierzętami choremi, więc parobcy stajenni, żołnierze, weterynarze i t. d. Od niedawna kronika przypadków w miastach wielkich notowała kilkakrotnie zakażenia od koni chorych na ulicy. — Zakażenie może również nastąpić przez przeniesienie zarazka z jednego człowieka na drugiego, czy to bezpośrednio, np. podczas sekcyi, operacyi lub w czasie pielęgnowania w chorobie, czy też pośrednio, np. przez używanie przedmiotów zanieczyszczonych wydzielinami chorych. — Zarazek nosacizny ( bacillus mallei ), odkryty przez Löffiera i Schiit z a w roku 1886, ma postać laseczek krótkich, cienkich, nieruchomych, na końcach zaokrąglonych, podobnych do prątków gruźliczych, ale dwa razy grubszych. Niekiedy bywają lekko wygięte, czasem pałkowate, nabrzmiałe, w hodowlach zaś tworzą często wypustki boczne, rozgałęziające się. Prątek N-y hoduje się dobrze na pożywkach zwykłych, w ciepłocie 25—40° C., najlepiej wszakże na agarze glicerynowym, tworząc na nim kolonie białawe, ziarniste, przeświecające; znamienny jest wzrost prątków N-y na ziemniaku: powstaje tu mianowicie w ciepłocie 37° C. po 2 dniach nalot żółty, jednolity, podobny z wejrzenia do warstwy miodu gęstego, który po pewnym czasie ciemnieje i otacza się czasem dookoła paskiem zielonkawym.—Prątki N-y są dość wytrzymałe na działanie czynników szkodliwych, jak światło, wysuszanie, gnicie; zarodków nie tworzą wcale. Prątki te najlepiej barwić można sposobem L ö filera. ( Odmiana sposobu Gram a, mianowicie rozczyn gencjany w wodzie karbolowej miesza się z takąż ilością 7г% roztworu amoniaku żrącego i tern się barwi preparat, dopiero potem zanurza się go w płyn, zawierający na 1 część jodu 2 części jodku potasu i 300 cz. wody). Pomijając sposób Schütz a, jako wymagający dla zabarwienia preparatów całej doby, należy tu podać j eszcze sposób L ö ff 1 e r a: bierze się roztwór gencjany w wodzie anilinowej na pół z 172% rozczynu węglanu amonu i barwi się w tym

płynie preparaty w ciągu minut 5, następnie zanurza się je na kilka sekund w l°/₀ roztwór kwasu octowego, do którego dodano tyle rozczynu wodnego tropeoliny (ob.), żeby kolor płynu podobny był do koloru wina reńskiego. — Jeśli zwierzęciu, wrażliwemu na zakażenie, np. śwince morskiej, zaszczepimy podskórnie hodowlę prątków, wówczas rozwija się u niej typowy obraz N-y: w miejscu zaszczepienia wytwarza się naprzód naciek, który szybko ropieje, pęka i zamienia się na wrzód; równocześnie brzękną i zaczynają ropieć najbliższe gruczoły chłonne, później powstają nacieki w narządach wewnętrznych, zwłaszcza u samców w jądrach

1    owrzodzenia na błonie śluzowej nosa. Jeżeli materyał zakaźny wstrzykniemy nie podskórnie, ale do jamy otrzewnej, wówczas otrzymujemy znamienny i prawie zawsze rozwijający się obrzęk i ropienie jąder — wytwarzające się już po

2    — 3 dniach. (Próba fizyologiczna). — Działa-łanie prątków N-y na tkanki ustroju wyraża się albo szybkiem tworzeniem się ropni, albo, jak to bywa w przypadkach mniej złośliwych, sprawa rozpoczyna się od pojawienia się guziczków ziarninowych, które atoli po niejakim czasie równie miękną i w końcu rozpadają się. Po utworzeniu się ropnia i wypływu z niego ropy galaretowej, zmieszanej z krwią- zaczyna wówczas z dna i z pod brzegów wrzodu bujać tkanka łączna. Komórki, wzięte z ogniska ropnego, pod drobnowidzem wykazują rozpad jąder drobnoziarnisty (haryorrhexis). W tych przypadkach, gdzie choroba przebiega w postaci ropni-cy (pyaemia), przyczem naraz w wielu miejscach tworzyć się zaczynają liczne ogniska ropne, wówczas prątki N-y znaleźć można i we krwi (zwłaszcza w czasie napadu dreszczów).— Klinicznie nosacizna przebiega u człowieka w sposób ostry lub przewlekły; w pierwszym przypadku choroba kończy się w ciągu 2 — 3 tygodni śmiercią, w drugim natomiast ciągnąć się może miesiące i lata całe, kończąc się ostatecznie w wyjątkowych razach wyzdrowieniem. — W postaci ostrej, po okresie wylęgania, trwającym kilka dni do kilku tygodni po zarażeniu się, podczas którego daje się już zauważyć u wielu chorych mniejszy lub większy upadek sił, gorączka, brak łaknienia, bóle w stawach i krzyżach, rozwija się w miejscu zakażenia sprawa zapalna, ograniczona, przechodząc w krótkim przebiegu czasu w rozpad ropny i owrzodzenie. Wrzód taki nie goi się, lecz wydziela ropę kleistą z żyłkami krwi zmieszaną; brzegi jego są podminowane i w końcu powstaje na dnie jego nalot szarawy. W sąsiedztwie najbliższem wrzodu powstają niebawem pęcherze ropne i krosty, zamieniające się również w głęboko drążące wrzody. Najbliższe naczynia chłonne ulegają zmianom zapalnym i dają się wyśledzić, aż do najbliższych gruczołów chłonnych, w postaci czerwonych, bolesnych pod uciskiem pasm i postronków. Po

czasie niejakim na przebiegu naczyń uległych zapaleniu, powstają guzy, które, mięknąc, przechodzą w ropnie. Czasami owrzodzenie pierwotne staje się powodem zapalenia żył lub róży zgorzelinowej ( Erysipelas gangraenosum).

nudności i wymiotów brzuch bywa wzdęty, stolce obfite i częste, odchodzące bezwiednie; skóra pokryta potem zimnym, o bardzo nieprzyjemnym zapachu, gorączka stale podnosząca się coraz wyżej; liczba oddechów dochodzi do 40 lnb 44 na minutę; tętno przyspieszone (120 — 140) małe, nieprawidłowe, miękkie i łatwo uścisnąć się dające. — Oto obraz kliniczny N-y, przebiegającej pod postacią posocznicy {septicaemia). Są to przypadki, w których zarazek dostał się bezpośrednio do krwi i nie był wstrzymany przez układ chłonny; choroba, jakby to powiedzieć, odrazu staje się tu ogólną i przebiega pod postacią posocznicy ostrej, która prędko i napewno prowadzi do śmierci. O powrocie do zdrowia w tych razach mowy niema. — W postaci przewlekłej N-y spotykamy te same objawy, przebiegające jednak znacznie wolniej, towarzyszy im gorączka niewysoka i czasami tylko ukazująca się, zaburzenia stanu ogólnego, są nieznaczne i mniej groźne. W ciągu długiego trwania choroby, zaczynają wrzody na powłokach skórnych i błonach śluzowych niekiedy goić się. W połowie mniej lub więcej przypadków tej postaci następuje ostateczne wyzdrowienie; w przypadkach, kończących się śmiertelnie, przyczyną śmierci jest, albo charłactwo (wskutek ogólnego upadku odżywiania i gorączki trawiącej), albo dołączające się powikłanie, np. posocznico-ropnica {septico-pyae-mia), albo też nagłe zaostrzenie się sprawy chorobnej. — Rozpoznanie choroby nie zawsze jest łatwe. Zajęcie chorego może nam wiele dopomódz w rozpoznaniu, zawsze więc w wątpliwych przypadkach dokładnie chorego o jego sposób życia rozpytać się należy. Nie trzeba też zawsze dowierzać chorym, którzy nieraz, dla uniknięcia odpowiedzialności, nie chcą się przyznać, że mają konie chore na N-ę. Pominąwszy dane wywiadowe, które mają najważniejsze znaczenie, rozpoznanie opierać się winno na zbiorze objawów następujących: zmiany w nosie i narządzie oddechowym, bóle w stawach i mięśniach; zapalenie naczyń chłonnych, wysypka krostowata na skórze, ropnie i owrzodzenia skóry. Każdy z powyższych objawów, sam przez się nie ma ważnego znaczenia, natomiast ich sposób rozwoju i jednoczesne występowanie bardzo jest znamienne. — Niestety tak wyraźny obraz widujemy tylko w późniejszych okresach choroby, we wcześniejszych natomiast pomyłka jest możliwą. Mamy jednak teraz poważną pomoc w bakteryologii, mianowicie przez badania na prątki N-y ropy z owrzo-dzeń, lub też uzyskanej przez nakłócie nacieków. Dodać jednak należy, iż nie można ni-

Po pewnym czasie tworzą się przerzutowo w miejscach odleglejszych, w tkance podskórnej, w mięśniach, stawach, nacieki wtórne, które również szybko ulegają zropieniu, pękają na zewnątrz, odsłaniając czasem w ten sposób głęboko leżące ścięgna i kości. — Podobne zupełnie zmiany spotykamy i na błonie śluzowej nosa, mogące być nawet pierwszym objawem choroby, jeżeli zakażenie nastąpiło właśnie przez błonę tę śluzową. — Chory skarży się naprzód na uczucie palenia i suchości w nosie, jako też na ból w okolicy czoła; wypływ z nosa, z początku czysto śluzowy, następnie zamienia się na ropny, później krwawy, cuchnący. Przez wziernik widać błonę śluzową zaczerwie -nioną, pokrytą naciekami i powstającemi z nich owrzodzeniami różnej wielkości, odsłaniaj ącemi niekiedy kości i chrząstki nosowe. Zmiany te zapalne i wrzodziejące rozszerzyć się mogą i na błonę śluzową jamy ustnej, krtani, tchawicy, oskrzeli i płuc; niekiedy zaś z błony śluzowej nosa przechodzą też na twarz.—Zmiany powyższe stają się przyczyną przeszkód w połykaniu i wywołują uczucie ścieśnienia w gardle; często też towarzyszy im wypływ śliny pienistej i krwawej. Duszność, kaszel, świsty, oraz rzężenia wilgotne, wreszcie plwocina pienista, cuchnąca, lub rdzawa świadczą o zajęciu oskrzeli i płuc. Pod względem rozpoznawczym, obok powstawania ognisk przerzutowych w tkance podskórnej, w mięśniach, stawach i t. d., bardzo znamienna dla N-y jest wysypka na skórze, zjawiająca się zwłaszcza na grzbiecie rąk, przedramion i kolan, pod postacią plamek czerwonych, zamieniających się w grudki, później w pęcherzyki z zawartością surowiczą, a wreszcie w krosty napełnione ropą; przeobrażenie się plamek w krosty dokonywa się czasem w ciągu kilku godzin; krosty pojedyńcze, wielkości małego ziarnka grochu, mogą się zlewać ze sobą i wytwarzać w ten sposób pęcherze ropne duże, zajmujące naprzykład cały grzbiet ręki.

Jeżeli chory dłużej żyje, to po pewnym czasie powstają z krost, po ich pęknięciu, owrzodzenia, róża lub zgorzel.—W ciągu całego przebiegu ostrego N-y ogólny stan chorych jest ciężki, gorączka zachowywać się może bardzo rozmaicie, w każdym prawie przypadku odmiennie; niekiedy przypomina tor gorączki w ropnicy (pyaemia)—typ zwalniający z bardzo wyraźnemi nasileniami wieczornemi. Wa- gdy opierać się na stwierdzeniu właściwości hania ciepłoty dochodzą dwucli stopni w ciągu morfologicznych prątków znalezionych, lecz ko-dnia. Czasami chory na pierwszy rzut oka | niecznie uciec się trzeba do założenia hodowli czyni wrażenie chorego na dur (nieprzytomność, i do doświadczeń na zwierzęciu, wstrzykując bredzenie, znaczny upadek sił, osad sadzowaty mianowicie świńce morskiej (samcowi do jamy na wargach i języku); obok braku łaknienia, otrzewnej) parę kropli ropy badanej; pojawiają-

kroku.

J. K-icz.

■3

li

K. Ko.

ce się wówczas po 2 lub 3 dniach obrzmienie jąder przemawia za N-ą.—Rokowanie w postaci ostrej N-y jest bezwzględnie niepomyślne; można liczyć na pomyślny skutek leczenia w postaci przewlekłej, jakkolwiek i tutaj przypadki z rozległemi i licznemi ogniskami przerzuto-wemi w narządach wewnętrznych i stawach uważać należy z góry za stracone. Leczenie jest prawie, wyłącznie chirurgicznie. — Wobec nieskuteczności wszystkich środków aptecznych, główne staranie zwrócone być winno w kierunku zapobiegania rozwojowi choroby. Leczenie zapobiegawcze polegać winno na należytych środkach weterynaryjno - policyjnych oraz na hygienie rozumnej koni i pielęgnujących je ludzi. Osoby narażone na zakażenie się wydzieliną zwierząt chorych, powinny zachowywać jak największą czystość rąk i ostrożność na każdym

Dr. K. S.

Nosacizna n psów, łac. Febris epizootica canum., fr. Maladie des chiens ou gourme, niem. Staupe, ang. Distemper. Jest to choroba zakaźna, właściwa tylko psom i kotom, objawiająca się wystąpieniem wysypki na skórze, zapaleniem błon śluzowych i różnych narządów wewnętrznych. N. psów nic wspólnego z N-ą końską nie ma (ob.). Istota choroby dotychczas dokładnie zbadana nie jest. N. psów występuje w 3-ch odmianach: wysypkowej, płucnej i brzusznej, każda oddzielnie lub w połączeniu z innemi dwiema. W odmianie wysypkowej, na częściach skóry delikatnych występują plamki różowe, pośród których pokazują się pęcherzyki wypełnione płynem. Pęcherzyki te następnie zasychają, tworząc strupki, lub też, pękając, zamieniają się w owrzedzenia ropiejące. Wysypce tej niekiedy towarzyszy wyprysk {eczema).—Postaci płucne N-y psiej towarzyszy podniesienie ciepłoty. Zwierzę dotknięte nią, smutnieje, traci apetyt, kicha, trze łapą nos, błony śluzowe ma suche i przekrwionie. Po kilku dniach w nosie pokazuje się wysięk, przechodzący w stan śluzowo-ropny, występuje też kaszel. Łącznica oczną pokrywa się wysiękiem lepkim, ropnym, rogówka oka mętnieje. Przy rozszerzeniu się sprawy na płuca ciepłota dochodzi do 41° C. i wyżej. Oddech przyśpieszony, bolesny, siły chore zwierzę opuszczają, rogówka oka pokrywa się wrzodzikami, częstokroć występuje przytem biegunka i wymioty i, po wycieńczeniu ogólnem, następuje śmierć. — Postać brzuszna N-y psiej rozpoczyna się brakiem łaknienia, pragnieniem i gorączką. Nos bywa suchy, gorący, język obłożony,- z jamy pyskowej wychodzi zapach nieprzyjemny. Zwierzę chore chodzi zgięte, porusza się niechętnie, przy ucisku na brzuch okazuje ból. Kał twardy jest krwią i śluzem pokryty, lub też występuje silna biegunka. Dziąsła, koloru ołowianego niekiedy, pokryte są owrzodzeniami drobnemi. Łącznica oka bywa silnie przekrwiona, niekiedy żółtawa, powieki sklejone ropą, rogówka pokryta wrzodzikami. Niekiedy przy-

Wielka Enc. Ilustr. Zesz. 20b. S. It. T. III.

łącza się i żółtaczka Śmierć następuje śród oznak wycieńczenia. — Obudwu odmnianom tym N-y niekiedy towarzyszą zjawiska nerwowe, powodujące drgawki, kurcze, porażenie, lub na-koniec pląsawicę {chorea). Zjawiska te częstokroć są nie do uleczenia, w razie najlepszym, leczenie bywa długotrwałe. Śmiertelność przy N-ie psów dochodzi do 60 % . Szczególnie na chorobę tę wrażliwe są psy młode i wyso-ko-rasowe. Zwierzęta raz przebywszy szczęśliwie N-ę, zwykle powtórnie nie zapadają na nią. N. szerzy się zapomocą przeniesienia do ustroju zdrowego wysięku z nosa, oczu, zawartości pęcherzyków naskórnych, oraz wydzielin.—Zarazek N-y jest trwały na mróz i traci zdolność do życia dopiero po długotrwałem wysuszeniu. Środki odkażające, jak sublimât, formalina, kwas karbolowy, kreolina, lyzol łatwo niszczą żywotność zarazka N-y psiej.—Literatura H. Kot-łubaj „Weterynarya gospodarska“ (Warszawa 1896); E. Nocard et E. Leclailiche „Les maladies microbiennes des animaux“ (Paryż 1896); Fr. Fridberger u. E. Fröhner „Pathologie u. Therapie der Hausthiere“ (Stuttgart 1900).

Nosacz (Nasalis), rodzaj małp człekokształtnych (Anthropomorpha), kieszonek twarzowych nie posiadający, wyróżniający się niezmiernie wielką długością nosa z otworami skierowane-mi ku dołowi; ostatnie zęby trzonowe uzbrojone w pięć stożków. Znany jest jeden tylko gatunek Nasalis larvatus (Geoffr.)—po polsku Maska-r a, z nosem na środku rozszerzonym, ku końcowi zaostrzonym, u góry rozdwojonym. Szerokie otwory nosowe dowolnie może otwierać

;(/źr

v'-Ł

ррз

Fig. 41. M a S к a Г a (Nasalis larvatus) podług „Dictionaire des sciéuces“.

i zamykać; uwłosienie delikatne maskary jest rudawo-bronzowe i tworzy dokoła szyi kołnierz szczególny. Dochodzi do 70 cm. długości; ogon zaś ma jeszcze nieco dłuższy. Zamieszkuje ca-łemi gromadami wyspę Borneo.

30

Koso.

i)

S. M.

Nosaoz Tymofiej, kozak, żył w pośrodku wieku XVII. R. 1650 był pułkownikiem pułku przyłuckiego kozaków, później, oboźnym wojska Zaporoskiego. Uczestniczył w pogromie Pila-wieckim (r. 1648) i w bitwie pod Berestecz-kiem (r. 1651). W wyprawie młodego Tymofiej a (Tymoszka) Chmielnickiego na Wołoszczyznę był jego doradcą i przewodnikiem; znajdował się wraz z nim w bitwie nad Jeło-wicą (maj r. 1653), a po porażce Tymoszka i Lup u la, hospodara wołoskiego, pod Selią, widzimy go w Jampolu z oddziałem kozaków i Tatarów. Po śmierci Bohdana Chmielnickiego (r. 1657) stoi N. zrazu po stronie syna jego Jur ja i jest jego opiekunem wraz z Wyliowskim i Leśnickim. Niebawem jednak Wyhowski, który sam zamierzał zostać hetmanem, zdołał nakłonić ku swoim planom N-a. Uczestniczył też w ugodzie Hadziac-kiej (r. 1658) i był jedym z delegatów kozackich w r. 1659 na sejmie, na którym został nobilitowany i otrzymał od króla wsi Kapus-tynną Dolinę i Derenkowce z futorem Czere-pinem; („Vol. leg.“, IV, 649). Wszakże już przed końcem września roku tego trzyma N. znowu z Jur jem Chmielnickim i jest obecny, w październiku (8-go), na zjeździe tegoż z kniaziem Trubeckim w Perejasławiu. R. 1660, jako stronnik młodego hetmana, uczestniczy w niepomyślnej dla bojarów moskiewskich bitwie pod Cudnowem, a i w r. 1661 występuje wraz z kilku innymi, jako doradca Jur ja, wywierający wielki wpływ na niego. Z dalszych losów N-a wiemy tylko, iż przy zdobyciu Korsunia, d. 4 kwietnia r. 1665, przez Garn ale ja, pułkownika Łubieńskiego pułku hetmana Brzuchów i e с к i e go (mianowanego przez Moskwę), N. „stary oboźny“ i „nakaźny hetman Tetery“, (który znowu przez Rzplitą był wyznaczony) dostał się do niewoli i jako jeniec został odesłany do Kaniowa, gdzie się znajdował В rzuć ho wieck i, a stamtąd po kilku dniach pobytu został stawiony w „Prykazie małej Rusi“ i poddany śledztwu, zeznania wszakże jego dotyczą tylko ostatniego zdobycia Korsunia i nie rzucają światła żadnego na przeszłą działalność jego. Co się potem działo z N-m nie wiemy.—Por. „Akty jużn. i zapadli. Rossii“

(t. III — VI) Kubala „Szkice historyczne“, i „Encykl: Powsz.“ S. Orgelbranda.

Nosadynf, Nossadini, herb polski z indy-gienatu. Na tarczy dwudzielnej — w polu prawem błękitnem, na zielonym pagórku, pomiędzy dwoma wspiętemi lwami złotemi—drzewo zielone, a na niem bocian z kamieniem w prawej łapie, w lewem zaś czerwonem — orzeł biały ukoronowany. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, bocian z kamieniem w prawej łapie. Labry z prawej strony błękitne, podbite złotem, z lewej czerwone, podbite srebrem. Nadany wraz z indygienatein i udostojnieniem Antoniemu N o s s a di ni e mu, wenecyaninowi, w r. 1673.—

Por. „Volumina Legum“ V, 120; Nie si ec ki; Ostrowski.

fell

Fig. 42. Nossadini (herb.)

Nosal, wierch skalisty w Reglach Zakopiańskich, w Tatrach Nowotarskich, pomiędzy doliną Bystrej a doliną Olczysk, z pięknemi, urwi-stemi turniami. U stóp jego od zachodu leżą Kuźnice, od półn.-wschodu Jaszczurówka. Wysokość N-a wynosi 1215 metrów (pomiary sztabu gen.).

Noscovius Jo a ne s ob. Noskowski Jan.

Noscovius Lucas ob. Noskowski Ł. de Noscov j. et L. ob. Noskowski.

Nosek Antoni, zoolog czeski; (* w r. 1868 w Pradze); gimnazyum i nauki uniwersyteckie (r. 1891—95) ukończył w Pradze; uczęszczał do wydziału przyrodniczego. Po opuszczeniu uniwersytetu czas jakiś pracował jako zastępca nauczyciela w gimnazyach w Brnie i Przybra-mie. Od r. 1895 jest nauczycielem nauk przyrodniczych w Czasławiu. Uczestniczy‘w wielu wydawnictwach naukowych, czeskich; jest współpracownikiem Encyklopedyi czeskiej („Ottuv słownik naućny“) i katalogów pajęczaków (Ara-chnoidea) czeskich i morawskich (w wydawnictwie: „Vestnik kr. ceskć spolććnosti nauk“ Praga r. 1895). Należał do wielu prac wydawanych przez gimnazya, w których urzędował jako nauczyciel, dalej w pracach z zakresu techniki mikroskopowej i metod preparowania zwierząt. — Drukiem ogłosił: „Nekolik kapitol z mikrosk. techniky“ (Brno 1893) „Zoologickć methody praeparacni (Czasław 1897) i pozatem wydał opis i rozmieszczenie gieograficzne niedźwiadków (Scorpionina) — praca: „Prehled śtir-ku a jich zemepisnó rozśifeni (r. 1901); artykuły pomniejsze umieszczone w cz. „Vesmir“ i w „Zeinepisnem Zborniku“; także w „Zool. Anz.“ (Zur Kenntiss der Höhlenspinnen Krains“. r. 1901). Prócz wymienionych opracował pajęczaki Austryi Górnej (r. 1900).

Nosema Z jedynym gatunkiem N. Bomby-cis Naeg. (Panhistopyton ovale Leb.), jest to gatunek bakteryi pasorzytniczych, wywołujących

J. Ti/..

Dr. J P.

S. Pł.

F 1 o-

u jedwabników chorobę epidemiczną, zwaną gattyną albo pebryną. Pod względem objawów zewnętrznych, pebryna okazuje wiele podobieństwa z inną chorobą jedwabników, muskardyną (ob). W zwłokach jednak owadów, zmarłych na pebrynę, nigdy nie można dostrzedz nitek grzybka, stale występujących przy muskar-dynie, natomiast w tkankach ich znajdujemy w wielkiej obfitości bardzo drobne, owalne ciałka, które już w r. 1857 widział Cornai lia. Ciałka te uważano początkowo za chorobliwie zmienione ciałka krwi i porównywano je z ciałkami ropnemi ssaków. Dopiero Lebert i N a e g e 1 i wykazali, że mamy tu do czynienia z drobnoustrojami, innożącemi się przez podział i należącemi do klasy bakteryi. — Pebryna nie zawsze bywa śmiertelna. — Często liszki chore przeobrażają się w owad dorosły. W ostatnim atoli wypadku bakterye pebryny przedostają się do jajek, gdzie je znajdywał Pasteur. Z jajek tych oczywiście wylęgają się już chore osobniki. Najbardziej jednak szerzy się zaraza za pośrednictwem zdechły cli już liszek, oraz ekskrementów zarażonych już owadów. Dla tego też jedynym środkiem zapobiegawczym przeciw pebrynie jest odłączenie chorych liszek, dezyn-fekcya miejsc, gdzie żyły osobniki zarażone, a w końcu podawanie liści, wolnych od zarazka tej choroby.

Nosian, ob. No ze an.

Noskiowicz August (* r. 1826 w Ostrowie [pow. Przemyski] f we Lwowie d. 16 grudnia r. 1879), lekarz. Ukończywszy gimnazyum w Przemyślu, udał się do Wiednia i zapisał się tam do wydziału lekarskiego. Po osiągnięciu dyplomu doktorskiego w r. 1854, niebawem wysłany był na Węgry, gdzie wtedy cholera panowała nagminnie, aby zwalczać tę chorobę. Powróciwszy do Wiednia został asystentem klinicznym profesora M e y era i od czasu tego oddał się wyłącznie chorobom wieku dziecięcego. Ustąpiwszy po trzech latach ze stanowiska zajmowanego, w r. 1860 i 1861 przebywał, jako lekarz hr. Alfreda Potockiego, przy nim w Nicei; w czasie tym wydalił się też na kilka miesięcy do Paryża, w celu uzupełnienia wiadomości zawodowych w klinikach tamtejszych. — W r. 1861 osiadł stale we Lwowie, a poświęciwszy działalność swą lekarską wyłącznie chorobom dzieci, w czasie stosunkowo krótkim doszedł do wziętości wielkiej i umiał zdobyć sobie uznanie powszechne, jako lekarz sumienny i zdolny. Od r. 1875 do 1878 był członkiem rady sanitarnej i szkolnej, okręgowej oraz radcą miejskim we Lwowie. Jako działacz społeczno-lekarski położył też zasługi niemałe. Głównie wskutek starań jego powstało Towarzystwo lekarzy galicyjskich, którego przewodniczącym z wyboru kolegów był w latach 1875 i 1876. Pierwszy zjazd lekarzy i przyrodników polskich w r. 1876 przeważnie też jego był dziełem.—Mając czas zajęty wykonawstwem lekarskiem i sprawami bądź zawo-dowemi, bądź społecznemi, pisywał tylko rzadko. W „Przeglądzie lekarskim“ krakowskim (r. 1864 — 1873) i w „Roczniku Tow. lek. galic.“ (r. 1869) ogłosił prac kilka, odnoszących się do chorób dzieci; wylicza je S. Koźmiński w „Słowniku lek. pols.“ (str. 355).

Noskowce wieś na Podolu w pow. Winnickim, nad rzeką Morozową. Cerkiew, cukrownia i cegielnia. Mieszkańców 1 748

Noskowicz Jan, doktor Teologii, proboszcz w Woniescu w Poznańskiem (w pierwszej połowie wieku XVII), pozostawił kilka dzieł teologicznych: „Civitas supra montem in quadro posita seu Quaestio de invenienda vera eccle-sia“ (Poznań 1633); „Methodus practica cate-chisandi (Poznań 1678); „Judex ecclesiasticus, potestate ligandi et solvendi....“ (Poznań 1650).— Por. „Encykl. kościelna“.

Noskowscy herbu Łada, stary ród mazowiecki, pisali się z Trąbek. Protoplastą tego domu był Piotr N. Trąba albo T r ą b s к i, około r. 1500 żyjący. Z synów jego —kanonik i archi-dyakon warszawski P a w e ł, był podkanclerzym książąt mazowieckich, Mikołaj zaś, sędzia zakroczymski (r. 1540), od dóbr Noskowa już stale piszący się Noskowskim, dał początek kilku liniom tej rodziny. Z potomków jego wyróżniali się w pełnieniu zasług obywatelskich: Andrzej , biskup płocki ( obacz ), ryan, starosta ciechanowski, waleczny rycerz w potrzebie wołoskiej pod Obertynem; Adam, kasztelan gostyński (r. 1634); Paweł, starosta łomżyński i poseł (r. 1633); Andrzej, starosta różański, który wielkie sumy ofiarował Rzeczypospolitej na potrzebę Chocimską; Adam podkomorzy lubelski, fundator kilku kościołów i szpitala w starostwie makowskiem, jednego z pierwszych w Polsce; wreszcie Jan Karol, starosta dobrzyński, jeden z posłów, wyprawionych do Francyi po Cecylię Renatę, mąż wielkiej nauki i zdolności. Do tegoż domu należy Zygmunt, znakomity muzyk i kompozytor współczesny. — Por. „Akta zakroczymskie“, „Konstytucye“, Niesie c ki.    D-

Noskowski albo z Noskowa Łukasz, po łac. Noscэvins lub de Noscov (* ok. r. 1470—f w Krakowie d. 28 marca r. 1532), brat starszy Jana (ob.), lekarz i profesor krakowski. Wykształcenie naukowe i zawmdowe otrzymał w uniwersytecie Jagiellońskim, który mu też w latach 1493 i 1498 przyznał stopnie akademickie bakałarza i magistra sztuk wyzwolonych. W r. 1502 zaliczono go do rzędu magistrów, wykładających w wydziale filozoficznym; od r. 1515 rozpoczął starania o wcielenie do wydziału lekarskiego, co jednak nastąpiło dopiero w r. 1520; odtąd był profesorem sztuki lekarskiej i godność rektorską niejednokrotnie piastował. Za rektor-stwa N-go, głównie z jego przyczynienia się, w r. 1527 wydział lekarski krakowski po raz pierwszy przyznał dyplomy doktora medycyny

trzem wychowańcom swym.—W r. 1510 obrano N-go rajcą miasta Krakowa, w roku zaś 1531 król Zygmnt Stary powołał go na lekarza przybocznego.—N. położył zasługi liczne około uniwersytetu krakowskiego, umierając zaś obdarzył go zapisem, oraz przekazał mu księgi swe. — Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.“ (str. 355), gdzie podane są źródła inne N-go dotyczące, oraz Wiszniewskiego „His.

Dr. J. p.

Dr. J. P.

Noskowski Jędrzej herbu Ład a (* w ziemi Zakroczymskiej w r. 1492 — f w Pułtusku d. 23 listopada r. 1567), syn szlachcica ubogiego, Floryana N-go, od r. 1546 biskup płocki. Za lat chłopięcych często N-mu było ciężko na świecie i doznał wtedy biedy nie mało, walcząc o zdobycie nauki, ale nie brakło mu wytrwałości i zdolności, a przytem i rozumu wrodzonego, każącego mu pamiętać o sobie. Wstąpiwszy młodo do stanu duchownego, zwrócił na siebie uwagę Pawła Trąby, podkanclerzego ostatnich książąt mazowieckich, Janusza i Stanisława, który się nim zaopiekował i umieścił na dworze książęcym. Był

literat.“ (T. IV, str. 336).

Noskowski (z Noskowa) Jan, połać. Nos-covius albo de Noscov (* w r. 1478— f w Krakowie w r. 1542), brat młodszy*Łukąszą (ob.) lekarz krakowski. Zarówno jak brat starszy, wykształcił się w Krakowie, gdzie mu w latach 1498 i 1503 przyznano kolejno pierwsze dwa stopnie akademickie. Będąc już magistrem nauk wyzwolonych, w r. 1509 miał sobie powierzoną od biskupa wileńskiego pieczęć kanclerską. W r. 1510 opuścił Wilno, udając się do Bolonii, gdzie d. 23 kwietnia tegoż roku osiągnął godność doktora medycyny. Powróciwszy w r. 1511 do Krakowa starał się nadaremnie o wcielenie do grona profesorów wydziału lekarskiego. Podobno stanęła temu na przeszkodzie niemożność uiszczenia opłaty, ustanowionej wtedy, a 20 złotych ówczesnych wynoszącej.—W czerwcu roku następnego N. wyjeżdża powtórnie do Włoch, a bawiąc w Rzymie zostaje w r. 1514 lekarzem przybocznym Jana Łaskiego, arcybiskupa prymasa gnieźnieńskiego. —Od r. 1517 N. osiadł stale w Krakowie i zasłynął tam wkrótce, jako lekarz znakomity i bardzo wzięty, wzywany nieraz daleko po za Kraków. Tak n. p. w r. 1520 czas pewien bawił w Ostrogu, przywołany przez księcia Konstantego. W r. 1524 wybrano go nakoniec na profesora lecznictwa w uniwersytecie Jagiellońskim. Za dziekaństwa jego opracowano, po raz trzeci z rzędu, ustawę nową dla wydziału lekarskiego, do czego się i sam wielce przyczynił.—Biblioteka Jagiellońska w Krakowie przechowuje dotąd w rękopisie z roku 1538-go „Astrologicon Joannis Noscovii physici“ w dwu częściach przez niego napisane.—Por. „Roczn. wydz. lek. krak.“ (T. II str. 26 i 46 i T. III, str. 444) i S. Kośmińskiego „Słownik lekarzów polskich“ (str. 355).

to pierwszy uśmiech szczęścia, które odtąd hi-mu do końca wciąż towarzyszyło niezmiennie. — Gdy po śmierci książąt wymienionych Mazowsze połączono z Koroną, Andrzej Krzycki, ówczesny biskup płocki, oddał N-mu dochodną kanonię pułtuską, na której w ciągu lat kilku, gospodarując zabiegli wie, dorobił się sporo grosza, a umiał z niego korzystać należycie. Zostawszy następnie jeszcze kanonikiem krakowskim i płockim, mając na to, wyjechał do Rzymu i bawił tam rok cały, jednając sobie względy, któreby mu się później przydać mogły. Powróciwszy do kraju umiał pozyskać łaskę króla Zygmunta.Starego, który go też w r. 1546, po niedawno zmarłym Janie Bielińskim, osadził na biskupstwie płockiem. Podobno, że aby dostąpić dostojeństwa tego, musiał się naprzód dobrze opłacić królowej Bonie, której później zawsze był przeciwnikiem stanowczym, bądź z tego właśnie, bądź też z innych powodów.—Po śmierci króla starego zręcznie umiał przypodobać się Zygmuntowi Augustowi, pochwalając małżeństwo jego z Barbarą Radziwiłłówną, pierwszy ją też powitał uroczyście, gdy wjeżdżała do Korony. I w czasach późniejszych stosunki dobre z królem trwały dalej, zacieśniły się nawet bardziej, gdy biskup gospodarny a pieniężny, nieraz królowi mógł wygadzać pożyczkami; doznawał też wciąż przychylności jego, a w roku 1553, gdy Zygmunt August miał poślubić Katarzynę Austryacką, N. przez niego był wysłany w poselstwie po małżonkę królewską. — O dyecezyę swą N. był wielce dbały zawsze, gospodarzył w niej dobrze, a gromadząc skrzętnie pieniądze, nie skąpił ich nigdy, gdy chodziło o dobro Kościoła. Wystawił wiele świątyń nowych i wiele dawniejszych naprawił, między innemi z nakładem też niemałym odnowił katedrę swą, płocką. Najwięcej wszakże uczynił dla Pułtuska, gdzie przemieszkiwał najchętniej, może dla tego, że tam właśnie miało początek powodzenie jego późniejsze. Długie lata pracował nad podniesieniem miasta tego, powiększając i zdobiąc je ciągle. Wzniósł tam kościół N. Maryi Panny, zbudował szpital i uposażył go dostatnio, zamek biskupi odnowił. Rządy biskupie też upamiętnił tern, że w r. 1566 w Pułtusku swym założył pierwsze w Polsce kolegium Jezuitów, urządzając im szkołę w mieście rzeczonem i murując dla nich kościół. W Krakowie w r. 1558 już był kosztem swym ufundował bursę studencką, przeznaczając ją wyłącznie dla Mazurów (t. zw. bursa philo sophorum). — N. był obdarzony umysłem bystrym i dowcipnym, naukę i wiedzę posiadał rozległą, w senacie słynął jako mówca wyborny a znawca wielki praw koronnych i polityk roztropny, w dyecezyi swej był pasterzem gorliwym, gospodarnym i rząd-dnym. — Pochowany jest w kaplicy byłego kolegium jezuickiego w Pułtusku, gdzie dotąd

istnieje grobowiec jego, który sobie sam za życia jeszcze wystawić kazał, go wydana została „Agenda Ecclesiae Cathedra-lis Plocencis“ (Kraków 1550). Sam, będąc zajęty sprawami innemi, o pisarstwie nie pomy-

Red.

Noskowski Z y g m u n t (* d. 2 maja r. 1846 w Warszawie) jeden z najznakomitszych kompozytorów muzycznych, polskich. —Jak Chopin, równie N. wcześnie tworzyć zaczął. W czasie

Z polecenia je-

ślał nigdy.

Fig. 43. Noskowski Zygmunt.

pobytu w gimnazyum, młodzieniec piętnastoletni, choć z gramatyką muzyczną nie był jeszcze obeznany dostatecznie, już komponował to pieśni do słów Kochanowskiego, to krakowiaki, sceny charakterystyczne i różne utwory z działu muzyki salonowej i tanecznej. Jedną nawet z tych pierwszych prób orlęcia, doświadczającego dopiero swych skrzydeł, „Kolendę“, drukował „Tygodnik ilustrowany“, jako osobliwość. Rodzice tak wiele obiecującego młodzieńca (jego ojciec był rejentem, znanym w szerokich kołach społeczeństwa warszawskiego), poznawszy się na jego zdolnościach, niczego nie zaniedbali, co tylko w czemkolwiek wpłynąć mogło korzystnie na prawidłowy rozwój tych zdolności wybitnych, ogromne nadzieje rokujących.— Obeznawszy się w domu rodzicielskim z pierwszemi zasadami muzyki, N. wstąpił w r.

1864 do Instytutu muzycznego w Warszawie, gdzie kształcił się głównie w teoryi kompozy-cyi u Moniuszki (ob.), którego był uczniem ulubionym, dodatkowo zaś w grze na skrzypcach u Kątskiego, i w śpiewie solowym u Ciaf-feiego.—Po ukończeniu Instytutu w r. 1867, N. czas jakiś zarabiał na chleb powszedni grą na skrzypcach w orkiestrze teatralnej, poczem objął ofiarowaną sobie posadę nauczyciela muzyki i śpiewu w Instytucie Ociemniałych. I na tej nawet szczupłej arenie działalności artystycznej zdołał N. ujawnić wszechstronność uzdolnienia swego i niepospolitą bystrość umysłu w sposób znamienny. Zaledwie objął tę posadę, zauważył, że dotychczasowy system zapoznawania ociemniałych z nutami i nauką interwalów, nie może dać wyników dobrych, z powodu wadliwości systemu tego. Postanowił więc zaradzić złemu, przez obmyślenie systemu praktyczniejszego. I celu dopiął: sporządził w r. 1872 tablice z cyframi wypukłemi, zastę-pującemi nuty, które ociemniałym znacznie ułatwiały naukę nut i interwalów. Za granicą taki wynalazek byłby rozsławił imię N-go, i korzyści materyalne mu zapewnił, w kraju rodzinnym przeszedł bez wrażenia. Jedyną nagrodą było podziękowanie, udzielone mu przez Ministeryum oświaty.—Z tego okresu pochodzą pieśni i sceny charakterystyczne na kwartet smyczkowy, które w swoim czasie ogólnego uznania dostąpiły. Niezadowoliły tylko samego twórcy. Bo to przyznać trzeba N-mu, że, będąc surowy, aż do przesady, w sądzie o kompozycyach muzyków, nawet najznakomitszych, nie mniej okazał się surowym w sądzie o samym sobie. Zrozumiał, że ta wiedza muzyczna, którą otrzymał w Instytucie muzycznym, jest niedostateczna, że chcąc tworzyć dzieła wielkie, należy wpierw wygimnastykować umysł w szkole poważnej, odbyć uprzednio studya gruntowne i wszechstronne. Uzbierawszy więc nieco grosza, wsparty przytem zasiłkiem stypendyalnym Towarzystwa muzycznego, N. opuszcza Instytut Ociemniałych, i udaje się do Berlina w r. 1873, gdzie wciągu blisko trzech lat gruntowne prowadzi studya teoryi kontrapunktu, imitacyi i fugi pod kierunkiem słynnego teoretyka i kompozytora* F ry-derykaKiela (ob.) Pierwszym owocem tych stu-dyów była symfonja A dur (wykonana w Berlinie), która zwróciła na jej twórcę uwagę krytyki niemieckiej; bezpośrednim zaś wynikiem krytyk pochlebnych dla młodego kompozytora, było powołanie go na stanowisko dyrektora towarzystwa śpiewaczego „Bodan“ w Konstancyi w r. 1876, z tytułem „Städtlicher Musik-Direktor“. Na tern znajdując się stanowisku, N., niezależnie od czynności w „Bodanie“, gorliwie uprawiał niwę kompozytorską. Najpiękniejszym owocem tej pracy były: wspaniały kwartet fortepianowy, oraz osiem krakowiaków na fortepian. Zwróciły one na N-go uwagę wszystkich wybitniejszych muzyków niemieckich, zwłaszcza Lisz-

t a, który, poznawszy się z młodym icli twórcą w Baden-Baden w r. 1880, nie szczędził mu pochwał, sam wykonywał w Wejmarze kwartet i krakowiaki („reisende Genre-Bilder“—jak je stale nazywał), oraz zalecał swym uczniom do grania, i, co ważniejsza, oba te dzieła kazał wydrukować. Jako dyrektor „Bodanu“, N. nie mniejsze tryumfy święcił. Podczas zjazdu śpiewaków badeńskich w Karlsruhe w r. 1877, chóry „Bodanu“, po wykonaniu Heg ara „Król i śpiewak“, otrzymały palmę pierwszeństwa, a walczyły o nią z dziewięćdziesięcioma stowarzyszeniami śpiewaczemi. Wskutek tego zwycięstwa, na zjezdzie tysiąca śpiewaków w Kon-stancyi, N-mu jednomyślnie oddano kierownictwo tą falangą artystyczną w r. 1878, i kilkakrotnie wzywano go do stolicy Badenu dla dyrygowania koncertami dworskimi. — W Konstan-cyi bawił N. do końca r. 1880; w tym roku Komitet Towarzystwa muzycznego w Warszawie powołał go na stanowisko dyrektora tegoż towarzystwa. Nie bogata była spuścizna, którą objął nowy dyrektor tej instytucyi po swych poprzednikach: ruina finansowa, zniechęcenie i obojętność społeczeństwa, zmniejszenie się o połowę liczby członków.—N.nie zawiódł położonego w nim zaufania: zaprowadził oszczędności w gospodarce artystycznej, wytworzył chór nowy i orkiestrę amatorską, objął kierunek wieczorów i koncertów, które urządzał z udziałem znakomitości świata muzycznego, i którym nadał wyższą wartość artystyczną, a samą instytucyę postawił w rzędzie wybitniejszych towarzystw muzycznych, europejskich.—Za czasów jego dy-rektorstwa i przy jego współudziale, otworzono przy towarzystwie : szkołę muzyczną, sekcyę naukową, szkołę dramatyczną, sekcyę imienia Moniuszki i Chopina, i szkołę organistów, oraz wystawiono pomnik Chopina w Żelazowej -Woli. — Na stanowisku dyrektora Towarzystwa bawił N. do r. 1902, a więc dwadzieścia dwa lata. W r. 1888 objął w Instytucie muzycznym klasę kompozycyi, z której wyszło wielu kompozytorów wykształconych wszechstronnie, jak Pankiewicz i Rutkowski (obaj bardzo zdolni, przedwcześnie zmarli dla sztuki ojczystej), Maszyński, Rzepko, Melcer, Gawroński, Żmigrodzki, Joteyko, Wert-heim, Leokadya z Myszyńskich Wojciechowska, Różycki i kilku innych.—Jako kompozytor, N. uprawiał od początku swej działalności artystycznej wszystkie formy muzyczne, nawet najdrobniejsze i taneczne. To jednak, co mu z tego powodu poczytywano za rozpraszanie talentu, było poprostu gimnastyką ducha, szukającego dróg nowych, nieznanych. Tak gorliwe uprawianie przeróżnych form muzycznych, na twórczość jego, zbawienny wpływ wywarło; talent jego dojrzał, zmężniał, a, wydoskonalona częstem tworzeniem technika kompozytorska, przybrała cechy takiego wszechstronnego wirtuozostwa, jakiem nie każdy z po

tentatów świata muzykalnego, dawniejszych i nowszych, poszczycić się może. —Niema takiej formy, której by N. nie dotknął i sił swoich w niej nie próbował. Począwszy od skromnej pieśni, kolejno uprawiał wszystkie rodzaje muzyki: symfonicznej, kameralnej, operowej, pieśniarskiej; nie zapomniał także oddać pokłonu uniżonego i podkasanej muzie operetkowej. Płodność jego kompozytorska jest zdumiewająca. Mimo rozlicznych zajęć artystycznych, pochłaniających mu większą część dnia i wieczoru, zdołał utworzyć ogromną liczbę dzieł, z których wiele postawiło go w rzędzie najlepszych kompozytorów europejskich.—Na dotychczasowy dorobek duchowy N-go składają się: utwory na orkiestrę: trzy symfonie, A-dur, C-mol (elegijna) i I-dur p. n. „Od wiosny do wiosny“, składająca się z czterecli części, odpowiadających czterem porom roku, wyrażających dźwiękami nastroje pór roku kraju ojczystego, zarazem wydarzenia i obrzędy ludowe, do poszczególnych pór przywiązane („Wiosna“, „Lato i czar nocy świętojańskiej“, „Jesień i okrężne“, oraz „Zima i powrót wiosny“). Dalej: uwertura koncertowa „Morskie Oko“, poemat symfoniczny „Step“, waryacye na temat własny, „Fantazya góralska“ uwita z tematów melodyi zakopiańskich, i przepyszne obrazy fantastyczne „Z życia....“ w formie swobodnych waryacyi symfonicznych na temat popularnego preludyum A-dur C li o-pina, ilustrujących rozwój ludzkości. Prócz tego kilka utworów drobniejszych, z których „Vogue la galère“ i polonez elegijny szerokiej popularności dostąpiły. Z działu muzyki pokojowej (kameralnej): trzy kwartety smyczkowe i jeden fortepianowy. Utwory sceniczne: „Li-via Quintilla“ (według dramatu Rzętkow-s к i e g o), opera w dwucli aktach z prologiem (Lwów 1900 i Warszawa 1902); „Wyrok“ opera jednoaktowa, dramatyczna, według dramatu Urbańskiego, operetki „Don Kiszot“ i „Warszawiacy za granicą“; obrazy ludowe, sceniczne: „Wiara, miłość i nadzieja“, „Wieczornice“, „Zołzikiewicz“ („Szkice węglem“) „Chata za wsią“, „Dziewczę z chaty za wsią“, „Małaszka“, „Budnik“, „Przeklęty dorobek“ (wszystkie były grywane na scenach teatrów ogródkowych w Warszawie, oraz część większa na innych scenach polskich), oraz fantazya choreograficzno-operowa w trzech aktach, z prologiem i epilogiem p. n. „Święto ognia“, wystawiona pierwszy raz na scenie teatru Wielkiego w Warszawie d. 18 lutego r. 1902.— Kantatyr na głosy pojedyńcze, chóry i orkiestrę: „Świtezianka“, „Kto się w opiekę“, do której wprowadził, nieznaną dotychczas w literaturze muzycznej polskiej, wielką fugę czterogłosową, z chorałem, śpiewanym przez głos piąty; „Jasio“, „Kantata rycerska“ (chór męski), „Powrót“ (suita krakowiaków), i „Rok w pieśni ludowej“. Utwory na fortepian: siedem zeszytów krakowiaków na 2 ręce i sześć na

działalności artystycznej.

Dr. J. t\

Dr. j. r.

4 ręce (op. 2, 5, 7 i 25) prócz kilku wydanych pojedynczo. „Les. sentiments“ (trzy utwory charakterystyczne), „Aquarelles“ (sześć numerów), „Trois morceaux“, „Deux danses polonaises“, „Images“ (6 sztuk charakterystycznych), „Suita polska na dwie i cztery ręce“ (osiem tańców ludowych), „Impressions“ (4 numery), „En pastel“ (3 numery), „Chansons et danses cracoviennes“, „Causeries“ (5 numerów), „Melodies rutheniennes“, (osiem melodyi rusińskich), „Trois pièces“, „Moments mélodiques“, „Contes“, Mazury i polonezy na 4 ręce, „Stances“, „Le primevers“, „Fleur du printemps“, „Moments de danse“ (ß numerów), „Diversités“ i wiele innych. Utwory chóralne: kilkanaście pieśni na chór żeński, kilkanaście na chór mieszany („Wędrowny grajek“ i t. d.), oraz kilkadziesiąt na same głosy męskie, bez towarzyszenia instrumentów. Prócz tego N. utworzył bardzo cenny „Śpiewnik dla dzieci“ (do słów Konopnickiej), około sześćdziesiąt pieśni na głos poje-dyńczy, z których „Stach“, „Serce pęka mi z bólu“, a zwłaszcza „Skowronek“, ogromną cieszą się popularnością, i wiele melodyi na różne instrumenty z towarzyszeniem fortepianu, oraz dokonał wielu transkrypcyi pieśni M о и i u-s z к i na orkiestrę. Z dzieł teoretycznych wydał: szkołę na skrzypce, i „Harmonię“ (do spółki z Z a wir s kim). Z dzieł literackich wyszły z druku: „Istota utworów Chopina“ i „Pamiętnik dyletanta“, prócz wielu artykułów muzyki dotyczących, oraz humoresk, now^el i felietonów, drukowanych w różnych czasopismach polskich. — Z zakresu pieśniarstwa ludowego, wydał N., wraz z Baudouinem de Courtenay, „Melodye ludowe litewskie“ (Kraków⁷, 1900), oraz harmonizował „Pieśni ludu“, wydane przez G1 o g e r a (Kraków 1892).—Prawie wszystkie kompozycye N-go (z wyjątkiem kantat, obrazów ludowych scenicznych i kilku dzieł orkiestrowych) były drukowane w Lipsku, Londynie, Wrocławiu, Lwowde, Krakowie i Warszawie. Cechą znamienną dzieł N-go, jest ich polskość, która zasadza się nietyle na dość często przez niego używanych tematach pieśni ludowych (symfonia „Od wiosny do wiosny“, balet „Święto ognia“ i t. d.), ile na rytmice rdzennie polskiej, i na różnych odrębnościach melodyi, właściwych tylko muzyce polskiej, narodowej („Step“, kwartety, kantaty, pieśni i t. p.). To go wyróżnia zaszczytnie z grona kompozytorów polskich doby ostatniej, i czyni muzykiem najbardziej narodowym po Chopinie i Mo ni usze e. Na dalsze cechy oryginalne muzyki N-go składają się: formy często zgoła nowe, zawsze jednak jasne i ukształtowane wybornie, sy metry a w szczegółach architektonicznych, wybitna oryginalność, oraz charakterystyka tematów, odpowiadająca treści i nastrojowi dzieła; zdrowy humor i dowcip w utworach charakterystycznych (np. w muzyce do bajek Krasickiego), wprost mistrzow-

ska robota kontrapunktycziia, świeżość pomysłów harmonicznych i modulacyjnych, barwna, doskonale kombinowana w grupowaniu z sobą poszczególnych narzędzi muzycznych instrumen-tacya, wreszcie głębokość myśli i powaga stylowa w utworach patetycznych i nastrojowych. Lubo klasyk z przekonania, usposobienia artystycznego i przygotowania technicznego, N. nie trzyma się niewolniczo żadnej szkoły; jest raczej eklektykiem—w najlepszem znaczeniu tego wyrazu — obznajmionym dokładnie z najno-wszemi zdobyczami w dziedzinie muzyki, za-równą instrumentalnej jak i wokalnej, umiejącym z tych zdobyczy korzystać w sposób oryginalny i do rytmiki muzyki narodowej stosować je zręcznie. W łatwości tworzenia dzieł, nawet polifonicznie najzawilszych, przypomina Mozarta.— Uwerturę „Szkice węglem“ napisał w ciągu paru godzin; cykl polonezów (12) naszkicował szczegółowo w ciągu jednej doby; nad wielką kantatą „Ivto się wopiekę“ pracował dziesięć dni tylko, a nad operą „Livia Quintilla“ trzy miesiące. Byli koinpozytorowie, którzy już wpół drogi swego żywota wypowiedzieli tonami ostatnie swe słowo. Byli i tacy, którzy to słowo wypowiedzieli dopiero przed samym zgonem. Takim np. był wielki Beethove n, takim Verdi i Wagner, takim również, jak dotąd, okazuje się N. W każdym ostatnim swoim utworze ujawnia coraz to większe mistrzostwo techniki, w każdym większą dojrzałość talentu doskonale zrównoważonego w swych czynnikach składowych, głębię myśli, polot poetyczny, i wogóle wyższą doskonałość artystyczną. To daje pewną rękojmię, że N. niejednem jeszcze dziełem znakomi-tem wzbogaci literaturę muzyczną ojczystą, zanim, wraz z życiem, zamknie ostatecznie bilans swej wszechstronnej, w świetne wyniki bogatej

Л. l'ol.

Nosodochiiim (z greek, fj voooç = choroba i    == przyjmuję) nazwa dawna szpitala,

to samo co Nosokomium (ob.).

Nosoftorja, (łac. NosophtJioria z gr. fj vóaoę= choroba i (p&śipw= niszczę, gubię, wypleniam), nauka o pochodzeniu i przyczynach chorób zakaźnych, o sposobach ich szerzenia się, a głównie (co i nazwa oznacza tylko) o środkach zapobiegania im, oraz powstrzymywania ich panowania nagminnego.

Nosogenja, (z gr. fj vôaoç = choroba i yiyvo-tiai=rodzę się, powstaję) albo Nosogenesis, nauka o powstawaniu lub pochodzeniu chorób; w znaczeniu tern jest częścią patologii (ob.); wyraz ten wszakże używany bywa również często do oznaczenia powstania lub rozwoju choroby danej, szczególnej.

Nosogeografja (z gr. fj vóaoę=choroba i yew-ypa<pia=opisanie ziemi), tak się zowie nauka zajmująca się chorobami, rozpatrująca ich rozpowszechnienie w różnych częściach ziemi,

in-, j. г.

Dr. J. P.

Dr. J. V.

Dr. J. Г.

oraz badająca wpływ klimatów rozmaitych na ich powstawanie i przebieg.

Nosografja (z gr. Y] vóooę=:choroba i ypacpoa= piszę, opisuję) opisanie chorób, wyraz używany nieraz, choć niepotrzebnie, do oznaczenia patologii szczegółowej (por. Patologia)

Nosokomialna gangrena, ob. z g o r z e l s z p i-t a 1 ii a.

Nosokomja albo Nosohomesis (z gr. rj voao-veepiot albo ^ voao%ó[AY]aię) pielęgarstwo, pięlęgno-wanie chorych, od wyrazu tego pochodzi N o -sokomium (łac. Nosocomium), nazwa grecka szpitala, używana dawniej powszechnie.

Nosologja, (z gr. 7] vóaoę=choroba i o Xó^oq= słowo, nauka), nauka o chorobach, wyraz ten użyty został przez Ploucqueta dla oznaczenia patologii szczegółowej (por. Patologia), nie rozpowszechnił się wszakże i rzadko tylko bywa stosowany.

Nosorożec (Rhinoceros) jedyny obecnie żyjący rodzaj, należący do rodziny nosorożców (Nasicornia), z rzędu zwierząt nieparzystoko-pytnych (Perissodactyla). N-ce są to zwierzęta ssące, znacznej wielkości, niezgrabne i ociężałe, o głowie wydłużonej, szyi krótkiej i grubej, nogach grubych i krótkich, również o ogonie krótkim także. Na stronie górnej nosa i czoła znajdują się jeden lub dwa, jeden za drugim stojące, rogi; brak ich należy do wyjątków. Rogi, złożone z masy rogowej o budowie włóknistej, są utworem naskórkowym. Zgrubienia warstwy zrogowaciałej naskórka pod postacią małych wyrostków zaostrzonych, spotykają się niekiedy i w innych miejscach głowy i ciała całego wogóle. Uszy średniej wielkości sterczące i ruchome. Oczy niezmiernie małe. Wargi grube, szczególnie górna, najczęściej wydłużona i spełniająca zadanie narządu chwytnego. Kończyny przednie i tylne zakończone trzema palcami, dotykająceini ziemi, za-opatrzonemi w kopyta małe; palec środkowy większy i nieco silniejszy od dwu bocznych. Ciało okryte jest skórą bardzo mocną i grubą, zazwyczaj nagą, pomarszczoną, podzieloną u niektórych gatunków (osobliwie u N-ca jednorogie-go) przegubami na kilka wielkich tarcz. Włosy nieliczne, w kształcie szczecin, skupiają się w większej ilości na uszach i na końcu ogona, a po części zrzadka rozrzucone są po całem ciele.—Czaszka N-ów odznacza się rozwojem doskonałym kości nosowych. Kości między-szękowe mało rozwinięte. Jama czaszki w stosunku do wielkości zwierzęcia, bardzo mała. Kręgosłup składa się z 7 kręgów szyjnych, 19—20 grzbietowych, 3 lędźwnych, 4 krzyżowych i około 22 ogonowych. Uzębienie niezupełne, brak bowiem kłów; zębów siecznych ²/₂; trzonowych ¹/₁, z nich ⁴/₄ przednie trzonowe i ³/з tylne trzonowe; zęby trzonowe silne, pomarszczone; sieczne mniej lub więcej szczątkowe, wcześnie wypadają wszystkie, lub też niektóre tylko (w szczęce górnej zewnętrzne, a w dolnej wewnętrzne). —Obecnie żyjące N-ce, mało rozwinięte pod względem umysłowym, posiadają najlepiej wykształcony zmysł słuchu i powonienia; wzrok upośledzony. Żyją pojedynczo lub niewielkiemi stadkami, składające-mi się z 4—10 osobników. Trzymają się przeważnie lasów bagnistych, brzegów rzek i jezior, a wogóle miejsc niezbyt oddalonych od wody. Sąsiedztwo wody dlatego lubią, że często zmuszone są kąpać się, aby uwolnić się od natrętnych i dokuczliwych owadów. W tymże celu tarzają się też w błocie, pokrywając skórę grubą warstwą jego. Największą ruchliwość wykazują N-ce zrana, wieczorem o zmroku i w nocy, przez cały zaś dzień śpią, leżąc, lub stojąc w zaroślach. Pokarm ich składa się z liści, gałązek, korzeni i trawy. — Samica po 17 — 18-miesięcznej brzemienności wydaje na świat jedno młode, które karmi przez dwa lata; w razie niebezpieczeństwa broni dziecka swego z zaciekłością bezprzykładną. N-ce wogóle są nadzwyczaj ostrożne, lękliwe i uciekają od człowieka; rozdrażnione jednak, lub zranione, rzucają się ze wściekłością na nieprzyjaciela, powalają rogiem na ziemię i depczą go nogami. Skutkiem polowań ciągłych z bronią palną ilość N-ów coraz bardziej zmniejsza się i niektóre gatunki, jak np. Rhinocéros simus, są już bliskie zagłady zupełnej. —Szczątki kopalne najdawniejszych przedstawicieli i gatunku tego znajdujemy w pokładach górnych eoce-nu Europy i Ameryki północnej (ob. Niepa-rzystokopytne); w Ameryce jednak stosunkowo prędko wymarły, bo przed końcem okresu pliocenicznego. Obecnie w Starym świecie granice okolic zamieszkiwanych przez N-ce, bardzo zeszczuplały, ponieważ nie spotykamy ich już ani w Europie, ani w Azyi północnej.—Rodzina N-ów, licząca zaledwie 5 gatunków, żyje tylko w Afryce, Azyi południowej i na sąsiednich wyspach.—N-ów obecnie żyjących możemy podzielić na: 1) gatunki jednorogie i 2) dwu-rogie. Do pierwszych należy 1) brudno-szaro-brunatny N. indyjski {Rhinoceros Indiens); przeguby skóry wielkie i głębokie; włosy tylko u nasady rogu, na brzegach uszu i na końcu ogona; róg jeden, zlekka w tył zakrzywiony, sięga 60—65 cm. długości; zęby sieczne, wewnętrzne szczęki górnej i zewnętrzne dolnej nie wypadają; długość ciała 3.15 m., ogona 60 cm., wysokość 1.7 m; waga 2 000 kilogr.; żyje w Indyach i Chinach południowych. 2) N. j a-wański (Rh. Javanus) z barwy podobny do gatunku poprzedniego, lecz mniejszy od niego; marszczki skóry inaczej ułożone (tarcze, okrywające część przednią, grzbietową ciała przechodzą stopniowo jedna w drugą); róg krótszy dochodzi najwyżej do 25 cm. długości; wyro- • stek wargi górnej dłuższy, niż u N-a indyjskiego; włosy krótkie, czarne rozrzucone po całem ciele; zęby sieczne takie, jak u gatunku poprzedniego; długość ciała 2.5 m.,

;viv'

Os

, a*»*

SI

r.

Ййм

\i

(•.ii

Же

A4

щт

АгЖтйРй

Г;

ЩИ

•л¹

r/V

■ш

ЩуШЖ

Sä

-»

Fig. 44. Nosorożec indyjski (Rhinoceros Indiens), podług Brehma.

ogona 50 cm.; wysokość 1.4 m. Zamieszku- Do N-ów dwurogicli należą gatunki następujące: je półwysep Mai akkę, wyspy Jawę i Sumatrę.— 1) N. afrykański (.Rh. Africanus); skóra

mm

тщт

\ -А

\ '0Й«гЯ!К-

Sr

ив

|@Яг

щш

ШямШг'

ш.ci

lA

'V

SSI

2*Й?\

и*

/1

рШшрг

Г/-

аЯ|

s>

Fig. 45. Nosorożec afrykaiiski (Rhinoceros Africanus), podług В r e li m a.

I nojkl. Potrss, Iluêtr. Ser. IL, Znsz. 20b. T. III.

Cz St.

А. К

brudno czerwonawo-brunatna, chropawa, nieznacznie pomarszczona; włosy szczeciniaste po brzegach uszów od strony wewnętrznej i na końcu ogona; róg przedni długości najwyżej 60 cm., zwykle dłuższy od tylnego; zęby sieczne wypadają; długość ciała 3.4 m.; długość ogona 60 cm.; wysokość 1.6 m.; miejsce zamieszkania: Afryka Środkowa od 18° szer. półn. do 24° szer. południowej. Niektórzy uczeni wyróżniają jako oddzielny gatunek Rh. Keitloa, N-ów, u których róg tylny jest dłuższy od przedniego lub równy jemu. 2) Rhinoceros Su-matrensis—skóra szaro-brunatna z głębokiemi, mniejszemi jednak, niż u N-a indyjskiego przegubami; włosy czarno-brunatne, szczeciniaste pojedyńczo okrywają ciało całe, gęściej zebrane są w tylnej części głowy i po bokach ciała na stronie brzusznej; włosy dłuższe po brzegach uszów i na końcu ogona; rogi bardzo mało zakrzywione, długość przedniego wynosi 25 cm., a tylnego zaledwie 12 cm.; o zębach siecznych można powiedzieć to samo, co i o zębach N-a indyjskiego; długość ciała 2.8 m.; dł. ogona 55 cm., wysokość 1.5; przebywa na wyspie Sumatrze. 3) Rh. simus największy z obecnie żyjących N-ów; pysk mniej zaostrzony, niż u N-a afrykańskiego; warga górna bez wyrostka; głowa stanowi mniej lub więcej ł/₃ długości ciała; róg przedni prawie na 1 m. długi, zlekka wygięty naprzód; skóra blado-szaro-brunatna, niekiedy jasno-szara; długość ciała 4.4 m., długość ogona 60 cm.; ojczyzną jego jest Afryka południowa.—Z gatunków zaginionych znany jest N. włochaty (Rh. tichorrhinus) ze skostniałą przegrodą nosową, pokryty włosem długim, jak tego dowodzą okazy znalezione na Sy-beryi w bryłach lodu; żył niegdyś w Europie środkowej i północnej, oraz w Azyi północnej w ciągu okresu dyluwialnego, i bezrogi Rh. in-cisivus, spotykany w środkowo-trzeciorzędnych pokładach Niemiec.

Nosorożec (Oryctes nasicorms) owad należący do rzędu Chrząszczy (Coleoptern) grupy Pięcioczłonkowych (Rentamera), rodziny Blaszkorogich (Lamellicornia), podrodziny Dynastidae. Nazwę swą (inaczej Rohatyniec) otrzymał od rogu trójzębnego na wierzchu głowy, właściwego samcom. Koloru jest kasz-tanowato-burego, na grzbiecie błyszczący, u spodu czerwono owłosiony. Długość 22 — 36 mm. Żyje w Europie, pospolity. Lata w czerwcu i lip-cu. Jajka składa w zgniłem drzewie, w korze garbarskiej, w nawozie; pędrak żyje tam lat kilka, aż póki nie zamieni się w poczwarkę; w stanie poczwarki trwa 2 miesiące. Pędrak jego czyni spustoszenia ogromne w ogrodach, szczególnie tam, gdzie inspekta napełniają korą garbarską.— Literature: Küster u. Kraatz „Die Käfer Europas“; Lacordaire „Genera des Coléoptères“; Heyden, Reitter et Weise „Cotalogus Coleopterorum Europae et Cau-casi“; G angib au e r „Die Käfer Mitteleuropas“

Mul s ant „Histoire naturelle de Coléoptères ed France. II Lamellicornes“. Nowicki „Wykaz chrabąszczy Galicyi wschodniej“ i w. inn.

Nosowe dźwięki mowy ludzkiej są to brzmienia samogłoskowe (ą, ę, an... ) i spółgłoskowe (m, n), nosowemi nazwane z powodu, że do ich wymawiania, oprócz zwykłych narządów mów-nych, jakiemi są gardło i jama ustna, potrzebny jest nadto udział trzeciego narządu, tj. jamy nosowej. Innemi słowy: brzmienia te powstają wtenczas, jeżeli powietrze, udźwięcznione w krtani, wydostaje się nazewnątrz częścią przez jamę ustną, częścią zaś przez jamę nosową, która wówczas nie jest zamkniętą języczkiem, kończącym podniebienie miękkie . Brzmienia spółgłoskowe nosowe: wargowe m i przednio-ję-zykowe n właściwe są wszystkim językom arjo-europejskim, a większość tych języków posiada także i brzmień tych odmiany upodniebienio-ne m', ń, czyli jak się zwykło mówić, spółgłoski miękkie albo zmiękczone m', ń. Spółgłoskowe te brzmienia wraz z towarzyszącą każdemu z nich samogłoską, lub z samogłoską i innym jeszcze dźwiękiem, tworzą zgłoski, np. mo-wa, mat-ka, u-my-ć, pa-mięć, mąż,... no-wy, nas, broń, kwit-ną, ńiz-ki, nę-kać... W okresie wszakże przedaryjskim mowy ludzkiej istniały brzmienia nosowe zgłoskotwórcze, t. j. zdolne tworzyć same tylko, za jednym wydechem zgłoskę (m, n); takie brzmienia zgłoskotwórcze nazywają się sonantami nosowemi (podobnie jak właściwe były owemu okresowi zgłoskotwórcze płynne 1, r). W późniejszym rozwoju języków, gdy wymawianie sonantów nosowych stało się niewygodnym, powstały na ich miejscu inne dźwięki, mianowicie: albo zgłoski nosowe pełne, np. łacińskie em, en, litewskie im, in, giermańskie um, un..., albo samogłoski czyste a, jak w wielu razach w aryjskim, greckim, albo też wytworzyły się samogłoski nosowe, jak słowiańskie ę, a i inne. Stąd też w wyrazach samogłoski nosowe słowiańskie odpowiadają zgłoskom nosowym pełnym innych języków indoeuropejskich, np. starosłowiańskiemu desętb (poi. dźeśęć) odpowiada zendzkie daęan, goc. taihun, starogórnoniem. zehan, titews. deszimtis; starosł. pętb sanskryc. paiïk'an, zendz. pańcan, łać. quinque, goc. fimf, lit. penki; stsłow. imę (poi. im/ę), sanskr. nama (n), zendz. nâman, łać. nomen, grec, ónoma itd.; w zakoczeniach fleksyjnych: stsł. vbdova (pol. wdowę), sanskr. vidhavâm, łać. viduam; stsł. berą, berątb (poi. biorę, biorą), sskr. bhârâmi, stsł. vezą (poi. wiozę), sskr. vâhâmi, zendz. va-zami it. d. — Samogłoski nosowe były niegdyś właściwością języka ogólnosłowiańskiego. W okresie późniejszym, t. j. w czasie samodzielnego rozwoju pojedyńczych języków słowiańskich większość ich utraciła samogłoski nosowe, zastępując je samogłoskami czystemi. Przechowały się one przez czas dłuższy w jednym z języków południowych, mianowicie w języku starosłowiańskim czyli starobulgarskim z połowy wieku XI-go (ob. Enc. t. XI str. 330, „Cerk.-słow. język“), a pomiędzy zachodniemi w jęz. nadłabskim albo drewiańskim (ob. Enc. t. XVI, 995), dziś wymarłym, oraz w żyjącym dodziś języku polskim wraz z jego narzeczami. Zabytki starosłowiańskie, cyrylicą pisane, pochodzące z wieku XI-go i następnych (ob. Enc. XIV, 589 ns.) posiadają dla wyrażenia samogłosek nosowych dwa osobne znaki graficzne : a=ę i *=ą, oraz te same znaki poprzedzone jotą dla wyrażenia zgłosek ję, ją. Długi czas jednak nie domyślano się prawdziwego znaczenia tych liter; widziano w nich wyohrazicieli brzmień ja i u, ju i tak też wyrazy z temi literami czytano. Dopiero błędne to mniemanie sprostował Wostokow, filolog rosyjski, ogłaszając w r. 1820 rozprawę o języku starosłowiańskim, w której udowodnił istnienie samogłosek nosowych w tym języku i określił rzeczywiste znaczenie postaci piśmiennych, do ich wyrażenia użytych (ob. art. „Jus“ w Enc. t. XXXIII, st. 227). Do wykrycia tych prawd doszedł on przez porównywanie wyrazów i form gramatycznych języka starosłowiańskiego z takiemiż postaciami języka polskiego (np. stsł. mążb, dąbb, sąsedi,... pols. mąż, dąb, sąsiad; stsł. plemę, detę, języki,... poi. plemię, dziecię, język; stsł. siłą, rybą... poi. siłę, rybę; stsł. nesą, idą, piszą... poi. niosę, idę, piszę i t. p.). W języku polskim samogłoski nosowe należą do najbardziej wybitnych właściwości, wyróżniających go od innych żyjących języków słowiańskich. Samogłosek tych w języku literackim mamy dwie: e nosowe (ręka, język) i o nosowe (mądry, ręką) i wyrażamy je od wieku XV-go literami ę i ą. Oprócz tych dwuch głosek nosowych w mowie warstw wykształconych słyszymy jeszcze nosowe a, i, у, u w wyrazach obcych, jak oran-żerja, transport, fanfaron, kwadrans, instynkt, winszować, munsztuk, tryumf, a także w nazwach miejsc i ludzi przechowanych z dawnych czasów np. Sandomierz, Sambor, Zambrzycki... W staropolszczyźnie, podobnie jak i w dzisiejszych gwarach ludowych, oprócz nosówek ę, ą mamy także nosowe an> un> in> yn> éa> jak tego dowodzą nazwy miejsc i ludzi, zapisane w dawnych dokumentach, jak: Sandziwoy, Wangrinowo, Bo-dzantyn, Dambrowa, Pankoslaus, Kanthi (Kęty) i t. p. i wymowa ludu różnych okolic, np. bandzie, kandy, gamba, piankny, łunka, majuntek, wyglundać, Prundnik itp., albo też: pinść (pięść), gołćmbie, bćndzie, flinta itp. Dodać należy, że samogłoski nosowe w wyrazach wymawiają się wyraźnie przed spółgłoskami powiewnemi s, ś, sz, ch, f i tylnojęzykową k: wąs, trząść, węch, węszyć, ręka... gdy tymczasem przed wybuchowemu p, t, b, d... słychać jeszcze w wymawianiu mniej lub więcej wyraźnie artykułowane spółgłoski nosowo n, ń, m: dęmbina, kęmpa, w sąńdzie... Przed ł nosowość znaczenie słabnie, często aż do zupełnego zaniku, np. krzyknął, krzyknęła, zająłem, zhjęli... brzmią w ustach wielu jak: ząbrnoł, krzyknoł, krzyknęła, zajoł, zajęli... Na końcu zaś wyrazu, gdzie ę i ą nie mają akcentu, nosowość ich coraz bardziej zanika; np. dziękuję, nie widzę, pójdą, głowę, z tobą... brzmią w wymawianiu większości: dziękuje, nie widzę, pój do, głowę, z tobo i t. p. W gwarach zaś zanik brzmienia nosowego nie tylko w zakończeniach, ale i w środku wyrazów w pewnych okolicach jest zjawiskiem znanym (głowę, ksioskę, mescyzna...). —Stosunek wzajemny samogłosek nosowych ę i ą z rozwojem języka ulega zmianom; zależny jest od warunków, wśród których samogłoski te zjawiają się w wyrazach. W języku dzisiejszym mamy samogłoskę nosową ę w zgłoskach otwartych, w tych samych zaś wyrazach samogłoskę ą w zgłoskach zamkniętych; np. zę-ba ząb, dę-ba dąb, gołę-bia gołąb, mę-ża mąż, gałę-zi gałąź; podobnie: wzię-ła wzię-li wziął, wzię-ty wziąć, przyję-ła przyję-li przyjął, i t. p.; stosunek ten pozostaje i w formach słownych czasu przeszłego po dodaniu do imiesłowu końcówek enklitycznych -em, -eś, które zlewają się z imiesłowem w jeden wyraz, t. j. utrzymuje się ą w zgłoskach otwartych w formach: wziąłem, wziąłeś, przyjąłem, przyjąłeś..., oraz ę w wzięłam, wzięłaś, przyjęłam, przyjęłaś i tp., gdzie warunki wcale się nie zmieniły. Tak samo ustaliło się w zgłoskach otwartych brzmienie ą i w innych razach np. zają-ca, zają-czek, prze-glą-dy, prą-dy, są-du, w są-dzie, pają-ki... I odwrotnie, mamy ę w zgłoskach zamkniętych, np. w wyr. zapęd, łabędź, węd-ka, gawęd (gawę-da), potęg, nędz... — I w zakończeniach form wyrazów brzmienia nosowe ę i a z biegiem czasu podlegają zmianom. Tak naprzykład w dzisiejszym języku utrzymało się dawne zakończenie ę w bierniku 1. p. rzeczowników żeńskich na -a z poprzedzającą spółgłoską osnowy twardą, jak: głowę, matkę, siłę..., nadto postaci te, liczebnie dość silne, rozszerzyły swój wpływ upodobniający i na inną gromadę rzeczowników żeńskich na -ń, które dawniej w bierniku kończyły się na ą; wskutek tego mamy dziś w bierniku i tej drugiej kategorji rzeczowników jednostajną już końcówkę ę, tj. formy: rolę, zorzę, wieczerzę, różę, mszę, suknię, historję i t. p. I odwrotnie znowu : postaci dawne biernika zaimków z zakończeniem ç, a m. sarnę, wszystkę, moję, swoję, naszę... uległy upodobnieniu morfologicznemu do nierównie liczniejszej gromady przymiotników, mających w bierniku końcówkę a\ wskutek tego w dzisiejszym języku używają się formy biernika tych zaimków z końcówką a : samą, wszystką, moją, naszą... Proces tego przekształcenia się postaci, zakończony ostateczną przewagą zakończenia ą, jednostajnego w bierniku wszystkich przymiotników i zaimków żeńskich, odbył się w ostatnich dziesiątkach minionego stulecia.—Wspomnieliśmy wyżej, że na końcu wyrazów samogłoski nosowe £ i ą w wyina-

Język portugalski posiada pięć

wianiu większości Polaków tracą coraz wyraźniej swoje brzmienie nosowe (imię = imię; książę = książę, proszę = proszę i t. p.). Zaznaczyć teraz należy, że w rozwoju dziejowym języka zaszły także i zjawiska odwrotne. Niektóre wyrazy staropolskie z czystą samogłoską pierwiastkową, z biegiem czasu zastąpiły to czyste brzmienie samogłoską nosową; np. przy-imek staropolski: miedzy (znany i w złożeniach: międzymorze, międzyrzecze...) od drugiej połowy wieku XVI-go wchodził w użycie z nosowym ę, tak że dziś wyłącznie tylko używa się w postaci „między“ (obok tego dawne e ocalało w rzeczowniku miedza); podobnie zamiast sta-ropol.: teszny, teskliwy, częstować (od cześć) weszły w użycie: tęskny, tęskliwy, częstować, poczęstunek... [natomiast zamiast uczęstnik (od część = udział) mówimy i piszemy uczestnik]; podobnie też w mowie ludowej słyszymy z nosowym ę: mięszać (spotykane niekiedy i w druku) zamiast mieszać, i mięszkanie zam. mieszkanie; wszakże dwa ostatnie okazy z ę uważane są za obce mowie warstw wykształconych. Co się tyczy znaków piśmiennych, które-mi wyrażano samogł. nosowe języka polskiego, to w najstarszych zabytkach polszczyzny z w. XIV-go i XV-go i wogóle w średniowiecznych rękopisach polskich, samogłoski te oddawano częścią połączeniami an, on, om, en, częścią też znakiem ó, u góry i u dołu opatrzonym kreskami pionowemi lub też całkowicie pionowo przekreślonym; często też znak ten w piśmie podwajano. Litery te mamy w Psałterzu flo-rjańskim z w. XIV, w Biblji szaroszpatackiej z w. XV-go i w innych. W Kazaniach świętokrzyskich z początku w. XIV obie nosówki oddawane są jednym znakim o z haczykiem u dołu. W „Prawach polskich“ przekładania Świętosława z Wocieszyna, r. 1449, i w „Prawach książąt mazowieckich“ przekł. Macieja z Różana, r. 1450, użyte są znaki: ą, ąn i an dla obu nosówek bez różnicy. Znak g, obok innych zjawia się w drugiej połowie w. XV-go w Psałterzu puławskim. Użycie jednak tych znaków w zabytkach nie jest stałe, ani też pewnemi zasadami określone, lecz dowolne, w każdym niemal rękopisie zależne od osoby samego pisarza. Parko sz (r. 1440), autor rozprawy „De orthographia polonica“ samogłoski nosowe wyraża znakiem ó pionowo przekreślonym i znak ten nieraz podwaja, zarzuca zaś używanie połączeń an, ąn, om... Dopiero w pierwszej ćwierci wieku XVI-go zaczęto stosować konsekwentnie litery ę i ą do wyrażania obu tych samogłosek w książkach drukowanych, a z rozpowszechnieniem się starannych druków krakowskich od połowy w. XVI-go obie te litery weszły w użycie ogólne. Obok języków słowiańskich samogł. nosowe posiadał też niegdyś język litewski. Samogłosek tych było 4: ą ę i„ un; z biegiem czasu jednak utraciły swój charakter nosowy,rŁ zmie

niwszy się na samogł.. jasne, a ślady dawnej ich nosowości pozostały tylko w drukach, gdzie brzmienia te oznaczano literami ą ę i₍ u, z haczykami u dołu.—Z pomiędzy innych języków europejskich samogłoski nosowe stanowią wybitną właściwość j ęzykó w francuskiego i portugalskiego, do dziś w pełni przechowaną. Samogłoski tych języków są dalszym ciągiem, albo rozwinięciem zgłosek łacińskich: an, en, em, on, om, in, un..., których miejsce zajęły. W języku francuskim są trzy nosówki: an , o¹¹ i en ; do wyrażenia ich w piśmie—Francuzi nie mają pojedyńczych i osobnych liter, lecz w pisowni swej używają w tym celu połączeń: an, am, en, em, on, om, in... tak że litera n lub m po samogłosce oznacza nosowe brzmienie, bądź tejże samogłoski (jak: an, on), bądź też innej (jak: en==an, in=in ). Itak: I) franc. an, am oraz en, em wyrażają brzmienie a nosowego, np. ange—łać. angélus, ambition—am-bitiónem, tentation—tentatiónem, temps—tem-pus; 2) dwójki on, om wyrażają nosowe on (pols. ą) i odpowiadają: łacińskiemu on, om akcentowanemu, np. action—łać. actiónem, pont— pons, pont, nom — nomen, albo też łacińskim un, um, np. fonction — łać. functiónem, triomphe — triumphus, ombre, onde — umbra, unda, sont—sunt i t. p.; 3) połączenia fran. in, im, aim, aim, jako też un, oznaczają e nosowe (pols. ę), np. intime—łać. intimus, prince—prin-ceps, simple —simplex, vaincre—vincere, un— unus, i t. p. samogł. nosowych, odpowiadających jasnym: a, о, е, i, u. Wymawianie ich różni się znacznie od wymawiania samogł. nosowych francuskich.— Dodajmy wreszcie, że samogłoski nosowe istnieją także w językach szczepów niearyjskich. Tak' np. język birmański, należący do mongolskich, jednozgłoskowych (w części zachodniej półwyspu Indochińskiego) ma trzy nosówki, an, on , un, (ob. Enc. VIII, 829); język buszmański ma ich kilka, hottentocki (djalekt Nama), oprócz licznych samogłosek nosowych a¹¹, in, u¹¹..., ma także dwugłoski o artykulacyi gardłowo-noso-wej: aun, uin i t. d. Z języków amerykańskich, czoktawski w Amer. półn. posiada 4 nosówki a¹¹, in , o¹¹ , un (ob. Enc. XIV, 895), czy-pewajski albo odżybwi, jeden z jęz. algonkiń-skich, ma samogł. nosowe, brzmiące nieco inaczej aniżeli francuskie lub polskie (ob. Enc. XIV, 929); jęz. czykwicki, jeden z południowoamerykańskich, ma 5 nosówek, odpowiadających samogł. jasnyma, o, u, i; takie same też i w tejże liczbie stanowią jedną z właściwości języka dakockiego, którym mówią Dakoci, najwybitniejsi przedstawiciele rodziny Indjan północ amerykańskich nad środkowym biegiem Missis-sipi (ob. Enc. XIV, 923 i 985) i t. d. Literatura. O dźwiękach nosowych indo-europej-skich: Brugmann „Nasalis sonans in der indogerm. Grundsprache“ (w Curtiusa «Studiem IX); Brugmann „Grundris der vergl

I. tamże 1888).

„Ottuv Słownik naucny“ (t. XVIII, str.

Red.

Grammatik der indogerm. Sprachen“ (Sztrash. 1897 wyd. 2-e, 1.1); F. de Saussure „Mémoire sur le système primitif des voyelles dans les langues indo-européennes“ (Lipsk 1879); A. Me ill et „Introduction à l’étude comparative des langues indo-européennes“ (Paryż 1903).

O dźwiękach nosowych w językach słowiańskich, a głównie w polszczyźnie: M i к 1 o ś i ć „Vergleichende Grammatik der slav. Sprachen

I,    Lautlehre“ (Wiedeń 1879 wyd. 2-e); Hatta-la „O nosnih samoglasich u bugarstini u obce i napose u novoj“ (w »Kniżevniku« Zagreb 1865, II; o samogł. nosow. polsk. na st. 468 — 470, osoh. odb. 15 — 17); A. Sobolevskij „Zvuki cerkovno-slavjanskago jazyka“ („Rus. fiłoł. vest. 1888, XX, 241 — 74); P. Draga-nov „Nosovyje głasnyje zvuki v sovremen-nych makedonsko-slavjanskich i bołgarskich go-vorach“ („Rus. fiłoł. vest.“ 1888, XIX, 1—27);

A. A. Kryński „0 nosovych zvukach v sła-vjanskich jazykach“ (w „Varsavs. univers, izvëst.“ 1870 n. 3 i 4 i odb.); Fr. Lorentz „Die Behandlung der Lautgruppen in, un -f Consonant im Slavischen“ (w »Archiv J. slav. Philol« 1896 t. XVIII, 86 — 106); Fr. Lorentz „Die polnischen Nasalvokale“ (w «Archiv f. slav. Philol.» 1897, t. XIX, 132 — 167 i 338 — 379); A. Kalina „Ueber die Schreibung der Nasalvocale in den’altpolnischen Denkmäler“ („Arch. f. slav. Philol.“ 1880, t. IV, 29 —62); J. Leciej e wski „Der Lautwerth der Nasalvocale im Altpolnischen. Eine grammatische Studie“ (Wiedeń

1886) w «Sitzungsber d. phil-hist. Cl. d. k. Akad. CXI) i w związku z tym: Jagić w „Archiv,“ 1887, X, 248 — 61 i Brückner, t-że 261- 265;

J.    Karłowicz „Zur Geschichte der Nasalvocale im Polnischen“ („Archiv f. slav. Philol.“ 1903 t. XXV, 219—221); L. Malinowski „Studja śląskie. I Samogłoski nosowe“ („Rozpr. wydź. Шок Akad. um. w Krakowie,“ t. IX, 257 — 359); Tenże „Ślady dyjalektyczne w oznaczaniu samogłosek nosowych w kilku zabytkach jęz. polskiego w. XV i XVI“ (Kraków 1880, odb. z t. VII „Rozpraw, w. fil. Ak.“ str. 319 — 349) Tenże „Głoski nosowe w gwarze ludowej we wsi Kasinie“ (Kraków 1881, odb. z t. VIII „Rozpraw, w. fil. Ak.“ str. 235 —273); S. Dobrzycki „Samogłoski nosowe w gwarach polskich i kaszubskich“ („Sprawozd. Akad. Krak.“ 1901, VI, n. 3); J. Hanus z „O samogłoskach nosowych w narzeczu Słowińców Pomorskich, Ka-batków i Kaszebów“ (Kraków 1880, odb. z t. VIII Rozpraw, w. fil. Ak., str. 15 — 69); Gottheit Bronisch „Kaschubische Dialectstu-dien“ (w „Archiv f. slav. Philol.“ 1896, t. XVIII, 321—408); J. Rozwadowski „Szkic wymowy (fonetyki) polskiej“ (»Materjały i prace Komisji jęz. Ak. Um. w Krak.« 1901, t. I, 95 — 114), T. Benni „O samogłoskach nosowych w wyrazach obcych“ («Materjały i pr. kom.jęz.» 1903, I, 285 — 89).—Wiadomości o samogł. nosowych języków wszystkich części świata podaje przy charakterystyce każdego języka Fr. Müll er w „Grundriss der Sprachwissenschaft“ (Wiedeń 1876 — 84 3 tomy i 4-go cz.

A. A. K.

Nosowicz Jan syn Jana (* r. 1788—f r.

1877) etnograf rosyjski, syn duchownego; będąc długo nauczycielem szkół różmych na Białorusi, rozmiłował się w języku miejscowym i badał go wraz z obyczajami ludu tamtejszego. Owocem poszukiwań tych były dzieła cenne: „Sło-war biełorusskaho jazyka“ (Petersburg 1870); „Sbornik biełorusskich posłowie“ (w „Sborniku“ Tow. geograficznego z lat 1867 i 1869; wydanie dopełnione Akad. petersb. 1874) i „Sbornik biełorusskich pjesen“ (w „Zapiskach“ Tow. geogr. r. 1873; w odb. os. Petersburg 1874).— Por.

434).

Nosowicze, miasteczko w gub. Mohylowskiej, powiecie Homelskim, mieszk. 1932. Cerkiew, bóżnica; gorzelnia, browar i garbarnia. 7 nieznacznych jarmarków rocznie.

Nosówka, miasteczko w powiecie Nieżyń-skim gub. Czernichowskiej, nad rz. Nosówką, stacya dr. żel. z Kijowa do Kurska, o 28 wiorst od Nieżynia. 7 cerkwi, enkrownia, 2 gorzelnie; znaczny handel bydłem. Mieszkańców 14 712. N. należała niegdyś do starostwa Nossowskiego (ob.), leżącego w dawnem województwie kijowskiem.

Nossa Senhora da Victoria, ob. Espirito-Santo.

Nossa Senhora do Desterro, ob. De sterr o.

Nossadini, ob. No sad y ni.

Nossairowie, sekta szyicka w Turcyi, ob. Ans a ryj c z у су.

Nossen, miasto w Saksonii, w obwodzie Drezdeńskim, nad rz. Freiberger Mulde, stacya węzłowa dróg żelaznych; kościół ewangielicki, zamek, seminaryum nauczycielskie, zakład wychowawczy dla idyotek, kilka małych fabryk; mieszkańców 4 351 (r. 1895).

Nossi-BÓ, wyspa francuska przy brzegu północno-zachodnim Madagaskaru, od którego oddziela ją cieśnina, szeroka na 12 km. Leży pomiędzy zatokami Pasandava i Ambaro. Zajmuje 293 km. kw. (5.23 mili kw.), mieszkańców liczy 7 700, (r. 1890), przeważnie Sakala-wów z Madagaskaru; jest tu też niewielu Indów i Arabów oraz 150—200 Europejczyków. Wyspa ma budowę wulkaniczną; szczyt najwyższy, Niorne (Lukube), sięga 600 metrów. Klimat na wyspie jest zdrowy, lasów wiele; ziemia dobrze uprawna wydaje ryż, maniok, banany, kukurydzę i kawę, Pod względem administracyjnym N. stanowi całość osobną. Siedzibą władz i portem N. jest Hel ville na jbrzeguf południowym.—W r. 1891 przywóz do N. wynosił

2.6 milj. franków, wywóz 2.7£iniljona, z czego jednak tylko 100 000 fr. przypada na płody miejscowe. Budżet kolonii równoważy się w do

mu wszakże nie przeszkadza zasilać swem piórem, oprócz rozmaitych wydawnictw syonisty-cznych, także niektóre dzienniki polskie, jak np. „Kuryer Warszawski“.

Nossis (po gr. Nooatc), poetka aleksandryjska, pochodząca z Lokris italskiego, kwitnąca między r. 320 i 300 przed Chr., ceniona u współczesnych; z utworów jej do dni naszych przechowało się jeno 12 epigramów, wydrukowanych w Jacobsa „Anthologia gr.“ (t. VII, str. 718). — Por. Reitzenstein „Epigramm und Skolion, ein Beitrag zur Geschichte der alexandrinischen Dichtung“ (Giessen 1893, str. 137 i nast).

Nossowskie starostwo niegrodowe, leżało w dawnem województwie kijowskiem, a podług lustracyi z r. 1622 obejmowało: miasteczko Nosówkę (ob.) i wsi Owrupice, Szołomki iUhlenicę. W r. 1653 król .1 an Kazimierz nadał je Stanisławowi Lanckorońskiemu, nagradzaj ąc go za waleczność pod Beresteczkiem. Sejm zebrany w r. 1859, przydawszy do niego Kisielówkę, zamienił n. stwo na dobra lenne i nadał jeHrehorowi Hulanickiemu, pułkownikowi.—W r. 1622 starostwo płaciło rocznie kwarty złp. 61 igr. 24. — Jako starości, na nim siedzący, wymienieni są: Adam Kisiel, Jerzy Jan Kruszyński, Michał S t o i ń-s к i i wyżej przytoczony już S. Lanckoro ń-ski.

chodach-sumą 245 562 fr.—N. ustąpiona została Francyi przez Madagaskar już w r. 1840.

Nossig Alfred, współczesny pisarz polsko-niemiecki, ur. w Galicyi, uczęszczał na naukę prawa, ekonomii i statystyki w uniwersytetach lwowskim i czerniowieckim, gdzie pozyskał stopień naukowy (r. 1885). Po polsku, niezależnie od artykułów dziennikarskich, napisał: poemat dramatyczny na tle życia GiordanaBruno p.n. „Tragedya myśli“ (Lwów 1885); dramat historyczny „Król Syonu“ z dziejów ostatniej walki żydów, pod dowództwem В a r-K o c h b у, o niepodległość polityczną; „Poezye“ (prozą, r. 1888). Ubóstwo fantazyi, przewaga refleksyi nad uczuciem, obfitość tyrad retorycznych, wpływają ujemnie na wartość poetycką tych utworów, mimo że zawierają nie jedną myśl głębszą. Język i styl N-a pozostawiają nadto wiele do życzenia, co zwłaszcza jaskrawo występuje w osnutej na tle stosunków lwowskich powieści jego „Jan prorok“ (r. 1892), która cieszyła się po-czytnością w Galicyi i pomimo, że żargon jej niemile razi ucho czytelnika, ujawniła w autorze duży talent spostrzegawczy i odtwórczy. Z prac niemieckich N-a zasługują na uwagę: „Materialien zur Statistik des jüdischen Stammes“ (r. 1887), „Versuch zur Lösung der jüdischen Frage“ (r. 1887); „Einführung in das Studium der socialen Hygiene“ (Stuttgart 1894), tudzież zakrojone na większą skalę dzieło: „Revision des Socialismus“ (dotychczas wyszedł tom I-y z podtytułem: „Das System des Socialismus“, Berlin 1901), w którem N., jako zapalony syonista, doradza demokracyi społecznej, aby po wzory i wskazówki dla przyszłych urządzeń społecznych cofnęła się do Pięcioksięgu Mojżesza, gdzie znajdzie formy gotowe, wypróbowane przez żydów w ogniu tysiącoletnich doświadczeń dziejowych!—Oprócz tego napisał libretto do opery Paderewskiego „Manru“ (Lipsk 1901, — przekład polski St. Rossow-skiego, Lwów 1901), 3-aktowy utwór sceniczny „Die Hochstapler“ (Lipsk 1902), a świeżo (r. 1904) opracował „Statystykę Żydów“, wyda-daną nakładem berlińskiego „Verein für jüdische Statistik“. Na ostatnim (r. 1903) kongresie syonistów w Bazylei próbował robić opozy-cyę Her złowi i innym członkom centralnego komitetu syonistycznego, na którego dotychczasową działalność niezupełnie się pisze, został jednak zakrzyczany przez tłum, ślepo uległy swym przywódcom, i wypchnięty za drzwi. Przed kilku laty, mieszkając przez czas dłuższy w Paryżu, N. zajmował się też rzeźbiarstwem, ale pomimo silnej reklamy przyjaciół, którzy upatrywali w nim nowego Michała Anioła, nie zdobył na tern polu trwalszych wawrzynów. Przeniósłszy się następnie do Berlina, zwrócił tam na się uwagę panegirykiem, napisanym na cześć cesarza Wilhelma i został przez haka-tystyczną „Norddeutsche Allgemeine Zeitung“ zaangażowany na stałego współpracownika, co

Hml.

Red.

Red.

Nostalgja (z gr. ó vôaToç—prowrót i ock?św= cierpię, choruję—niem. Heimweh, ang. Home's sickness, franc, nostalgie, albo mal du pays, po hiszpańsku Malatia del paes; po polsku bardzo stosownie stan ten chorobliwy nazywać-by można „Tęsknicą“; dawniej dawano mu u nas miano „Domarad“, dziś niesłusznie zapomniane) jest to niczem niezaspokojony ból wewnętrzny i tęsknota niepohamowana do kraju oj-czytego lub domu rodzinnego. Stopień siły, z jaką przejawić się może, jest bardzo rozmaity.—W przypadkach ciężkich, występując w postaci zaburzeń wybitnych w zakresie myśli i uczucia (Melancholia) prowadzi nieraz do zmian poważnych ustroju, a nawet i do śmierci. Istnieje pewne usposobienie do tej choroby, częstsze u mężczyzn, które wykazać się daje, jak u poszczególnych osobników, tak i u plemion całych, znajdujących się na niższych szczeblach cywilizacyi, a zarazem żyjących w warunkach jednakowych otoczenia i sposobach jednostajnych życia. — W okresie dojrzewania, z chwilą opuszczenia domu rodzicielskiego, spotykamy N-ę najczęściej; przebiega wówczas najciężej. Melancholia, samobójstwo zapadnięcie ogólne na zdrowiu, suchoty —oto wynik tego przygnębienia fizycznego i duchowego. Szczególnie smutnie przedstawia się ta sprawa w stosunku do wygnańców przymusowych lub dobrowolnych. W wieku dojrzałym i późniejszym spotykamy N-ę o wiele rzadziej, niż u młodzieży.—Opowiadają, że we Francyi, aż do po-

łowy 18 wieku, pod karą śmierci zabronione by- rejencyi legnickiej na Śląsku), na Hue zenu ło śpiewać lub gwizdać melodyę pasterzy alpej- (dziś Gotta na Łużycach Dolnych) i na Czo-skicli (ranz des vaches), gdyż żołnierze Szwaj- ho vie (Zschodau, tamże); ostatnia z trzech carowie, usłyszawszy swą piosenkę rodzinną, po- tych gałęzi kwitnie dotąd w Czechach, gdzie padali gromadnie w N-ę, uciekali z wojska lub kończyli samobójstwem. — Stwierdzono, iż postać ciężką N-i może wyleczyć tylko powrót do kraju ojczystego. W celu zapobiegania rozwojowi choroby tej w wojsku, załogach, szpitalach, na okrętach powinno się budzić wesołość, dodawać otuchy, zajmować uwagę i zabawiać ją w innym kierunku, by ludzie nie mogli oddawać się myślom swym tęsknym i gnębiącym. Służyć do tego ma też obchodzenie się ludzkie i uprzejme, dajmy na to, z żołnierzami, unikanie próżnowania z jednej strony, z drugiej usuwanie wysiłków nadmiernych, gimnastyka rozumna, rozrywki godziwe, muzyka, śpiew; gdy jednak to wszystko nie pomaga, nie pozostaje nic innego, jak odesłać chorego do ojczyzny, gdzie natychmiast zdrowie odzyska. — Por. Coustan „Nostalgie“ (w. „Grande Eneyclop.“ t. XXV, str. 59 i nast., gdzie choroba jest opisana bardzo szczegółowo).

w r. 1528 osiadł pierwszy Hanus z v. N. syn Hartwiga, wnuk Kacpra wyżej wymienionego, potomek późniejszy tegoż, Jan (f w r. 1619), pozostawił 2 synów: Ottona (* w r. 1608) i Jana Hart wi g a (* w r. 1610), którzy dali początek gałęzi starszej i młodszej rodu swego w Czechach; gałęzie te podzieliły się później na kilka gałązek dalszych, których tu wszakże wyliczać nie możemy, odsyłając do en-cyklopedyi czeskiej („Ottuv Slovnik naucny“

T. XVIII, str. 435—437), gdzie znaleźć można szczegóły obfite o odłamie czeskim rodziny tej, która tam używa dziś tytułu hrabiowskiego osiągnionego w w. XVII, również i na Śląsku od roku 1711 gałęzi innej przysługującego.

W chwili obecnej kwitną trzy gałęzie główne N-ów: w Czechach hrabiowie na Rok y tnie y i na Rhine ku, ciż i na Ślązku, jako i w Saksonii rodziny v. N. u Jänckendorf i v. N. Wallwitz (ob. niżej).—Dzieje rodu opisane są w dziele „Beiträge zur Gesch. des Geschlechts von N.“ (Lipsk 1874—1876; 2 tomy).—N-owie najwybitniejsi są następujący: 1. Jan Hartwig von N., syn Jana, przodek gałęzi N-ów na Rokytnicy, uzyskał w r. 1631 tytuł ba- ' rona, w r. 1675 został hrabią czeskim, nako-niec w r. 1692 hrabią Rzeszy, ostatnim potomkiem i dziedzicem jego w linii prostej był hr. Józef von N. (* d. 5 grudnia r. 1821 — f d.

16 października r. 1890). — 2. Stryj Józefa, hr. Józef Dittmar von N. (* d. 2 maja r. 1794

Dr. K. S.

Nostitz I, herb polski. Na tarczy w polu srebrnem serce pomiędzy dwiema trąbami zło-temi, do góry wylotami obróconemi. Nad hełmem korona szlachecka. Używany przez jedną z gałęzi domu Nostitzów, w Prusach Zachodnich osiadłą.—Por. „Herbarz szlachty pruskiej“

D.

Dachowskiego (rękopis).

f d. 15 grudnia r. 1871) ożeniony był z Matyldą Pa u liną des Granges (f d. 12 lipca r. 1881), wdową po znanym na-turaliście i podróżniku Janie Wilhelmie Helferze (f d. 30 stycznia r. 1840 na jednej z wysp Andamańskich), która była towarzyszką podróży męża pierwszego i wydała dzieło: „Job. Willi. Helfers Reisen in Vorderasien und Indien“ (Lipsk 1873: 2 tomy i dopełnienie, tamże 1877). — Głową gałęzi czeskiej Rh inek był 3. J a n Hartwig (* w r. 1610—f w r. 1683), rzeczywisty radca tajny i kanclerz najwyższy królestwa czeskiego; po baronie Ottonie von N. na Falkenau odziedziczył w roku 1631 tytuł baronowski, w r. 1641 został hrabią czeskim, w dziesięć lat później i rześkim, w r. 1673 otrzymał jako lenno hrabstwo rhineckie (Rieneck). von N. (* r. 1672 —i r. 1761) był radcą tajnym króla polskiego i elektora saskiego Augusta III i posłem jego w Londynie, w r. 1711 osiągnął również godność hrabiowską. Potomkowie jego kwitną na Śląsku. — 5. Jerzy Ludwik hr. N. (* w roku 1709 — f w r. 1758), syn poprzedzającego, służył wojskowo, był pułkownikiem saskim i polskim w wojsku autoramentu cudzoziemskiego; umarł

u.

Nostitz II, herb polski. Na tarczy w polu srebrnem lampart wspięty do skoku. Na jego szyi serce pomiędzy dwiema trąbami złotemi (Nostitz I). Nad hełmem w koronie szlacheckiej gwiazda sześciopromienna, srebrna, nad którą trzy takież lilie rzędem. Używany przez zachodnio-pruskie rodziny Nostitzów i Chocz o w sk i c h.—Por. „Biblioteka Warsz.“ zeszyt sierpniowy r. 1856, str. 370.

Nostitz (NoStic) ród staroszlachecki, w kilku gałęziach hrabiowski, wywodzący nazwisko swe od posiadłości Nosacice (po czesku N o s t i c e, po niemiecku N o s t i t z), leżącej w pobliżu Budy szyna na Łużycach, rozgałęziony jest głównie w Czechach, w Saksonii i na Śląsku, niektóre odrośle jego osiadły też w Polsce, gdzie otrzymały indygenat i w wieku XIX także w Rosyi. — Orzec niepodobna, czy N-owie są potomkami Słowian łużyckich, czy też Niemców tam osiadłych po zagrabieniu kraju, co jest prawdopodobniejsze.

4. Jerzy Zygmunt

Panowie na Nosacicach wspominani bywają już w w. XII; w rzędzie nieprzerwanym atoli wywodzą się dopiero od Kacpra von N., pana możnego, zmarłego w r. 1484 na Łużycach.

Tenże miał trzech synów: Ottona, Jerzego i H a r t w i g a, którzy dali początek trzem gałęziom rodu, odróżnianym według posiadłości swych, znajdujących się w granicach dawnego margrabstwa łużyckiego, mianowicie: na Czerwonym Hradku (dziś Rothenburg w pruskiej

wskutek ran odniesionych w bitwie pod Leu- z których ważniejsze są: „Valeria, ein roman-then. — 6. Jan Nepomucen hr. N. (* d. 24 tisches Gedicht“ (r. 1803); „Georg, ein Roman marca r. 1768— f d. 22 października r. 1840) nach zwölf gegebenen Worten“ (1816); „Gem-służył w wojsku austryackiem; w r. 1796 został men“ (1818); „Irene“ (1818); „Kreis sächsischer pułkownikiem, w 1800 generał-majorem w 1809 Ahnfrauen“ (1819) i „Sinnbilder der Christen“ wice - feldmarszałkiem (Feldmarschulleutnant), (1818); po śmierci jego wydał Ammon w r. w r. 1820 wystąpił z wojska i dni dokonał, 1840 z pozostałych po nim papierów „Hinter-jako emeryt w Pradze. Uczestniczył w woj- lassene religiöse Gedichte“. —Syn jego najstar-nach prowadzonych przez Austryę na końcu szy, Edward Goltlob (*w Budyszynie w r. wieku XVIII i na początku XIX (1788 — 1815);    1791) służył także rządowi saskiemu i w latach

Red.

odznaczył się zwłaszcza w bitwach pod Gross- 1836 do 1844 piastował tekę ministra spraw Aspern (Esling) i pod Lipskiem; w r. 1814 do- wewnętrznych; głównie zasłużył się pracami, wodził częścią wojsk odwodowych. — 7. Au- zwróconemi ku zaprowadzeniu i ustaleniu usta-gust Ludwik Ferdynand hr. von N. wy konstytucyjnej w Saksonii.

Red.

(* d. 27 grudnia r. 1777 pod Oleśnicą na Ślą- Nostitz-Wallwitz Herman von (*w Oscha-sku — f d. 28 maja r. 1866) generał pruski, tzu d. 30 marca r. 1826), mąż stanu, minister Do służby wojskowej wstąpił w r. 1802, jako saski. Po ukończeniu szkół w Miśni uczył się porucznik bił się w r. 1806 pod Jeną, po bit- prawa w Lipsku; od r. 1851 do 1857, wstą-wie dostał się do niewoli; wypuszczony z niej piwszy do służby rządowej, urzędował na Łu-był posunięty na rotmistrza, ale w r. 1810 wy- życach Górnych, jako t. zw. Landesbestnllter, stąpił ze służby. W r. 1813 wstąpił znów do od r. 1857 do 1862 stał na czele zarządu (A.mts-pułku ułanów śląskich; odznaczył się w bi- hauptmunn) okręgu Löbau, potem w Budyszy-twie pod Budyszynem (Bautzen) i został adju- nie, gdzie następnie od r. 1862 do 1866 był tantem B lâchera (ob.); po bitwie pod Lip- dyrektorem okręgowym (.Kreisdirektor)\ w r. skiem mianowano go majorem. W r. 1815 bił 1866 król powołał go na ministra spraw we-się pod Ligny u boku Blüchera. W r. 1818 wnętrznych. Od r. 1874 zasiadał w sejmie nie-posunięto go na pułkownika, w następnym zaś mieckim; w r. 1882 mianowano go ministrem został tiigeladjutantem królewskim i dowódcą spraw zagranicznych, oraz członkiem Rady pułku huzarów gwardyi; w r. 1822 otrzymał związkowej w Berlinie, wskutek czego złożył dowództwo 2 brygady jazdy gwardyi pruskiej, a swój mandat sejmowy. Dnia 1 lutego r. 1891 w r. 1825 został gienerał-majorem. W r. 1828 to- wystąpił z ministeryum spraw zagranicznych, warzyszył kwaterze głównej, rosyjskiej pod- pozostając wszakże nadal minstrem dworu kró-czas wojny przeciwko Turcyi. W r. 1835 mia- lewskiego.—Por. „Fünfundzwanzig Jahre säch-nowano go drugim komendantem Berlina, sischer Verfassungs und Verwaltungs-geschichte. w r. 1838 gienerałem-lejtnantem, nakoniec w r. Zur Erinnerung an den Staatsminister H. von 1840 szefem pułku 5 huzarów. Ze służby N.“ (Lipsk 1891).—Brat młodszy, Os wal d von czynnej wystąpił w r. 1847, w dwa lata póź- N.-W. (* d. 28 lutego r. 1830 w Dreźnie — niej posunięto go na generała kawaleryi. Od f w Erlangen d. 24 lutego r. 1885) był od r.

r. 1850 do 1860 był posłem pruskim w Han- 1873 do 1885 posłem Saskim w Berlinie, nowerze. — Pamiętnik przez niego spisany wy- Nostoc —Tr z ę s i dł o, rodzaj sinorostów z ro-szedł w wydawnictwie wielkiego sztabu gene- dżiny trzęsidłowatych (Nostocaceae). Trzęsidła ralnego pruskiego „Kriegsgeschichtliche Ein- przytrafiają się na skałach wilgotnych wśród zelschriften“ (T. V i VI, Berlin 1884 i 1885). mchu, a nawet w wodzie. W suchem powie-в. Grzegorz syn Jana hr. N. ff w r. 1838) tiizu prawie niedostrzegalne, po deszczach lub pochodzący z gałęzi saskiej rodu swego, wstą- zalewach łatwo rzucają się w oczy, występując pił w r. 1807 do wojska rosyjskiego i dosłu- w postaci bryłek kulistych śluzu sinozielonego, żył się stopnia generał-adjutanta. — 9. Jan wielkości różnej: od ziarna maku do wielkości hr. N. syn poprzedzającego, generał-lejtnant pięści. Mikroskop wskazuje nam, że bryłka wojsk rosyjskich, służył na Kaukazie i w Kró- taka składa się z powikłanych, sinozielonych lestwie Polskiem.    Red- lub brunatno-zielonych nitek, pogrążonych w ślu-

Nostitz und Jä nckend orf Got lob Adolf zie przezroczystym. Każda zaś nitka przedsta-Ernest V o n (* w Izorze (See) na Łużycach w r. wia szereg komórek kulistych, komórki granicz-1765 — f w Oppachu w r. 1836) był radcą taj- ne, czyli heterocysty, posiadają u trzęsidła zaw-nym i ministrem saskim i na stanowisku tern po- sze zabarwienie żółte.—Rodzaj N. obejmuje oko-łożył zasługi niemałe, jako administrator znakomi- ło 60 gatunków, rozpowszechnionych po całej ty, wydawca pod redakcyą jego ułożonego kodek- kuli ziemskiej. Do ważniejszych należą: 1. N. su karnego (r. 1821), oraz jako mąż wielce dba- lichenoides V a u c li—tworzy z grzybem porosty ły o ulepszenie urządzeń więzienych i szpital- z rodzaju Collema. Tenże gatunek spotykamy nych; założył też wielki szpital dla obłąkanych często we wnętrzu rozmaitych roślin wyższych, w Pirnie, niedaleko Drezna.—Jako poeta i pi- jak np. w liściach wątrobowców Antlioceros sarz, pod imieniem przybranem „Arthur von i Blasia pusilla, w przedziurawionych komór-Nordstern“, ogłosił mnóstwo utworów różnych, J kach mchów—torfowców (Sphagnum), w liściach

J. Trzeb.

.1 Trz.

paproci wodnej Azótta oraz u kwiatowych, a mianowicie w komórkach rzęsy (Lemna trisul-ca), w komórkach sagowców (Cycadeae) i w kłączach rośliny wodnej Gunnera. 2. N. commune Vauch. tworzy nieprawidłowe, pomarszczone, trzęsące się masy, dochodzące nieraz wielkości pięści, występuje po łąkach, pastwiskach, niekiedy w wielkiej ilości, szczególnie po długotrwałych deszczach. Lud prosty uważa gatunek ten trzęsidła za knoty gwiazd lub za same gwiazdy spadłe z nieba. Górale tatrzańscy nazywają trzęsidło „straceliną“. Na Rusi zaś bywa przedmiotem zabobonnej trwogi i przeważnie uważają je tam za kawałek chmury oderwanej i twierdzą, że gdyby chmura cała spadła, wtedyby cała ziemia zatopiona została.

Nostocaceae (Trzęsidłowate)—rodzina z klasy sinorostów (Cyanophyceae). Należące tu gatunki występują w postaci prostych, niegałęzią-cych się nitek, złożonych z szeregu komórek kulistych. Na końcach każdej nitki znajdują się t. zw. heterocysty, czyli komórki graniczne, wyróżniające się od reszty komórek rozmiarami większemi oraz zabarwieniem odmiennem. Tylko co opisane nitki nie występują nigdy pojedyń-czo, lecz za pomocą wydzielanego na swej powierzchni śluzu galaretowatego, łączą się w okrą-gławe bryłki lub powłoki. Trzęsidłowate napotykają się w miejscach bardzo wilgotnych, w pobiżu wód, niektóre gatunki rosną w wodzie (przeważnie słodkiej), gdzie albo przyczepiają się nieruchomo do pojedyńczych przedmiotów, lub też pływają po powierzchni wody. Gdy występują w ilości większej, co się zdarza bardzo często, już zdaleka przez swe zabarwienie si-nozielone rzucają się w oczy.—Rodzina trzęsi-dłowatych obejmuje około 150 rodzin, rozsianych po całej kuli ziemskiej. Do ważniejszych rodzajów należą: Nostoc, Anabaena, Cylin-drosphaerum i Aphanizomenom.

Nostradamus Michał (* w Saint-Rémy-de-Provence d. 14 grudnia r. 1503 —fw Salonie d. 2 lipca r. 1566), lekarz, słynny jako astrolog i przepowiadacz przyszłości, nazywający się właściwie M. de Notred a me. Nazwisko to przybrał ojciec Michała już po jego narodzeniu, gdy, porzuciwszy wiarę żydowską, z rodziną całą chrzest przyjął. Dziad macierzysty N-a, żyd uczony, zajmował się wykształceniem po-czątkowem chłopca i nauczył go po łacinie i po grecku, poczein oddano go do szkół w Awen-jonie; po ukończeniu ich udał się do Montpellieru, by się w uniwerstytecie tamtejszym przysposobić na lekarza. Będąc studentem jeszcze, w latach 1525 —1529 podczas zarazy morowej, trapiącej Francyę południową, niósł pomoc dotkniętym nią w Narbonnie, Tuluzie i Bordeaux. Powróciwszy w roku 1529 do Montpellieru dyplom doktorski uzyskał. Wkrótce potem osiadł jako lekarz w Ayen, ożenił się tamże i miał powodzenie, ale gdy w krótkich odstępach czasu stracił żonę i dwoje dzieci drobnych, porzucił

Encykl. Powsz. Ilustr. Ser. II. Zesz. 20b T. III.

to miasto i przeszło lat 10 przenosił się z miej" sca na miejsce, podróżując po Włochach i Frań cyi, jako lekarz wędrowny. Sprzykrzywszy sobie to życie koczownicze, w r. 1544 osiadł znów stale w Salonie (dep. Bouches-du-Rhône) i niebawem ożenił się tam bogato. Podczas wybuchu moru w roku następnym, powołano go naprzód do Aix, potem zaś do Lyonu, gdzie też podobno, jako lekarz, oddał usługi rzetelne; ale postępując przytem po matacku, otaczając się tajemniczością i udając wiedzę nadprzyrodzoną, naraził się wielce kolegom, oraz wogóle ludziom światłejszym, do tego stopnia, że zaczęto stronić od niego. Wtedy wpadł na pomysł odegrania roli proroka.—Astrologią, jak wielu le-karzów innych, owoczesnych, zajmował się już dawniej, od roku zaś 1550 zaczął wydawać kalendarze astrologiczne z przepowiedniami, rozchodzące się szeroko po Francyi, zjednując sobie uznanie tłumu ciemnego i zabobonnego. Powodzenie to zechęciło N-a do występów dalszych, więc wyraźniej jeszcze, jako prorok, wystąpił, wydając swe „Centuries“ (Lyon 1555). Był to zbiór 700 cztero wierszy francuskich, napisanych niejasno i dwuznacznie, albo zgoła niezrozumiałych, tak, że z przepowiedni tych rzeczy najrozmaitsze wyczytać można było. O książkę tę powstała wrzawa ogromna, jedni ją potępiali lub wyśmiewali, inni znów, łatwowierni, zagłębiali się w niej, podziwiając autora i znajdując w gadaninie jego objawienia szczytne i przepowiednie wiarogodne. N. na jednych i na drugich wychodził dobrze, gdyż zyskiwał rozgłos coraz szerszy, książkę zaś jego rozchwytywano. Królowa Katarzyna Medycejska, jak wiadomo zwolenniczka ślepa astrologii, sprowadziła wtedy N-a do Paryża i, osypując go łaskami, trzymała przy sobie. W r. 1558 ukazało się wydanie drugie „Centuryi“, znacznie pomnożone i równie, jak pierwsze, mające powodzenie olbrzymie. ' Gdy po kilkoletnim pobycie w Paryżu N., wrócił do Salonu, Karol IX odwiedził go tam w r. 1564 i zamianował go swym lekarzem przybocznym. — Osądzić trudno, czy

N., obałamucony sam mrzonkami astrologiczne-mi, działał w dobrej wierze, czy też był szalbierzem ciągnącym zyski z ciemnoty i zabobonu; to wszakże jest rzeczą pewną, że postępowaniem swem zbił majątek znaczny. „Centurye“ jego, oprócz dwu wydań już wymienionych, mia-Ly ich jeszcze później wiele, nawet w wieku XIX przedrukowywano je ponownie, a dziś jeszcze spotkać można ludzi, przywiązujących wiarę do proroctw jego, które jakoby miały się spełniać nieomal zawsze. N. wydał nadto jeszcze: „Traité des fardements et des senteurs“ (Lyon 1552 i Poitiers 1556), „Singulières recettes pour entretenir la santé du corps“ (Poitiers 1556 i Lyon 1572); „Le remède très utile contre la peste et toutes fièvres pestilentielles“ (Paryż 1561); przełożył też na język francuski niektóre ustępy z Galena (Lyon 1557).—Por.

32

J. A str u c „Mémoires pour servir à l’histoire de la faculté de méd. de Montpellier, revues par

M. Lory“ (Paryż 1767, str. 316); Adelung „Geschichte der menschlichen Narrheit“ (Lipsk 1785, T. VII. str. 105); K. Sprengel „Versuch einer pragmat. Gesch. der Arzneykunde“ (wyd.

jednak od łódki, pachnące. Owoc strąk, z początku zielono-żółty, a później brunatny, o jed-nem nasieniu gładkiem. Bardzo pospolity po miedzach, okopach, suchych łąkach i zaroślach w całej Europie. Kwitnie od lipca do sierpnia. Przyjemny zapach suszonego N-a pochodzi od istoty silnie pachnącej, kumaryny (ob.), znajdującej się już to w stanie wolnym, już też w połączeniach z kwasem melilotowym. —Od najdawniejszych czasów używano N-a w lecznictwie, a przede wszy stkiem jego wierzchołków i kwiatów, pod nazwą ziela Nostrzyku — summi-tates et flores v. Jierba Meliloti—ale tylko zewnętrznie na okłady i plastry; lekarze zaś starożytni używali go także wewnętrznie przeciw kurczom. Jako pasza może służyć tylko przed okwitnieniem, albo tuż zaraz potem, gdyż później staje się twardy i łykowaty. — W towarzystwie poprzedniego spotyka się często drugi gatunek N-k biały (M-s alba Desr.), dochodzący czasem i do 2 m. wysokości, o liściach nieparzysto-pierzastych, długoogonkowych, dolnych odwrotnie jajowatych, a górnych podłużnie lancetowatych, drobnopiłkowanych, o kwiatach białych ze skrzydełkami równemi łódce, ale krótszych od żagielka; owoc jajowato - okrągły, tępy, z osadzonym na wierzchołku kolcem. Kośnie w tych samych miejscach, co i poprzedni gatunek; bywa do tych samych celów używany. Kwitnie od lipca do sierpnia.—W całej zaś środkowej Europie rośnie M-s dentata L. o kłączu wypuszczającym wiązkę korzeni silnych, o łodydze luźno ulistnionej do 75 cm. wysokiej. Liście skrętoległe, nieparzysto-pierzaste, trój -listkowe, podłużne albo lancetowate, drobno piłkowane, o nerwie środkowym silnym, z którego biegną do kraju liścia liczne, ostrym ząbkiem kończące się, nerwy boczne, o przylistkach szydełkowato kończystych, u podstawy jajowatych. Kwiaty, zebrane w gronach, krótkoszypułkowe, zwieszające się, żółte, prawie bez zapachu, mają skrzydełka krótsze od żagielka, a dłuższe od łódki, strąk jajowato-okrągły, żyłkowato-pomarszczony, z małym ostrym kolcem na wierzchołku. Rośnie na łąkach o podłożu solnem; znaleziono go w Czechach, na Śląsku, w Prusach (około Gdańska i Torunia). Kwitnie od lipca do sierpnia.—Z pomiędzy wszystkich gatunków N-a najbardziej przydatny na paszę, ponieważ jego łodyga jest najwięcej delikatna i miękka, a jego kwiaty i liście prawie bez zapachu. W medycynie nie jest używany. Hodują go czasem jako paszę, a udaje się najlepiej na polach wilgotnych. — Podobny do poprzedniego, w niektórych okolicach jednak nadzwyczaj rzadki, jest M-s macrorJmon Pers. o korzeniu bardzo tęgim i o łodydze czasem do 2 m. wysokiej; kwiaty zebrane w grona koloru cytrynowo-żółtego, nadzwyczaj pachnące, o równych płatkach korony. Kwitnie w lipcu i sierpniu, a znaleść go można na dość suchych łąkach, po brzegach ro-

3-e T. III, str. 413); E. Bar este „Nostradamus“

Dr. J. P.

(Paryż 1842) i Torné-Chavigny „Influence de N. dans le gouvernement de la France depuis la publication de ses prophéties de 1555 jusqu’à ce jour“ (Paryż 1878).

Nostradamus, pseudonim Z. Noskowskiego (ob.).

Nostryfikacja (nostrificatio, od noster= nasz i facere=czynić, robić), wyraz należący do łaciny średniowiecznej, oznaczający przyjęcie osoby obcej, ale mającej do tego prawa pewne, do społeczności uniwersytetu jakiegokolwiek, bez wymagania od niej egzaminów ponownych, lub pisania rozprawy inauguralnej.—

Red.

Dziś zwykle N-ą nazywane bywa potwierdzenie dyplomu doktorskiego, wydanego przez uniwersytet inny, zwłaszcza zagraniczny. — Obyczaj ten powstał stąd, że doktoryzujący się w jakimkolwiek uniwersytecie musiał złożyć przysięgę, iż się nie podda się doktoryzacyi ponownej w żadnym uniwersytecie innym, poprzestając na dyplomie raz już uzyskanym. Ponieważ jednak dyplomy zagraniczne nie we wszystkich krajacli bywały i nie są uznawane za bezwarunkowo ważne, lub równe wydanym w kraju, a że zarazem posiadających je nie chciano zmuszać do złamania przysięgi, więc wymyślono wybieg N-i, dający uniwersytetowi krajowemu możność potwierdzania lub odrzucania dyplomów nabytych zagranicą, co zwykle jest połączone z wypełnieniem warunków pewnych, stale z góry przepisanych. — Uczony, powołany z zagranicy na profesora uniwersytetu jakiegokolwiek w Europie, tern samem już otrzymuje N-ę.

Nostrzyk — Melilotus Tourn.—należy do rodziny motylkowatych (Papilionaceae). Są to zioła jedno albo dwuroczne, o liściach niepa-rzysto-pierzastych, a kwiatach zebranych w grona i zabarwionych, t. zw. motylkowatych, składających się z górnego żagielka, z dwu bocznych skrzydełek i dolnej łódki. Owoc jest strąkiem.—Znanych jest kilkanaście gatunków, rosnących w strefie umiarkowanej lub ciepłej,

Bardzo pospolity u nas jest N-k lekarski (M-s officinalis Desr.). Jest to roślina roczna, albo dwuletnia, o korzeniu skośnie w ziemi umieszczonym, a łodydze często od ziemi rozgałęzionej, do 1 métra wysokiej, u dołu okrągłej, ku górze kanciastej, i, jak cała roślina, gładkiej.

Liście (3-listkowe) nieparzysto-pierzaste, drobno piłkowane, tępe; dolne odwrotnie jajowate, a górne lancetowate, o przylistkach ostro włosistych, gawsze całobrzegich. Kwiaty zebrane w dłu-die grona, wychodzące z kątów liści, są żółte, drobne, krótkoszypułkowe, zwisłe ku dołowi, o skrzydełkach i żagielku równych, większych wów i t. p. Ten gatunek, zarówno w stanie

Red.

świeżym, jak zasuszony, posiada zapach nadzwyczaj silny, aromatyczny; roślina w smaku gorzkawa. Nadaje się na paszę dla bydła. Kwiaty i liście, z powodu swego zapachu silnego, bywają suszone, następnie starte na proch i dodawane do serów (Szwajcarya) —albo też do różnych gatunków tabaki, w celu nadania im zapachu. Włożony między futra ma być dobrym środkiem przeciw molom. Bywa także używany w lecznictwie.—Na obszarze śródziemnomorskim, w północnej Italii, w południowej Fran-cyi, a często także zawleczony i dalej ku północy, rośnie M-s parviflora Desf. o kwiatach żółtych, nieco zaś dalej ku południowi M-s gracilis DC. M-s sulcata Desf. — W Europie południowo-wschodniej, a mianowicie w Rosyi, Tur-cyi, na Węgrzech, w Kroacyi, a także miejscami i w Krainie, oraz w Afryce północnej rośnie M-s coerulea Lam. —o korzeniu prostym lub nieco zgiętym, o łodydze do pół metra wysokiej, słabo rozgałęzionej, o liściach delikatnie piłkowawycli, dolnych jajowato - podłużnych, a górnych jajowato-okrągłych, o kwiatach niebieskich, w liczbie 12 — 25 lub więcej, zebranych w gronach ściśniętych. Kwitnie od czerwca do lipca. W niektórych okolicach bywa hodowany; służy—podobnie jak M-s macrorrhizon Pers.—jako przyprawa korzenna przy wyrobach sera ziołowego w Szwajcaryi. W tym celu liś-Gie suszy się, trze się je potem na proszek drobny i dodaje do sera, który przez to otrzymuje smak przyjemny. Tak świeży, jak i zasuszony, posiada nazwy czaj silny i długo utrzymujący się zapach melilotowy,—a w niektórych zielnikach zapach ten utrzymał się przez dziesiątki lat. Roślina żywa pachnie raz silniej, drugi raz słabiej, zależnie od pogody i od pory dnia, a stąd rozpowszechniła się między ludem wiara, że woń tej rośliny siedm razy w ciągu dnia ulega zmianie, a co odbiło się na niemieckiej nazwie jej „Siebenzeiten“. Dawniej używano tej rośliny p. n. Herba aeggptiaca v. Loti odo-rati v. Tri folii coendei, jako leku wzbudzającego poty, moczopędnego, ułatwiającego odplu-wanie i gojącego rany. — Oprócz już wymienionych, rośnie jeszcze kilka gatunków N-a w Europie południowej (Włochy i Francya), w Afryce północnej, w Indy ach i Ameryce. Według Dymocka: „Materia medica of Western India“ (Bombay i London 1883) pewien gatunek N-a bywa używany w Indyach w tycli samych celach, co i M-s officinalis u nas. Opisywany przez Hippokratesa i Rzymian „Melilotos“ należy uważać, zdaje się, za Ms officinalis, podczas gdy wspominany przez Galena „Lotos ho haimeros“ zdaje się być M-s messanensis Desf., rosnący w Sycylii i Afryce półn., a poświęcony dawniej A p o 11 i n o w i i M u z o m. Niektórzy pisarze rzymscy nazywali M-s Sertida сатрапа.—Por. Drage ndorf f,,Die Heilpflanzen der verschiedenen Völker u. Zeiten“, (Stuttgart,

J. Rei.

Noszenie, tak nazywano u nas niegdyś, zwłaszcza w wiekach XVI i XVII, ozdoby drogocenne, przypinane najczęściej do łańcuchów, na szyi noszonych przez płci obie, albo do naszyjników (ob.), a zwieszające się od nich na piersi, podobnie jak dziś jeszcze krzyżyki i medaljony. Niewiasty posługiwały się niemi do stroju i w inny sposób jeszcze, nosząc je wpinane we włosy, przyczepiane do kolczyków, albo w inny jaki sposób przystosowane jako ozdoby sukien. N. znaczeniem swem odpowiada więc zupełnie francuskiemu pendeloque, albo niemieckiemu Gehänge.—Z piękności wyrobu ozdób takich słynęli zwłaszcza złotnicy włoscy i francuscy, wysilający pomysłowość swą na tworzenie klejnotów tego rodzaju o wyglądzie najrozmaitszym, wysadzanych kamieniami dro-giemi, perłami, albo też przyozdobionemi sztucznie szkliwem (émail) różnobarwnem.—Z końcem wieku XVII N-a te wyszły już prawie zupełnie z użycia, wiele z nich wszakże dochowało się do dni naszych w zbiorach lubowni-ków sztuki złotniczej, dawnej. We „Wzorach sztuki średniowiecznej“ Przeździeckiego i Rastawieckiego, oglądać można wyobrażenia N-ń takich, bądź sporządzonych, bądź używanych niegdyś w Polsce, odtworzone znakomicie. — Oprócz N-ń służących wyłącznie do ozdoby, znano też inne jeszcze, mające jakoby chronić swych posiadaczy lub posiadaczki od czarów, uroków rzuconych, nakoniec od trucizny; był to więc rodzaj amuletów, czyli talizmanów (ob.), w których skuteczność niegdyś wiara była rozpowszechniona ogólnie, nieraz też w nich zamykano relikwie święte. Rozumie się, że u ludzi bogatych N-a tego rodzaju były zazwyczaj również ozdobne i drogocenne jak zwykłe, nie posiadające tych własności niby cudownych, chociaż zdarzało się, że tym właśnie nadawano wygląd skromny, ponieważ noszono je często ukryte pod odzieniem, nie chcąc na nie zwraczać uwagi ludzi innych.

Noszulska przystań, w Rosyi, w gub. Wo-łogodzkiej, pow. Ustysolskim, nad rzeką Łuzą; około r. 1850 była najważniejszą z przystani, w gub. Wołogodzkiej, skąd spławiano płody wiejskie do morza Białego. Od czasu wybudowania dr. żel. z Jarosławia do Wołogdy znacznie podupadła. Obecnie spławiają stąd towarów wartości 300 000 rubli rocznie (r. 1894), głównie drzewo, len i zboże.

Not (mitol. skandynawska), czarna i posępna córa olbrzymu Norvego, uosobienie nocy. Według wierzeń skandynawskich trzech miała małżonków: pierwszy z nich był Naglfari (=rpowietrze, eter), z niego zrodziła syna noszącego imię Au dr albo A u dur (= materja, zapas); mąż drugi zwał się A nar (= praca), z nim miała córkę, J ö r d (=ziemia); trzeci nakoniec, D e 11 i n g u r (=zmierzch), liczący się do bogów najwyższych, czyli Azów, spłodził z nią syna, zwiącego się Dag albo D a g u r

medyopisarz włoski. Po ukończeniu nauk pra-. wniczych czas krótki był adwokatem, następnie zaś wstąpił do służby administracyjnej, naprzód służył do r. 1815 pod rządem francuskim, następnie w królestwie sardyńskiem. Początkowo był sekretarzem Karola Alberta, ks. Cari-g n a no, króla późniejszego, potem w r. 1820 został naczelnikiem (intendentem) okręgu Robbio, w r. 1823 takiż urząd objął w San-Remo, potem w Pinierolo, nakoniec był intendentem naczelnym w Casale i Cuneo. W chwilach wolnych od zajęć urzędowych, a musiał ich mieć niemało, napisał 30 komedyi, nie nadto zabawnych, odznaczających się prostotą pomysłu i czczością pewną, scenicznie wszakże zbudowanych dobrze, a to im właśnie zapewniło powodzenie dość długie, nietylko na scenach włoskich, gdyż sztuki niektóre N-y grywano też w przekładach francuskich, hiszpańskich, niemieckich, rosyjskich i szwedzkich. W pomysłach N. nie bardzo troszczył się o oryginalność i chętnie zaciągał pożyczki od Moliera, Goldoniego, a nawet od Kotzebuego (ob. te nazw.).—Za utwory jego najlepsze uchodzą: „La fiera“, „Rivoluzioni in amore“, „II benefat-tore“, „La pace domestica“, „L’irrequieto“, „II progettista“, „La lusinghera“, „Educazione e Natura“, „La vedova in solitudine“ i „L’amor timido“.—Istnieje kilkanaście wydań zbiorowych dzieł jego, z których wymieniamy; „Comedie etc“ (Florencya 1827 —1828; 7 tomów), turyń-skie w 4-ch tomach (1837 — 1842); neapolitań-skie, najlepsze, w 7-u tomach (1829 — 1830); „Teatro comico“ (Turyn 1842 — 1843; 8 tomów). Por. Me stic a „Manuale della letteratura ita-liana nel secolo decimo nono“ (t. II, str. 447 i nast.).

(=dzień). — Dag, jako młodzieniec dorodny i miły, zaliczony został do rodu ojcowskiego Azów, a O dyn (ob.) obdarzył go rumakiem niestrudzonym Skinfaxi (=mający grzywę błyszczącą), na którym objeżdża ziemię nieustannie, wyprzedza go jednak zawsze matka jego N., siedząc na koniu czarnym Hrimfaxi (=mający grzywę ze szronu), z grzywy jego sypie się szron na ziemię, piana zaś spadająca z wędzidła jest rosą. — Por. W. Vollmer „Wörterbuch der Mythologie“ (wyd. 2-ie str. 117, 228, 642 i 851).

Nota. Wyraz ten ma w terminologii łacińskiej znaczenia różne: 1) oznacza skrócenie wyrazów, mianowicie imion, nazwisk, rodów, określeń czasu, rang wojskowych i cywilnych i t. d. jak np. M. zamiast Marius, Ti. zamiast Tiberius, coss= consules. МММ = Marii très. Znaków sekretnych (notae) używał Cyceron w swych listach poufnych do Attykusa (ad Atticum). 2) Przypisek, uwaga, dodatek. Prawnicy, wydając prace dawniejszych juryskonsul-tów, dodawali uwagi krytyczne, notae. Posiadamy „notae Pauli ad Papinianum“, uwagi Ul-piana do dzieł Papiniana, Marcellusa i Arystona. N-y pisał także Tryphoni-nus do „libri responsorum“ i do „Dygestów“ See woli (ad Scaevolam), jak się zdaje, za panowania Kom moda lub Sewera. Prawnik Paulus rozpoczął swą działalność lite-teracką od napisania t. zw. notae do Justyniań-skich „Dygestów“. 3) Nota levis (nagana lżejsza) pociąga za sobą ujmę czci obywatelskiej mianowicie wskutek niedobrego prowadzenia się, albo trudnienia się pewnem, przez Rzymian pogardzanem rzemiosłem. Ta N. 1. (tur-joitudo) nie była właściwem pojęciem prawnem, ale osobę, dotkniętą taką N-ą, sędzia mógł wyklu-

Red.

Red.

Nota dyplomatyczna. Jest to uwiadomienie czać od zastępstwa w procesie, od prowadzenia pisemne, wysłane przez rząd jednego państwa,

opieki i kurateli, od świadczenia w sądzie. 4) Nota censoria (nagana cenzorska) oznacza N-ę, którą cenzorowie (ob.) dotykali obywateli, splamionych w życiu czemkolwiek, rugując ich ze stanu senatorskiego lub rycerskiego, wykreślając ich z księgi okręgowej i przenosząc ich na listę obywateli niewłaściwych, (tribu movere et aera-rium facere, in Caeritum tabulas referre). O tej nocie cenzorskiej por. tom XI Encykl. p. wyrazem Cenzor, str. 285. — Por. Jarekę „Versuch einer Darstellung des censorischen Strafrechts der Römer“; Délavant „Le eens et la censure“ (1884); Kubitschek (w Pau-lyego „Real. Encyklop.“ wyd. nowe z r. 1897, III str. 1902 — 1906 i str. 1914 — 1924). Fr. Zoll

(1902, I str. 108 — 122).    5) W Dygestach Ju-

styniańskich wyraz N. oznacza niekiedy obelgę (L. 18. D. 28.2. L. 47 pr. D. 38.2). 6) Notae Tir onis są znaki i słowa stenograficzne. Por. Stenografia Rzymian.

do rządu państwa drugiego. Wymiana Not d-ych odbywa się drogą potrójną: 1) za pośrednictwem reprezentacyi dyplomatycznej, stałej (ambasady, poselstwa, agencyi); 2) drogą bezpośredniej komunikacyi między rządem, a rządem; 3) przez poselstwo nadzwyczajne. W przypadkach znaczenia donioślejszego, w razie np. aktu uroczystszego lub zobowiązania formalnego, podpisana jest N-a d-a przez przedstawiciela wystawiającego ją rządu; o ile zaś dotyczy przedmiotu wagi mniejszej, obywa się zazwyczaj bez podpisu, a w tym razie nosi nazwę noty ustnej. Treść jej udziela poseł, odczytawszy ją uprzednio, w kopii rządowi interesowanemu. W razach, w których państwo „Historya prawodawstwa rzymskiego“ jakieś rozsyła innym rządom komunikaty rów-

T. D.

nobrzmiące, mówimy o nocie okólnej. W nocie zbiorowej natomiast kilka państw, po wspólnein porozumieniu się, występuje wobec innego rządu, wywierając nań nacisk w interesie własnym lub cudzym. Odrębny charakter Nota Albert (*w Turynie d. 15 listopada mają noty ad referendum. Są to depesze po-г. 1775—f tamże d. 18 kwietnia r. 1847) ko- ufne, w których agent dyplomatyczny zwraca

Z. T-ski.

Ked.

Red.

gika.

się do swego rządu po wskazówki nowe lub dodatkowe w sprawie, powierzonej sobie do przeprowadzenia.

Nota linguae, w dawnych szkołach jezuickich u nas, za ich zaś przykładem i w innych, gdzie za jedno z zadań najgłówniejszych stawiano sobie wyuczenie chłopców łaciny tak, aby umieli władać nią płynnie, surowo zabronione im było rozmawianie między sobą po polsku; za przekroczenie zakazu tego karano ich chłostą. Aby zakaz ten był ściśle przestrzegany, wymyślono sposób następujący. Istniała w każdej klasie tabliczka drewniana z napisem

N. L. noszącą nazwę w nagłówku wymienioną, znaczącą dosłownie „nagana języka“. Tabliczkę tę przed rozpoczęciem rano lekcyi pierwszej nauczyciel oddawał jednemu z uczniów, lepiej już po łacinie mówiącemu, którego obowiązkiem było, by ujść kary, uważać bacznie na to, czy który z kolegów nie odezwie się po polsku. — Skoro tylko zdybał go na tym „występku“, wręczał mu tabliczkę, a przyjęcia jej odmówić nie było wolno; „winny“ mógł się jej znów pozbyć, oddając ją sam koledze, z którego ust słówko polskie usłyszał; w ciągu dnia więc po razy kilka lub kilkanaście mogła tabliczka owa z rąk do rąk przechodzić, ponieważ każdy nią obdarzony, czyhał tylko na to, aby się jej pozbyć jak najprędzej. — Nazajutrz, po modlitwie porannej, nauczyciel przed rozpoczęciem lekcyi zapytywał: „ quis habet notam linguae¹¹ ? (=kto ma naganę języka?) — a nieszczęśliwy posiadacz tabliczki podlegał karze cielesnej; ten co mając ją jadł obiad, karany był tylko „placentami“ czyli „łapami“, rano czekały go za nią rózgi. — Zwyczaj ten niepedagogiczny, a nawet wielce niemoralny, już po zamknięciu kolegiów jezuickich, przetrwał w szkołach pijarskich do r. 1830, w którym go nako-koniec zniesiono.—Por. Z. Glogera „Encykl. staropolską“.

Nota morum. W szkołach jezuickich, polskich zwłaszcza, ale i w innych duchownych, niektórych, w użyciu była tabliczka drewniana z napisem N. M. t. j. nota-morum (=nagana obyczajów), dawana przez nauczyciela uczniowi za przewinienia i uchybienia niektóre, jakn. p. paznogcie nieobcięte i czarne, ręce brudne, włosy niewyczesane, suknie poplamione lub podarte, nie oddanie ukłonu, komuby należało it. p.— Obarczony tabliczką mógł ją oddać koledze innemu, którego przyłapał na przewinieniu podo-bnem. Kto nazajutrz rano posiadał tabliczkę, bity był rózgami, inni zaś, którym się udało pozbyć się jej, wychodzili bezkarni. — W szkołach pijarskich tabliczki te były prawie nieznane, od roku zaś 1798 i wszkołach innych rozdawanie ich ustało u nas zupełnie. — Por. Z. Glogera „Encyklop. staropolską“.

Nota notae. Jest to zasada logiczna, która w całości opiewa jak następuje: „Nota notae est nota rei ipsius, repugnans notae répugnât rei ipsi“ to znaczy: „orzeczenie orzeczenia jest także orzeczeniem podmiotu, kto odrzuca orze= Ozenie, odrzuca i podmiot“. Zasada ta znanä jest także w formie: „Dictum de omni et nul-lo“. Cokolwiek wypowiadam o pojęciu ogól-nem, lub czegokolwiek mu odmawiam, to samo muszę wypowiedzieć, lub odmówić także pojęciu szczegółowemu, pod zakres tamtego podpadającemu. Zasadę powyższą sformułował pierwszy Arystoteles i to na parę sposobów, tak w piśmie o „Kategoryacli“ jak i w „Analityce pierwszej“ i w „Topice“, (ob. „Categ.“ III, 1 b. 10 i V. 3 b. 4, „Anal“ pr. I, 24 b. 28 „To-pica“ I, 121 a 25).—'Scholastycy odnieśli ogólność do gatunków i rodzajów, a szczególność do czegoś jednostkowego. Podobnie postępuje także C h r. Wolff. Kant tak się wyraża: „ Ein Merkmal vom Merkmal ist ein Merkmal der Sache selbst“, albo i tak „Was einem Begriff allgemein zukommt oder widerspricht das kommt auch zu, oder widerspricht allem Besonderen was unter jenem Begriff enthalten istu („Kryka czyst. um.“ V, str. 253). Lotze zaś powiada: „Jedem Subject kommt das Prädikat seiner Gattung zu“ („Grnudzüge d. Log.“ § 85). Zasada powyższa wynika z natury zasady tożsamości. a uchodzi u wielu logików za jedynie możliwą podstawę wszelkiego wnioskowania.

Por. Wniosek i Tożsamość, Myślenie i Lo -

M. s.

Notablowie, (les Notables), tak nazywano we Francyi dawnej obywateli kraju, zajmujących w społeczeństwie stanowiska wybitne, należne im, czy to wskutek urodzenia, czy też wskutek majątku, urzędu wysokiego lub zasług naukowych. Pierwotnie była to tylko nazwa zaszczytna dla tych, którym ją dawano, ale znaczenia, politycznego przynajmniej, zgoła nie posiadała; zmieniło się to jednak pomału już w wieku XIV.—Królowie francuscy nie rządzili początkowo samowładnie, przeciwnie musieli się liczyć z reprezentacyą stanową (États- Généraux), którą zwoływali w chwilach ważniejszych. Gdy jednak koronie Stany stały się niedogodne, jako ograniczające jej samo władztwo, królowie z domu Valois zaczęli zwoływać zgromadzenia N-ów (Assemblées des Notables), mające podkopać znaczenie i powagę dotychczesną tamtych. — Poraź pierwszy zwołał N-ów król Karol V w r. 1369.—Ponieważ zgromadzenia te składały się wyłącznie z osób wprost przez koronę wybranych i powołanych, więc były też całkowicie od króla zależne, spełniały wolę jego i godziły się zwłaszcza na uchwalanie podatków nowych, które członków zgromadzenia nie obciążały wcale. Pomału jednak N. zaczęli wstępować w ślady zgromadzeń dawnych, stanowych i również jak one dążyły do ograniczenia władzy królewskiej, jak to ujawniło się w zgromadzeniach zwoływanych w latach 1558 i 1596, na które przybyli też reprezentanci parlamentów (t. j. trybunałów), należący do zgro

Red.

szkodę wielką chylącemu się do upadku cesarstwu. — Po wzięciu Konstantynopola w r. 1453 zwycięski Mali o mined II z początku okazywał N-owi wiele łaskawości, zamierzał nawet uczynić go zarządcą stolicy zdobytej, atoli usposobienie to przychylne nie trwało . długo, może z winy samego N-a, nie umiejącego opanować buty swej, więc wkrótce, wraz z synem, z rozkazu sułtana, musiał dać gardło.

J. Rei.

madzeń stanowych, dawnych. Nie podobało się to królom, dążącym coraz wyraźniej do sa-mowładztwa nieograniczonego, więc też od r. 1626 zaprzestano zwoływać N-ów, tak jak od kilku wieków wcześniej nie zwoływano już zgromadzeń stanowych, a za L u d w к a XIV-go i XV-go władza królewska, niczem nie krępowana, dobiegła do szczytu samowoli. Dopiero za rządów Ludwika XVI, gdy stan opłakany skarbu państwa domagał się natarczywie naprawy koniecznej i stanowczej, a koła rządzące, ze wstrętem odpychały myśl zwołania od tak dawna zaniechanych Stanów generalnych, minister Calonne nakłonił króla w r. 1787 do zgromadzenia N-ów, aby pomogli zaradzić biedzie. W zgromadzeniu tern, które, zagajone w d. 22 lutego, obradowało do dnia 25 maja, z wyboru króla zasiadło: 7 książąt krwi, 9 członków szlachty najwyższej (książąt i parów), 8 marszałków Francyi, 11 arcybiskupów i biskupów, 22 szlachty bogatej, 8 radców stanu, 4 sekretarzy stanu, 37 sędziów instancy i najwyższej, 12 deputowanych dóbr państwa (pays d'Êtat),

1 administrator cywilny, główny i 25 mieszczan zajmujących stanowiska wybitne. Zgromadzenie to, złożone z żywiołów tak różnych, zgodziło się wprawdzie na wymagania wyrażone przez rząd, uchwaliło więc przywrócenie zgromadzeń prowincyonalnych, zniesienie poddaństwa włościan, podatku solnego i uwolnienie od ciężarów handlu zbożem; ale gdy Parlament paryski odmówił zarejestrowania tych uchwał, wielu N-ów stanęło po jego stronie, przez co zmusiło rząd do zwołania Stanów, których się słusznie obawiał. Przedtem Ludwik XVI-ty zgromadził raz jeszcze w d. 5 listopada r. 1788 N-ów, którzy odbywając posiedzenia do d. 12 grudnia mieli wypracować porządek postępowania na zgromadzeniu Stanów, oraz oznaczyć liczbę członków stanu trzeciego, t. j. mieszczan, mających wejść do Stanów tych, jako też wskazać sposób głosowania obowiązujący zgromadzenie to.

N. oparli się jednak wtedy wszelkim zmianom, przez rząd królewski popieranym, a przez to pośrednio przyczynili się niemało do przyspieszenia wybuchu rewolucyi. Na tern skończyła się działalność ich.—Por. Chère st „La chute de Fanden régime“ (Paryż 1884 — 1886; 3 tomy).

Notaras Łukasz, doradca cesarzów bizantyjskich Jana VIII Paleologa (r. 1425— 1448) i Konstantyna XIII Drakosesa (r. 1448 —1453), admirał i wódz wojsk naczelny, który w latach ostatnich istnienia cesarstwa wschodniego odegrał w Konstantynopolu rolę wybitną i wpływową. Był to mąż wyniosły i zarozumiały, wielki przeciwnik unii kościelnej, na którą przystał Jan VIII we Flo-rencyi, podczas soboru zasiadającego tam w r. 1439. Z Wenecyaninem B. Giustinianim (ob.), bawiącym w sprawach dyplomatycznych w Konstantynopolu, zadarł, przez co wyrządził

Red.

Notaris Giuseppe de, botanik włoski, (* d. 5 kwietnia r. 1805 w Medyolanie— f d. 27 stycznia r. 1877 w Rzymie). Uczył się medycyny w Uniwersytecie w Pawii, tam też po ukończeniu nauki w r. 1830, otrzymał w dwa lata później (r. 1832) katedrę historyi naturalnej przy liceum S. Alessandro. Następnie, jako pomocnik prof. Balsamo, przenosi się' do Me-dyolanu; w r. 1836 powołano go na asystenta ogrodu botanicznego w Turynie, w roku zaś 1839, jako profesor i dyrektor ogrodu botanicznego, dostał się do Genui. Na tem stanowisku był aż do r. 1871, w którym to czasie powołano go do Rzymu na profesora botaniki. Tam też, mając lat 72, zakończył życie. Niezmordowany pracownik, poświęcający całe swoje życie badaniom przyrody, zajmował się przedewszystkiem roślinami skrytopłciowemi (Cryptogamae), o których liczne prace leżały gotowe do druku, tylko nie było na to funduszów. Dopiero pomoc pieniężna jego przyjaciół, jak również władzy municypalnej miasta Genui, pozwoliły mu prace te ogłosić. I tak: w r. 1834 ukazało się dzieło „Synopsis muscoruin mediolanensium“; w r. 1835 „Mantissa muscorum ad floram pedeinsulanam“; w 1836 „Pugillus muscorum Italiae novorum vel minus cognitorum“; w r. 1837 „Specimen de tortulis italicis“; w r. 1838 „Sylloge muscorum Italiae“. Wreszcie „Musci italici“ napisane w r. 1859, lecz dopiero w r. 1862 ukazał się pierwszy zeszyt tego dzieła, był zarazem i ostatnim, gdyż subwencya ministeryum włoskiego, którą dotychczas otrzymywał N., przestała wpływać. Nakładem municypium miasta Genui wyszło dzieło: „Epilogo della biologia italiana“, za którą to pracę otrzymał N. nagrodę „des Ma-gistres“ od Akademii francuskiej. Ponadto pisał wiele artykułów, drukowanych w różnych publi-kacyach naukowych. W N-e straciły Włochy jednego z bardzo czynnych i sławnych swoich botaników, a jego liczne prace o florze Italii zyskały mu imię w świecie naukowym. Także jako w dyrektorze ogrodu botanicznego w Genui, poznajemy w nim doskonałego administratora, a ogród ten pod jego rządami należał do najbogatszych we Włoszech, tak pod względem ilości, jak i doboru okazów roślinnych i był zwiedzany, i podziwiany nietylko przez Genueńczyków, ale także i przez obcych.

Notarii oznacza: 1) stenografów rzymskich. Zajmowali się stenografowaniem już za czasów Cyce rona niewolnicy i wyzwoleńcy. Izy-

celarye (scrinia).—Wopółrzędnie z urzędowymi pisarzami, już w okresie republikańskim, istniała masa pisarzy, którzy grali rolę juryskon-snltów przy osobach prywatnych. Zazwyczaj byli to niewolnicy, a jako tacy, nietylko udzielali porad prawnych, lecz przepisywali kontrakty, rozprawy lub mowy. Rzesza ta liczna pisarzy najrozmaitszych nie mogła uczynić zadość potrzebie powszechnej istnienia specyalistów, którzyby służyć mogli swą wiedzą i doświadczeniem. To też z biegiem czasu powstaje klasa ludzi wolnych, nie będących na służbie państwowej i zajmujących się sporządzaniem aktów prawnych i papierów sądowych za wynagrodzeniem przez prawo określonem. Byli to tabelliones; wstęp do tego zawodu otwarty był dla wszystkich, obeznanych z juryspruden-cyą, a obowiązki swoje wykonywali w biu-Urzędnicy ci, stanowiąc racli osobnych— stationes, które znajdowały się

dor w swych „Origines“ (1,21) powiada: no-tae autem dictae eo quod verba vel syllabas praefxis characteribus notent et ad notitiam legentium revocent: quas qui dedicerunt, pro-prie iam notarii appellantur“. W różnych rękopisach dochował się do czasów naszych zbiór znaków stenograficznych p. n. „Notae Ti-ronis et Senecae“. M. Tullius Tiro był wyzwoleńcem Cycerona, napisał życiorys swego pana i ułożył owe znaki i słowa stenograficzne. Izydor Sewilski, wyraźnie powiada: „jRomae primus Tullius Tiro Ciceronis U-bertus commentatus est notas, sed tantum prae-positionum“.—Por. Jaufmann, „M. Tullius Tiro“. (1897). —Notarii et tribun/, to jest kolegium urzędników cesarskich (ordo nota-riorum), powstałe w okresie od Konstantyna aż do śmierci Justyniana (ro-ko 325 — 565). kancelaryę najwyższą państwa, zaliczeni byli do dignitates palatinae. Oni to w tajnej radzie cesarza prowadzili protokóły z posiedzeń i byli wysyłani przez cesarza niejednokrotnie do pro-wincyi z tajnemi poleceniami.—Por. C a s s i o d o-rus „Var“. (VI, 16, L.7, C.Th. 6, 35, L. 2, C. Th. 6,10)__Naczelnik powyższego Kolegium nazy

wał się Primicerius (Cassiodor „Var.“ XI. 25 Lyd. III. 19, nazywa go primiscrmius), i układał spis wszystkich urzędników, objętych wyrazem dignitates.—Por. Kretschmar, „Über das Beamtenthem der römischa Kaiserzeit.“ (1879); Karłowa, „Römische Rechtsgeschichte“ (I. str.

T. D.

991 i nast.).

w miejscach publicznych. W skład biura wchodzili prócz tego, pomocnik oraz kilku uczniów. Działalność tabelionów pozostawała pod kontrolą władzy odrębnej, magister census i defensorów, którzy pilnowali wykonywania przez tabelionów rozporządzeń rządowych, a przede-wszystkiem baczyli, iżby nie zawierano umów przeciwnych prawu. Choć pozornie tabelioni podobni byli do obecnych notaryuszów, w rzeczywistości akty przez nich spisywane nie posiadały wcale znamienia wiary publicznej i z żadnej przewagi w zestawieniu z umowami prywatne-mi nie korzystały. Tabelion przedewszystkiem redagował projekt aktu (scheda), następnie już Notary at, Notaryusz. Konieczność nadawania sporządzano sam akt na osobnym papierze

umowom prywatnym charakteru uroczystego wywołała potrzebę ustanowienia urzędników odrębnych, którzyby zajmowali się spisywaniem wszelkiego rodzaju kontraktów cywilnych. Już Egipcyanie, a także Hebrajczykowie posiadali pisarzy publicznych. W Grecyi spotykamy również podobnych urzędników, udawano się do ich pomocy przy tranzakcyacli finansowych. Potrzebę istnienia pisarzy publicznych w każdem państwie uzasadniał Arystoteles, który to uważał za jeden z warunków dobrej administracyi kraju. — W Rzymie obok juryskonsultów, zajmujących stanowisko wielce wybitne, widzimy od czasów bardzo dawnych klasę niższą prawników, których obowiązkiem było podciągać dany przypadek prawny pod tę, lub inną formułę starożytną. Do liczby takich osób należeli najrozmaitsi pisarze, będący albo na służbie państwowej (scribae) albo też na usługach prywatnych (exceptores i notarii). Pierwsi nosili jeszcze nazwy ąuaestorii, aedilicii, tribunicii i t. p. względnie do tego, gdzie pełnili obowiązki.—Zajmowali się przygotowywaniem dokumentów publicznych, dozorowali wnoszenie edyktów do album i nakoniec przygotowywali formuły proceduralne dla stron. Insty-tucya ta rozwinęła się szczególnie za czasów

(protocollum). Po odczytaniu podpisywały go strony i tabelioni; obecność świadków stała się konieczną od czasów Justyniana, gdy nowella 73 zaczęła wymagać podpisu

3-ch świadków. Niekiedy ich liczbę na żądanie kontrahentów zwiększano do 7. Z kolei rzeczy W Atenach dokumenty przez tabelionów spisywane, zaczęły nabierać większej wagi, a to wskutek rejestrowania ich w sądzie przez zapisywanie do protokołu. Formalność tę stosowano nietylko do aktów, które pod nieważnością musiały być wnoszone do protokołu, jak oto: darowizny, testamenty sądowe i ich otwieranie, lecz również do wszelkich innych aktów, według uznania stron. Rejestrowania takie odbywały się we wszystkich sądach, następnie w consistoriumprin-cipis, a wreszcie w Rzymie w urzędzie magister census, a na prowincyach u namiestników. Procedura, związana z rejestrowaniem, odbywała się w ten sposób, że kontrahenci stawiali się przed władzę właściwą i żądali wniesienia do protokołu aktu, zdziałanego przed tabelionem. Urzędnik sprawdzał tożsamość osób, oraz istnienie woli nieprzymuszonej, poczem akt wnoszono do ksiąg właściwych (gęsta). — Strony otrzymywały osobne wyciągi. Instytucyę tabelionów oparł na istnych podstawach prawnych cesarstwa, gdy pisarze tacy składali całe kan- Justynian (ob.) i właściwie dopiero odtąd akty

przez tabelionów spisywane, odpowiadały wymaganiom rzeczywistym.—Kościół, za przykładem Rzymu, powołał również do życia instytncyę notary atu; jak się zdaje, zapożyczony przez władzę duchowną od Rzymian obyczaj utrzymywania sekretarzy domowych i pisarzy, dał początek istnieniu notaryuszów. Już w początkach wieku trzeciego napotyka się wskazówki, że przy boku biskupów, podczas ich rozmów z ludem, obecni byli urzędnicy,    . którzy rozmowy te

prowincyonalnych przeistaczano na urzędników państwowych, których homologował sam cesarz. Edykt Lotara z r. 849 wprowadził osobną taksę dla notaryuszów. Niezależnie od notaryuszów urzędowych istnieli nadal zwyczajni, nie zatwierdzeni przez władzę pisarze. Lecz wobec znacznych przywilejów, które pozyskali nowo-mianowani notaryusze, nieurzędowi także usiłowali zyskać autoryzacyę od władzy. To też w ciągu IX i X wieku cyfra notaryuszów urzędowych, t. j. nominowanych, wzrastała we Włoszech coraz bardziej, tak iż w połowie XI wieku nominacya stała się czynnikiem podstaw-nym przy organizacyi notaryatu. W końcu XIV wieku, wskutek rozmaitych statutów i prawa zwyczajowego, organizacya notaryatu była już skrystalizowana. —Objęcie obowiązków notaryu-sza zależało od zezwolenia cesarza lub papieża. Zresztą prawo autoryzacyi przechodziło i do rozmaitych książąt, hrabiów, biskupów, miast, a nawet i do korporacyi notaryalnych. Wymagano od kandydata odpowiedniego wieku (20—40 lat) wykształcenia prawnego, przeszłości nieskazitelnej, przygotowania pewnego, oraz zgody korporacyi. Notaryusze każdej miejscowości składali korporacye, mające pewną autonomię. Oprócz uczestnictwa w posiedzeniach władz sądowych i administracyjnych w charakterze sekretarzy, do ich obowiązków bezpośrednich należało sporządzanie aktów i dokumentów, zawieranych między osobami prywatnemi. Sporządzenie aktu zaczynało się od przygotowania projektu (comparatio instrumenti), który wnoszono do osobnej księgi protokołów. Na podstawie projektu i protokołu rejent sporządzał dokument główny, który podpisywał sam, a niekiedy czyniły to i strony.--Dokumenty niektóre składał rejent do kancelaryi miejskiej, lub też do osobnej instytucyi officium registri. Notaryusze pobierali wynagrodzenie podług umyślnej taksy, a za odstępstwo od niej groziła kara surowa. W Niemczech instytucyą notaryatu nie rozwijała się w wiekach średnich prawie wcale. Pochodziło to stąd, że, według pojęć ludów germańskich, wszystkie tranzakcye prawne, ważniejsze wypadało zawierać przed zgromadzeniem narodowem, do którego też jedynie należało ich ostateczne zatwierdzanie. — To też w IX stule

wpisywali do protokołów. Później notaryuszów takich widzimy nietylko przy wyższych władzach duchownych, lecz i przy niższych.

Kościół z biegiem czasu usiłował instytucyę notary atu wprowadzać do stosunków świeckich, a w ten sposób pragnął wytworzyć kon-kurencyę dla tabelionów. — W VIII wieku no-taryat świecki, przez kościół zorganizowany, staje się instytucyą państwową, wywierającą wpływ coraz większy na rozwój stosunków praw-nych.—Po wędrówce narodów, wskutek t. z. recep-cyi prawa rzymskiego, powstają między innemi pierwsze pojęcia o dokumentach i notaryuszach.

We Włoszech, po najściu Germanów, tabelionat istniał dalej. Po podbiciu Italii przez Longobardów, zawieranie umów w formie urzędowej było powszechne nawet wśród ludności lon-gobardzkiej. W myśl edyktu Rothara z r.

643 stało się obowiązkowem spisywanie urzędowe umów kupna-sprzedaży, oraz usamowol-nienia niewolników. — We Francyi również tabelionat istniał i po wtargnięciu Westgotów.

ciu, równocześnie z notaryuszami urzędowymi, istniejącymi od czasów Karola Wielkiego, spotyka się pisarzy publicznych, którzy uczestniczyli w zgromadzeniach narodowyoh i sporządzali akty dla osób prywatnych. Główny kon-tyngens tych pisarzy rekrutował się z duchowieństwa. Powoli wraz ze wzrostem jurysdyk-cyi kościelnej, Kościół zmonopolizował w swych rękach całą działalność notaryalną.—Pierwsze początki notaryatu w Niemczech podług typu włoskiego, zauważyć się dają w XIV wieku. Pojawiają się wówczas notaryusze w roli pisarzy

Podobnież się działo w państwach, burgundz-kiem i frankońskiem, a szczególnie w tern właśnie, gdzie nawet pojęcie o aktach prawnych było daleko bardziej rozwinięte, niż w innych krajach. Oprócz pisarzy zwykłych, u Longobardów istnieli notaryusze królewscy, o których poraź pierwszy wspomina Rothar, a których obowiązkiem było kontrasygnowanie każdej kopii edyktu królewskiego. Posiadali również pewną władzę sądową, a nadto służyło im prawo spisywania dokumentów dla osób prywatnych. Znaczenie daleko większe mieli podobni notaryusze u królów frankońskich, którzy utworzyli osobną kancelaryę królewską, składającą się z pewnej liczby notaryuszów, na których czele stało kilku referendarzy, a później kanclerz.—Oprócz kontrasygnowania nadań i dyplomów królewskich, do kancelaryi należała legalizacya dokumentów prywatnych, po-czem te dopiero, stając się Hofgerichtsur -bundę, uzyskiwały też znamię wiary publicznej.

Pod groźbą kary śmierci nie wolno było zaprzeczać treści takich dokumentów. Te zaś dotyczyły tranzakcyi następujących: l) oddania nieruchomości cudzoziemcowi; 2) zupełnej emancypacyi niewolnika i 3) mianowania przedstawiciela ogólnego w sądzie.—Jednocześnie z rozwojem działalności notaryalnej, notaryusze prowincyonalni zyskiwali coraz większą urzędowych przy rozmaitych instytucyach. Po-samodzielność. Stopniowo zresztą notaryuszów czątkowo nominacya notaryuszów niemieckich

zależała od papieża lub cesarzy. Z chwilą powstania osobnych „hofpfalzgrafów“ w Niemczech, cesarze zaczęli im powierzać prawo mianowania notaryuszów, które w wieku XV stało się ich wyłącznym przywilejem. Warunki nomina-cyi notaryuszów i zakres ich działalności w Niemczech był ten sam, co we Włoszech. — Pierwszą ustawę notaryalną wydał Maksymili-jan I w r. 1512. Dalszy rozwój notary atu szedł równolegle z wydaniem szeregu praw w XVI i XVII w. Jedne ustawy wprowadziły egzamin specyalny, inne przelały prawo mianowania N-ów na panujących w krajach udzielnych {Landesherren). Na początku XVIII wieku nominacya N-ów prawie wszędzie już zależała od nich wyłącznie. Ostatecznie taki stan rzeczy usankcyonowano w r. 1806, po rozpadnięciu się cesarstwa niemieckiego. — Na początku XIX wieku w wielu państwach niemieckich spotyka się wpływ re-cepcyi prawa francuskiego na instytucyę nota-ryatu. W księstwie Badeńskiem, Hannowerze, Oldenburgu i in. państwach niemieckich wprowadzono ustawę notaryalną francuską. — Do ostatnich też czasów w wielu państwach i pro-wincyach niemieckich utrzymała się podstawa zasadnicza notaryatu francuskiego, a mianowicie zupełny rozdział jurysdykcyi niespornej od spornej.—We Francy i instytucya notaryatu włoskiego, przyjęta już w XII stuleciu, dość szybko podległa zmianom istotnym, które go odróżniają od notaryatu Włoch i Niemiec średniowiecznych. W wieku XII sporządzanie aktów urzędowych we Francyi połączone było z czynnościami są-dowemi. Stąd więc akty takie, jako pochodząc od władzy sądowej, posiadały moc wyroku bez potrzeby prowadzenia sprawy cywilnej {exécution parée). Pierwsza reforma w notaryacie francuskim datuje się od roku 1270, gdy zamianowano w Paryżu 60 notaryuszów, niezależnych od prezesa sądu najwyższego {prévôt du châtelet de Paris). Ustawa ta poraź pierwszy przeprowadziła rozdział jurysdykcyi spornej od niespornej. Notaryusze ci sporządzali akty imieniem prévôt de Paris zawsze we dwuch i nazywali się notaires du châtelet de Paris. Następnie w w. XIV takich samych notaryuszów wprowadzono we wszystkich posiadłościach królewskich. W r. 1304 Filip Piękny nakazał, iżby notaryusze przy sporządzaniu aktów spisywali osobną sehedę wnoszoną do księgi protokołów, a stronom wydawali wyciąg {grosse) Jednakże rozporządzenie to ściśle wykonywane nie było, tak iż szeregiem ordonansów w wieku XV i XVI musiano rzecz tą przypominać. Jednocześnie dla wykonywania tych przepisów utworzono urząd tabelionów, a następnie podzielono N. na trzy kategorye: 1) not. w ścisłem znaczeniu, którzy nie wydawali wyciągów {grosses) i poprzestawać musieli na sporządzaniu schedy; 2) tabelioni, którym notaryusze oddawali schedę dla wygotowania aktu i 3) notaryusze, łączący w sobie obowiązki jeduych i drugich.—

Encykl. Powsz. Ilustr. S. II Zesz. 21a T. III.

Ci trzeci posiadali w różnych miejscowościach swego okręgu dependentów {clercs), którzy sporządzali pierwotne schedy, a na zasadzie tychże sami rejenci układali akty ostateczne. — Za Ludwika XII, a głównie za Franciszka I, wydano szereg przepisów, które zorganizowały notaryat całkowicie.—We wszystkich okręgach sądów królewskich ustanowiono tabelionów. Łacinę usunięto z redakcyi aktów i wprowadzono język francuski. W każdym okręgu utworzono offices de gardes et scelleurs, którzy przykładali do aktu pieczęć królewską, a tem samem nadawali aktom klauzulę egzekucyjną. W roku 1597 H e n г у к IV rozszerzył instytucyę notarya-tu paryskiego na całą Francyę, czego następstwem było utworzenie urzędu notaires gardes-notes. Ludwik XIV w roku 1706 otworzył iustytucyę notaryuszów, królewskich, dziedzicznych, a zarazem zniósł urząd gardes scelleurs i nadał każdemu N-wi prawo posiadania pieczęci własnych z herbem królewskim.—W czasie Re-wolucyi notaryat przechodził ciężkie koleje. W roku II rzeczypospolitej 22 kancelarye w Paryżu nie posiadały N-ów; ośmiu N-ów, którzy emigrowali lub zbiegli, złożono z urzędu. Trzech pozbawiło się życia, trzech zmarło śmiercią naturalną, wreszcie ośmiu ścięto. Dla zapełnienia wakansów ogłoszono konkurs i 22 N-ów zamianowano na nowo. W niespełna miesiąc prawo z d. 19 vendémaira roku III przywróciło usuniętych notaryuszów. W r. 1791 Konstytuanta wydała prawo, którego mocą zniesiono dziedziczność i zakazano sprzedaży kancelaryj N. Wszyscy otrzymali nazwę notaires publics, a ich liczbę ograniczono. — Wreszcie prawo z d. 25 ventôse г. XI (d. 16 marca r. 1800) wprowadziło podwaliny organizacyi dzisiejszej. Nieznaczne tylko zmiany zauważyć można w następstwie. Jedną z najważniejszych było uprawnienie sprzedaży kancelaryj, wprowadzone za Restauracyi. Prawo to słusznie spotyka się dotąd z krytyką ostrą.—W chwili obecnej ustrój N-tu francuskiego jest następujący: N. są urzędnikami publicznymi (fonctionnaires publics). Mianuje ich prezydent rzeczypospolitej na przedstawienie poprzednika. Sprawują obowiązki swoje w granicach okręgu sądowego, przy którym urzędują, dożywotnio. Liczbę N-ów określa rząd, W zasadzie w miastach z ludnością przenoszącą 100 000 ma być 1 N. na 6 000 mieszkańców. W innych miastach, miasteczkach i wsiach, ma być przynajmniej dwucli N-ów na każdy okrąg sądu pokoju, lecz nie więcej, jak 3. Kandydat na N-a odpowiadać winien warunkom wieku, przygotowania i t. d., a nadto musi złożyć jednocześnie z podaniem dymisyę N-a, którego ma zastąpić, oraz umowę, obejmującą warunki, pod któremi dymisja była żądana. Strony dołączają wykaz czystych zysków z kancelaryi za ostatnie pięcio lub siedmiolecie. Cena za cesyę zapewnić musi przynajmniej dochód 15 od sta netto. (Cyrk. z d. 1 marca 1890 roku).

31

zawar-

W razie śmierci N-a przedstawienie kandydata należy do spadkobierców. W wypadku usunięcia N-a, rząd z urzędu określa wysokość należności, którą kandydat ma złożyć do kasy państwa, również na rzecz osób mających do niej prawo. Władza może odmówić zamianowania przedstawionego sobie kandydata. — Przy każdym trybunale istnieje rada Not. chambres des notaires, która składa się z 7 — 19 N-ów, wybieranych przez kolegów. Posiada władzę dyscyplinarną oraz prawo rozstrzygania sporów między N-i i klijentami ich. N-e sporządzają akty między stronami, stwierdzają datę ich zeznania, zachowują je i wydają wyciągi i kopie. Oryginały aktów (minute) pozostają się u rejenta, strony utrzymują kopie (expéditions), lub wyciągi (grosses) opatrzone klauzulą egzekucyjną. We Francyi niema ścisłej taksy notaryalnej. Kwe-stye związane z wynagrodzeniem do pewnego stopnia uregulowało prawo z d. 20 czerwca

r. 1896, oraz dekrety z d. 25 sierpnia r. 1898. Wynagrodzenie zależy od porozumienia się wzajemnego stron z N-em. Wrazie nieporozumień prezes trybunału pierwszej instancyi, na żądanie osób interesowanych, może honoraryum określić. Nawet po zapłaceniu przez stronę honoraryum, wolno jej odwołać się do prezesa trybunału o unormowanie wynagrodzenia, co pociągnie za sobą w razie danym zwrot przez rejenta nadwyżki ponad określone honoraryum. Władza dyscyplinarna izb not. ogranicza się na napomnieniu, pozbawieniu prawa głosu w zebraniu, a wreszcie na pozbawieniu prawa wybieralności do izby w ciągu lat 3-ch, a nawet sześciu, w razie wykroczenia ponownego. Trybunały pierwszej instancyi wyrzekają zawieszenie, usunięcie i karę pieniężną. Terminu zawieszenia prawo nie określa. N., usuwający się po dwudziestu latach od obowiązków, może być mianowany przez naczelnika państwa N-em honorowym. Przedstawienie wyjść musi od izby N-ów. — Organizacya notaryatu francuskiego miała w XIX wieku wielki wpływ na tę samą instytucyę w Niemczech. Pierwszy krok w tym kierunku uczyniły ustawy notaryalne z d. 25 kwietnia r. 1822 dla prowincyi nad-reńskich, oraz z d. 11 lipca r. 1845 dla pozostałych prowincyi pruskich. Podobnież wprowadzona w Austryi w d. 29 września r. 1850 ustawa N-a zbliżona jest do francuskiej. W następstwie zastąpiono ją ustawą z d. 21 maja

r. 1855. W księstwie Bade liskiem miała moc obowiązującą ustawa z d. 9 listopada r. 1806. W Hannowerze takaż ustawa z d. 18 września

r. 1853i w Brunświku z d. 19 marca r. 1850. Wreszcie w Bawaryi wprowadzono ustawę z 'd. 10 listopada r. 1861. Do chwili obecnej niema w cesarstwie Niemieckiem ustawy N-ej powszechnej. Za poważany krok w tej mierze służy prawo z d. 17 maja r. 1898, wydane przez parlament niemiecki o „freiwillige Gerichtsbarkeit“, które od d. .1 stycznia r. 1900 obowiązuje w całem państwie. Pozatem wprowadzono w d. 21 września r. 1899 jednę ustawę N-lną dla całych Prus. Podług prawa z d. 17 maja r. 1898 prawo legalizacyi i sporządzania dokumentów należy zarówno do rejentów, jak do niższych władz sądowych, jednoosobowych (Amtsgericht). Akty N-lne wykonywa się bez udziału władzy sądowej. Poszczególne państwa niemieckie wydawać mogą odrębne ustawy N-ne. — W Anglii istniejący nota-ryusze mają bardzo skromny zakres działania, a mianowicie poświadczają podpisy, sporządzają protesty wekslowe i t. p. Główne czynności, wykonywane na kontynencie przez N-ów speł-ją solicitors (ob.).—Notaryat w Rosyi. Pierwsze ślady o sporządzaniu na piśmie umów prawnych sięgają w Rosyi ledwie XII wieku. Z owego czasu pozostało się tylko kilka dokumentów, tych pomiędzy osobami prywatnemi. Dopiero „ Pskowskaja sudnaja gramota“ z r. 1467 obejmuje liczne wskazówki o zawieraniu umów piśmiennych. W państwie Moskiewskiem „Su-diebnik“ Jana III z r. 1497 nakazał zawieranie umów piśmiennych co do przemianowania ludzi wolnych w chłopów i odwrotnie. Jako zasadę obowiązkową wprowadził to „Sudiebnik“ Jana IV z r. 1550 i ukaz cara Fiedora Joann o wieża z r. 1597.—W pierwszej połowie XVII wieku wszystkie umowy o nieruchomość zawierane bywały piśmiennie. Ukaz Michała Fiedorowicza z r. 1635 stanowi, że pod nieważnością wszystkie umowy pożyczkowe i depozytowe winny być zawierane piśmiennie. „Djakowie i Poddjakowie“ oddawna zajmowali się spisywaniem aktów, urzędowali zaś przy rozmaitych urzędach, a między innemi przy „prykazachW w. XVI spotyka się obok „prykaznych djaków“ tak zwanych „płoszczad-mych“, którzy sporządzali akty w miastach. Stopniowo rozwijał się w Rosyi system zatwierdzania przez władzę aktów prywatnych. Podług „su-diebników“ Jana III i Jana IV przemianowanie ludzi wolnych na chłopów i odwrotnie mu-musiało być przez władzę zatwierdzane. W roku 1597 ukaz Cara Fieodora nakazał, aby wszelkie akty kupna nieruchomości wnoszone były do ksiąg osobnych w „chłopskim prykazie“. Lecz wszystkie przytoczone rozporządzenia miały charakter przepisów luźnych. Dopiero kodeks (ułożenia) cara Aleksieja Mich aj łowicza z r. 1649 uważać należy za pierwszy, systematyczny zbiór przepisów na tern polu. — Kodeks rzeczony nazywa wszystkie akty piśmienne „krje-posti“ i dzieli je na umowy o większe tranzak-cyę przenoszące rubli 10 i mniejsze. Większe „krjeposti“ można było spisywać tylko w Moskwie i w miastach wobec „ploszczadnych djaków“ i w obecności świadków. W ogólności „ułożenie„ cara Aleksieja nadaje djakoin stanowisko urzędowe, aktom zaś przez nich sporządzanym, znamię wiary publicznej. Nadto niektóre akty obowiązkowo musiały być wnoszone do

za-

odrębnych ksiąg publicznych. — Do czasów Piotra Wielkiego, po wydaniu „ułożenia“ z r. 1649 nie spotyka się w Rosyi żadnych na tem polu znaczących rozporządzeń. Dopiero ukaz z d. 9 grudnia r. 1699 wprowadził zmianę pewną, istotną. Odtąd nakazano wszelkie „krjeposti“ sporządzać nie u „poddjaczych płosz-czadnych“, lecz w odpowiednich „prykazach“. Następnie od d. 1 stycznia r. 1700 sperządzanie „krjeposti“ między mieszczanami w Moskwie ześro-dkowano w ratuszu moskiewskim, a „krjeposti“ handlowe—w wielkiej komorze moskiewskiej. Lecz okazało się wkrótce, że takie skupienie opóźnia bieg czynności. Skutkiem tego w r. 1701 przywrócono poprzedni stan rzeczy; jednocześnie wszakze nadano nową organizacyę „djakom“, których poddano pod bezpośrednią leżność od rządu. Liczbę „ploszczadnych dja-kow“ oznaczono na 24, z których tylko czterech mogło podpisywać „krjepost“, reszta zaś zajmowała się redakcyą aktów. Z kolei rzeczy oddano ich pod dozór „orużejnejpataty“, wyznaczono im stałe uposażenie od rządu, aż wreszcie w d. 7 Marca r. 1701 określono ściśle wszystkie ich obowiązki przez wydanie nakazu osobnego.—Późniejsze rozporządzenia wykazywały pewną chwiejność co do zorganizowania sprawy „krjepostnej“.    To utworzono osobny

w tym celu „prykaz“, to znowu w r. 1706 ze-środkowano całą tę sprawę w ratuszu moskiewskim, to wreszcie, po utworzeniu w r. 1708 guberni, oddano „krjeposti“ pod władzę gubernatorów. Wreszcie w r. 1719, po zorganizowaniu „Ju-styc-kollegii“ oddano jej sprawy „krjeposti“. W guberniach powstały przy sądach nadwornych samoistne kancelarye do spraw „krjeposti (kantory krjepostnych diel“).—к n n a Joannowna w r. 1731 oddała znowu zawiadywanie nad „krjepo-stiami“ w ręce gubernatorów i wojewodów pro-wincyonalnych. Nakoniec za Katarzyny II jednocześnie ze zniesieniem w r. 1775 „ Justly c-kollegii“ sporządzanie aktów „krjepostnych“ oddano izbie sądu cywilnego. Przy każdej izbie, a także przy sądach powiatowych utworzono osobne wydziały do spraw „krjepostnych“, które przetrwały do r. 1866. Za czasów Katarzyny II też po raz pierwszy wprowadzono osobnych, notaryuszó w publicznych i maklerów, którzy sporządzali i poświadczali akty mniejszej doniosłości. Wybierały ich stany miejskie i handlowe. W r. 1831 ustanowiono maklerów giełdowych z początku w Petersburgu, a następnie w Moskwie, którzy zaświadczali umowy giełdowe. Różnicy ścisłej między notaryuszami a maklerami nie było. Notaryusze giełdowi w Moskwie i w Petersburgu, oprócz protestowania weksli, sporządzali akty między cudzoziemcami, i przekładali na język rosyjski akty zagraniczne. Gdzie nie było ani notaryuszów, ani maklerów, poświadczanie aktów prywatnych po-ruczano urzędnikom celnym, magistratom, ratuszom, „stanowym pristawom“, a nawet zarządom gminnym („wolostnym“). Dopiero w r. 1866 wprowadzono w Rosyi na polu notaryatu organizacyę ściśle określoną. Ogłoszona w dniu 14 kwietnia r. 1866 ustawa notaryalna obowiązuje do chwili obecnej we wszystkich miejscowościach, w których są czynne sądy według ustaw z r. 1864. — Zawiadywanie notaryatem należy do notaryuszów oraz do notaryuszów starszych, urzędujących przy archiwach notaryalnych. Tam, gdzie notaryuszów niema, rejestrowanie aktów należy do sędziów pokoju. Notaryusze urzędują w miastach i w po wiatach.—N-ami mogą być tylko poddani rosyjscy, nie karani sądownie i nie pełniący żadnych innych obowiązków urzędowych. N-e składają kaucye. Kandydat pragnący objąć obowiązki N-a składa egzamin przed ko-misyą złożoną z prezesa sądu okręgowego, starszego N-a i prokuratora. Wykazać musi znajomość redagowania aktów, form procedury no-taryalnej oraz odpowiednich przepisów prawa. N-y mianuje starszy prezes izby sądowej. Uważani są N-e za urzędników bez prawa do rang i emerytury. N-e nie mogą przyjmować na siebie obowiązków adwokata przysięgłego i wykonywają obowiązki tylko w obrębie sądu, przy którym urzędują. N. prowadzi rejestr wszystkich aktów i czynności, dwie książki aktowe, jedną dla aktów tyczących się nieruchomości, drugą dla wszelkich innych, księgę poborów, wykaz alfabetyczny aktów i zaświadczeń, oraz spis dokumentów, złożonych do depozytu. N-e obowiązani są dziennie przesiadywać w kance-laryi przynajmniej 6 godzin. Przy każdym sądzie okręgowym istnieje archiwum notary aine do przechowywania ksiąg „krjepostnych“ oraz wszelkich aktów i dokumentów notaryalnych. Zarząd archiwum spoczywa w rękach starszego N-a. „Krepostnyje knigi“ składają się z aktów, zatwierdzonych przez starszego N-a.—Notaryusza może uwolnić od obowiązków starszy prezes izby sądowej. Skargi na czynności N-a podaje się do sądu okręgowego w ciągu dni 14, skargi te przesyła sam N. lub starszy N. w ciągu dni 7 wraz z objaśnieniem. Decyzye sądów okręgowych mogą być zaskarżane do izby sądowej. Jeśli decyzya sądu zatwierdziła czynność N-a to gwoli obaleniu aktu lub legalizacyi należy wytoczyć powództwo do sądu. Akcye o wynagrodzenie przeciwko N-i wnosi się przed sąd okręgowy, przy którym N. urzęduje. Osobnego zezwolenia na wytoczenie akcyi nie potrzeba. Do czynności N-a należy, 1) sporządzanie wszelkiego rodzaju aktów; 2) wydawanie wyciągów (wypisów) z ksiąg aktowych oraz kopii, 3) poświadczanie podpisów, sporządzanie protestów; 4) przyjmowanie depozytów; 5) sporządzanie projektu działów.—Akty sporządzane być mogą według uznania stron, bądź pry-wanie bądź notaryalnie, z wyjątkiem aktów co do przejścia lub ograniczenia prawa własności nieruchomej, które pod nieważnością zawierane być winny przed notaryuszem.

N-owi składa się albo goto-

N-a, 4)

na rzecz

(Paryż 1894).

Na to obok sprawdzenia tożsamości osób, winien poświadczyć ich zdolność do działań prawnych. Przy każdym akcie potrzebna jest obecność dwuch świadków, którzy jednocześnie mogą być rekognoscentami. Przy sporządzeniu aktów nabycia nieruchomości potrzeba trzech świadków. Świadkami nie mogą być: 1) ślepi, głusi, niemi i obłąkani, 2) nie umiejący po rosyjsku, 3) osoby, na których rzecz w akcie uczyniono jakiebądź rozporządzenie, bądź też krewni stron czy N-a, 4) osoby pracujące w kancelaryi i służba jego oraz jego dependentów, 5) pozbawieni praw stanu, lnb też ci, którzy ulegli karom, pozbawiającym prawa świadczenia, wy projekt aktu, albo też podaje mu się treść i warunki aktu projektowanego N. winien zbadać kontrahentów, czy rozumieją akt i czy go pragną zeznać z dobrej woli. Akty, których treść wzbroniona jest przez prawo, a także te, w których treści znajdzie się coś przeciwnego prawu, moralności, lub czci osób prywatnych, nie mogą być przyjmowane przez N-ów W dziewięciu t. z. guberniach zachodnich w razie sporządzenia aktów przeciwnych prawom, ograniczającym Polaków pod względem nabywania własności ziemskiej, gubernator komunikuje sądowi okręgowemu, za pośrednictwem prokuratora, o nielegalnych czynnościach N-a starszego lub N-ów w celu pociągnięcia ich do odpowiedzialności.—N. naprzód sporządza projekt aktu. Po zgodzeniu się stron na redakcyę aktu i po uiszczeniu opłaty, projekt wnosi się do księgi aktowej. Akty pisze się w języku rosyjskim z oznaczeniem monety rosyjskiej, miar i wag rosyjskich lub z przemianowaniem tychże, jeśli akt na żądanie stron obejmuje monetę, miarę lub wagę cudzoziemską. N. może poświadczyć zgodność kopii, autentyczność podpisów, daty okazania dokumentów, faktu pozostawania danej osoby przy życiu, doręczać wezwania, rejestruje plenipotencye i inne umowy, wreszcie legalizuje układy pojednawcze i zapisy na sąd polubowny. Nakoniec N-e mogą przyjmować dokumenty na przechowanie. — N-e starsi zawiadują archiwum notarjalnem wydają wypisy z ksiąg aktowych, zatwierdzają akty o nieruchomości, prowadzą księgi „krjepostne“ i wydają świadectwa tyczące się majątków mających być zastawionemi w bankach, lub też przeznaczonych na ordynacye. Przy sporządzaniu aktów pobiera się: 1) opłaty skarbowe od aktów, 2) opłaty od aktów na rzecz miejscowości, gdzie się je zawiera, 3) opłatę opłatę za wyciągi, 5) opłatę za świadectwa z ksiągл Jcrjepostnych“.—N. pobiera wynagrodzenie podług umowy, a w razie jej braku według taksy. Taksę taką zatwierdzono w r. 1887. Gdy dochód N-a przekroczy w stolicach lub w mieście gubernialnem 2,400 rub., a w powiecie 1,200 rub. rocznie, to z przewyżki potrąca się trzecią część na powiększenie kaucyi,

dopóki w stolicach nie dojdzie do 25,000 rub., w miastach gubernialnych zaś do 15 tys., a w powiatach do 10 tysięcy. Żądający sporządzenia aktu odpowiadają przed notaryuszem za koszty solidarnie. W razie niedojścia aktu do skutku N. otrzymuje połowę wynagrodzenia. Za sporządzenie czynności, które z winy N-a będą unieważnione, N. zwraca otrzymane wynagrodzenie, a to niezależnie od odszkodowania. Spory o wynagrodzenie rozstrzyga ostatecznie sąd okręgowy. Za czynności, nieobjęte taksą, sąd określa wynagrodzenie według uznania swego. W chwili obecnej (r. 1904) w Petersburgu urzęduje komisy a, zajęta przejrzeniem obowiązującej ustawy notarjalnej.—Bibliografia. Szczegółową bibliografię do r. 1884 zebrał Adam Niemirowskiw książce „Bibliografia powszechna Notaryatu“ (Warszawa 1884). Z ważniejszych dzieł w literaturze niemieckiej wymienić należy: Ferdinand Oester le у „Das deutsche Notariat etc“ (Han-nower 1842 i 1845) [Dzieło pomnikowe]; z francuskich wyróżnia się M. P r a d i n e s „Etude comparative sur l’institution du Notariat dans les divers pays“ (Paryż 1871). Z nowszych Gareis „Gesetz betref. die nichtstreitige Rechtspflege“ (Giessen 1899); Nusbaum „Die freiwillige Gerichtsbarkeit im Reiche und in Preussen“ (Berlin 1900 ; Defrénois „Traité pratique et Formulaire général du Notariat de France“ (Paryż 1893); Legrand „Le notariat et sa crise actuelle“

H. K.

Notaryusz w dawnej Polsce. Zajęcie no-taryusza, czyli pisarza (scriba, scriptor) stanowiło pisanie aktów urzędowych; skutkiem tego N. był organem wykonawczym, którego dotyczyła strona techniczna wygotowywania pism. Znaczenie jednak N-a, mimo tę na pozór skromną rolę, było niemałe. Pominąwszy już tę okoliczność, że u nas w Polsce w. XII, a nawet w XIII w. sztuka pisania w języku obcym, którym był urzędowy język łaciński, była bardzo rzadka, należy przedewszystkiem to wziąć na uwagę, że redagowanie dokumentów wymagało wykształcenia wielkiego, i to szczególnie wykształcenia prawniczego, znajomości tak zwanych formuł dokumentowych, jeżeli akt napisany przez N-a miał posiadać moc odpowiednią. To też na godność N-a powoływano u nas do XIV w., a może i później, głównie tylko duchownych, którzy nietylko władali łaciną, ale, odbierając wykształcenie po za granicami kraju, przywozili też znajomość czynności kancelaryjnych. Zwykle więc na dworze księcia panującego znajduje się jakiś kleryk, najczęściej kapelan, który zajmuje się sporządzaniem aktów książęcych. Zdaje się, że w XII w. lub na początku XIII w., bywał zwykle takim N-em jakiś mnich z Zachodu; kazałyby o tem wnosić imiona tych N-ów jak: Bernhard u s, Gisilherus, Golthpoldus, E r -

vinus, Hermanus i t. d. Można więc przypuścić, żeśmy tajemnice dyplomatyki przez księży z Zachodu zdobyli i żeśmy je już w XIV w. przez swych ludzi zużytkowali i wykształcili. W XIV w. spotykamy na urzędach N-ów już naszych ziomków, Kazimierz W. ma między N-ami takiego Klemensa Jastrzębca z Lubniey, Jaśka z Buska, Mikołaja z Wolborza, Jakóba z Ossowy. Godność jednak N-a zawsze prawie schodzi się z godnością duchownego; a że znaczenie N-a było wówczas jeszcze niemałe, świadczy o tem ' fakt, że bardzo często kanonicy polscy czynności N-a spełniają. To właśnie, że ludzie o wielkiem wykształceniu, t. j. przeważnie duchowni, obejmowali stanowiska N-ów, ma wielkie znaczenie natury prawnej. Tacy bowiem pisarze, świadomi prawa, musieli niejednokrotnie wpływać na ścisłość i stałość przepisów prawnych, które im przyszło w aktach stosować, musieli też niemało zrobić dla pomników ustawodawczych.—Jeżeli dzisiaj patrzymy na ustawodawstwo Kazimierza W., to patrzymy nań pod kątem widzenia, obejmującym naszych prawników polskich, którzy koło spisania ustaw Kazimierzowych niemałą położyli zasługę. Tymi prawnikami byli niewątpliwie nasi N-e, którzy, spisując prawo polskie, nie ograniczyli się tylko do czynności mechanicznych, ale rozszerzyli swą działalność na umiejętne określenie, ułożenie, ustalenie i ujednostajnienie prawa polskiego. Być może, że cała akcya około spisania prawa polskiego wynikła skutkiem inieyatywy N-ów, którzy dobrze znać musieli jego strony ujemne.—Do XIV w. czynnością N-y było sporządzanie dokumentów, przywilejów, pisanie listów, spisywanie ustaw; dopiero z końcem XIV w. przybywa znaczna agenda N-om, a mianowicie spisywanie ksiąg sądowych (ob.) Skutkiem tego zmienia się liczba N-ów, ponieważ zapotrzebowanie jest większe.—Do końca wieku XIV liczba N-y jest niewielka, gromadzą się głównie po dworach książęcych lub królewskich, po dworach biskupów i znaczniejszych panów polskich. Wśród wielmożów polskich posiadają N-ów prywatnych, tak nazwanych dla odróżnienia ich od N-ów książęcych {notarii curiae principis, notarii publici), następujący panowie: Albert z Krosna, wojewoda (r. 1315), Bronisz, fundator klasztoru paradyskiego (r. 1230), Maćko Borkowic, wojewoda poznański (r. 1348), Mściwój, starosta bydgoski (r. 1364), Mikołaj wojew. poznański (r. 1294), Przybysław, wojew. poznański (r. 1323), Wierzbięta starosta generalny wielkopolski (r. 1358). Z wiekiem XV liczba N-ów wzrasta; obok dawnych, nadwornych, spotykamy nowych urzędników kancelaryjnych tej nazwy. Są to N-e sądowi świeccy i kościelni. Księgi sądów ziemskich i grodzkich, oraz akta kapituł polskich, owe olbrzymie skarby dla historyka prawa i urządzeń społecznych w Polsce, są głównie dziełem N-ów, którzy od końca w. XIV (not. sądowi .świeccy) i od początku XV (not. kapitulni) spisują streszczenia zrazu nader lakoniczne, z biegiem czasu bogate w treść, z dochodzeń sądów świeckich i duchownych.—Z chwilą powstania prac N-ów sądowych następuje pewien podział pracy pomiędzy N-ami, skutkiem czego znaczenie owego pisarza, przedtem uniwersalnego, maleje,—występują 3 kategorye pisarzów urzędowych: 1) pisarze nadworni królewscy,

2) pisarze sądowi świeccy, 3) pisarze sądowi kościelni. 1) N. nadworny, czyli pisarz kancelaryi królewskiej, który zwyczajnie jeden był na urzędzie, (jakkolwiek mogło ich być dwuch), był zaprzysiężony i miał obowiązek wiernie wpisywać do Metryki koronnej (ob.): przwileje, dekrety, zeznania i inne sprawy, przed królem odprawione. („Vol. leg.“ T. I r. 1538). Wypisy przywilejów z metryki miały być przez nich pod pieczęcią królewską wydawane. Jakkolwiek ten N. najwięcej przypomina naszych średniowiecznych pisarzy i jakkolwiek jego stanowisko, jako urzędnika królewskiego, jest znaczne, to jednak sama czynność jest więcej mechaniczna, bo polegająca na wpisywaniu aktów koronnych do metryki lub ich przepisywaniu. Samodzielność pisarza średniowiecznego, jego znajomość prawa, wtedy wyjątkowa, pozwalała mu na pewny wpływ na treść dokumentu wydanego; pisarz nadworny królewski był związany treścią dokumentu, który miał do metryki wciągnąć lub z niej przepisać. 2) N-e sądowi, świeccy dzielili się na N-ów sądów ziemskich i na N-ów sądów grodzkich. Kancelaryę sądów ziemskich stanowiło zwyczajnie trzech pisarzy. W każdem mianowicie województwie był jeden pisarz generalny np. „notarius generalis terrae Cracoviensis,“ obok niego występy wał zastępca, t. zw. podpisek, czyli „vicenotarius notarii oprócz tych był jeszcze pisarz sędziego {notarius: iudicis, eamerae iudicialis, iudiciorum ter-restrium). Ponieważ zaś sprawy, sądzone w powiatach województwa, wymagały pisarza osobnego, więc też po powiatach spotykamy N-ów, którzy pisarza generalnego zastępują. Takich powiatowych N-ów miało województwo Krakowskie trzech, a mianowicie w Lelowie, Bieczu i Czechowie. — Co do chronologii powstania urzędu podpiska i pisarza sędziego, to należy zaznaczyć, że pisarz sędziego wcześniej się pojawił, niż podpisek, czyli wicenotaryusz. Tak np. w województwie Krakowskiem pisarza sędziego spotykamy w r. 1404, podpiska zaś w r. 1414. Bardzo jest trudno powiedzieć coś o samych N-acli, gdyż osobistość ich kryje się w aktach sądowych i rzadko można spotkać ich uwagi osobiste. —Stanowisko N-ów sądów ziemskich jest różne. N. województwa nosił szumny tytuł jeneralnego pisarza ziemskiego, mimo to dwu tylko z nich doszło do urzędów wyższych. Wicekanclerzem został Stani sław Ciołek (ob.),

kasztelanem Wrocimowski (ob). Do obowiązków N-a ziemskiego, którego władza rozciągała się na całe województwo, należało kierownictwo kancelaryi sądowej i uczestniczenie w rozprawach sądowych; tylko w wypadku wyjątkowym sam N. generalny zajmował się pisaniem aktów. N-a generalnego mianował król, a jest możliwe, że uwzględniał życzenia ziemian co do kandydata. Przywileje, krakowski i jedlneński, nakazywały N-m uczestniczyć zazwyczaj w posiedzeniach sądowych. Tylko w razie choroby, posługi publicznej, mógł się N. generalny dać zastąpić przez „subscribe, czyli podpiska. Tego podpiska (vicenotarius) mianował sam N., ale nominacyę tę dawał sądowi do zatwierdzenia. — Do czynności zwykłych podpiska, jeżeli nie zastępował N-a., należało wygotowanie dokumentów, które sąd stronom oddawał. Trzeci pisarz, t. j. pisarz sędziego, mianowany przez niego i przed nim odpowiedzialny, sporządzał księgi sądowe, które są jakoby protokółem ze spraw, przed sąd wytaczanych. — Obok ksiąg sądowych pisali N-e: wyroki i akty większej wagi, mające formę uroczystą, pisane na pergaminie z przywieszonemi pieczęciami sędziego, podsędka i N-a. Nadto pisali pozwy i listy, które miały już układ mniej staranny.

Rola N-ów nie ograniczała się jednak na tej pracy mechanicznej — przypisują oni bowiem, przerabiają i porządkują teksty prawne. W ten sposób dokonywują pierwszych prac prawniczych, przerabiając pomniki prawne dla potrzeb kancelaryjnych. Oni to wcześnie układają formularze, t. j. wzory, w jaki sposób należy sporządzać akty urzędowe.—Pisarze sądów grodzkich uzyskują wtedy znaczenie, kiedy konstytucye z XVI i XVII wieku przyznają zapiskom ksiąg grodzkich trwałość i moc wieczną (acta per- w w. XVIII“ petua). Przedtem bowiem zapiska ksiąg grodzkich miała znaczenie do 1 roku i 6 niedziel. Księgi grodzkie mają nadto tę wyższość nad ziemskiemi, że w nich umieszczano akta publiczne, które król ogłaszał i że dokonywano w nich wszelkich wpisów, jakich sobie jednostka życzyła, a więc notowano protesty, odezwy, tranzakcye i t. d. Poza tern księgi grodzkie gromadzą wielki materyał spraw sądowych, zwłaszcza wtedy, kiedy do sądów ziemskich rzadziej się odnoszono. Nic więc dziwnego, że taka agenda wymagała licznej kancelaryi, na czele jej stoi pisarz grodzki (notarius castrensis), zajmujący się tylko kierownictwem kancelaryi.

W w. XVIII uzyskuje on funkcye sędziowskie, skutkiem czego staje się raczej urzędnikiem sądowym, niż kancelaryjnym. Pod kierunkiem N-a grodowego pozostają 2 kategorye pisarzowi wyższych i niższych. Do N-ów wyższych należą „regnetes cancellariae, regentes actormn“—rejenci.—Każdy gród miał jednego rejenta. Ustawa z r. 1768 dozwalała ich więcej. Do kompetencyi rejentów należał nadzór nad urzędnikami i aktami. W zastępstwie sta-

rosty mieli prawo mianowania i uznawania urzędników niższych (subalterni). Pisarza grodzkiego naczelnego zastępował w czasie jego nieobecności viceregens cancellariae, (wicerejent kancelaryi), w zwykłych zaś wypadkach był mu dawany do pomocy. Urząd ten jest mniej rozpowszechniony. Zastępcą wicerejenta był sus-ceptant (susceptans), którego obowiązkiem było własnoręczne protokółowanie zeznań. Do kate-goryi pisarzy niższych należeli palestranci, zwyczajnie młodzi prawnicy, którzy w ten sposób odbywali praktykę. Palestranci, nosili różne nazwy, które pochodziły od rodzaju ich zajęć. In duktami (inducentes) byli ci, którzy przepisywali akta z protokołu do indukty; e к s t r a-dentami (extradentes) ci, którzy dawali stronom odpisy z ksiąg sądowych; feryanci (fe-riantes) w pewnych dniach tygodnia wydawali wypisy; lektanci (lectantes) zajmowali się porównywaniem równobrzmiących tekstów; к 1 a-wierze mieli nadzór nad archivum. —3) Pisarze kościelni, czyli kapitulni, byli wybierani przez kapitułę, składali przysięgę na zachowanie wierności i tajemnicy, dotyczącej aktów, w których sporządzaniu uczestniczyli. Mieli obowiązek spisywania postanowień kapitulnych i wyroków kościelnych. — Na stanowisko N-ów kościelnych byli zwyczajnie powoływani klerycy, odpowiedniego uzdolnienia. N-e kościelni mogli w wypadkach nagłych mianować zastępcę odpowiedniego, w każdym zaś razie byli zobowiązani do stałego pobytu przy kościele. Gdzieniegdzie zastąpili kanoników w zamykaniu drzwi kapituły.—Literatura: ob. pod wyr. Kanclerz, a nadto; Stanisław Kutrzeba „Sądy Grodzkie i ziemskie w średnich wiekach“; Oswald Balzer „Kancelarye i akta grodzkie

Ab. Kł.

Notaryat w Królestwie Polskiem w wieku XIX.—N. w Król. Polsk., aż do ostatniej reformy sądowej, opierał się na organizacyi, wydanej jeszcze za czasów Księstwa Warszawskiego. W d. 20 Maja r. 1808 ówczesny minister sprawiedliwości Fel. Lubieński (ob.) zaprojektował odpowiednie przepisy, które w myśl upoważnienia Fryderyka Augusta wd. 4 Lipca r. 1808 ogłoszone zostały. W organizacyi N-u zaprowadzono zmianę przez ustawę hy-poteczną z r. 1818 i instrukcyę hypoteczną z r. 1819 i od owej epoki N-e w miastach, gdzie były trybunały, otrzymali nazwę rejentów kancelaryi ziemiańskich. Podobnież, w myśl instrukcyi hypotecznej z roku 1825, N-e powiatowi, urzędujący przy hypotekach powiatowych, nazwani zostali rejentami okręgowymi. W ogólności rejenci dzielili się na trzy stopnie: 1) pisarze aktowi, którzy mogli sporządzać czynności w całym kraju; 2) r e -jenci kancelaryi ziemiańskich, którzy wykonywali czynności w obrębie Trybunału, przy którym byli mianowani; 3) rejenci kancelaryi okręgowych, których juryzdykcya

rozciągała się jedynie na okrąg sądu pokoju, przy którym urzędowali. N-e nazywa ustawa urzędnikami publicznymi, ustanowionymi do przyjmowania aktów i kontraktów, którym strony powinny lub chcą nadać cechę autentyczności taką, jaka przywiązana jest do aktów pnblicz-nych, oraz do zapewnienia ich daty, utrzymywania ich w swojem zachowaniu, niemniej do wydawania z nich wyciągów głównych (grosses) i wypisów (expéditions) Urzędowanie N-a jest dożywotnie; nie może być połączone z urzędem sędziego, prokuratorów przy sądach, podprokuratorów, pisarzy, obrońców, komorników, sędziego, pisarza i komornika policyi. N-a nie mogą przyjmować takich aktów, który chby stronami byli ich krewni lub powinowaci w linii prostej w każdym stopniu, a w pobocznej aż do stopnia stryja, wuja, synowca i siostrzeńca włącznie, lub któreby zawierały rozporządzenia na ich korzyść. Organizacya N-y nie wymieniła rozporządzeń, jakich aktów rejentom przyjmować nie było wolno. Musieli się też stosować do przepisów ogólnych prawa oraz do rozporządzeń poszczególnych. Akty przyjmowali dwaj N-e lub jeden w obecności dwuch świadków. — Dwaj N. krewni lub powinowaci, nie mogli sporządzać jednego aktu; krewni, powinowaci stron, lub N-e, dependenci i służący nie mogli być świadkami; przed równouprawnieniem żydów, ci również w myśl rozp. Kom. sprawied. z d. 15 (27 kwietnia) r. 1858 nie mogli być świadkami przy aktach. Tożsamość osób stwierdzać mogli rekognoscenci. Akty w myśl post. Rady adm. z d. 4 (16 stycznia)

r. 1835 winny obejmować dwie daty: podług kalendarza nowego i dawnego. Rozporządzenie to obowiązuje do dnia dzisiejszego.—Wszystkie akty notaryalne posiadały wiarę w sądach i wykonywane były w całym kraju. N-e obowiązani byli przechowywać oryginały wszystkich aktów. Przepis ten nie dotyczył świadectwa o życiu, pełnomocnictw, aktów znania, pokwitowań z dzierżaw, z najmów, z zasług, z wypłat zaległych peusyj i z opłat dożywotnech oraz innych aktów prostych, które mogły być wydawane w oryginale (en brevet). Wyciągi główne wydawane były w formie wykonawczej; miały intytulacyę i zakończenie w takich samych wyrazach, jak wyroki sądowe. Liczbę N-ów dla każdej gubernii oznaczał rząd. Pod tym względem obowiązywał przepis, że w miastach, posiadających 100 tysięcy mieszkańców lub więcej, miał przypadać jeden N. na 6 tysięcy mieszkańców, a w innych miastach, miasteczkach lub wsiach było od 2 do 5 rejentów na każdy okrąg sądu pokoju. Rejenci składali kaucye. Podług postanowienia namiestnika z d. 15 stycznia r. 1823 i z d. 25 października roku 1825 rejenci gub. składali kaucye w ilość rub. 1 500; rejenci okręgowi winni byli składać po rub. 450. Kandydat na N-a musiał używać praw obywatelskich, mieć 25 lat wieku oraz przejść odpowiednią aplikacyę. Ta zaś trwać miała lat sześć, z których przynajmniej jeden rok z dwuch lat ostatnich na posadzie dependenta pierwszego u N-a tego stopnia, na jaki otwierała się posada. Aplikacya mogła być zmniejszona do lat 4-ch, gdy trzy z nich były spędzone w kan-celaryi N-a wyższego stopnia nad ten, który się otwiera i gdy w ciągu czwartego roku kandydat pracował w stopniu dependanta pierwszego przy N-u wyższego lub równego temu, który otrzymać pragnie. Osoby, które pełniły urzędy administracyjne lub sądowe, mogły być od aplL kacyi uwolnione. N-a mianował, panujący. Dozór nad czynnościami N-a należał do Trybunału cywilnego, który obowiązki dozoru wykonywał szczególnie za pośrednictwem sędziego prezydującego w wydziale hypotecznym. Rozp. Kom . sprawied. z d. 10 (22 stycznia) r. 1845; 3 (15 kwietnia) r. 1858 przepisały spośób wykonywania dozoru. Dla wszelkich opłat N-ów wydana była taksa. Zawieszenie w urzędowaniu, oddalenie rejentów, skazanie ich na kary i na wynagrodzenie szkód wyrzekał Trybunał cywilny na żądanie stron, albo z urzędu na wniosek prokuratora.—Przytoczona organizacya N-u została zmieniona w Król. Pols, w r. 1876 z chwilą wprowadzenia ustawy ogólnej N-u cesarstwa z r. 1866. Tę zaś uzupełniono szeregiem przepisów, zawartych w art 118—270 ust. not.—W Król. Polskiem N-e dzielą się na dwie kategorye: przy hypotekach okręgowych oraz przy hypotekach sędziów pokoju. Starszego no-taryusza w Królestwie niema. Sędziowie pokoju w miastach, nie posiadających notaryuszów, oraz sądy gminne mają prawo legalizować:

1)    akty prywatne z tranzakcyi do 500 rubli;

2)    plenipotencye do prowadzenia spraw; 3) kom-planacye i zapisy na sąd polubowny. Wymienione powyżej umowy prywatne mogą być sporządzane nietylko po rosyjsku, lecz i w języku używanym przez ludność miejscową. Wszakże w razie sporu z powodu takiego aktu do sądu złożyć należy oprócz oryginału, poświadczony przekład na język urzędowy. Nie mogą być składane do legalizacyi akty o alienacyę nieruchomości, o prawa stanu cywilnego, umowy majątkowe między małżonkami, darowizny, testamenty i umowy o czynności hypoteczne. Rejenci zamiast składania kaucyi w gotowiźnie lub papierach mogą ją zabezpieczać na hypo-tece.—Kandydat na rejenta składa egzamin przed komisyą, złożoną z prezesa sądu, prokuratora i jednego z N-ów urzędujących przy sądzie okręgowym. Rejenci prowadzą rejestr do zapisywania wszelkich czynności, księgę opłat, skorowidz alfabetyczny aktów zdziałanych, wykaz złożonych sobie do przechowania dokumentów oraz spis wszystkich osób ubezwłasnowolnionych, tudzież posiadających doradcę sądowego. Lista ta winna być wywieszona w miejscu wi-docznem.—Akty notaryalne pisze się na arkuszach pojedynczych; ksiąg aktowych w Królestwie niema, Archiwa notaryalne połączone są

ii. к.

ig. r.

z archiwami hypotecznemi. Czynności N-a są następujące: 1) sporządzanie wszelkiego rodzaju aktów prawnych; 2) wydawanie wyciągów i kopij; 3) legalizacye wszelkiego rodzaju, 4) przyjmowanie dokumentów na przechowanie

5) sporządzanie inwentarzy i t. p. 6) doręczanie wezwań. Wykonywanie aktów urzędowych bez wyroku zostało z chwilą wprowadzania reformy sądowej zniesione. Wszelkiego rodzaju akty mogą być sporządzane prywatnie lub urzę-downie, z wyjątkiem aktów dotyczących nieruchomości. Akty zdziałane przed N-em zowią się urzędowemi (actes authentiques) lub notaryalne-mi. Akty sporządzać może jeden lub dwuch N-ów Akty mogą być sporządzane oprócz w rosyjskim i w innych językach, używanych przez ludność miejscową. Zawsze jednak tekst rosyjski uważa się za oryginał. Akty o przejście lub ograniczenie własności nieruchomej nie mającej hy-poteki, sporządzane nie przez rejenta, urzędującego przy kancelaryi właściwej, względnie do położenia nieruchomości, winny być składane do zatwierdzenia pod nieważnością w ciągu roku do prezesa sądu okręgowego, miejscowego. Akty dotyczące osad włościańskich podpadających pod ukaz z r. 1864, lub też nie obejmujących jednej włóki, winny być składane sędziemu pokoju. Według wyjaśnień senatu akt taki nie-złożony do zatwierdzenia w ciągu roku, traci znaczenie wszelkie. Wydatki notaryalne składają się z następujących pozycyi: 1) z opłat stemplowych, 2) z opłaty miejskiej; 3) wynagrodzenia N-a i 4) opłat za wyciągi i kopje. W Królestwie obowiązuje taksa notaryalna, a wszelkie umowy o wynagrodzenie wyższe są nieważne.

Notecki obwód (po niem. Netzedistrikt)' nazwa prowincyi pruskiej, utworzonej w r. 1772 podczas pierwszego rozbioru Polski z części województw Poznańskiego i Gnieźnieńskiego. Obejmowała powiaty, położone po obu brzegach Noteci; rozległość jej wynosiła 9 350 km. □ (170 mil. □); stanowiła osobny departament Prus Zachodnich. Kraj ten bagnisty był zaludniony słabo; to też po osuszeniu moczarów znalazło się wiele miejsca dla kolonistów niemieckich, których Fryderyk II gorliwie tu osadzał. Do dziś dnia powiaty, położone nad Notecią, mają znacznie mniejszy procent Polaków, niż sąsiednie W. Ks. Poznańskiego i Prus Zachodnich (pow. Wieleński 27.7°/₀> Czarnkow-ski 27%, Chodzieski 17.7%, Wyrzyski 46.8%, Szubiński 56.4%, Bydgoski wiejski 38.2%, miejski 15.8%, gdy tymczasem w sąsiednich powiatach W. Księstwa Polaków jest 60 — 80%). W r. 1807 Prusacy oddać musieli prawie cały N. o. Księstwu Warszawskiemu, w którym wcielony został do departamentu Bydgoskiego; w r. 1815 wrócił do Prus. Obecnie większą część dawnego N. o. stanowi regencya Bydgoska, mniejszą zaś Kwidzyńska.

Noteć (po niem. Netze), rzeka wielkopolska, dopływ prawy Warty. Powstaje ze zbiegu dwuch rzek. Pierwsza, w czasach nowszych N-ą nazwana, wypływa z jeziora Skorzęcińskie-go, położonego pomiędzy miastami Witkowem i Powidzem w W. Ks. Poznańskiem i podąża w kierunku północno-wschodnim, przepływając po drodze przez jezioro Kamienieckie do jeziora Trląskiego (Strzeleckiego), gdzie spotyka się z drugą rzeką tejże nazwy. Ta druga ma początek w jeziorze Brdowskiem w Królestwie Polskiein (powiat Kolski), płynie zrazu w kierunku północnym, pod Mąkoszynem zawraca na zachód, pod Ignacewem znów na północ i pod Notecią wpada do Gopła. Ta część N-i nosi zwykle nazwę N o ć. Gopło opuszcza N. pod Kruszwicą i, zakreśliwszy półkole, wpada do jeziora Trląskiego, gdzie łączy się z opisanym wyżej odpływem jeziora Skorzęcińskiego. Część N-i pomiędzy jeziorem Gopłem a Trląskiem Wielkopolanie nazywają Mon twą. Pod Pakością N. opuszcza jezioro Trląskie, przepływa jezioro Mielno, zwraca się na zachód ku Barcinowi, stamtąd zaś w kierunku północno-wschodnim przez Łabiszyn do wsi Brzoza. Od wsi tej do Wisły są niecałe dwie mile; prawdopodobnie łączyła się tu niegdyś N. z Wisłą bagnami i spływającą z nich do Wisły rzeką Zieloną. Obecnie związku żadnego niema. Od Brzozy N. płynie w kierunku zachodnim i północno-zachodnim, mijając Rynarzewo, do Nakła. Pod Rynarzewem wpada do niej Gąsawka, odpływ jezior, w okolicy miasta Gąsawy położonych. Pod Nakłem łączy się z N-ą 4-milowy kanał Bydgoski, który się ciągnie od rzeki Brdy, dopływu Wisły. Od Nakła N. płynie do Uścia, skręca następnie na południe do Czarnkowa, później znów na zachód, mija Wieleń, pod Draskiem opuszcza W. Ks. Poznańskie i w Brandeburgii pod Santokiem wpada do Warty. Długość rzeki wynosi 404 km., od Nakła zaś do Santoka 201 km. Cała N. jest obecnie spławna dla statków mniejszych, dla większych zaś (powyżej 125 tonn) dopiero od Nakła.—Dorzecze N-i zajmuje 14 000 km. □ (253 mil. □). Wpadają do niej z prawego brzegu: Bukno, Młyńska Struga, Gniła, Rokitka, Łobzanka, Gada (Kuddow), Drawa (Drage) i Drasko; z brzegu lewego: Mała Noteć, Gąsawka, Morgonin i Gulcz. Szerokość N-i pod Nakłem dochodzi do 29 metrów, przy uściu do 110; wysokość poziomu wody w Gople wynosi 77 metrów, pod Nakłem 49 m., przy uściu 20 m.—Po obu brzegach N-i ciągną się olbrzymie łąki i pastwiska, t. zw. łęgi nadnoteckie, których trawa żyzna i bujna do niezwykłej dochodzi wysokości. Przed rokiem 1775 N. rozlewała się szeroko i pod Uściem koryto rzeki przegradzała tama z odwiecznych pni drzewnych i wielkich kamieni. Tama ta była powodem poziomu wysokiego wody w górnej N-i, tworzenia się moczarów i rozszerzania się jezior. Gdy tamę tę usunięto

przyspieszono przez to odpływ wody, Gopło utraciło wtedy 1 x/₂ mili długości, wiele zaś bagien wyschło zupełnie.

Nöther M., matematyk, ob. Noether.

Notger albo Notker Presbyter (* blisko r. 940—f w r. 1007), biskup w Liège. N. był potomkiem rodziny znakomitej, szwabskiej i młodo został mnichem w opactwie Stanct-Gallen (Szwajcarya); w r. 972 cesarz Otton I osadził go na biskupstwie w Liège, gdzie N. rozwinął zaraz działalność niemałą, rozpoczynając od obmurowania miasta, następnie przywrócił ład i porządek w okolicy jego, wytępiwszy rozbójników niepokojących mieszkańców, nakoniec zabrał się do rozszerzania granic swej dyecezyi. Cesarze, Otton III i Henryk I, zatwierdzili i przyznali mu te nabytki nowe. Utwierdziwszy w ten sposób władzę swą, pracował do zgonu nad ulepszeniem stanu dyecezyi swej, zakładając szkoły i gospodarując w niej mądrze.

Ked

Rozgłos

Dr. J. P.

który pierwszy ją w dziele swojem „Methodus cognosc. simpl.“ (Wenecya 1559) opisał — głównie jednak Ameryka i Afryka południowa są ojczyzną tych paproci. W Kordylierach, Andach aż do Chile, rośnie N-a sinuata Kaulf.; w tych samych okolicach i w Indyach Zachodnich rośnie N-a fer-ruginea Hook; w Ameryce środkowej N-a affi-nis Hook.; na górach i wyżynach Kalifonii, Texas, Maksyku aż do Chile i na wyspach Galapagos rośnie N-a sulphurea J. Sm.; w Afryce południowej: N-a Bawsoni Pappe i N-a inaequalis Kze.; w Australii i na wyspach Po-linezyi: N-a vellea R. Br. i N-a hirsata Desv. Wiele z tych paproci hodują jako rośliny ozdobne, lecz uprawa ich jest nadzwyczaj trudna.

ig. p.

Por. G. Kurth „Une Biographie de l’évêque Notger au XI siècle“ (w „Bulletin de l’Acad. royale de Belgique“ ser. 4-a, t. XVI,

r. 1891).

Nothnagel Herman (* d. 28 września r. 1841 w Alt-Lietzegoericke w Nowej Marchii) lekarz słynący jako farmakolog. Do nauk lekarskich przykładał się w Berlinie od r. 1859 do 1863, a mistrzami jego głównymi byli, Traube i Virchow (ob. te nazw.). —W latach 1865 —1868 był asystentem profesora Leyden a w Królewcu, tam też równocześnie w r. 1866 został docentem prywatnym; od r. 1868 do 1870 przebywał jako docent i lekarz wojskowy w Berlinie, podobnie od r. 1870 do 1872 we Wrocławiu. W r. 1872 powołano go na profesora zwyczajnego polikliniki lekarskiej i farmakologii do Freiburga Bryzgowskiego, stamtąd w r. 1874 przeniósł się do Jeny dla objęcia kliniki lekarskiej, stanowisko takie samo od r. 1882 zajmuje w Wiedniu, największy zdobył sobie wydając „Handbuch der Arzneimittellehre“ (dotąd 7 wyd., od 3-go zaczynając razem z Rossbachem) dzieło to, rzeczywiście wyborne, przełożono na kilka języków (przekł. wł. A. Pavonego, Neapol 1886; franc. J. Alquiera, Paryż 1889); po polsku posiadamy je p. n. „Farmakologia napisana przez prof... Przekład z czwartego wydania z upoważnienia autorów dokonany staraniem współwłaścicieli Gazety Lekarskiej“ (Warszawa 1883; w 8-ce str. Il, VI, 839 i ni. 1; redaktorem wydawnictwa całego i tłomaczem głównym był W. Gro stern). N. napisał nadto dwa dzieła również bardzo cenne p. n. „Topische Diagnostik der Gehirnkrankheiten“ (Berlin 1879; przekł. franc. Paryż 1885 z atlasem; przekł. wł. Medyolan 1883) i „Beiträge zur Physiologie und Pathologie des Darmes“ (Berlin 1884), dalej w Ziems se na „Handbuch der speciellen Pathologie u. Therapie“ opracował rzecz o chorobach mózgu i o padaczce; od r. 1894 rozpoczął wydawnictwo dzieła olbrzymiego „Specielle Pathologie und Therapie“, w którym sam obszernie opracował choroby jelit i otrzewnej (t. XVII wydawnictwa). Oprócz tego ogłosił mnóstwo prac drobniejszych, głównie w „Archivie“ Virchowa, w „Deutsches Archiv für klinische Med.“ i w „Zeitschrift f. klin. Med.“ — Por. „Biogr. Lex. der hervorrag Aerzte“ (t. IV, str. 386) i J. Pagel. „Gesch. d. Med.“ (Berlin 1898, cz. I, str. 417).

Natholaena lub Nothochlaena R. Br.

gatunek paproci z rodziny Polgpodiaceae—nadzwyczaj trudny do odróżnienia od gat. Cheilan-thes. Znanych jest dzisiaj około 40 rodzajów, rosnących przeważnie w pasie ciepłym, a szczególnie w Ameryce. W Europie, a mianowicie na suchych i słonecznych stokach Alp południowych (nie ponad 650 m.) i w niektórych miejscach zachodnio-południowych, rośnie N-a Ma-rantae R. Br. Liście posiada pierzasto złożone, zimujące, i czasem do 55 cm. długie. Blasźka liścia podłużna, kończy sta i podwójnie pierzasta, z wierzchu ciemno zielona i pokryta na żeberku środkowem łuseczkami luźnemi; łu-seczki te na stronie spodniej są początkowo białe, później miedziano-czerwone i prawie zupełnie pokrywają kupki zarodni. Blaszek po-jedyńczych liścia około 20 z każdej strony, naprzeciwległych; dolne krótko ogonkowe, jajowate lub podłużne, tępe. Zarodnie znajdują się na stronie spodniej liścia i mieszczą się na końcach nerwów. Rośnie, oprócz wymienionych wyżej okolic, także w Portugalii, w połud.-zachód. Francyi, Serbii, Bulgaryi, Abissynii, w Azyi południowo-zachodniej, aż do Himalajów. Nazwa Maranta została tej roślinie nadana na cześć lekarza z Wenecyi — Bartolomeo Maranta (j- po r. 1559)

Literatura — Engler i Prantl „Die natürlichen Pflanzenfamilien“ ;Mettenius „Ueber einige Farngattungen“; Ascherson: „Synopsis d. mitteleuropäischen Flora“, j. Rei.

Nothomb Jan Chrzciciel baron (*w Mes-sancy [Luksemburg] dn. 3 lipea r. 1805—f w Berlinie d. 16 września r. 1881) polityk i mąż stanu belgijski. Ukończywszy nauki uniwersy-I teckie w Liège w r. 1826 i osiągnąwszy dy-

Iled.

plom doktora prawa, osiadł jako adwokat w Brukselli, równocześnie rzucił się w wir życia politycznego i objął redakcyę dziennika opozycyjnego „Courrier des Pays-Bas“. Po wybuchu rozruchów wrześniowych w r. 1830 wszedł do Kongresu narodowego, jako deputowany okręgu Arion i został sekretarzem komitetu konstytucyjnego. Jako taki przemawiał usilnie za utworzeniem monarchii konstytucyjnej i początkowo popierał do tronu kandydaturę księcia d e N e m o u i* s.—Regent Belgii, S u r 1 e t de Cho-k i e r, powołał go na stanowisko sekretarza naczelnego w ministeryum spraw zagranicznych, a wtedy przyczynił się osobiście niemało do wyboru na króla ks. Leopolda Sasko-Kobur-skiego; uczestniczył też w obradach, które doprowadziły do uznania niezawisłości Belgii i gorliwie ręku przykładał do urządzenia politycznego nowo powstałego państwa.—W r. 1836 ustąpił ze stanowiska zajmowanego, ale już w roku następnym objął tekę ministra robót publicznych i przysłużył się wielce ojczyźnie swej, budując w niecałe 4 lata przeszło 300 kilometrów kolei żelaznych. Gdy w roku 1840 mini-steryum, wskutek nieporozumień z sejmem, musiało ustąpić, król Leopold zamianował N-a posłem do „Bundestagu“ niemieckiego; niedługo atoli na stanowisku tern pozostawał, gdyż już w roku następnym przyjął tekę w ministeryum hrabiego de Muelenaere, a w r. 1843 sam został pierwszym ministrem. Jako taki, starał się usilnie o pogodzenie dwu stronnictw głównych w Belgii, t. j. katolickiego i liberalnego, przez co się w końcu jednemu i drugiemu naraził do tego stopnia, że w roku 1845 musiał ustąpić z ministeryum. Podczas urzędowania swego przeprowadził w r. 1842 prawo, dotyczące wykształcenia początkowego, które później obowiązywało do r. 1879. Od r. 1845 do śmierci był posłem belgijskim w Berlinie i jako dyplomata zręczny oddał ojczyźnie swej usługę niejedną, zwłaszcza w latach 1866 i 1870. Napisał dzieło bardzo cenne „Essai historique et politique sur la révolution belge“ (Bruksella 1833—wyd. 4-e, tamże 1876, 2 tomy; przekład niem. M i c h a e 1 i s a, Stuttgart 1836). N. był członkiem akademii belgijskiej; w r. 1852 król Leopold 1 nadał mu tytuł barona.—Brat jego znacznie młodszy, Alfons N. (*w r. 1815 — f w Patangen [Luksemburg] w r. 1898) byl naprzód prokuratorem naczelnym sądu apelacyjnego w Brukselli, później od d. 30 marca r. 1855 do d. 9 listopada r. 1857 ministrem sprawiedliwości. Od r. 1859 zasiadał w izbie deputowanych, wybierany wciąż ponownie w Turnhout i był jednym z przywódców stronnictwa ultramontanów. W r. 1884 król nadał mu tytuł honorowy ministra stanu. W

r. 1891 podczas rozpraw nad rewizyą konsty-tucyi, jawnie występować zaczął, jako zwolennik demokracyi katolickiej, co ściągnęło nań niezadowolenie ultramontanów, z którymi trzymał niezłomnie do czasu owego.—Por. T. Juste „Le Baron Nothomb“ (Bruksella 1874); tenże „Histoire du Congrès national“ (tamże 1880; 2 tomy); Thoniss en „Histoire du règne de Leopold I“ (Louvain 1861; 3 tomy) i L. Hymans „Histoire parlementaire de la Belgique“ (Bruksella 1877 — 1880; 5 tomów.)

Nothosauridae gady kopalne Z try as u, dochodzące czasem od 3—5 m. długości, a znajdywane najczęściej w wapieniu muszlowym we Frankonii, Wirtembergii, Turyngii, na Śląsku górnym, w Brunświku i Lotaryngii. Żyły prawdopodobnie na wybrzeżach mórz i prowadziły życie płazów, a można to wnioskować z ich budowy. Odnóża ich bowiem były przystosowane zarówno do chodzenia jak i do pływania. Głównym przedstawicielem tej rodziny jest Nothosaurus Münster, którego czaszka wydłużona i płaska, czasem ponad 30 cm. długa, posiada u wierzchołka dwa doły skroniowe, szczególnie duże, kształtu jajowatego, a pomiędzy temi mały otwór eiemienny; więcej ku przodowi czaszki znajdują się dwa doły oczne okrą-gławe, a przed temi nosowe. W międzyszczę-ce tkwi 9 dużych, bruzdkowanych zębów, z których dziewiąty stoi na samym przodzie; te ostro zakończone zęby umieszczone są w zębodołach. Szyja wydłużona i stosunkowo dość cienka składała się z 20 kręgów, a tułów jego, jakby ściśnięty, opatrzony był krótkim ogonem i czterema odnóżami. Opis powyższy odnosi się do N-s mirabilis Münster, którego kręgosłup, liczne czaszki i nadzwyczaj wiele kości pojedyń-czych znaleziono w wapieniu muszlowym koło Bayreuth. Dochodził najmniej do 3 m. długości. W tych samych pokładach wapienia muszlowego odkryto jeszcze kilka innych gatunków, jak N-s Andriani, giganteus, aduncidens; w piaskowcu pstrym około Sulzbad w Wo-gezach odkrył H. v. Meyer resztki kopalne, które opisał pod nazwą N-s Schimperi; w alpejskich pokładach kajpru, koło St. Cassian i Val Gorno w Tyrolu, znaleziono również resztki gat. N-s.—Do rodziny N-dae należy jeszcze kilka innych gatunków, mniej lub więcej różniących się od opisanego. Wymieniamy je tutaj: Conchiosaurus clavatus H. v. Meyer, o czaszce do 16 cm. długiej, zębach maczugo wato zakończonych. Znaleziono go w wapieniu muszlowym w Brunświku. — Simosaurus Guilie Im i Meyer, również z wapienia muszlowego koło Lunéville. Lamprosaurus Goeppertii Meyer, znany tylko z dolnej szczęki z wapienia muszlowego koło Zuffeuhausen. — Lariosaurus Balsami Curioni — dochodzący długością od 20—90 cm., nadzwyczaj podobny do dużej jaszczurki, o szyi długiej, o odnóżach silnych, pięciopalcowych. — Pachypleura Edwards i i Cornalia, podobny do poprzedniego, lecz 26 — 30 cm. długi, z kajpru koło Bessano, w Lombardyi.—Wreszcie w wapieniu muszlowym na Śląsku górnym znaleziono resztki tylnej części czaszki, które oznaczo-

J. Rei.

XXVII, 26).

Notitia dignitatum et a dm in i strati o-num omnium tam civ ilium quam militari um in partibus O rient is et Occident is z wieku V, zawiera spis wyższych urzędników państwa (cesarstwa rzymskiego) i dworu (aż do spectabiles), ułożony na Zachodzie według źródeł urzędowych w latach 411

т. D.

S4N

:'-₄

В-

du. A-Po1-

no jako Dactylosaurus gracilis Gürich — podoby również do poprzedniego.—Literatura: Cor-nalia „Sul Pachypleura Edwardsii“ („Mem. I. R. Istituto Lombardo,“ r. 1854, VI);—W. Deecke: „lieber Lariosaurus u. einige andere Saurier der lombard. Trias“ (w „Zeitschr. d. deutsch, geol. Ges.“, torn 38). — Gürich „Ueber einige Saurier des oberschlesischen Muschelkalks“ (tamże tom 36). — H. v. Meyer: „Zur Fauna der Vorwelt. Die Saurier des Muschelkalks. etc.“

Notion po gr. Notiov. 1. Jedno z dwunastu miast eolskich, wspomniane przez Hero-dot a (I, 149).—2. Miasto ijońskie, położone w pobliżu przylądka, tęż samą nazwę noszącego, było portem miasta Kolofonu (ob.), połączonym z nim murami obronnemi (Tukydides III, 34; Ksenofon „Hellenika“ 1. 2. 4.; Liwjusz,

Red.

413 przez osobę prywatną. Dla każdej części (wschodniej i zachodniej) państwa rzymskiego istniała oddzielna N. (Orientis et Occidentis), zawierająca spis urzędników według rangi, stopnia urzędowego i oznak zewnętrznych, honorowych, skład pomocniczy z pod-władnemi oddziałami wojsk. Praca ta jest waż-nem źródłem dla poznania zarządu państwa rzymskiego w okresie cesarstwa. — Starsza od powyższego spisu jest Notitia G all i ar um z czasów Honoryusza, którą opracował w r. 1868 Brambach. Najdawniejsze wydanie tego spisu uskutecznił w r. 1593 Pancirolus. Opiera się na najdawniejszym rękopisie ze Spiry (Speier) z wieku X (vetustissimus codex bibliothecae Spirensis), który podczas soboru Bazylej-skiego (r. 1432) odkrył Pietro Donato, biskup z Padwy. W tym rękopisie N. d. znajdowała się na samym końcu (jako część 14-a). Prócz tego rękopisu istnieją jeszcze nowsze, z których korzystał В о e с к i n g przy układaniu swego wydania krytycznego w latach 1839 — 1853. W czasach nowszych wydał powyższy spis {notitia) Seeck r. 1876 z dokładnym aparatem krytycznym p. n. „Notitia dignitatum, accedunt notitia urbis Constantinopolae et laterculi pro-vinciarum“.—Por. także Boecking „Über die notitia dignitatum utriusque imperii“ (1834); Schoene „Zur Notitia dignitatum“ (w „Hermes“ 37 [r. 1902 str. 271]); Karłowa „Römische Rechtsgeschichte“ I, p. 991.

Notker. Imię to nosiło 5 mnichów, benedyktynów w klasztorze szwajcarskim Sanct-Gallen, odznaczających się nauką i zdolnościami wielkiemi. 1. N. św. z przydomkiem Bał-bulus, t. j. jąkała (* r. 830 w Jonswil w kan-tonie St. Gallen—f d. 6 kwietnia r. 912 w St. Gallen), teolog, znawca literatury starożytnej, poeta i kompozytor muzyczny średniowieczny. Pochodził z rodziny staroszlacheckiej, podobno spokrewnionej z książętami saskiemi. Oddany w latach młodzieńczych na naukę do słynnego w Wiekach średnich klasztoru St. Gallen (w Szwajcaryi), posiadającego najlepszą wów_

«■i

’W fj

M orKrRVi*.

Fig. 46. Św. Notker.

(podług miniatury z wieku X w St.-Gallen).

czas szkołę muzyczną, N. prócz nauk humanitarnych, kształcił się w teoryi muzyki pod kierunkiem. Irlandczyka Marcellus a, następnie mistrzem jego był Iso (f 871). Po ukończeniu nauk został mnichem; w poczet świętych zaliczony w r. 1513. Wsławił się głównie urobieniem wysoce artystycznem nowej formy sek-wencyi i prozy (ob. te wyr.). Z utworów tego rodzaju największą wziętością cieszyły się jego sekwencye : „ Sancti Spiritus adsit nobis gratia“, „Summi triumphum Eegis“, cudna „O adoranda Trinitas“, najsłynniejsza w Wiekach Średnich sekwencya o śmierci: „Media vita in morte sumus“, i „Congaudent angelo-rum chori“. Wogóle utworzył N. około czterdziestu próz i sekwencyi. Z dzieł jego teoretycznych, „De musica et symphonia“, było znane jeszcze w wieku XII; odtąd zginęło bez śla-Por. Wilmann w t. XV, str. 267; Haupta „Zeitschr. für deutsches Altertum“ (г.

1871); Bartsch „Die Lateinischen Sequenzen des Mittelalters“ (Rostok 1868) i G. Meyer von К n on au „Lebensbild des heiligen Notker“ (w „Mitteilungen der Antiquar. Gesellschaft zu Zürich“ (r. 1877). — 2. N. Physicus (t. j. lekarz) zmarły d. 19 listopada r. 975, uczeń poprzedzającego; zajmował się muzyką i był jej znawcą, malował i przepisywał ozdobnie księgi,

Red.

5. N. z przydomkiem

men Notkers“ (1889).

A. E

A. E.

robak ( Vermis) z gromady Pierścienic (Annelides) rzędu Szczecio-n o g i c h ( Chaetopodes), podrzędu Osiadłych (Polychaeta sedentaria), rodziny CapitelUdae. Ciało ma pierścieniowate; po bokach pierścieni nóżki z wiązkami długich szczecin; w każdej wiązce szczeciny liczne; głowa niezupełnie wyraźna. Pierścienie przednie ze szczecinami nakształt włosów, tylne z haczykowatemi. Pierwsze 12 odcinków dwupierścieniowych; tylne posiadają brodawki podobne do nóżek. Pierwszy odcinek nie posiada szczecin, drugi—2 pary. N. nie ma skrzeli; nie posiada również oczów. Mieszka w rurce, zbudowanej z przedmiotów zlepionych wydzieliną własną. Rodzaj

nadając im powabu miniaturami biegle wyko-nanemi; kościół klasztorny w Sanct-Gallen przyozdobił też malowidłami swemi, podziwianemi niegdyś; nadto próbował też z powodzeniem sił w układaniu wierszy łacińskich; uprawiając szczęśliwie sztukę lekarską, doszedł w niej do takiej biegłości i sławy, że go cesarz Otton Wielki, ceniący go wysoko, na dwór swój powołał. —3. N. Abbas (wiek X) bratanek poprzedzającego, był opatem w Sanct-Gallen, klasztorem zawiadywał dobrze i zasłużył się, zakładając szkoły.—4. N. Presbyter t. j. proboszcz, ob. Notger.

Labe o (t. zn. z szeroką wargą) albo T eu toni eus był z pochodzenia Niemcem. Urodzony około r. 950 w Thurgau. Żył jako mnich w klasztorze St.-Gallen w Szwajcaryi, był teologiem, muzykiem, poetą, astronomem, matematykiem i filologiem, nauczał w tamtejszej szkole klasztornej od r. 1001—1022, umarł na zarazę morową d. 29 czerwca r. 1022. W celach nauczania przełożył wiele dzieł na język staroniemiecki. Oprócz psalmów przełożył także dzieło Boecyusza: „De consolatione philosophiae“, dalej dwie pierwsze księgi poematu Marcya-na Cape 11 i „De nuptiis Mercurii et Philolo-giae“ (o małżeństwie Merkurego z filologią); wreszcie pismo Arystotelesa o „Katego-ryach“ tudzież tegoż rozprawę o wyrażaniu myśli („De interpretatione“), oba te tłómacze-nia są najstarszemi w ogóle podręcznikami logiki w języku niemieckim, a przytem bardzo ważnemi pomnikami języka staroniemieckiego. Ocalałe prace N-a pojedynczo drukowane były kilkakrotnie, ponownie wydał je wszystkie razem Piper, zajmują tom 8-y do 10-go wydawnictwa „Germanischer Bücherschatz“ (Freiburg i. Br. 1883).—Por. Henr ici „Die Quellen von Notkers Psalmen“ (Strasburg 1878); Kelle „Die St.-Gallener deutschen Schriften“ (Monachium 1888); tenże „Verbum und Nomen in Notkers Boethius“ (Wiedeń 1885); tenże „Untersuchungen zur Ueberlieferung. der Psal-

M. s.

Noto, miasto we Włoszech, w prowincyi Sy-rakuzy (na w. Sycylii), na płaskowzgórzu wapiennym zbudowane, o 6 km. od morza Joń-skiego, przy drodze żel. z Katanii do Licaty. Posiada kilka kościołów i pałaców, gimnazyum,

- . szkołę techniczną, seminaryum, bibliotekę. Jest siedzibą biskupa. Mieszkańców w r. 1881 liczyło 15,925 (jako gmina 18,239); prowadzi handel ożywiony oliwą, winem i zbożem. —N. nałożone zostało w r. 1703 po zburzeniu przez trzęsienie ziemi (r.1693) miasta Noto vecchio, leżącego o 8 km. w kierunku półn.-zachodnim.

Noto (No to zier o), jezioro w Rosyi, w gub. Archangielskiej, na półwyspie Lapońskim. Zajmuje 387 wiorst kw. Do jeziora wpada rzeka Noto, długa na 100 wiorst, która ma źródła w Norwegii, z jeziora zaś wypływa rz. Tuło-ma i wpada do zatoki Kolskiej,

Notodelphys, rodzaj żaby drzewnej,—przedstawicielki rodziny Hylidae, należącej do gromady Ziemnowodnych lub płazów, (Amphibia) rzędu Bezo gon owych (.Anura), podrzę-du Phaneroglossa discodactylia. Jedyny gatunek Notodelphys ovifera, z głową dużą i szeroką, pokrytą skórą brodawkowatą, koloru brunatnego, czarne plamy u boków; otwory nosowe nakształt półksiężyca; szczęka górna i podniebienie uzębione. Samiec bez torebki gardłowej;. samica ze ślepą kieszenią na grzbiecie (stąd nazwa), w której rozwijają się z jajek młode. Dorosłe dosięgają 6 cm. długości. Zamieszkują przeważnie Wenezuelę.

Notodromas, skorupiak — przedstawiciel rodziny Grzępików (Cypridoe), należącej do zworza Stawonogich (Arthropoda), gromady Skorupiaków (Crustacea), rzędu Małżo-raczków (Ostracoda). Jak wogóle skorupiaki, oddycha za pomocą skrzeli (Branchiata); posiada dwie pary rożków (stosownie do cech rodziny Cypridae obie pary jednakowe, nieroz-gałęzione). Za parą żuwaczek i 2 parami szczęk właściwych następują 2 pary nóżek (brakująca

1- sza para gra rolę drugiej pary szczęk); ciało niestawowate, okryte (z prawej i lewej strony) skorupą dwudzielną. Rożki przednie 7-człon-kowe z długiemi szczecinkami; tylne 6- człon-kowe, również z długiemi szczecinkami u stawu drugiego. Oczy parzyste, ruchome. Żuwaczki z 4-stawowemi głaszczkami, pierwsza para szczęk z głaszczkami 2-stawowemi; druga bez wyrostku skrzelowego. Typowe dla Cypridae

2- widłowate zakończenia odwłoku u samic No-todromas zlewają się razem. Jedyny gatunek Notodromas monachus. Skorupa gruba i szeroka, prawie sześcienna, z wyrostkami guziko-watemi, u spodu ku tyłowi z dwoma zębami, przezroczysta, bladozielonkawą lub biała, z du-żemi nieprawidłowemi plamami oliwkowemi. Długość 1 mm., grubość 0.8 mm. Pospolity latem i jesienią; samica przylepia jajka do kamieni i roślin. Samców spotyka się często (niema dzieworództwa, jak u niektórych przedstawicieli tej rodziny).

Notograf, ob. Melo graf.

Notolice, miasto czeskie ob. Netolice. Notomastus,

ten liczy dużą ilość gatunków. W morzu Śród- towe dwa razy większe niż boczne. Długość ziemnem i w morzach północno-europejskich żyje 13—19 cm.; ogon dwa razy dłuższy od ciała. N. latericius, koloru ceglastego; nóżkopodobne brodawki jego są żółtawo-czerwone; szczeciny złociste; liczba odcinków 12-j-130 —140. Dłu-

A. E.

Notonecta, (Plus ku lec)—owad z rodziny Notonectidae, grupy Hydrocones (Pluskiew wodnych), rzędu Bhynchota s. Remitter a (Pluskwiaki lub Półp okrywę). Jak wo-góle wszystkie pluskwy wodne, posiada macki dłuższe niż głowę (4-członkowe), nóżki tylne

opatrzone włoskami, służącemi do pływania, cm., z tego ²/₃ przypada na Ciało u góry wypukłe, z krawędzią ostrą, u do- cyi. łu płaskie, smoczek stawowaty, swobodny. Zamieszkuje wody obydwóch półkuli. Są to pluskwy drapieżne, napadające w wodzie na zwierzęta; w nocy latają, napadając i na człowieka; ukłucie ich jest nadzwyczas bolesne. Pływają na grzbiecie, wiosłując i sterując nogami tylnemi. Powietrze, niezbędne do oddychania, zatrzymują między włoskami na brzuchu; po

A. E .

A. E.

A. E.

gość 15 cm., szerokość 5 mm.

Fig. 47. Grzbietopławek (Notonecta glauca) (podług „Diction, des Sciences“).

wyczerpaniu całego zapasu wypływają na powierzchnie wody, aby zaczerpnąć powietrza świeżego . — Notonecta glauca (Grzbietopławek)—16 mm. długości, koloru zielonawo-żół-tego lub zielonawo-białego, z buremi lub szara-wo-żółtemi skrzydłami wierzchniemi, tarczka ak-samitno-czarna, brzuszek bronzowy, nóżki zielo-nawe. — Drugi rodzaj rodziny Notonectidae, a mianowicie: Corixa (Wioślak) różni się od

N. ciałem bardziej płaskiem, smoczkiem niesta-wowatym, wsuniętym, łapkami jednoczłonkowe-mi (u N. łapki tylne 2-członkowe, przednie 3-członkowe). Samiec wioślaka wydaje w wodzie dźwięk szczególny przez tarcie przednich łapek o smoczek.

Notopholis—pczedstawicel gromady gadów (Beptilia), rzędu jaszczurek (Sauria), rodziny jaszczurek właściwych (Lacertidae). Ciało wydłużone, pokryte łuskami dużemi; wokoło szyi pierścień łusek szerokich. Czworokątne tarcze brzuszne tworzą 6 rzędów, idących wzdłuż ciała. Posiada dziurki udowe (pori fémorales) i 4 nogi z palcami gładkiemi. Należące do tego rodzaju 4 gatunki zamieszkują Europę Południową i Afrykę. — N. nigropuncta-ta—grzbiet ma oliwkowo-zielony albo brunatny, z połyskiem metalicznym i małemi kropkami czarnemi; boki i szyja niebieskie, brzuch per-łowo-szary albo czerwono-żółty. Łuski grzbie-

Zamieszkuje Illirję, Dalmacyę i Grecyę. N. Fitzingeri—grzbiet ma ciemno-oliwkowy; brzuch żółty albo białawy, z nalotem zielonym. Łuski grzbietowe i boczne prawie jednakowej wielkości. Długość 7 —10 cm., z tego ²/₃ przypada na ogon. Żyje na wyspie Sardynii. — N. more-atica — grzbiet ma również oliwkowy, lecz z dwoma równolegle od oka do nasady ogona idącemi pasmami; boki czarne z plamami białemi; brzuch białawy. Długość 13 — 16

ogon. Żyje w Gre-

A. E.

Notopoda — rodzina, należąca do zworza Stawonogich (Arthropoda), gromady Skorupiaków ( Crustacea), podgromady Malaco-straca, rzędu Dziesięć i onogich (Decapoda) skupienia Krabów krótkoodwłokowych (Brachyura). Głowotułów krótki, szeroki; odwłok krótki, pod spód podwinięty; bez wachlarza końcowego. Skrzele liczne w kilka rzędów. Otwory płciowe najczęściej na udach trzeciej pary nóżek tułowia. Do rodziny tej należą 4 rodzaje: Dorippe, Porcellanea, Litho-des, Dromia, różniące się miejscem dla otworów płciowych, mniejszym lub większym stopniem rozwoju nóżek tułowia, obecnością lub brakiem płetwy ogonowej, długością rożków i t. d. Liczne gatunki, zamieszkujące morza ciepłe i zimne. Dromia vulgaris znana jest z tego, że na grzbiecie nosi ze sobą gąbkę (Suberites), którą trzyma tylnemi nóżkami, niby tarczę obronną.

Notornis—rodzaj kurki wodnej, zbliżony bardzo do rodzaju Porphyrio (ob.) ptak od czasu Owena (r.    1847) zaliczony do wy

marłych; później spotykano go wszakże jeszcze dwa razy. W r. 1879 muzeum drezdeńskie zakupiło skórę jego za 2 200 marek; w r. 1898 po raz drugi schwytano piękną samiczkę nad brzegiem jeziora Te Anau w południowej części Nowej Zelandyi, na podstawie czego należy ptaka tego zaliczyć do fauny żyjącej Nowej Zelandyi. Właściwie jednak egzemplarz drezdeński różnił się wielce od opisanego przez Owena (N Mantelli) i nazwany został przez

A. B. Meyera—N. Hochstetteri. W każdym razie rodzaj ten posiada dotychczas swych przedstawicieli.

Notoro, przylądek w południowej części wyspy Sachalinu, przy brzegu zachodnim, na północ od zatoki Poro-Tomari, wbija się w morze dużym niskim trójkątem.

Notoryctes, rodzaj ssaków (Mammalia), zaliczony do torbaczy (Marsupialia.), wyodrębniony w r. 1891 przez Stirlinga, który w nim pomieścił zwierzątko, niedawno przedtem odkryte w pustyniach Australii środkowej, gdzie wiedzie życie w głębi piasków, na podobieństwo kretów naszych, do których jest też do pewnego stopnia podobne. Gatunek dotąd je-

ną).

Rpd.

grzbiecie; samica z workiem na plecach, w którym wylęgają się młode (podobnie jak n Notodelphys (ob.), stąd ich nazwa); samiec posiada worek gardlany zewnętrzny. Najpospolitszym gatunkiem jest N marsupiatum Giinth. na grzbiecie niebieskawo-oliwkowy bez plam, albo zielonawo-oliwkowy z plamami czar-no-zielonemi; u spodu białawy z plamami bru-natnemi, albo też bez nich. Długość 6    7 cm.

A. E.

n;i

roz-

mel i t. p.

de Notre-Dame Michał, ob. Nostrada-

Nôtre Andrzej Le, ob. Le Nôtre. Nottebohm Marcin Gustaw (* d. 1.2 listopada г. 1817 w Lindenscheid, w Westfalii, f d. 29 października r. 1882 w Hradcu Styryj-

Odr. 1838—9 kształ-

Franz Schubert (1874);

„Ein Skizzenbuch von Beethoven aus dein Jahre 1803“ (1881). Z kompozycyj N-ma wyszły z druku: Kwartet fortepianowy, kilka triów, kilkanaście utworów salonowych na fortepian, oraz waryacye fortepianowe na pztery ręce, na temat Bacha.    A' 10l*

Mowbray hrabia

dyny (N. typhlos), wielkości kreta, różniący się wszakże od niego budową ciała i ubarwieniem, posiada w szczęce każdej po 3 pary zębów siecznych, po 2 kły nadzwyczaj drobne, po 2 pary zębów przedtrzonowych i nakoniec po 4 pary trzonowych, o koronach trójkątnych, opatrzonych w trzy guziczki wystające. Nogi ma bardzo krótkie, o pięciu palcach, zbrojnych w pazury potężne u nóg przednich; ogonek jest krótki, pyszczek tępy, spłaszczony na końcu, w okolicy nosa ku czołu pokryty płytką rogo-watą, twardą; oczy i uszy zgoła nie są widoczne na zewnątrz. Uwłosienie jest dość długie, jedwabisto-puszyste, barwy płowo-szarej, do piasku podobnej. Torba samicy otwiera się ku tyłowi i zawiera dwa sutki drobne. — Austral-czycy nazywają zwierzątko to „Ur-hwamatu“.— N. żyje w piasku pustynnym, w którym z szybkością niezmierną, blisko pod powierzchnią kopie sobie przewody długie na kilka metrów, rzadko tylko wychylając się z nich na zewnątrz, żywi się głównie poczwarkami owadów.— Pisali o nim: Stirling w „Transations of the Royal Society of South Australia“ (г. 1891, str. 154, z tablicą) i Trouessart w „La Nature“ ( r. 1891; t. XIX, str. 290, z ryci-

Red,

Notos po gr. NóToę (— wilgotny), po łac. Auster; tak nazywał się w Grecyi starożytnej wiatr południowy, wiejący w kraju tym zwykle na początku lata, niosący z sobą od morza wilgoć, mgłę, deszcz i burze częste, uchodził powszechnie za szkodliwy zdrowiu; wspomina o nim już Homer w „Ujadzie“ (P. III, w. 10) i w „Odyssei“ (P. IX, w. 67).—Według pojęć mitologicznych, uosobiających chętnie wszelkie siły przyrody, N. był jednym z czterech synów Jutrzenki (’Hióę) i tytana Astr aj osa (’Aa-rpatoę=gwiaździsty); braćmi jego byli Boreas, wiatr północny, Euros, wiatr wschodni i Z e-pliyros, wiatr zachodni. Uosobienie to wiatrów jest bardzo dawne, jak widać z „Iljady“ (P. XXIII, w. 194 i nast.), gdzie Achilles modli się do nich, obiecując im złożyć obiatę, i później Grecy oddawali im cześć boską i wznosili dla nich ołtarze, ale, o ile wiadomo, N. nigdzie nie posiadał ani świątyni, ani ołtarza sobie wyłącznie poświęconego. Wyobrażano go sobie jako młodzieńca dorodnego, krzepkiego, o skrzydłach wielkich, trzymającego oburącz dzban z wodą; tak go też wystawia płaskorzeźba starożytna, dochowana dotąd na t. zw. „wieży wiatrów“, wzniesionej niegdyś przez An-dronikosa Kyrrhestesa w Atenach.

Nototrema, żaba z rodziny Hylidae, należącej do gromady Płazów (Amphibia), rzędu Bezogonowych (Anura s. Batrachia), pod-rzędu Phaneroglossa discodactylia, grupy rzekotko podobnych (Hylaeformia). Głowa pokryta skórą miękką; szczęka górna i podniebienie uzębione; istnieje u niej narząd słuchowy zupełny. Palce opatrzone błoną; gruczoły ma

Mieszkaniec Peru i Meksyku.

Notoxus, ob. Gliczyca.

Notre-Dame (dosłownie „nasza pani“), tak z dawien dawna Francuzi zwykli nazywać N. Maryę Pannę, co odpowiada wł. i hiszp. Madonna, portug. Nossa Senhora i niem. Unsre Liebe F r au.—Nadto we Francyi wiele kościołów i kaplic, poświęconych czci Bogarodzicy, przez skrócenie nazywają tak samo, stąd też sławna katedra paryska nosi nazwę N. -D. de Paris. W kraju tym mnóstwu miejscowości nadano również tę nazwę, do której, dla odróżnienia ich, dodawane bywają określenia maite, jak np. N.-D. d’Alençon, N.-D.-de-Vaux, N. - D. - d e s - L an d e s, N.-D.-du-Ha-

Rea

mus.

skim), pisarz muzyczny, cił się w muzyce uBergera i De h naw Berlinie, w r. 1840 w Lipsku u Mendelssohna i Schumanna, a w r. 1846 w Miedniu u Sech ter a. Osiedliwszy się na stałe w tern mieście, N. przez resztę życia swego zajmował się osobliwie poszukiwaniami nieznanych szczegółów zżycia i działalność artystycznej Beethoven a (ob.). Napisał: „Ein Skizzenbuch von Beethoven“ (1865); „Thematisches Verzeichniss der im Druck erschienenen Werke von Beethoven (1868); „Beethoveniana“ (1872, 2 t. i 1887); „Beethovens Studien“ (u Haydna, Albrechtsber-gera i Salierego; — 1873); „Thematisches Verzeichniss der im Druck erschienenen Werke von

„Mozartiana“ (1880);

Nottingham Tomasz (* wr. 1386 —f r. 1405), syn pierwszego księcia Norfolk (ob.), byłpaziem króla Ryszarda II, który go bardzo lubił i w r. 1400 ’’wydał za niego siostrzenicę swą, Konstancyę Holland, pomimo to wdał się w r. 1405 w spisek księcia Yorku, winę tę król. mu wszakże darował, ale stosunek dobry między nimi był już odtąd zachwiany. W krotce wyni-

Red.

I i’.

kło nieporozumienie między N-em a hr. Warwick (ob.), a gdy król tema właśnie słuszność przyznał, N. przyłączył się do knowań, na których czele stali, arcybiskup Scrope i Henryk Percy, pierwszy hrabia N orthumber-land (ob.). Gdy sprzysiężeni pobici zostali przez wojska królewskie N. wpadł w ich ręce i d. 8 czerwca r. 1405 był ścięty przed bramami Yorku.

Nottingham, miasto główne hrabstwa w Anglii środkowej, przy uściu rzeki spławnej Leen do Trentu, znajduje się w położeniu ma-lowniczem na stokach wzgórza stromego, które zdobi zamek wystawiony w r. 1674, odbudowany po pożarze w r. 1831. Rynek otaczają altany, pod któremi znajdują się najpiękniejsze sklepy w mieście. Wiele ulic jest ciasnych i zabudowanych nieregularnie. N. posiada dużo pięknych, starych kościołów, m. in. wspaniały kościół Panny Maryi z piękną wieżą, katedrę katolicką (dzieło Pu gin a) ratusz (zbudowany w r. 1887 w stylu odrodzenia), Uniwer-sity College (ukończony w r. 1881 gmach nowo-gotycki z biblioteką, muzeum historyi naturalnej i pracowniami), kolegium baptystów (niedaleko od Chilwell), muzeum sztuki (na zamku), szkołę sztuki, szkołę łacińską (High School), założoną w r. 1513.—Zajmuje 44.2 km. kw. mieszkańców liczy 239 753 (r. 1901). N. jest ogniskiem głównem wryrobu koronek w Anglii (r. 1891: 21 701 robotników) i oprócz tego rozwinięte tu jest bardzo pończosznictwo (7 283 robotników), budowa maszyn (2 640 robotników), wyrób obuwia, welocypedów i in. — N. od r. 1888 liczy się za hrabstwo odrębne i wybiera do parlamentu 3 posłów. — Por. Williams „Nottingham, past and present“ (Nottingham 1878). F-

Nottingham (Nottinghamshire, w skróceniu Notts), hrabstwo w Anglii środkowej, zajmuje 2 184 km. kw. (39.7 mil kw.), mieszkańców liczy 445 823 (jako obwód administracyjny wiejski 231 946; dane z r. 1891). Z wyjątkiem części północnej, która stanowi ciąg dalszy nizin Yorku i Lincolnu, szerokiej doliny Trentu i żyznej doliny Belvoir, N. jest krajem pagórkowatym. W części wschodniej hrabstwa leży sławny, obecnie jednak znacznie przetrzebiony las Sherwood. Leżące wyżej okolice są dotąd jeszcze bujnym lasem porosłe. Główną rzeką jest Trent. Grunt hrabstwa odznacza się wielką żyznością. Klimat łagodny i obfitość wód sprawiają urodzaje niezwykłe. Rolnictwo i hodowla bydła są głównemi sposobami zarobkowania ludności. Z przestrzeni ogólnej hrabstwa (r. 1890) ziemia uprawna zajmowała 47.8$, pastwiska 38.8$, lasy 4.6$. W r. 1890 liczono w N.: 21 087 koni, 82 007 sztuk bydła, 231 417 owiec i 32 333 świń. Z minerałów pożytecznych hrabstwo dostarcza węgla kamiennego (r. 1894) 6 821 830 tonu, gipsu 46 213 tonn, nieco rudy żelaznej i alabastru. Znaczny jest handel zbożem, słodem i bydłem. Przemysł jest też bar-dzo rozwinięty. W г. 1891 (wraz z miastem N.) wyrób koronek zajmował 24 112 pracowników, pończoszników 15 877, przędzalnie bawełny 2 595, budowa maszyn 8 526, przemysł żelazny i stalownie 4 810. Miasto Nottingham jest stolicą hrabstwa (ob.). Por. C. Brown „History of Nottingshamsliire“ (Londyn 1891)

Notyfikacya. Jest to czynność, za pomocą której udziela się wiadomości rządowi, albo też osobie prywatnej o zajściu pewnego zdarzenia, lub powzięciu jakiegoś postanowienia. W tern pojęciu może N. mieć znaczenie dyplomatyczne albo prawne. W stosunkach międzynarodowych notyfikuje jeden rząd drugiemu np. zmianę, zaszłą w osobie panującego, w stosunkach wewnętrznych państwa, lub w jego stosunkach zagranicznych. Znaczenie prawne N-i ujawnia się up. w austryackiej (także niemieckiej i węgierskiej) ordynacyi wekslowej. Według niej jest posiadacz, protestujący weksel, zobowiązany uwiadomić o tern wystawcę, pod grozą utraty skargi w drodze wekslowej i regresu do dalszych żyrantów.    z- T-Ski'

Nouailher, (do połowy pierwszej wieku XVII N о у 1 i e r), nazwisko rodziny emalierów znanych, osiadłych i pracujących w Limoges od początku wieku XVI do końca XVIII; wyroby ich, należące bez wyjątku nieomal do rodzaju t. zw. szkliwa malowanego (por. Ema-lija), przechowały się dotąd w ilości dość znacznej.—Wzmianka najstarsza o członkach rodziny tej pochodzi z r. 1503 i dotyczy Mikołaja (Couly I) Noyliera, którego ojcem miał być Piotr I N., od r. 1513 do 1531 kilkakrotnie wybierany na burmistrza m. Limoges. Z pośród potomków ich znanych, a zajmujących w dziejach emalierstwa miejsca mniej lub więcej wybitne, wyróżnić należy: Mikołaja (Couly II) który był także w r. 1567 burmistrzem w Limoges, Marcina (*w r. 1587—f po r. 1634), brata jego stryjecznego Jakóba ^blisko r. 1605 —f d. 9 grudnia r. 1674), Piotra

II    (*w r. 1665—I d. 28 września r. 1717), brata jego Józefa (*blisko r. 1666—f w r. 1721), syna tegoż, Jana Chrzciciela I, (*wr. 1699 — f d. 8 lipca r. 1775) z bratem Bernardem (*w r. 1703); dwu synów Jana Chrzciciela I, mianowicie Jana Chrzcie la II, (*w r. 1731—f r. 1776) i Jana Chrzciciela

III    (*w r. 1732—f w r. 1804).—Prace najwięcej przez zbieraczy i miłośników poszukiwane, wyszły z pod rąk członków rodziny tej, żyjących jeszcze w w. XVI, nie odznaczają się wprawdzie poprawnością rysunku, ale pod względem wykonania posiadając zalet niemało, cenionych wysoko przez znawców. Prace N-ów, żyjących w wiekach XVII i XVIII nie dorównywały już dawniejszym, jednakże i między niemi napotyka się okazy ciekawe, uwagi godne. Największą ilością wyrobów N-ów różnych poszczycić się mogą zbiory Louvru paryskiego i Rothschildowskie.—Por. M. Sarelant „Couly

„No-

Red.

czne.

„Lehrb. der Psychologie“ (wyd. 2-gie

M. s.

I. Wg.

M. s.

Noylier“ (Angoulème 1865); Dare el tices des émaux et de l’orfèvrerie du Louvre“ (serya D, 1867) iE. Mo li ni er „L’émaillerie“ (Paryż 1891), który rozpisuje się nieco obszerniej o rodzinie N. i pracach jej (1. c. str. 303 — 306 i 324—327), podając zarazem tablicę genealogiczną, obejmującą 29 osób.

Nouart, wieś we Francyi, w dep. Ardennów, okręgu Vouziers, 580 mieszk.; posiada pomnik generała Chanzy (ob.), który się tu urodził. D. 29 sierpnia r. 1870 zaszła tu jedna z utarczek, poprzedzających bitwę pod Sedanein.

Nougaret Piotr Jan Chrzciciel (*w la Rochelle d. 16 grudnia r. 1742 — f w Paryżu w czerwcu r. 1823), autor wielu powieści, zbyt często aż nadto erotycznie zabarwionych, oraz mnóstwa dzieł mniej lub więcej zręcznie skompilowanych, ale wartości naukowej zgoła nie posiadających, zajmujących się dziejami, geografią i t. d.—Podczas rewolucyi wielkiej był urzędnikiem i czas pewien zajmował nawet stanowisko naczelnika bezpieczeństwa publicznego, usunięto go wszakże wkrótce z posady tej, jako człowieka zbyt łagodnego na owe czasy burzliwe. Do kompilacyi jego największych należą „Beautés de l’histoire“ wydane w Paryżu między r. 1811 a 1817, obejmujące dzieje narodów europejskich, napisane bez krytyki i głębszej znajomości rzecy. W zbiorze tym znajdują się też „Beautés de l’histoire de Pologne“ (Paryż 1814), przełożone niebawem i na język polski (Wrocław 1816; z rycinami), dzieło bez wartości wszelkiej, potępione surowo przez Lelewela w „Pamiętniku warszawskim“. Z powieści jego najpoczytniejsze były: „Lucette on la pay-sane pervertie“ (Paryż 1765 — 66; 6 tomików w 18-e); „La Capucinade“ (tamże 3 765) i „Les astuces de Paris“ (tamże 1776), równie dziś zapomniane, jak jego poezye i sztuki drainaty-

Red.

Noumenolgia. Tak nazywają niektórzy psychologowie jak n. p. Ennemoser, Lichten-fels, Niisslein psychologię ogólną, w przeciwieństwie do psychologii szczegółowej, którą nazywają znowu Fenomenologią. Ob. Volk-mann

tom. L str. 40).

Nouméa, stolica Nowej Kaledonii, ob. Nu -

Noumenon (z gr. o vóoę albo voôç = zmysł, rozum, myśl, pojmowanie i t. p.). Pojęcie zaczerpnięte z filozofii platońskiej. To voy]tov yś-voę oznacza tam pierwotnie to, co nie jest wy-obrażalne, a może być tylko pomyślane, czyli ideę. Przeciwieństwem jej jest то amdrjTov yé-voç, rzecz wyobrażalna, zjawisko, przedmiot doświadczenia zmysłowego.—W filozofii nowszej odnajdujemy rozdział podobny w teoryi poznania Kanta. Tam jest też uzasadniony pojęciem ob-cem Platonowi, pojęciem kategoryi, albo mówiąc ogólniej, pojęciem apriorystycznych form postrzegania i poznania. Platon doszedł do

swego pojęcia idei, szukając prawdy bezwzględnej, której odnaleść nie mógł w ciągle zmiennym świecie zjawisk; projekeya, w sferę poza-świadomą, pojęć, tworów abstrakcyi myślowej, wydała mu się drogą odpowiednią. Inaczej Kant. Punktem wyjścia jego krytycyzmu była również chęć uzasadnienia możności bezwzględnej, od doświadczenia prawdy niezależnej, czyli chęć wykazania możności sądów syntetycznych a priori. Stąd jego wyróżnianie w zjawisku materyi i formy, stąd empiryczne pochodzenie pierwszej, stąd aprioryzm drugiej. Kant jednak nie przenosi się, jak Platon, w sferę poza-zmysłową, wprowadziwszy w imanentną stały, niezmienialny, ogólno-ludzki czynnik formy, umożliwiający poznawanie zjawisk bezwzględne. Wprawdzie apodyktyczność poznania uratowana byłaby i wówczas, gdyby formy apriorystyczne były nie wyłącznie podmiotowe, lecz odnosiły się również do transcendentnej sfery rzeczy samych w sobie: z powodów jednak gdzieindziej leżących (ob. Kant) wolał Kant odmówić formom transcendentnego znaczenia. W ten sposób stała się rzecz sama w sobie czemś, do czego żadnej z form zastosować nie można: przestrzeni ani czasu, substancyi lub przyczynowości, jedności lub wielości i t. d. Czyli rzecz sama w sobie stała się czemś bezwzględnie rożnem od wyobrażalnego fenomenu, stała się bezwzględnie niewyobrażalnem, tylko jako źródło zjawiskowej materyi pomyśleć się dającem, nou-m e n o n, czyli pojęciem granicznem uroszczenia zmysłowości tylko ograniczaj ącem.

Wyrazu Noumenon, po gr. vooôjieva użył pierwszy Platon w dyalogu „Republika“ (VI, 507 B) i w dyalogu „Timaeus“ (51 D.) na oznaczenie świata idei. U Kanta jakkolwiek jest N. pojęciem granicznem, to jednak w krytyce praktycznego umysłu dowodzi on, że prawo moralne pozwala nam określić świat N-w także dodatnio, jako świat autonomicznych istot umysłowych (ob. Kanta „Kritik der reinen Vernunft“, I Th., 1 В. 1 H. st). Człowiek jest, według Kanta, jako istota obdarzona wolnością wewnętrzną (homo noumenon) istotą zdolną do zobowiązania się (ob. Kant „Met. Anf. d. Tug. 1.“ str. 65).—Wyraz N. napotykamy także u innych autorów filozoficznych i tak np. Ampère określa istoty realne, rzeczywiste, jako N-a. Filozof szwedzki M o n r a d nazywa rzeczy w sobie N-a. H. Cornelius („Einleitung in die Philos.“ str. 263) nazywa N pojęciem rozumu, objawiającem się w zmienności zjawisk. Co do dalszych szczegółów por. pracę G. D. Hicks a „Die Begriffe Phänomenon u. Noumenon und ihre Verh. zu einander bei Kant (1897).

Nourisson Jan Feliks, filozof francuski współczesny (* w Thiers [Puy-de-Dôme] w r. 1825 d. 18 lipca). Uczył się najpierw prawa, w roku 1848 wpisał się nawet na listę adwokatów przy trybunale apelacyjnym w Paryżu. Ale już w roku 1849 przerzucił się do filozofii

„Le diable boiteux“

A. Pol. .

i nauczał najpierw w kolegium Stanisława w Paryżu. W r. 1850 otrzymał dyplom na „agrégé de philosophie“, w r. 1852 uzyskuje stopień: „docteur es lettres“, następnie zostaje profesorem logiki w liceum w Rennes (r. 1854), w roku 1855 mianują go profesorem tytularnym, a w r. 1858 profesorem logiki w liceum Napoleona. Trzy razy z rzędu Instytut nagrodził jego prace: I tak w r. 1859 otrzymało nagrodę dzieło o filozofii Leibniza, r. 1862 dzieło o roli psychologii w filozofii, w r. zaś 1864 otrzymał N. nagrodę В o r d i n a za dzieło o filozofii św. Augustyna. W r. 1870 zostaje N. członkiem akademii nauk moralnych i politycznych. Po wojnie rząd powierza mu na trzy lata urząd generalnego inspektora Uniwersytetów, wreszcie w roku 1873 powołano go na katedrę historyi filozofii nowożytnej do Collège de France.—N. należy do tak zwanych spirytualistów francuskich, nie jest jednak zwolennikiem dogmatycznym tradycyj dawnych, lecz pracował samoistnie nad rozwojem studyów history czno-filozo-ficznych, które rozpoczął we Francyi Wiktor Cousin (ob.). Główne dzieła N-a są następujące: „Quid Plato de ideis senserit“ (1852); „La philosophie de Bossuet“ (1852); „Les pères de l’Église Latine“ (Paryż 1853); „Tableau des progrès de la pensée humaine depuis Thales jusqu’à Hegel“ (1858), „La philosophie de Leibniz“ (I860), „La philosophie de saint Augustin“ (2 tomy 1866), „Spinoza et le naturalisme contemporain“ (Paryż 1866); „Le christianisme et la liberté“ (1868), „Essai sur Alexander Aphrodisias“ (1870), „Pascal physicien et philosophe“ (1885), „Philosophes de la nature, Bacon, Bayle, Taland, Buffon“ (1887), „Défense de Pascal“ (1888), „Voltaire et le volterianisme“ (1896). Oprócz tych prac ogłosił N. mnóstwo sprawozdań i rozpraw akademickich, ogłoszonych w pamiętnikach „de l’Institut“ w „Journal des Débats“, „Revue des Deux Mondes“, „Revue contemporaine“, „Correspondent“ i t. d. Myślicielem oryginalnym i samoistnym N. nie był, ale do rozbudzenia zamiłowania do studyów nad historyą filozofii znacznie się we Francyi przyczynił.M-s-Nourrit Adolf (* d.3marcar. 1802 w Paryżu,—*j- d. 8 marca r. 1839 w Neapolu), słynny tenorzysta francuski. Naukę śpiewu rozpoczął u swego ojca, Ludwika, również bardzo dobrego tenorzysty, ukończył ją w szkole G ar cii (ob.). Wystąpił pierwszy raz na scenie wielkiej opery w Paryżu w r. 1821, w roli Pyladesa, w operze Glucka: „Ifigenia w Taurydzie“. Od r. 1825 objął w tym teatrze posadę pierwszego tenorzysty i rychło został ulubieńcem publiczności paryskiej. Gdy w r. 1837 ofiarowano Duprezowi miejsce pierwszego tenora w wielkiej operze, zazdrosny N. wziął natychmiast dymisyę i występował odtąd przygodnie na różny cli scenach belgijskich, francuskich i włoskich, nakoniec w Neapolu, gdzie, zmartwiony mniej szem niż zwykle powodzeniem ar-

Encykl. Powsx. Ilustr. Ser. II. Zesz. 21a T. III.

tystycznem, wyskoczył na bruk miejski z okna hotelu, w którym mieszkał, i zabił się na miejscu.—N. wsławił się nietylko jako śpiewak, lecz i jako twórca kilku słynnych baletów, ułożonych dla Tagi i o ni i Fanny Elssler: „La Sylphide“, „La tempête“, i kilka innych.

Nouvelle (La Nouvelle), miasto we Francyi, w departamencie Aude, okręgu Narbonne, nad jeziorem nadmorskiem Sigean, przy kanale Narbonneńskim (la Bobine), niedaleko od uścia tegoż do morza Śródziemnego, i przy drodze żel. Południowej. Port, kąpiele morskie, warsztaty okrętowe; handel winem, wódką i węglem. Do portu N. wpłynęło w r. 1894: 317 okrętów o 45 341 tonnach. Mieszkańców liczy N. (roku 1891): 1962 (jako gmina 2 446).

Nouvion (Le Nouvion), miastowe Francyi, w departamencie Aisne, okręgu Vervins, przy drodze żel. Północnej; wyrób tkanin wełnianych i przedmiotów z drzewa; mieszkańców liczy (r. 1891): 2140, jako gmina 3 110.

Nouzon, osada fabryczna we Francyi, w dè-partamencie Ardennów, nad Mozą, przy drodze żel. z Mézières do Namur; 6 603 mieszkańców. Huty i odlewnie żelaza.

Novacius Joannes, ob. Nowacki Jan.

Novacek Wojciech J a r o m i r, historyk czeski (* r. 1852), po ukończeniu uniwersytetu w Pradze poświęcił się całkowicie badaniom historycznym i w tym celu przez dwa lata mieszkał w Rzymie, gdzie zbierał materyały do dziejów czeskich głównie w bibliotece watykańskiej. Obecnie mieszka w Pradze i piastuje posadę archiwisty archiwum królestwa czeskiego. Od r. 1899 jest członkiem czeskiej akademii nauk. Do ważniejszych jego rozpraw historycznych (umieszczanych zwykle w „Czasopiśmie muzeum czeskiego“ albo w „Archivuni czeskiem“) należą: „Detfich z Portic, predni radcę Karla IV“ (r. 1891), „Prameny zakladaci listiny university prazské, vydane Karlem IV 7 dubna r. 1348“ (r. 1891), „Cisafe Karla IV pobyt pfi dvofe papezskèm v Avignoné roku 1365“ (r. 1891) i t. ci. Prócz tego wydał kilka starych rękopisów czeskich lub łacińskich, tyczących się przeszłości Czech, jak np. tekst łaciński kroniki czeskiej Eneasza Sylwiu-sza.    N-

Nova FriburgO, kolonia w Brazylii, w stanie Rio de Janeiro, założona w r. 1820 przez wychodźców swaj carskich, obok których osiedli później Niemcy i Portugalczycy; plantacye kawy, szparagów i różnych warzyw, sprzedawanych w stolicy.

Novak, wyr. nie znajdujące się pod tym nagłówkiem ob. pod Nowak.

Novak Józef Wincenty, fabrykant czeski budowniczy browarów (* r. 1842) — On to pierwszy zaprowadził w Czechach suszenie słodu na sposób angielski.—W r. 1866 miał biuro techniczne do budowy browarów, a w roku

36

N. zajmował się dotąd najwięcej krytyką tekstów pisarzów łacińskich i na polu tern nie-tylko w Czechach, ale wogóle uchodzi za znawcę niepospolitego, wydania zaś jego liczne dzieł różnych pisarzów rzymskich przez znawców wysoko są cenione, niejedno z nich przełożył też wybornie na język swój ojczysty; oprócz tego w pismach zawodowych czeskicli i niemieckich ogłasza wciąż monografie filologiczne, bardzo poważne i jest też współpracownikiem stałym encyklopedyi czeskiej „Ottuv Slovnik na-ucnÿ“, gdzie też znaleść można spis zupełny wszystkich prac jego, do r. 1902 ogłoszonych

1872 wspólnie z Jahnem założyli fabrykę, i wybudowali mnóstwo browarów tak w kraju jak i za granicą. Od r. 1878 był radnym miasta Pragi—jemu stolica czeska zawdzięcza odbudowanie mostu Franciszka Józefa, budowę nowej fabryki gazu i Muzeum miejskiego, prócz tego sprawował i wiele innych czynności honorowych. Za swe zasługi obdarzył go cesarz Franciszek Józef dyplomem szlacheckim.

N. był wielkim przyjacielem nauk, i właścicielem wielkiej galeryi obrazów, w której spotkać można sławnych mistrzów jak: Van Dyck a, Rube nsa i innych; znajduje się tam także jedyny portret historycznej osobistości Katarzyny Op ali ńskiej, matki Maryi Leszczyńskiej, królowej francuskiej, małżonki Ludwika XV.

(t. XVIII, str. 452—453).

Novak Jan Wacław, pedagog czeski (*r. 1853), gimnazyum skończył w Kralovym Hradcu, studya filozoficzne w uniwersytecie praskim, poczerń był nauczycielem w kilku kolejno gimna-zyach na Morawach, a od r. 1884 mieszka w Pradze, jako nauczyciel gimnazyum i szkoły realnej. Najlepszą jego dotychczas pracą z zakresu pedagogiki jest „O pusobeni (o wpływie) vsevëdnÿch zasad Komenskóho na jeho zasady paedagogickó“ (Praga, 1899); do prac pomniejszych należą: „Platon und die Rhetorik“ (dys-sertacya, wydana w Lipsku, 1883), „O Komenskóho knihńch к uceni latinskómu“ (Praga, 1893), „O literami cinnosti kneze Val. Jestfab-skóho“ (w „Czasop. muzeum czesk.“ r. 1889), „Jak pëstovati vÿmluvnost u ditek“ (w czasop.

Red.

M. H.

Novak O tom ar (* w Hradcu Kralowym w r. 1851—f w Litni r. 1892) geolog czeski, wybitny. Wykształcenie szkolne i uniwersyteckie otrzymał w Pradze; po osiągnięciu dyplomu doktora filozofii był naprzód asystentem w Muzeum czeskim, od r. 1879 asystentem przy katedrze mineralogii w szkole politechnicznej praskiej, i przez czas pewien zastępczo wykładał tam mineralogię; w r. 1882 został docentem paleontologii i geologii w uniwersytecie czeskim, wkrótce potem profesorem nadzwyczajnym przedmiotów tych, nakoniec w r. 1887 profesorem zwyczajnym. Nadto był

Novak Władysław, malarz czeski, (* r. 1865 w Pradze), był początkowo uczniem politechniki, mając zamiar poświęcić się zawodowi inżyniera-budowniczego, współcześnie jednak uczęszczał do akademii sztuk pięknych. Po ukończeniu nauk, przewędrował Czechy, część Niemiec, później Włoch, wynikiem czego były dwie akwarele, wystawione w r. 1893, które rozstrzygnęły o przerzuceniu się N-a na drogę czysto artystyczną. — Talent jego zaznaczył się w nich wybitnie i oryginalnie i zjednał mu od-razu uznanie szerokie. Pomysły jego cechuje humor, o charakterze cokolwiek dydaktycznym, wypowiadający się silnie i samodzielnie. Akwarelom jego towarzyszą często epigramy; naśladuje w nich czasem ryciny stare, opatrzone sentencjami mądremi, zachowuje w nich umiejętnie styl, co świadczy o jego zdolnościach de-koratorskich, które też zużytkował w malowaniu na szkle, a zwłaszcza w kurtynie teatru w Ma-ryborku. N. w ostatnich latach wziął się również do farb olejnych; robi nadto ilustracye do czasopism. Jedną z bardziej znanych prac jego jest cykl nazwany „Kowal i śmierć.“

Novak Włodzimierz, fizyk czeski, (*w r. 1869 w Pradze), kształcił się tamże w uniwersytecie czeskim i już jako student był asystentem profesora Strouhala. W r. 1893 został

członkiem królewskiego Towarzystwa nauko- „Poseł z Budce“ r. 1893) i t. d. wego, Akademii umiejętności czeskiej, c. k.

Zakładu geologicznego w Wiedniu i towarzystwa „Isis“ w Dreźnie. Uchodził słusznie za znawcę najwytrawniejszego formacyi syluryj-skiej w Czechach i paleontologa znakomitego,

Red.

Napisał i drukiem ogłosił mnóstwo monografii uczonych i cennych w pismach zawodowych czeskich i niemieckich, rzeczy niektóre też po francusku lub po angielsku; spis prac tych wszystkich podaje dokładnie „Ottuv Słownik naucnÿ“ (t. XVIII, str. 451).

K. B.

Novak Robert, (* w Ledczy nad Suzawą d. 1 października r. 1853); flilolog klasyczny czeski. Do szkół (uczęszczał w Niemieckim Brodzie (r. 1864—1872), następnie do r. 1875 oddawał się naukom filologicznym w Pradze; po opuszczeniu uniwersytetu do r. 1878 był zastępcą nauczyciela w gimnazyum akademickiem praskiem, w tymże roku uzyskał dyplom doktora filozofii, poczem do r. 1889 był profesorem gimnazyum akademickiego w Pradze, nadto w r. 1882 powołano go na rektora pro-seminaryum łacińskiego w uniwersytecie; w tymże samym roku został też docentem prywatnym.

W r. 1889 mianowano go profesorem nadzwyczajnym filologii klasycznej, w roku zaś 1896 został profesorem zwyczajnym i równocześnie członkiem komisy i egzaminującej nauczycieli

rym, od 1900 zaś j potem asystentem fizyki w uniwersytecie cze-Akademii czeskiej, skim, a w r. 1896 docentem. — W celach nau-

gimnazyalnych oraz szkół realnych. Od r. 1890 | nauczycielem gimnazyum w Pilznie, wkrótce był już członkiem

kowycłi odbył w r. 1896 podróż do Anglii, a w 1898 do Stanów Zjednoczonych. Ogłosił w pismach naukowych czeskich i angielskich rozprawy zwłaszcza z zakresu elektryczności, jak o polaryzacyi galwanicznej elektrodo w platynowych w roztworze azotanu srebra (r. 1896), o pochłanianiu promieni Róntgena przez różne płyty“ (r. 1896), o przewodnictwie elektry-cznem i punktach krzepnięcia roztworów kwasu mrówkowego“ (r. 1897) i in. Nadto napisał: „O magnetismu a elektfiné (2. t. r. 1900 — 1901), „Z cest po Spojenÿch Stâtech severoa-merickÿch“ (r. 1900), „Fysika XIX stoleti“ (r. 1901). W różnych pismach czeskich zamieścił znaczną liczbę artykułów mniejszych i wydał

też zbiór poezyi: „Ve svétle a stinu lesky“ (Pil-

s. к.

n.

N.

zno, 1894).

Novakova Teresa z domu L anh au sown a, autorka czeska (* w r. 1853), ukończyła szkołę średnią dla kobiet w Pradze, później wyszedłszy za mąż za doktora Novaka, osiadła w Litomyślu, a po kilkunastu latach wróciła do Pragi, gdzie mieszka dotychczas i dość silnie przykłada się do ruchu umysłowego Czechów; od r. 1897 redaguje czasopismo dla kobiet p. n. „Żensky svët“. N. oprócz licznych bardzo artykułów w różnych sprawach i zagadnieniach z chwili bieżącej, oprócz kilkudziesięciu odczytów, wygłoszonych w różnych miastach czeskich, napisała kilkanaście prac obszerniejszych z dziedziny historyi literatury i etnografii krajowej,, a mianowicie: „Z nasi narodni spolecnosti“ (1887), „Karolina Svëtla, jeji zivot a spisy“ (1890 w „Macierzy ludu“), v „O ceském kroji“ (1891), „Z nejvÿchodnëjsich Cech (1898) i t. d.

Novakoviô Stój an, pisarz i mąż stanu serbski (* w r. 1842), kształcił się najpierw w mieście rodzinnem Szabcu, później w Białogrodzie, gdzie ukończył gimnazyum i liceum. W r. 1865 został nauczycielem gimnazyalnym w Białogrodzie, a w r. 1872 bibliotekarzem biblioteki narodowej i kustoszem muzeum narodowego tamże. Przez krótki zresztą czas był nauczycielem późniejszego króla Milana, który po wstąpieniu swem na tron zamianował go ińinistrem oświaty. W r. 1884 N. objął tekę ministra spraw wewnętrznych, a w r. 1886 zamianowany był posłem serbskim w Konstantynopolu; w r. 1895 — 96 był prezesem ministrów i ministrem spraw zagranicznych, w r. 1897 znów posłował do Konstantynopola, a od r. 1899 jest posłem serbskim w Petersburgu. Działalność swą literacką N. rozpoczął od ogłaszania w różnych czasopismach serbskich drobnych powiastek i poezyj lirycznych, które później wyszły w osobnem wydaniu p. n. „Pevanja“ (Białogród, 1862); rychło jednak wziął rozbrat z poezyą i zwrócił się do prozy naukowej, mianowicie począł stu-dyować literaturę, filologię i historyę ojczystą. Pierwszym owocem tej pracy była „Istorija srpske knjizevnosti“ (Historyą literatury serbskiej, wyd. I 1867, wyd. II 1871), rzecz opracowana samodzielnie i krytycznie, a przeznaczona jako podręcznik do nauki w zakładach naukowych, średnich. Wkrótce potem wydał wypisy do nauki języka serbskiego „Srpska citanka“ (1870), używane dziś jeszcze w gim-nazyach serbskich; później nastąpił cały szereg jego prac krytycznych z zakresu literatury serbskiej, jak np. „Boźidara Vukoviéa zbornici za putnike“ (;,Glasnik“ 1877), „Pripovetka o Alexandra Velikom u staroj srpskoj knjizevnosti“ (tamże, 1878), „Srpske narodne pjesnie o boju na Kosovu“ („Gediśnica“, 1878), „Gjuro Danicić“ („Srpska zora“, 1878), „Legenda o sv. Aleksiju“ i t. d. Później N. poświęcił się badaniom historycznym wyłącznie i w tym zakresie ogłosił drukiem kilka rzeczy cennych. Najpierw jeszcze w r. 1870 wydał krytycznie przez siebie opracowany „Zakonnik Stefana Duszana“ ze wstępem historyczno-literackim; później napisał szereg studyów i monografij historycznych, jak np. „Itâljanski archivi i naśa istorija“ (w „Glasni-ku“, XVII), „Heraldicki óbicaji u Srba“ („Go-diśnica“, 1884), „Poslednji Brankoviéi u istoriji i u narodnom pjevaniju (1886), „Strumska oblast i car Stefan Duśan“ („Glasnik“, 1893), „Srbi i Turci u XIV i XV v.“ (Białogród, 1895) it. d. W pomnikowej pracy Lavissea i Rambauda „Histoire générale du IV siècle à nos jours“. N. znakomicie opracował całkowite dzieje Serbii. Oprócz studyów nad historyą i literaturą poświęcał się także językoznawstwu i nawet ogłosił drukiem kilka prac z zakresu filologii, a między niemi i całkowitą gramatykę serbską. Jest członkiem kilku instytucyj naukowych serbskich, bułgarskich, chorwackich i rosyjskich, a w tej liczbie członkiem korespondentem Akademii nauk w Zagrzebiu i cesarskiej Akademii nauk w Petersburgu.

Novalis. Pod tym pseudonimem znany jest w literaturze poeta niemiecki Fryderyk von Hardenberg (* d. 2 Maja г. 1772 w Wie-dersted. w hrabstwie Mansfeld—f d. 25 Marca r. 1801 w Weissenfelsie). Pzykładał się do nauki prawa w Lipsku i Wittenbergu, a następnie do górnictwa we Freibergu. W r. 1799 został urzędnikiem zarządu salin w Weissenfplsie; zaręczył się tam z Julią Char pan tier, córką jednego ze swych zwierzchników, ale na krótko przed ślubem wpadł w suchoty gwałtowne, które go niebawem zabiły. Talent jego poetycki bardzo wcześnie się objawił i zwrócił na niego uwagę głównych przywódców, panującej naówczas w literaturze niemieckiej, szkoły romantycznej. N., obokL. Tiecka (ob.), uznany został za głównego, pełnego genialności jej przedstawiciela. Jakoż istotnie obdarzony był znamienitym talentem twórczym, ujawniającym się najdobitniej w głębi uczucia i w polocie fantazyi. Ta zaś widnieje szczególnie w niedokończonym romansie „Heinrich von Ofterdingen“, który pod postacią legendowego poety

w. o.

Ig F.

w Novarze.

Red.

Niemiec średniowiecznych miał odtwarzać ideał genialnej natury poetyckiej w najwznioślejszych jej dążeniach w życiu. Mimo przenikającej go nadmiernie wybujałej fantastyki romantycznej, utwór ten odzwierciadla wiernie duszę szlachetną swego twórcy w jej tęsknotach górnych i porywach do ideału nadziemskiego. Podobny nastrój ujawnia się też w utworach lirycznych N-a i w pieśniach religijnych, pełnych serdecznej i szczerej pobożności, oraz w pięknych „Hymnach do nocy“ (Hymnen an die Nacht), opiewających w iście romantycznym duchu czary tajemnicze pomroku nocnego. Pisma N-a wydane zostały bezpośrednio po jego śmierci przez Pr. Sc li legia i Tiecka („Schriften“, Berlin 1802) w dwuch częściach, do których w czterdzieści z górą lat później (w Berlinie, 1846) dodał Tieck część trzecią. Inne wydanie, częściowe poezyi N-a wyszło w Berlinie

r. 1857 p. n. „Gedichte“.

Novara, prowincya królestwa Włoskiego, w Piemoncie, graniczy na północ ze Szwajcaryą, na wschód z prowincyami Como i Medyolanem, na południe z Pavią i Alessandrią, na zachód z Turynem. Zajmuje 6 613 km. kw. (120 mil. kw.), mieszkańców liczy 743115 (r. 1901), t. j. 112 na km. kw. Północna, większa część pro-wincyi jest górzysta; przecinają ją odnogi Alp Penińskich i Lepontyńskich; południowa należy do równiny rzeki Po. Do niej wpadają przecinające prowincyę rzeki Sesia z dopływem Cer-vo, Agogna i Ticino z dopływem Toce.—Naj-ważniejszemi płodami rolnictwa są: ryż (w r. 1894, 2 100 000 hl.), pszenica, kukurydza, rośliny strączkowe, wino (310 988 hl.), owoce i kasztany. Hodują tu też wiele bydła rogatego (187 907 sztuk) i jedwabników; mleczarstwo, wyrób masła i serów bardzo są rozwinięte. Z minerałów pożytecznych najwięcej jest rudy żelaznej i granitu. Przemysł wyrabia: sukno i inne tkaniny wełniane, płótno, tkaniny bawełniane, guziki, kapelusze, papier, skóry wypra-wne, maszyny, różne przedmioty żelazne i gliniane, zapałki i wódkę. Prowincya dzieli się na pięć powiatów: Biella, Dorno d’Ossola, Novara. Pallanza, Varallo i Yercelli. Stolicą jest Novara (ob.).

Novara, miasto we Włoszech, stolica pro-wincyi tejże nazwy (ob.), leży na wzgórzu pomiędzy Agogna i Terdoppio; 159 metrów nad poz. morza; stacya dróg żelaznych Medyolan-Turgu, Luino-Alessandria, N.-Varallo, N.-Dorno d’Ossola i N.-Seregno. Posiada kilkanaście kościołów, w tej liczbie katedrę (z wieku IV, przerobioną później w stylu romańskim), ze staro-chrześciańskim baptisterium i krużgankiem gotyckim; kościół San Gaudenzio, zbudowany w r. 1577 przez Pellegrina Tibaldi, z obrazem G. Perrarego w ołtarzu głównym i dzwonnicą na 80 metrów wysoką; kościół San Pietro del Rosario, w którym rzucono klątwę na stronników Fra Do 1 cina. Ratusz, teatr, dawna halla kupiecka (mercato), szpital z wieku IX, stary zamek, przerobiony na więzienie, kilka pałaców; pomniki Karola Emanuela III, Karola Alberta, który tu złożył koronę w r. 1849, Wiktora Emanuela, Ca-voura i Garibaldiego. Fortyfikacye miejskie zburzono w r. 1830 i na ich miejscu założono piękne aleje spacerowe. Mieszkańców w r. 1881 N. liczyła 19 577 (jako gmina 33 077). Przemysł reprezentują przędzalnie jedwabiu i bawełny, fabryki tkackie, farbiarnie i inne. Handel prowadzi N. zbożem, ryżem i winem. Ze szkół posiada liceum i gimnazyum, semina-ryum biskupie (z biblioteką o 30 000 tomów), instytut techniczny, szkołę techniczną i rzemieślniczą. Znajduje się tam też muzeum.—N. jest siedzibą prefekta i biskupa.—N., w starożytności zwana No varia (ob.), była kolonią rzymską; w r. 405 spustoszył ją Radagajs, w r. 452 A11 y 1 a. W wiekach średnich stała się jednem z ważniejszych miast Lombardyi. W r. 1110 spalił ją Henryk V; przy końcu wieku XII dostała się pod protektorat Medyolanu. Dnia 6 czerwca r. 1513 najemnicy szwajcarscy w służbie Sforzy zadali tu ciężką klęskę Francuzom. Wraz z Medyolanem dostała się N. Hiszpanii, a później Austryi (r. 1714). W r. 1738 wyłączona została z księstwra Medyolańskiego i odstąpiona Sardynii. Dnia 23 marca r. 1849 Austryacy pod Radetzkim (ob.) odnieśli tu zwycięstwo nad wojskiem sardyńskiem Karola Alberta, którym dowodził Wojciech Chrzanowski. — Na polu bitwy wystawiono pomnik w r. 1879.—Rodem z N-y byli m. in. retor A1 b u c i u s S i 1 u s i malarz Gaudenz io Ferrari, z którego obrazów wiele znajduje się

Igr- r.

Novaria, po gr. Nooapta, miasto w Gallii transpadańskiej, położone w ziemi Vertacoma-gorów, należących do plemienia Insubrów; w czasach późniejszych znajdowało się tam mu-nicypium rzymskie; okolica miasta słynęła z uprawy wina dobrego; dziś Novara (ob.).— Por. Tacitus „Hist.“ (I, 70) i PI ini u s „Hist.“ (XVII, 23, 35).—Por. Novara (miasto).

Novaro Mario filozof współczesny włoski. Pisał studya nad filozofią Malebranche a. Jedna z tych jego prac wyszła po niemiecku p. n. „Die Philosophie des Nikol. Malebranche“ (Berlin 1893), druga w tymże samym roku po włosku p. n. „La teoria della causalità in Maleb.“ („Reale Acc. dei Lincei, estratto dei Rendiconti“). Podnosi w tych pracach znaczenie dzisiejsze M a 1 e b r a n c h e a bardzo wysoko.

M. s.

Novary wyprawa nakowa, dokonana została w latach 1857—59 na fregacie austryackiej „Novara“ pod kierunkiem kommodora von W ii 1-lerstorff-Urbair. Fregata opuściła Try-est d. 30 sierpnia r. 1857, przez Gibraltar, Ma-derę, Rio de Janeiro podążyła do przylądka Dobrej Nadziei, zbadała dokładnie wyspy: św.

Red.

T D.

Pawła i Amsterdam, później podążyła przez Cejlon, Madras, Singapur, Jawę, Manilę, Hong-Kong, Szanhai, wyspy Salomona do Sydneyu, dokąd przybyła w listopadzie r. 1858; stamtąd przez wyspy Auckland i Tahiti, przez Valparaiso, przylądek Hoorn i wyspy Azorskie wróciła do Tryestu (d. 28 sierpnia r. 1859). Przebie-żona droga wyniosła 10 600 mil morskich. Opis podróży i zdobyczy naukowych wyprawy zawiera dzieło „Reise der österreichischen Fregatte Novara um die Erde“ (Wiedeń 1861 — 62; wyd. 2-e 1864—66; tanie 1863 — 66). Zbiory wyprawy pomieszczono w muzeum historyi naturalnej w Wiedniu.

Novati Franciszek (* w Cremonie d. 10 stycznia r. 1859), filolog spółczesny, włoski, ro-manista bardzo wybitny. Początkowo był od

r. 1883 docentem literatury nowo-łacińskiej w akademii medyolańskiej; w r. 1886 został profesorem nadzwyczajnym w Palermie; w r. 1889 przeszedł na takież stanowisko do Genui, nakoniec od r. 1892 jest profesorem zwyczajnym filologii romańskiej w Medyolanie.—N. pra cuje głównie nad dziejami literatury narodów romańskich w Wiekach średnich i w dobie Odrodzenia, a na polu tern położył już zasługi znakomite. — Oprócz wielu prac monograficznych, przeważnie bardzo cennych, drukowanych w wydawnictwach: „Hermes“, „Rivista di filologia classica“, „Giornale storico“, „Archivio storico italiano“, „Archivio strorico lombardo“, „Studj di filologia romanza“, „Romania“ i inn. ogłosił nadto: „Studj critici e letterarj“ (Turyn 1889) i korespondencyę Coluccia Salutatego (tamże 1891 —1896; 3 tomy), zawierającą moc nieprzebraną wiadomości dotyczących dziejów humanizmu. — Od r. 1883 wydaje razem z A. Grafem i Renierem pismo „Giornale storico della letteratura italiana“.

Novatio w prawie rzymskim zalicza się do przyczyn umożenia stosunków obowiązkowych i oznacza umowę, przeistaczającą zobowiązanie istniejące na inne. Przez nowacyę rozrywa się stosunek pierwotny, a w miejsce jego tworzy się nowy. Jest to właściwe przelanie, czyli przeistoczenie zobowiązania już istniejącego na inne, jest przemianą, stosunką obowiązkowego. Prawnik P a w e ł powiada: „novatio est prioris debiti in aliam obliyationem transfusio atąue translatio. Rzymianie odróżniali N necessaria od N. voluntaria. Pierwsza miała miejsce przed Justynianem samem prawem (ipso iure)

a) w chwili litis contestationis t. j. w chwili utwierdzenia sporu czyli ukończenia postępowania przygotowawczego i b) w chwili zapadnięcia wyroku skazującego (res iudicata w indicium legitimum). N. voluntaria wynika z aktu umowy. Prawodawstwo Justyniańskie znało tylko N-em voluntariam, t. j. przeistoczenie stosunku obowiązkowego na mocy aktu umowy. Rzymianie zawierali zwykle akt nowacyi przez stypulacyę, (ob.) co po dziś dzień miejsca niema

i mieć nie może, gdyż prawodawstwa nowsze nieznają stypulacyi. Do nowacyi jest konieczny animus novandi, to znaczy, aby było wolą stron zastąpić zobowiązanie istniejące no-wem zobowowiązaniem. Zobowiązanie nowe może się różnić od dawnego w różnych kierunkach: 1) pod względem treści, np. strony mogą przedmiot pierwotny zmienić, do pierwotnego zobowiązania dodać lub opuścić pewne zastrzeżenie; 2) pod względem przyczyny prawnej (causa obligandi);    3) odnośnie do

osób. Zmiana osób zajść może przez zmianę osoby wierzyciela, jeżeli w miejsce wierzyciela dawniejszego wchodzi inny wierzyciel, albo przez zmianę osoby dłużnika, kiedy przy zachowaniu tożsamości przedmiotu i wierzyciela, w miejsce pierwotnego dłużnika wstępuje nowy dłużnik, przyrzekający uiścić dług za pierwotnego. Zdarza się, że w miejsce wierzyciela i dłużnika wchodzą inne, nowe osoby. Jeżeli w miejsce dłużnika dawniejszego wstępuje inny z własnego popędu, nie wskutek odebranego zlecenia dłużnika pierwotnego, wtedy mówią nowsi prawnicy o expromissio. Wejście nowego wierzyciela, lub dłużnika, na podstawie polecenia, udzielonego przez wierzyciela, lub dłużnika dawniejszego, podchodzi pod pojęcie przekazu, delegatio. Dłużnik z dawniejszego stosunku obowiązkowego zowie się dele-gans, dłużnik ze stosunku obowiązkowego, nowo powstałego delegatus, wierzyciel zaś ze stosunku obowiązkowego, nowo powstałego delegat arius. —Por. „Dig“ 46.2; „Cod.“ 8.41 (42).

P. Gide „Etudes sur la novation et le transport des creances en droit romain“, (1879); Blume „Novation, Delegation u. SchuldUber-tragung“, (1895); Wind scheid „Pandekten“, (wyd. 8-me 1900, II § 353 — 355) i Dernburg „Pandekten“ (wyd. 6-e 1900 II § 59 — 60).—Por. N o w а с y a.

Novatus, ob. Nowat.

Novéant, wieś w Lotaryngii niemieckiej, nad Mozelą, stacya pograniczna drogi żel. z Me-tzu do Nancy i Paryża: 2 tartaki, znaczne winnice. Mieszkańców 1457 (r. 1895)

Novelda, miasto w Hiszpanii, stolica okręgu w prowincyi Alicante, nad rz. Vinalopo, przy drodze żel. z Madrytu do Alicante; mieszkańców liczy 9 654 (r. 1887), których zajęciem głów-nem jest ogrodnictwo, uprawa wina i koronkarstwo. Pod miastem kąpiele siarczane S aline-tas de Eld a, dość licznie odwiedzane.

Novellae, w prawie rzymskiem por. Justynian I. Encykl. W. tom XXXIII str. 249.—Novellae leges Teodozyusza II obejmują zbiór rozporządzeń zachodnich i wschodnich, wydanych po kodeksie Teodozyańskim, przesłanych panującym na zachodzie i przez nich przyjętych i ogłoszonych. Z tego zbioru znane nam są ustawy wschodnie Teodozyusza II, przesłane Walentynjanowi III w r. 447, dalej ustawy cesarza Mar cyan a z lat 450—455, rozporzą-

T. I).

Red.

Red.

dzenie Leona I (r. 468), które zostało zakomunikowane na zachodzie cesarzowi Anthemi-uszowi. Zbiór ten nie przechował się wprawdzie do czasów naszych, ale korzystano z niego przy układaniu t. z w. „Breviarium Maricia-num“, czyli „Lex Romana Visigothorum“. Wyciąg z tego „Breviarium“ uzupełniono później innemi novellami ze zbioru pierwotnego i z różnych rękopisów księgi prawa Alaryka.—Najnowsze i najlepsze wydanie nowel Teodozy-usza II opracował Hänel w r. 1844, oparte na wydaniacli dawniejszych i nowo odkrytych rękopisach.

Novellara, miasto we Włoszech, w prowin-cyi Reggio nell’ Emilia, okręgu Guastalla, przy drodze żel. z Guastalli do Sassulo; znajduje się tam dawny pałać G o n z a g ów. Mieszkańcy zajmują się hodowlą jedwabników i fabrykcyą serów; ludność wynosi 1521 dusz (r. 1881).

Novempopulania, prowincya rzymska na południe od Gallii; zajmowała kraj pomiędzy oceanem, Pirenejami i doliną Garonny, t. j. późniejszą Gaskonię i Béarn. „Dziewięć narodów“ (Novem populi), które dały nazwę prowincyi, miały to być plemiona iberyjskie, stanowiące osobną grupę etnograficzną obok ludności celtyckiej Gallii. Nazwa N. miała powstać za ces. Augusta, co jest bardzo wątpliwe, gdyż jeszcze Ptolemeusz w wieku II zna tylko pięć plemion iberyjskich w Akwitanii: Vas sari i (Vasates) z grodem Cossium (Bazas), Lac tor a-t e s (lub Datii) z Tastą lub Lactorą (Lectoure), A u s c i z Elimberris lub Augusta Auscorum (Auch); T a r b e 11 i z Aquae Tarbellicae (Dax), Convenae z Lugdunum (Saint-Bertrand-de-Comminges). Dopiero za Dyoklecyana pojawiają się cztery nowe narody: Boiates, Elu-sates z grodem Elusą, Bigerri i Cons o rail i. Później ilość „narodów“ urosła do dwunastu. — Por. Chaudruc de Crazannes „Recherches sur laNovempopulanie“ (Paryż 1811); A. du Mège „Archeologie pyrénéenne“ (Tuluza 1868 — 62).

Novensides albo Novensiles dii, grono bóstw czczonych w Rzymie dawnym, pochodzących niewątpliwie od Sabińczyków, od których cześć ich przeszła do Rzymian w czasach bardzo wczesnych, tak że się nawet świadomość pochodzenia ich zatarła do pewnego stopnia.— Już w starożytności bowiem nie umiano sobie wytłómaczyć dokładnie ich pochodzenia i -znaczenia i wypowiadano o nich zdania sprzeczne i często niejasne.—Niektórzy pisarze dawni, wywodzący nazwę bóstw tych od novem (=dziewięć), utrzymują, że były to bogi sabińskie, których lud ten miał dziewięciu (Varro); inni, przyjmujący również wywód od novem, mają N. za 9 bóstw etruskich, którym jakoby Jupiter miał gromy swe powierzać; jeszcze inni widzą w nich 9 bóstw opiekuńczych, do pewnego stopnia podobnych do larów (ob.), albo nawet mają je za tyleż bóstw żeńskich, odpowiadających

Camenom rzymskim lub Muzom greckim; nako-niec istnieje nadto mniemanie, może, najprawdopodobniejsze, że N. są to bogowie nowsi (od novi dii) przyjęci od Sabińczyków i stojący na równi z rzymskiemi dii Indigetes, z któremi razem wzywano też zwykle ich pomocy (C i n -cius u. Arnobiu sz a).—Jedna rzecz wszakże jest pewna niewątpliwie, mianowicie, że N. były bóstwami ludności rdzennej, staroitalskiej, nie przybyszami skądinąd. — Por. L. Preller „Römische Mythologie“ (wyd. 2-e, str. 90).

Noverre Jan Jerzy, (*w Paryżu d. 29 marca r. 1727—f w Saint-Germain-en-Laye d. 19 listopada r. 1810), tancerz i mimik znakomity, twórca baletu nowoczesnego; był uczniem Dup ré go i gdy w r. 1743 po raz pierwszy wystąpił w Fontainebleau, w lot zdobył sobie sławę tancerza wybornego. W r. 1748 objął w Berlinie dyrekcyę baletu opery królewskiej i zjednał sobie względy Fryderyka II, pomimo to pozostawał tam lat kilka tylko i, powróciwszy do Paryża, został kierownikiem baletu Opery komicznej. W r. 1755 wyjechał do Londynu, gdzie również święcił tryumfy, występując w towarzystwie dramatycznem Garrick a' (ob.). Później przebywał na dworze wirtember-skim w Stuttgarcie, gdzie mu powierzono urządzanie zabaw i widowisk scenicznych, następnie był jeszcze czynnym w Wiedniu (r. 1770), Medyolanie, Neapolu i Lizbonie, zachwycając wszędzie publiczność tańcem i pomysłowością w układaniu i wystawianiu baletów. Od r. 1776 do 1780 był baletmistrzem wielkiej opery paryskiej (Académie Royale de musique); ustąpiwszy ze stanowiska tego, do końca dni swych żył już zdała od sceny. Podczas rewolucyi, która pozbawiła go większej części majątku dość znacznego, mieszkał w Londynie. Po powrocie do ojczyzny osiadł w Saint-Germain-en-Laye. Drukiem ogłosił, oprócz mnóstwa libret baletowych, „Lettres sur la danse et sur les ballets“ (Lyon 1760; przekład niem. Brema 1769), w wydaniu 2-iem, powiększonem znacznie p. n. „Lettres sur les arts imitateurs eu général et siliła danse en particulier“ (Paryż 1807; 2 tomy); wydanie zbiorowe libret jego i pism drobniejszych wyszło w Petersburgu (r. 1803) w 4-ch tomach. — Pod wpływem N-go balet (ob.) przekształcił i zmienił się nieomal zupełnie, tracąc swój wygląd dawniejszy; N. usunął przede-wszystkiem z niego maski, do czasów jego będące w użyciu powszechnem, oraz arlekinady błazeńskie, ulepszył kostium, czyniąc go lekkim i powiewnym, wykształcił też pantominę do niebywałej przedtem doskonałości, a wogóle dążył do tego, aby nadać baletowi tyle naturalności i prawdy, o ile to uczynić można wogóle. Uczniów pozostawił kilku, z tych błyszczał zwłasza Vestris (ob.).—Por. Balet.

Novesilim albo Novaesium, gród Ubij-czyków w Gallii belgijskiej, położony przy drodze wiodącej z miasta Colo nia Agrippina

Red.

N.

Red.

Red.

Red.

(dzisiejsza Kolonia nad Renem) do Veter y (prawdopodobnie dzisiejsze Birten pod Xanten), w r. 359 po Chr. cesarz Julian mury grodu naprawił, dziś miejscowość ta nazywa się Neuss (reg. Düsseldorfska). — Gród dawny wspomina kilkakrotnie T a c y t („Histor.“ IV, rozd. 26, 35, 57, 62 i ks. V, rozd. 22).

Novi, miasto w Bośnii, w powiecie Bihac-kim, przy uściu Sanny do Unny i przy drodze żelaznej z Sunii do Banialuki. Mieszkańców liczy 2 147 (r. 1885), po większej części mahometan. Pod N. zachodziły nieraz walki pomiędzy Austryakami a Turkami w latach 1629, 1717 i 1789.

Novi, miasto portowe w Chorwacyi, w komitacie Modrus-Fiume, nad morzem Adryaty-ckiem, naprzeciwko wyspy Veglia. Mieszkańców 3 267 (r. 1890) Chorwatów, katolików.

Novicampiamis Albertus, ob. Now opolski Woj cie ch.

Novic J о к s i m (O t o c z a n i n), poeta serbski (* r. 1807 — -J* r. 1868); gimnazyum ukończył w Karłowcu, poczem oddawał się nauce filozofii w Jenie i Halli, a prawa w Wiedniu. Wróciwszy do Serbii, poświęcił się całkowicie sprawom odrodzenia narodowego i żywo uczestniczył w ruchu umysłowym ówczesnych literatów serbskich. Przejąwszy się poezyą ludową, pisywał utwory swe pod bezpośrednim jej wpływem, naśladując często ton jej i prostotę wyrażeń. Oprócz dość pokaźnego zbioru wierszy lirycznych, drobnych, napisał jeden poemat większy „Lazarica“ (1847), utrzymany najzupełniej w tonie epiki ludowej, serbskiej. Pod koniec życia N. pisywał powiastki prozą, również na wzór klechd ludu serbskiego.

Novigentum, ob. Nogent-sur-Marne. Novigentum ad Isaram, ob. Nogent-les-V ierges.

Novii, ród staroitalski; z członków jego do wybitniejszych należą: 1. Novius Calavius, który w r. 314 przed Chr. należał do sprzysię-żenia, zawiązanego w celu oderwania Kapui od Rzymu; zginął śmiercią dobrowolną, gdy się zamysł ten wydał (Livius ks. IX, rozd. 26). — 2. N., nieraz też mylnie miewany za Naeviu-sa (ob.), żyjący blisko r. 90 przed Chr., autor wielu fars (Ątellanae fabulae) bardzo rozpasa-nych, z których znamy z napisów przeszło 40, urywki z nich ocalałe, dosyć liczne, wydał Ribbeck w „Comoed. Rom. fragm.“ (str. 254 i nast.) — 3. Dwaj bracia lichwiarze w Rzymie, wspomniani przez Horacyusza („Satirarum“ lib. I, Sat. VI, w. 121). — 4. N. Pr is eus, przyjaciel Seneki starszego (ob.), \y r. 65 po Chr. skazany przez Nerona na wygnanie (Tacitus „Annales, XV, 71).

Novi-Liglire, miasto we Włoszech, w pro-wincyi Alessandria, na stokach północnych Apeninów Liguryjskich zbudowane, przy drogach żel. z Genui do Alessandryi i z N. do Tortony i Pawii. Posiada liceum, gimnazyum, szkołę te-

clmiczną i bibliotekę; znajdują się tu też przędzalnie jedwabiu i bawełny. Mieszkańców liczy 9 917 (r. 1881), jako gmina 13 783. Pod N. odbyło się kilka bitew; m. in. d. 15 sierpnia r. 1799 zwycięstwo Rosyan i Austryaków pod Su-wo r o w e m nad Francuzami pod Joubertem, który tam poległ, i d. 6 listopada r. 1799 zwycięstwo Francuzów pod Saint - Cyrem nad Anstryakami pod K r a y e m.

Noviodunum, po gr. Noooïoôoovov, nazwa kilku miast w Gallii, pochodząca od wyrazu celtyckiego dun — wzgórek: 1. miasto ludu Bi-turiges Cubi w Akwitanii, na wschód od stolicy ich Avaricum, wspomniane przez J. C e-zara („De bello Gallico“ ks. VII, rozd. 12).—

2. miasto ludu Aedui nad rzeką Liger (Loire), dziś Ne vers (ob.), wspomniane również przez C ezar a (tamże, rozd. 55). —3. miasto ludu Sues s i o n e s w Gallia Belgica (także wymienione przez Cezara, tamże ks. II, rozd. 12), później za panowania Rzymian przezwane Augusta Suessionum, dzisiaj Soi ssons nad rzeką Aisne (ob.).—4. N. Helvetiorum, dzisiejsze Ny on (ob.)

Noviomagus. po gr. Notxôfiayoç, nazwa nadawana miastom gallijskim, leżącym na równinie (od celtyckiego magli = równina, płaszczyzna). 1. miasto ludu В i t u r i g e s V i v i s c i w Akwitanii, dzisiejsze Castel na u-de- Médoc. — 2. miasto ludu Leu ci w Gallia Belgica, pomiędzy rzekami Matroną i Mozellą, dziś Neuf-c hate au nad Mozą. — 3. stolica ludu Ne mętów, na drodze z Argentoratum (Strasburg) do Moguntiacum (Moguncya), dzisiejsza Spira (Spei-er.) [ob.].— 4. N. В at a v о г u m dziś Ni m w e g a (ob.). — 5. N. L e X о v i o r u m, dzisiejsze Lisieux w Normandyi (dep. Colvados).—6. N. T r e -yirorum, dziś Neumagen.

Novipasar, miasto i obwód (szandżak) w Boś-nii, ob. Nowy Bazar.

Novoforensis, pseudonim Korwina Wa-wrzy ń c a.

Novosolensis, ob. Nowo solski.

Novotny Franciszek, historyk czeski (* w r. 1768—f r. 1826), po ukończeniu gimnazyum i wydziału filozoficznego uniwersytetu w Pradze, wstąpił do stanu duchownego i, otrzymawszy święcenia kapłańskie, został najpierw wikarym w Chotusicach, później w Mł. Bolesławiu, a następnie od r. 1798 proboszczem w Lusztenicach, gdzie mieszkał do śmierci, pracując nieustannie nad historyą czeską. Do ważniejszych prac jego historycznych należą: „Biblioteka ceskÿch bibli od XIII vëku aż do le-ta 1810“ (Praga,v 1810), „Kronyka Mladoboles-lavskâ od pfiśti Cechu do zemë ceské aż do nynejśich casii“ (Praga, 1822) i t. d. N. napisał także jedną pracę filologiczną p. n. „Pravidla reci ceské“ (Praga, 1818) i sporo drobnych wierszyków i opowiadań, wszakże bez większej wartości poetycznej.    N-

M. s.

Red.

Novotny Franciszek Świętopełk, pisarz czeski (* w r. 1795 — f r. 1866), w młodym wieku wstąpił do stanu duchownego i otrzymawszy w r. 1824 święcenia kapłańskie, był przez długi czas wikaryuszem na prowincyi w rożnych miejscowościach Czech, a później zamieszkał stale w Pradze przy kościele ś-go Wita. N. znany jest jako powieściopisarz i historyk. Z powiastek jego vzasługują na uwagę: „Obet“ (Praga, 1824) i „Ceskń laska“ (Praga, 1841); historyczne zaś studya jego, jak np. „Dëjepis cirkve ceské“, i zbiór wierszy religijnych pozostają dotychczas w rękopisie.

Novotny Wacław, pedagog czeski (* w r. 1828 — f r. 1895), ukończywszy seminaryum nauczycielskie w Taborze, był najpierw przez dłuższy czas nauczycielem w różnych szkołach wiejskich w Czechach, a później w r. 1873 został dyrektorem szkoły miejskiej w Budziejowi-cach. Oprócz licznych artykułów drobnych, umieszczanych w różnych czasopismach pedagogicznych, czeskich, N. w osobnem wydaniu vogłosił drukiem następujące prace ważniejsze: „Citanka prvni pro obecni śkoly“ (Budziejowice, 1875), „Nävod к citance prvni“ (tamże, 1875); „Cesto-väni o prazdninäch“ (Praga, 1876), „Vanocni stromek“ (Choinka, Praga, 1876) i t. d.; prócz tego wydał zbiorek pieśni dla młodzieży (Brno, 1867) i przetłómaczył kilka powiastek dla dzieci z niemieckiego.    K

Novotny Wacław, historyk czeski (* w r. 1869), gimnazyum ukończył w Budziejowicach, (gdzie ojciec jego, także Wacław, pedagog, był dyrektorem szkoły miejskiej), uniwersytet zaś w Pradze, gdzie otrzymał godność doktora filozofii. Poświęciwszy się całkowicie badaniom historyi ojczystej, pracował w różnych bibliotekach i archiwach w kraju i za granicą, przeważnie w Rzymie, poczerń został docentem historyi w uniwersytecie praskim. Wszystkie dotychczasowe prace historyczne N-go tyczą się przeważnie czasów husyckich, a do celniejszych należą: „Husuv glejt“ (1896), „Nové publikace o dobë husitské“ (1899), „Inquisitio domorum hospitalis S. Iohannis Hieros. Pragensem per archidioscesim facta anno 1373“ (Archiwum akad. czeskiej 1900).    N-

Novum organum. Tak nazwał swoje dzieło Franciszek Bacon (ob.) w przeciwieństwie do „Organonu“ Arystotelesa.—Bacon nie uznawał metod Arystotelesa, mniemał, iż przeżyły się i że należy już odrzucić je całkowicie. Pragnąc zaś Arystotelesa zastąpić, dał dziełu, w którem rozważa zasady swojej metody indukcyjnej, nazwę: Novum organum. Bacon celu swojego nie osiągnął. „Organon“ Arystotelesa pozostał czem był, t. j. dziełem podstawnein dla całej logiki europejskiej, teorya zaś metody indukcyjnej Bacona okazała się pod wieloma względami niedostateczną i bałamutną. —Napis dokładny dzieła Baco na opiewa jak następuje: „Novum organum scient i arum sive judicia ver a de interpretatione naturae“. Składa się, zaś ze wstępu p. n. „Inst aur atio magna“ i z dwucli ksiąg, z tych pierwsza obejmuje aforyzmów 136, a druga 51.

Novus homo, albo homo no vus (dosłownie „człowiek nowy“), tak nazywał się w Rzymie ' dawnym obywatel, który pierwszy, osiągnąwszy urząd wysoki, zasiadł na krześle kurulnym (ob.) i wniósł przez to do rodu swego nobilitas (ob.), chociaż sam jeszcze do niej nie należał, jako nie posiadający osobiście ius imaginum (ob. Imagines), które dopiero potomstwo jego otrzymywało, dla tego też taki N. h. w rodzie swym nazywany bywał princeps nobilitatis, t. j. przodownik szlachectwa.

Nów, odmiana księżyca, ob. Księżyc. Nowa Aleksandrya, ob. Puławy.

Nowa Anglia (Ne w England). Nazwa ta obejmuje sześć stanów północno- wschodnich unii Amerykańskiej: Maine, New Hampshire, Vermont, Massachusetts, Rhode-Island i Connecticut, zajmujących ogółem 172 145 km. kw. (3 126 mil kw.) i liczących 5 592 017 mieszk. (r. 1900), po większej części potomków pury-tanów angielskich i Szkotów. Ludność N. A-i dziś jeszcze wyróżnia się nabożnością, ale i przedsiębiorczością. Tylko mieszkańcom N. A-i należy się właściwie przezwisko Yankee (ob.). Terytoryum N-ej A-i nadał w roku 1606 Jako b I kompanii Plymouthskiej. — Porównaj Talvi „Geschichte der Kolonisation von Neu-England“ (Lipsk 1847); Palfrey „History of New England“ (Boston 1859 — 90, 5 tomów); Weeden „Economic and social history of New England. 1620 — 1789“ (Boston 1890, 2 tomy); Laboulaye „Historya Stanów Zjednoczonych“ (Warszawa, 1876,    4 tomy, prze

kład z franc.).

Nowa Brytania (po niem. Nowa Pomerania, Neu-Pommern, w języku krajowców Bi rar a), największa wyspa archipelagu N o-wobrytańskiego (ob.), leży pomiędzy 4°8’ a 6°30’ szer. połudn. i 148°20’ a 152°25’ dług. wsch. od Greenwich. Kształtu jest łukowatego, długa na 440 km., szeroka do 150 km.; rozległość jej wynosi 24 900 km. kw. (452 mile kw.). Wyspa jest jeszcze dotąd bardzo mało znana; nawet brzegi całe nie zostały dotąd zbadane. Wogóle brzegi N. B-i są dosyć wyżłobione i tworzą wiele zatok; jej część północna, półwysep Gazeli, połączona jest tylko wąskim pasmem lądu z resztą wyspy. N. B. jest przeważnie górzysta; w najlepiej znanej części północno-wschodniej znajduje się cały szereg wulkanów, bądź to czynnych, bądź wygasłych; na cyplu zachodnim wyspy wznoszą się obok siebie dwa wulkany, Below (670 m.) i Hu liste in (2000

m.). N. Brytania obfituje w równiny żyzne, na dające się do zakładania plantacyj; część północną przecinają liczne rzeki, po części spławne. Świat roślinny bardzo jest bogaty, gęste lasy pokrywają góry aż do szczytu. Wyspa od r.

Red.

Red

byte w r. 1813, 1814, 1815.“

Nowacki Michał (wiek XIX) lekarz zakładu wód mineralnych w Ciechocinku, następnie ordynator szpitala we Włocławku; ma tę zasługę, że pierwszy napisał 2 rozprawki o wodzie ciechocińskiej i podał dzieje treściwe miejscowości tej; prace te noszą napisy: „Wody w Ciechocinku“ (w „Pamiętniku Tow. lek. warsz.“ r. 1840, t. III, str. 70 i nast.) i „Kilka słów o użyteczności wód słonych w medycynie i o zakładzie tego rodzaju w Ciechocinku“ (w „Przyjacielu ludu“ r. 1841, t. I. str. 87 i nast.) —Por. S. Koś mińskie go „Słown. lek. pols. (str.

Dr . j. r.

Red

Red.

Nowackij Jan (* w r. 1826) lekarz rosyjski; do nauk zawodowych przykładał się w uniwersytecie moskiewskim od r. 1851 do 1855; dyplom doktorski osiągnął w r. 1859 w Charkowie: w r. 1868 został profesorem chirurgii w Moskwie; w r. 1876 mianowano go tamże inspektorem głównym szpitali cywilnych. Prace treści chirurgicznej i ginekologicznej ogłaszał w „Wojenno-mied. żurn.“ i w „Mied. Wjestni-ku“.—Por. „Biogr Lex. der hervorrag. Aerzte“

Dr. Л ]>.

1885 jest pod protektoratem niemieckim, zarządza nią kompania Nowo-Gwinejska (ob.); siedzibą władzy jest H e r b e r t s h ö h e na półwyspie Ga-zelim. Europejczyków jest tu około 100, misyo-narzy, kupców i plantatorów. Ludność i dzieje ob. N o wo-B ryta ński archipelag.

Nowack Wilhelm (* w Berlinie d. 3 marca r. 1850) teolog protestancki, wykształcony w uniwersytecie berlińskim; w r. 1875 został docentem prywatnym teologii starotestamento-wej w Berlinie, w rokn następnym mianowano go tamże rektorem kościoła św. Gertrudy; w r. 1877 proboszczem w domu sierot w Rummelsburgu. W r. 1880 powołano go na profesora nadzwyczajnego do Berlina. Od roku 1881 jest profesorem zwyczajnym teologii w Strassburgu, a od r. 1887 także kaznodzieją uniwersyteckim. N., uprawiający kierunek liistoryczno-krytyczny, należy do wybitniejszych teologów protestanckich w Niemczech; z prac jego licznych na wyróżnienie zasługują: „Die Bedeutung des Hieronymus für die alttestamentliche Textkritik“ (Gietynga 1875); „Die assyrisch-babylonischen Keilinschriften und das alte Testament“ (Berlin

1878); „Der Prophet Hosea erklärt“ (tamże 1882); „Die Psalmen übersetzt und ausgelegt“ (Gota, 1888, 2 tomy); „Die socialen Probleme in Israel und deren Bedeutung für die religiösen Probleme dieses Volkes“ (Strasburg 1892); „Hebräische Archäologie (Freiburg i Lipsk 1894.

Nowacki (N o v а с i u s) Jan (połowa 2-ga wieku XVI), znawca biegły języka greckiego, mieszkający w Krakowie, przełożył z języka greckiego na łaciński niektóre ustępy z dzieł św. Grzegorza Nazyanzeńskiego (ob.) i wydał je p. n. „Sententiae et regulae vitae ex Gregorii Nazianzenii scriptis collectae; interprète Joanne Novacio“ (Kraków 1578, w 4-e).

Nowacki Stanisław (połowa I-a wieku XIX), służył w wojsku ks. Warszawskiego; jako podoficer dostał się w r. 1812 do niewoli rosyjskiej i był wysłany na Kaukaz, gdzie lat trzy przebywał, po powrocie stamtąd opisał przygody swe, które wyszły w druku w Poznaniu w r. 1833 p. n. „Podróże po Georgii od-

Red.

356).

Nowacki Józef (wiek XIX), obywatel ziemski w W. Ks. Poznańskiem, ogłosił drukiem „Zbiór najważniejszych dokumentów dotyczących się W. Ks. Poznańskiego“ (Wolsztyn 1849).

Nowacki Antoni, spółczesny profesor gospodarstwa wiejskiego w szkole politechnicznej w Zurychu. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Instytucie rolniczym, złączonym z uniwersytetem w Halli, tam też w r. 1870 pierwszą pracę swą p. n. „Untersuchungen über das Reifen des Getreides nebst Bemerkungen über den zweckmässigsten Zeitpunkt der Erndte“ (w wyciągu po ros. w „Sielskoje chozjajstwo i ljeso-wodstwo“, r. 1870, str. 104). Nadto napisał: „Anleitung zum Getreidebau auf wissenschaftlicher und praktischer Grundlag“ (w przekł. ros. p. n. „Rukowodstwo к wozdjeływaniju waż-niejszich chlebnych złakow“, St. - Petersburg 1889), oraz podręcznik „Praktische Bodenkunde. Anleitung zur Untersuchung, Klassifikation und Kartierung des Bodens“ (1892; wydanie 2-e).

(t. IV, str. 387).

Nowacya, instytucya prawa cywilnego, zapożyczona od rzymskiej Novatio (ob.), po polsku odnowienie, stanowi jeden ze sposobów umorzenia zobowiązania. Jest to zastąpienie poprzedniego stosunku obligacyjnego nowym, który pociąga za sobą ustanie dawnego. Nowsza teorya prawa uważa N-ę za zupełnie zbyteczną instytucyę, uznaje bowiem, że wobec dzisiejszych stosunków prosta cesya zobowiązania prowadzi do tych samych następstw praktycznych, które poprzednio osiągała nowacya. Jednakże z teoretycznego punktu widzenia, tego rodzaju cesya utrwala istnienie dawnego zobowiązania, podczas gdy N-a przewiduje zamianę dawnego długu na nowy, który w zasadzie jest od poprzedniego niezależny. Lecz słusznie nowsi pisarze podnoszą, iż wszystko to jest tylko następstwem umowy między stronami, że tedy skoro rzecz cała może stanowić przedmiot obopólnego porozumienia się, to zgoła zbyteczne jest wprowadzanie do kodeksu osobnej instytucyi N-i. — (Por. Sal eil le s „Essai d’une théorie générale de l’obligation“, (Paryż 1890 nr. 47) i Hue „Commentaire Théorique et pratique“, (Paryż 1895; t. VIII, str. 139). Idąc w ślad za terni poglądami teoretycznemi, nowy kodeks niemiecki nie obejmuje wcale przepisów o N-i. Jedyny § 364, zamieszczony w rozdziale o wykonaniu zobowiązań, stanowi, że zobowiązanie ustaje, gdy wierzyciel przyj -

H. K.

(Bonn 1881).

Nowacyanie ob. Nowacyan.

muje nowe zamiast poprzedniego. Niektóre i-n ne kodeksy europejskie, aczkolwiek wprowadzają pojęcie N-i, to jednak udzielają jej niewiele miejsca. Tu należą austryacki (art. 1375 — 1378), zuricliski (art. 1060 —1063) i szwajcarskie prawo ogólne o zobowiązaniach (art. 142 i 143).—Projekt nowego kodeksu rosyjskiego, na podobieństwo niemieckiego, wprowadza tylko jeden art. 164, który przewiduje ustanowienie nowego zobowiązania zamiast dawnego.—Kodeks N apoleona oparł przepisy o odnowieniu w całości prawie na pierwowzorze rzymskim i poświęcił temu stosunkowi prawnemu 11 artykułów (1271 — 1281).—N-ę uskutecznia się trojakim sposobem: 1) gdy dłużnik zaciąga nowe zobowiązanie zamiast dawnego, które się umarza; 2) gdy nowy dłużnik podstawiony zostaje na miejsce dawnego, tego zaś wierzyciel zwalnia; 3) gdy, z powodu zaciągnięcia nowego zobowiązania, nowy wierzyciel podstawiony zostaje na miejsce dawnego, względem którego dłużnik uwolniony zostaje od długu. Odnowienia domniemywać się nie wolno; umowa musi je wyraźnie przewidywać. Przekaz, przez który dłużnik daje wierzycielowi innego dłużnika, nie stanowi odnowienia, jeśli wierzyciel nie oświadczył wyraźnie, iż chce uwolnić dłużnika, czyniącego przekaz. Przywileje i hypoteki przywiązane do dawnej wierzytelności nie przechodzą na nową, chybaby wierzyciel wyraźnie je sobie zastrzegł. Odnowienie, nastąpione pomiędzy wierzycielem a jednym z dłużników solidarnych, uwalnia współ-dłużników od zobowiązania. Podobnież odnowienie uskutecznione względem dłużnika głównego uwalnia poręczycieli.

Nowacyan, (Novatianus) założyciel sekty Nowacyanów w Rzymie, około połowy trzeciego wieku. Kronikarze greccy i późniejsi łacińscy zowią go Nowatusem albo Nowatem; być może, że obu nazwisk używał. W każdym razie nie należy go brać za jedno z Nowatem (ob.), kapłanem kartagińskim, który wraz z Pelicyssymem i innymi malkontentami był przyczyną zawich-rzeń i rozdwojenia pomiędzy katolikami afrykańskimi przeciwko św. Cypryanowi, biskupowi Kartaginy, a później (prawdopodobnie w początkach r. 250) uciekł do Rzymu i tam posiał niezgodę, połączywszy się z N-em. Ten zaś skądby pochodził niewiadomo. W młodości miał być podobno zwolennikiem zasad stoickich, jaką zaś drogą doszedł do poznania nauki chrze-ściańskiej, również nic pewnego powiedzieć nie można. Już był kapłanem w Rzymie, gdy tak w stolicy imperyum, jak i w Kartaginie, roztrząsano pytanie, jak należy postępować z tymi, którzy w czasie prześladowania De cyusza zaparli się wiary. N. zdaje się już wtedy należał do tych, co surowiej na rzeczy patrząc, nie byli pochopni do przyjmowania upadłych na łono Kościoła. Gdy w czerwcu r. 251 obrano biskupem rzymskim świątobliwego kapłana Korneliusza, zwolennika zapatrywań łagodniejszych na wyżej pomienioną sprawę, nie bardzo to było po myśli N-owi. Podmówiony przez niedawno do Rzymu przybyłego z Kartaginy Nowata i niektórych malkontentów, wystąpił przeciwko Korneliuszowi jako anty-biskup. Jego przyjaciele ściągnęli do Rzymu trzech biskupów z miasteczek okolicznych i tak zdołali ich obałamucić, że ci zgodzili się na udzielenie N-owi sakry biskupiej. Jednocześnie rozpuszczano wieści obelżywe o Korneliuszu. Stronnictwu odszczepieńczemu chodziło o uznanie antypapieża w Kartaginie; posłowie N-a wszelkiemi sposobami starali się wytworzyć przychylne sobie stronnictwo pomiędzy wiernymi w Afryce, lecz św. Cypry an, należycie powiadomiony o tein, co zaszło w Rzymie, swą czynnością udaremniał wszelkie ich zabiegi, a wpływem swoim nawet w samym Rzymie zdecydował powrót wielu zbłąkanych do jedności z biskupem prawowitym. Za przykładem Cypryana poszedł cały prawie świat clirze-ściański.—Potępiony na synodach w Kartaginie i w Rzymie, N. nie dał za wygraną, lecz przez swych zaufanych, jako też za pomocą listów, usiłował zjednywać sobie stronników w różnych prowincyach państwa rzymskiego; ci też zdołali potworzyć drobne gmiuy w Konstantynopolu, w Azyi Mniejszej, w Egipcie, Gallii, Hiszpanii i t. d. Nazywali siebie cathari, t. j. czyści. Swem twierdzeniem, że nie należy przyjmować do społeczności kościelnej nikogo, kto raz zaparł się Chrystusa, odmawiali Kościołowi prawa odpuszczania grzechów ciężkich i dopuszczania grzeszników pokutujących do Sakramentów świętych (Socrates „Hist, eccl.“ I, 10). Nadto wszystkich, którzy przechodzili na ich stronę, chrzcili powtórnie. Nowacyanie frygijscy zakazywali powtórnego wstępowania w związki małżeńskie, przejąwszy tę doktrynę prawdopodobnie od Montanistów (ob.), odznaczali się, jak i oni, wielką surowością, skąd niekiedy brano jednych za drugich, nazywając zwolenników N-a także Montenses. Według historyka Sokratesa („Hist, eccl.“ IV, 28), założyciel sekty miał ponieść śmierć podczas prześladowania cesarza Waleryana, lecz twierdzenie to nie posiada żadnych za sobą dowodów. Na pierwszym soborze powszechnym w Nicei r. 325 usiłowano pojednać Nowacyanów z Kościołem katolickim, nie na wiele się to jednak przydało. Cesarz Konstantyn W. zakazał im wszelkich zebrań religijnych; popierał ich potem łaskawie Juljan Apostata, ograniczali niektórzy z jego następców. Ostatecznie sekta, jak się zdaje, w wieku szóstym wygasła. Por. „Enc. Kość.“ i Langen „Geschichte der römischen Kirche bis zum Pontifikate Leos I“

Ks. Wł. Kr.

555).

Red.

Nowaczyński Tadeusz (* na Mazowszu w r. 1717—f w Raszynie w r. 1794), Pijar, pedagog zasłużony. Wstąpiwszy młodo do zgromadzenia pijarskiego, po ukończeniu nauk pełnił obowiązki nauczycielskie w kilku kolegiach, przez zgromadzenie utrzymywanych i wyrobił sobie sławę zasłużoną pedagoga dzielnego, z zamiłowaniem i znajomością rzeczy oddającego się powołaniu swemu. — Książę Stanisław Czartoryski, łowczy W. Ks. Litewskiego, poznawszy N-go, powołał go na wychowawcę i nauczyciela synów swoich, który też nie zawiódł pokładanego w nim zaufania, lecz owszem wywiązał się wybornie z przyjętego na siebie obowiązku. Po opuszczeniu dworu książęcego, N. zajął w Warszawie miejsce prefekta szkół oraz regensa konwiktu szlacheckiego i lat kilka stanowiska te zajmował, ku zadowoleniu ogólnemu. Zostawszy radcą i konsultorem prowincyi polskiej, wysłany był w r. 1772 do Rzymu na kapitułę generalną zgromadzenia swego, po powrocie zaś stamtąd obrano go na rektora domu warszawskiego. Zajmując stanowisko to, położył zasługi niemałe około dobra zgromadzenia i szkół przez nie utrzymywanych. Pod koniec życia został proboszczem w Raszynie.—Do pióra był dość skory, ale wydrukował niewiele, mianowicie tylko: „Medytacye o męce Chrystusa Pana i czterech rzeczach ostatecznych“ (Warszawa 1754, po polsku i po łacinie) i „O pro-zodyi i harmonii języka polskiego“ (Warszawa 1781); jest to dziełko dosyć ciekawe z tego powodu, że autor stara się w niem zachęcić (zdaje się pierwszy u nas) do układania wierszy polskich, miarowych, na podobieństwo łacińskich i greckich, zwłaszcza zaś zaleca użycie heksametrów, ale czyni to z takim nadmiarem dowolności, gwałt zadającej wymowie naszej, a przytem wykazuje tak małe zrozumienie zasad układania wierszy podług miar, że raczej odstraszyć od nich, niż do stosowania ich mógłby zachęcić. Usiłowania te N-go osądził słusznie J. F. Królikowski w „Prozodyi Polskiej, czyli o śpiewności i miarach języka polskiego“ (Poznań 1821; str. 131 i nast.), wykazując icli niedorzeczność. Część druga dzieła wymienionego, zajmująca się harmonią języka w prozie, pozostała w rękopisie, tak samo jak przekłady z francuskiego mnóstwa dramatów i tragedyj, które grywane były przez uczniów konwiktu warszawskiego. — Por. życiorys napisany przez F. M. Sobieszczańskiegow „Enc. Powsz.“ S. Orgelbranda (t. XIX, str.

Red.

Nowa Fnndlandya, nazwa błędna, dawana u nas niekiedy wyspie N ew Foundland (ob.), której miano angielskie znaczy „ziemia nowo odkryta“.

Nowa Granada, rzplita federac. w Ameryce połudn., ob. Kolumbia.

Newa Gwinea, największa wyspa na ziemi (jeżeli uważać Australię za ląd stały). Leży pomiędzy 0°19' (przylądek Dobrej Nadziei) a 10°48' szer połudn. (przylądek Południowy) i 150°45' (przylądek Salu) a 150°48' (przylądek Wschodni) szer. wsch. od Greenwich. Od północy i wschodu oblewają N. G-ę wody oceanu Spokojnego; na południu morze Koralowe, cieśnina Torresa i morze A r a f u r a oddzielaj ą N. G-ę od Australii, na zachód cieśnina D ż i 1 o 1 o od wysp Moluckich. Długość N. G, wynosi 2 400 km, szerokość do 660 km., rozległość 774 360 km. kw. (14 203 mile kw.), razem zaś z przyległą wyspą Fryderyka Henryka i innemi pomniejszemi, które stanowią z nią jedną całość geograficzną i polityczna: 807 956 km. kw. (14 673 mile kw.)—N. G. składa się z lądu głównego i dwóch półwyspów: północno-zachodniego, utworzonego przez głęboką zatokę G e e 1 -vink i podzielonego przez zatokę Mac Cluer (TelokBerau) na dwa półwyspy pomniejsze (Tanu-Berau i Onin), oraz z południowo-wschodniego, dochodzącego w miejscu naj szerszeni do 120 km. Zaczyna się tenże u zatok Huon i Papu-a ń s к i e j ; przy końcu zatoka Milne dzieli go na dwa cyple, północny, wąski, z przylądkiem Wschodnim i południowy, szerszy, z przylądkiem Południowym.— Br ze g i. Półwysep północno - zachodni opuszcza się łagodnie do morza Moluckiego, za to brzeg zachodni zatoki Geelvink jest stromy. Brzeg północny części środkowej prawie wcale nie ma zagłębień; są przy nim tylko dwie zatoki niegłębokie, Humboldta i Astrolabii. Dalej na wschód pokazują się przy brzegu morskim góry wysokie F i n i s t e r r e, kończące się stromo nad morzem naprzeciw Nowej Brytanii. W tern miejscu brzeg zawraca na zachód i tworzy zatokę głęboką Huon, która zaznacza początek półwyspu południowo-wschodniego. Przy brzegu północnym tego półwyspu leżą zatoki Collingwood, G o o d e n o u g h i Milne. Brzeg południowy N-ej G-i ma dużo zatok, zwłaszcza w części wschodniej; najwększa z nich jest Papuańska.—N. G. otoczona jest mnóstwem wysp drobnych; z pomiędzy nich zaznaczymy: na półn.-zachodzie wyspy Papuańskie (W ai g i u, Sal a watt i, Mi-sul), w zatoce Geelvink (Joli, Misori), pomiędzy zatokami Humboldta i Huon wyspy D a rapie r r a; wzdłuż półwyspu południowo - wschodniego grupy Entrecasteaux i Moresby, jeszcze dalej na wschód Luizyady; przy brzegu południowym wyspa Fryderyka Henryka i wysepki Ar u i Kei.—Wnętrze wyspy jest jeszcze bardzo mało znane. Wzdłuż całej N. G. ciągnie się wielki łańcuch górski, który się zaczyna na terytoryum hollenderskiem, na południe od zatoki Geelvink górami Karola-Ludwika (2 700 — 3 100 metrów). Dalszy ciąg pasma tego, na granicy posiadłości angielskich i niemieckich, stanowią góry Wiktora Emanuela, Alberta Wiktora i Alberta, dalej zaś, już wyłącznie na terytoryum angiel-skiem, góry Owe n-S t a n 1 e y, ciągnące się aż

Wskutek klimatu wilgotnego rzek

ig. r.

do końca półwyspu południowego. Ta część jest najwyższa; znajdują się tu szczyty: Mount Y u 1 e (3 062 m.), Mount Victoria (4 002 m.) Obr ее (3 123 m.), Suckling (3 727 m.),Goo-denough (3 040    m.). Na terytoryum nie

mieckim góry Bismarcka dochodzą do 3 500 m.; do tej samej wysokości dochodzą i góry F i n i s t e r r e (góra Schopenhauera 3 475 m.). W części północno-zachodniej góry Arfak sięgają 2 900 metrów.—Klimat. Dane dokładniejsze co do klimatu N. G-i posiadamy tylko z części niemieckiej wyspy. W Hatzfeldt-hafen, nad zatoką Astrolabii, przeciętna ciepłota roczna wynosi 26°C; maximum wynosi 35.3°, minimum 19.3°. Najchłodniej jest w czerwcu (25.2°), najcieplej w lutym (26.7°). Wysokość opadów atmosferycznych wynosi 238 cm. Dane te w przybliżeniu odpowiadają stosunkom na całej wyspie. Wogóle klimat Nej G-i jest gorący i wilgotny; deszcze padają często, zwłaszcza po nocach, najwięcej podczas mussonów (oh.), które tu od listopada do kwietnia wieją w kierunku południowo-zachodnim, a od kwietnia do listopada w półn.-wschodnim. Wogóle klimat nie musi być bardzo zdrowy, choć z drugiej strony gorączki złośliwe są tu dosyć rzadkie. Panująca wśród krajowców choroba „beriberi“ jest dysenteryą, której towarzyszy gorączka; prawdopodobnie wywołuje ją odżywianie się niedostateczne.

w N. G. jest dużo. Do największych należy Fly, uchodząca do zatoki Papuańskiej, do której wpada też wiele rzek mniejszych (Barnu, Filip, Stanhope i in.); do cieśniny Torresa wpadają Maikassa i More head, do zatoki Huon Markham, do zatoki Astrolabii Kabe-nau. Dalej na północ wpada do oceanu Spokojnego rzeka Cesarzowej Augusty; po której, jak i po Fly, pływać mogą statki morskie, co czyni rzeki te bardzo dogodnemi drogami w głąb kraju. Do zatoki Geelvink spływa wieloma odnogami Amberno (czyli Rohussen), lecz tylko jedna z tych odnóg jest spławna.— Pod względem geologicznym N. G. nie jest jeszcze prawie wcale zbadana. Z metalów znaleziono dotąd tylko złoto (na wyspach Tagula i Misima z grupy Luizyadów i nad rzeką Mam-beron przy brzegu północnym). Skały wulkaniczne są zjawiskiem częstem na półwyspie wschodnim; na wyspach przy brzegu północnym czynnych jest kilka wulkanów. — Roślinność jest bardzo urozmaicona. Najwięcej rozpowszech-nionemi gatunkami są: mangrowie, rosnące gęsto przy brzegach, palmy kokosowe, rodzaje Barringtonia i Hibiscus. Na wysokości 400 — 500 metrów występują sawanny z eukalyptusa-mi. Palmy sięgają do wyżyn 1000-metrowycli. Paprocie drzewiaste są wszędzie w ilościach znacznych. Mąki dostarczają drzewa chlebowe (Arto-carpus incisa) i palma sagowa (Metroxylon). — F au n a N. G. zawiera większość rodzajów napotykanych i w Australii torbaczy (Marsupialia)\ kangury drzewne (Dendrolagus) są właściwością N. G.; brak za to wilka torbacza (Thylacinus) i dziobaka. Jest tu wiele rodzajów myszy i nietoperzów, także osobny rodzaj świń, prawdopodobnie sprowadzonych niegdyś z Chin, później zaś zdziczałych. Osobliwością wyspy są ptaki rajskie, których niema nigdzie po za N. G-ą i wyspami sąsiedniemi. Papug i gołębi posiada N. G. znaczną ilość gatunków, jest tu też wiele kazuarów. Wśród płazów widzimy mieszaninę form wschodnio-azjatyckich i australijskich, ziemnowodne są pochodzenia australijskiego. Wśród owradów spotkano wiele gatunków odrębnych. Ludność, (antropologia i etnografia). Zaludnienie N-ej G-i oceniają w przybliżeniu na nie cały miljon głów. Rozpada się na mnóstwo plemion drobnych z odpowiednią obfitością języków i gwar. „Nietylko każdy okrąg, ale każda wioska posiada bardzo często swoje narzecze“ (P. Schell o ng). Z pośród tych plemion do bardziej znanych należą: w dzielnicach zachodnich, należących do Hollendrów, M a f o r o-wie czyli Noturowie, Waropeni (także zwani Wandamenami) w zatoce Geelvink, graniczący z nimi ale żyjący w głębi lądu Ar-fakowie; na wybrzeżu północnem Amber-baki, Karo ni (jedno z nielicznych plemion ludożerczych); w pobliżu zatoki Humboldta Talandjangowie; Onimowie w sąsiedztwie zatoki Mc Ciurę, К o w aj o w i e bardziej na południe. Studya nad częścią niemiecką N-ej G-i wykazały również istnienie wielu narzeczy w jej obrębie: tubylcy z nad zatoki Astrolabe Bay nie rozumieją mieszkańców siedzących w okolicy Finsch Haven. Z plemion N-ej G-i bry-tański ej należy wymienić: Dodaj ów na zachód od uścia rz. Fly, Kiwaj ów przy samym uś-ciu, Orokolów i Mot u-M o t ó w (ci słyną także jako To ar i pi); w zatoce Papuańskiej, Mo-tów czyli Kerepunów około portu Moresby; К o i t a p ó w i K u p e 1 ó w w głębi lądu w pobliżu pasma Owen Stanley, Lojalupówi Aromów u stóp Moresby, Massimów na krańcu]półwyspu N.-Giwnejskiejgo.—Deniker w r. 1882 zestawił wyniki pomiarów 500 czasek z N-ej G-i, pomiędzy niemi zaalazł zaledwie 1% (36) krótkich, inne były podłużne. W przecięciu wskaźnik główny wynosi 73. Słowem mieszkańcy N. G-i należą do grup wybitnie podłużnogłowych, większość zaś czaszek krótkich pochodziła z tej samej miejscowości, a mianowicie z delty rz. Fly. To pozwala przypuścić istnienie tutaj albo oazy negryckiej, lub kolonii malajskiej, lub wreszcie zwyczaju zniekształtowywania czaszek—zwyczaju, którego istnienie udowodniono w pobliżu. Jednak posiadamy zbiór pomiarów 24 czaszek z pobliskich okolic, dający w przecięcin dla wskaźnika głównego wartość 74. 2. — Co do wzrostu 142 pomiarów, przedsiębranych w różnych miejscach, dało dla wysokości 1.640 metr., 67 nad tubylcami z dzielnic niemieckich 1.608; 72 nad tubylcami z N.-G. brytańskiej 1.674.

L. K.

Tyb papuański (ob. Papuańczycy) przeważa, chociaż, zdarza się i Melanezyjski (ob.); obecność pierwszego ujawnia się w podłużnej twarzy i nosie, nieco przypominającym semicki, drugi idzie w parze z twarzą szeroką, nosem wklęsłym lub prostym. Na południowo-wschodzie spotkać można osoby z jaśniejszą, czekoladową barwą skóry, o włosach prostych lub kędzierzawych; to zrodziło hypotezę, iż domieszali się tutaj polinezyjczycy, ale Miklu-c h o-M aklay, Haddon i Finsch, którzy osobiście zwiedzili te okolice, nie potwierdzili tego przypuszczenia; Haddon przypuszcza raczej oddziaływanie melanezyjczyków, braknie nadto wszystkich śladów kultury polinezyjskiej. Niektórzy badacze (np. Miklucho-Maklay, Meyer, Hamy, Mantegazza) nadto przypuszczaj ą domieszkę negrycką, Deniker przyjmuje ją z wielkiemi zastrzeżeniami, ograniczając ją co najwyżej do uść rz. Fly. —Tubylcy N-ej G-i prowadzą tryb życia osiadły, zajmują się uprawą palmy sagowej i kukurydzy, nadto my-śliwstwo, a zwłaszcza rybołówstwo, odgrywają jeszcze znaczną rolę, jako źródła ich utrzymania. Jak wogóle u rolników-barbarzyńców, kobieta pracuje więcej niż mężczyzna i odznacza się większą zabiegliwością i systematycznością. Mężczyzna rąbie drzewa w lesie, grodzi płoty, buduje dom, wyrabia łodzie, poluje, udaje się w dalekie podróże dla wymiany produktów. Kobieta sadzi w ogrodach taro, yarn, trzcinę cukrową i banany, zbiera plony, znosi do domów. W niektórych plemionach mężczyźni imają się już roboty w polu, mianowicie karczują przestrzeń pod uprawę.—Za oręż główny służy im łuk; strzała jest zakończona ostrzem z krzemienia. Umieją budować łodzie większe i mniejsze, wogóle sztuka żeglarska dosięgła wysokiego stopnia rozwoju, na tych łodziach puszczają się w dłuższe podróże i odważają się nawet żeglować po morzu otwartem. Podróże są przedsiębrane w celach handlowych. Tu i owdzie istnieją ogniska wyrobu garnków, do których tubylcy przybywają z odległości 60 i więcej mil ang. po naczynia, przywożąc sago, yarn wzamian za ten towar. Rzeźbiarstwo i rysow-nictwo również odznaczają się wysokim stopniem rozwoju, a Haddon zasłużył się nauce swojem dziełem o artyzmie tubylców N-ej G-i. Budowa domów jest bardzo różnorodna, w zasadzie zmienia się co plemię. Niektóre plemiona żyją w domach olbrzymich na palach, niekiedy pale te wbite są w dno morza—powstają w ten sposób osady nawodne. Dach zwykle ma kształty łodzi, przewróconej do góry dnem. Wogóle zwyczaje różnią się w każdem plemieniu. Odzież mężczyzn polega na przepasce przez biodra z ubitej kory, kobiety noszą fartuch z suchych traw. Święto wtajemniczenia młodzieży w obowiązki wieku dojrzałego jest wielką uroczystością plemienną i naj ważniejszem spoidłem. Życie społeczne rozstrzelone; każde plemię,

w plemieniu zaś każda gmina żyje życiem własnem, pod kierownictwem seniora miejscowego; ważniejsze sprawy są rozstrzygane na zgromadzeniach publicznych, kult wyłonił zaledwie dorywczych, a niezwiązanych z sobą czarodziejów. Bibliografia: S. Ray „Languages of Brit. N. Guinea“ (J. A. I., XXIV); artykuł Denike-ra o typie antropologicznym w „Rev. d’Anthr.“ (1883), Śchellc ng: „Anthropologie der Papuas“ („Zeitschr f.Ethn“ 1891); deCl er c q i S chmeltz „Ethnogr. Beschrijving van de W. en N. Ne-derl. New Guinea“, (Lejda 1893); Haddon: „Decorative art of British N. Guin.“ („Roy. Irish Academy“, 1894), a także „the Ethnography of Brit. N. Guinea“ („Science Progress“ II, 1894); Mac Gregor w „Proc. Roy. Geogr. Soc“. (r. 1890); Thomson „Brit. New Guinea“, (Londyn 1892); Chalmers: „Pioneering in N. Guinea“ (Londyn 1887); 0. Finsch „Samoafahrten“ (Lipsk 1891); Ch. W. Abel „Savage Life in N. Guinea“, (Londyn 1902).

Pod względem politycznym N. G. podzielona jest pomiędzy trzy państwa: Hollandyę, Anglię i Niemcy. Część Hollenderska zajmuje połowę zachodnią wyspy (na zachód od 141 południka), rozległości 382 140 km. kw. (7 214 mil kw.); do Hollendrów należą też wyspy Papuań-skie (7 788 km. kw.), wyspy przy brzegu zachodnim (347 km.) i w zatoce Geelvink (6 927 km. kw.). Biali zamieszkują tylko kilka osad nad zatoką Geelvink. Ludność części holenderskiej obliczana jest na 240 000. Hollendrzy prawie nic dla tej kolonii swej nie uczynili: w r. 1828 założyli fort Dubus, który opuścili w r. 1836; odtąd posyłają tylko od czasu do czasu nad brzegi okręt wojenny. Właściwym panem kraju jest sułtan Tidoru, którego urzędnicy zbierają wśród ludności daninę w ptakach rajskich, ryżu i t. p.—Ter y tor y urn Niemieckie (Ziern i a Cesarza Wilhelma) zajmuje część północno-wschodnią wyspy (181 650 km. kw. 110 000 mieszkańców); nabyte zostało w r. 1884 przez utworzoną w Berlinie kompanię Nowogwinejską (ob), która też objęła administracyę kraju. Kompania ta, oraz powstała w r. 1890 komp. Astrolabii założyły tu dosyś znaczne plan-tacye tytuniu (zbiór w r. 1894: 180 000 funtów), bawełny, palm kokosowych i bananów. Do pracy w plantacyach używają robotników z Chin, Jawy i wysp sąsiednich. Kilkunastu misjonarzy luterańskich czynnych jest wśród krajowców. Siedzibą władz jest Friedrich-Wilhelm s li a f e n. —T erytoryum A n g i e s к i e, od r. 1884 protektorat, od r. 1886 kolonia koronna, zajmuje część południowo - wschodnią wyspy (229 102 km. kw., 350 000 mieszk., w tern 200 białych). Zarządza kolonią administrator, zależny od gubernatora Queenslandu (ob.); siedzibą władz jest port Moresby. Queensland, Nowa Południowa Walia i Victoria zobowiązały się do zapomogi rocznej 15 000 funtów na potrzeby kolonii. Dochody kolonii składają się prawie

wyłącznie z ce*, pobieranych w portach Moresby i Samarai. Wywożą z kolonii trepang fob.) i perłową macicę, oraz złoto z Luizyadów. Kilka to-towarzystw misyjnych pracuje wśród krajowców.—Dzieje. N. Gf-ę odkrył w r. 1526 Jorge de Me ne ses, wysłany przez wicekróla z Goa. Nazwę N. G. miał nadać wyspie w r.

kanał św. Jerzego i cieśnina Byrona; jest długa (330 km.) i wąska. Rozległość N-ej I-i wynosi 12 950 km. kw. (235 mil kw.). W części południowej wyspa jest bardzo wysoka i górzysta (niektóre szczyty sięgają 2 000 metrów); część środkowa stanowi równinę żyzną; w północnej znów przeważają góry. Mieszkańcy N-ej I-i są ludźmi bardzo niebezpiecznymi; nieraz już mordowali kupców w faktoryach niemieckich Nu sa, Butbut i Kaps u, położonych przy brzegu północnym wyspy. Przy brzegu południowym towarzystwo francuskie, pod kierunkiem markiza de Rays, założyło kolonię Port Breton i w latach 1879 — 82 sprowadziło do niej około tysiąca osadników. Zabójczy klimat jednak i inne warunki nieprzyjazne wytępiły wkrótce znaczną ilość przybyszów; reszta rozbiegła się po Australii i Filipinach; niewielu wróciło do kraju.

Nowak wyr. nie znajdujące się pod tym nagłówkiem ob. pod Novak.

Nowak L., pseudonim Wojnarowskiej

1545 Ortiz de Retez z powodu barwy skóry krajowców, przypominającej mieszkańców Gwinei (ob.). Portugalczycy znali zresztą tylko brzeg północny wyspy; brzeg południowy odkrył Torres w r. 1605; pomimo to, do r. 1762 mniemano powszechnie że N. G. jest częścią Australii. W r. 1705 okręt holenderski „Ge-olvink“ odkrył wielką zatokę, której nazwę tę nadano. W r. 1770 Cook opłynął wyspę od południa. Dużo odkryć poczynili:

Mac Cluer (r. 1791), d’Entrecasteaux (r.

1793), Duperrey (r. 1825), Dumont d’Urville (r. 1827 i 1839). W r. 1835 Hollendrzy odkryli kanał Marjanny pomiędzy N. G. a wyspą Fryderyka Henryka, wr. 1845 Karoliny, kapitan Blackwood rzekę Fly; d’Albertis Nowa Kaledonia (po francusku Nouvelle-w r. 1875 zwiedził tę rzekę na przestrzeni 290 Calédonie, dawniej Balade o), kolonia km. od uścia. W r. 1874 kapitan Moresby francuska na oceanie Spokojnym, składa się zbadał półwysep południowo-wschodni. — Od r. z wyspy N. K., wysp Loyalty, Sosnowych, 1885 Anglicy, Niemcy i Hollendrzy zajęli się Chesterfield i ze znajdujących się pod energicznie badaniem swych posiadłości na N-ej protektoratem francuskim wysp W all i j s к ich: G-i. Rezydent holenderski Clercq zwiedził Jutuna i Alosi, razem 20 079 km. kw. półwysep północno-zachodni, Niemcy: Finsch, (364.6 mil. kw). i 5 7865 mieszkańców (ro-Dallmann, Schleinitz odkryli rzekę Cesa- ku 1901). Właściwa wyspa N. K. leży rzowej Augusty; Schleinitz zbadał też za- pomiędzy 20°5' a 22°16' szer. połudn. i pomię-tokę Huon i rzekę Markham. W r. 1895 wy- dzy 164°4' a 167°29' dług. wsch. od Greenwich, prawa niemiecka Ehlers a, źle przygotowana, ciągnąc się od półn-zachodu, na połudn.-wschód skończyła się zgubą prawie wszystkich uczest- na długości 440 km. kw. i wraz z przyległemi ników; za to w r. 1896 uwieńczona powodze- wysepkami drobnemi zajmuje 17080 km. kw. niem została wyprawa Lauterb acha, Tap- (310.2 mil kw.); otoczona jest na długości 700 penbecka i Kersting a.— Na terytorjum km. pasem ław koralowych, przez które jednak angielskiem Chalmers zbadał część półwyspu wąskie przejścia prowadzą do dobrych portów południowego; w r. 1883 nieznaną dotąd część (najlepszy jest w Numei (ob.); przy brzegu kraju pomiędzy cieśniną Torresa a wyspą Fry- wschodniem przerwy pomiędzy ławami koralo-deryka Henryka zwiedził Robert Drew. Mi- wemi są większe, a przeto leżące przy nim sjonarze katoliccy odkryli rzekę św. Józefa, porty (Balad, Yengen, Kanala) mają dostęp ła-W latach 1893 —1896 administrator angielski twiejśzy. Część środkowa wyspy jest płaskowzgó-Mac Gregor dokonał systematycznego bada- rzem kredowem, Wysokiem na 150 — 250 m., nia półwyspu południowego. — Por. Moresby wśród którego wznoszą się poszczególne szczy-„New Guinea and Polynesia“ (Londyn 1876); ty i łańcuchy górskie (Pic Humboldt 1 642 m.) d’Albertis „New Guinea (Hagal880); Haya sięgające w części północno-zachodniej 1700 m. „Nederlandsch Nieuw-Guinea en de Papoesche Góry N-ej K-i podobne są do gór na południowej eilanden 1500 — 1883“ (Haga 1885); Zóller wyspie Nowej Zelandyi (ob.) i bogate w prze-„Deutsch-Neuguinea“ (Stuttgart 1891); J. P. różne minerały. Płaszczyzny przybrzeżne znaj-T ho m s o n „Britisch New Guinea“ (Londyn 1892); dujemy tylko na brzegu zachodnim; są przewa-Clercqi Schmeltz „Ethnographische be- żnie suche i skaliste; na brzegu wschodnim gó-sohrijving von de West-en Noordkust von Neder- ry spadają stokami stromemi prosto do morza, landsch Nieuw-Guinea“ (Lejda 1893). Ig- p- Rzek, a właściwie strumieni górskich jest w N-ej

Nowa Hollandya, ob. Australia.    K-i przeszło sto; i jedna tylko, długa na 80 km.

Nowa Irlandya (po niemiecku Nowy Me- Diahot, wpadająca do zatoki H a r c o ur t, jest klemburg [Neu-Meklemburg] w języku kra- j na przestrzeni 50 km. spławna. Pozostałe two-jowców T o mb ar a), druga pod względem wiel- rzą wodospady liczne, przy uściu zawalone są kości wyspa archipelagu No w o-B r y t a ńskie- nieraz skałami i często na znacznej przestrzeni go (ob.). Leży pomiędzy Nową Brytanią a No- znikają pod ziemią, aby w innem miejscu na wym Hannowerem, od których oddzielają ją: poziom wypłynąć. —Klimat N-ej K-i jest dosyć

W r. 1 892 wywieziono z N-ej K-i tworów kopalnych za 4 971000 franków.—W r: 1901 cały przywóz do N. K. wynosił 13 682 000 fr., wywóz zaś 11056 000 fr; z tego na handel z Francją przypada 7 561 000 franków. Z Sydneyem ma N. K. połączenie stałe za pomocą parowców; dojeżdżają tu też stale parowce Towarzystwa „Messageries Maritimes Nouméa”. W r. 1893 weszło do portów N-ej K-i 75 okrętów o pojemności 133 158 tonn. Dróg żelaznych niema dotąd na wyspie; długość ogólna telegrafu wynosi 928 km. telefonów 186 km. (r. 1900).— Budżet kolonii na rok 1890 wynosił w dochodach i wydatkach po 2 746 799 franków.—Na czele administracji kolonialnej stoi gubernator, przy którego boku jest czynna rada tajna z 8 członków i rada generalna z 16 członków, Stolicą jest Numea (ob.) — N-ą K-ę odkrył Cook (ob.), w dniu 4 września r. 1774. W r. 1793 d’Entrecaste aux zwiedził brzegi wyspy. W r. 1843 przybyli na wyspę pierwsi mi-syonarze francuscy. W r. 1853 Francya objęła ostatecznie wyspę w posiadanie. Postanowiono uczynić z niej miejsce zesłania przestępców.— Pierwszy transport skazanych przybył w r. 1864. W r. 1872 przywieziono tu 4 000 przestępców politycznych (głównie uczestników komuny); ci przyczynili się wiele do kolonizacyi wyspy. W r. 1878 wyspa była widownią powstania groźnego krajowców. — Por. Garnier „La Nouvelle Calédonie” (Paryż 1876); Cordeil „Origines et progrès de la Nouvelle Calédonie” (Numea 1885); Mon celon „Le bagne et la colonisation pénale à la Nouvelle Calédonie (Paryż 1886); Bernard „L’archipel delà Nouvelle Calédonie”^ (Paryż 1895); Buillod „La Nouvelle Calédonie et ses produits” (St. Claude

gorący, a przeciętna ciepłota roczna wynosi 22° do 23° C. maximum 36°, minimum 12°. Lato, które jest zarazem porą deszczów i burz, trwa od grudnia do marca. Klimat w ogóle jest zdrowy i śmiertelność pomiędzy Europejczykami nie większa niż w krajach ojczystych; trąd za to zabiera wiele ofiar.-F lora N-ej K-i liczy przeszło 1 500 rodzajów roślin, za to fauna jest uboga. Ze zwierząt ssących posiada N. K. tylko kilka rodzajów nietoperzy, ma szczury, foki, morsy i ka-szaloty; Europejczycy sprowadzili tu i rozpowszechnili psy, koty, świnie, konie, osły, krowy, kozy, owce, zające, i jelenie. Ptaków jest znacznie więcej, przeszło 1500 rodzajów, nie licząc sprowadzonych przez Europejczyków. Jest tu też rodzaj żółwi o skorupie cennej.—Mieszkańców liczyła N. K. z przyległościami (ob. wyżej) w r. 1901: 57 865; w r. 1890 liczono ich 62 752 (35 950 mężczyzn 26 80 2 kobiety). Ludność powyższa składała się: z 9061 białych, wolnych (1 714 żołnierzy), 7477 przestępców zesłanych (11 kobiet), 2 515 osiedleńców (177 kobiet), 42 579 krajowców, 991 mieszkańców Nowych Hebrydów, 109 Chińczyków, 72 Indów i in. Indów i Chińczyków sprowadzają tu do robót na plantacyach, gdyż krajowców do tego rodzaju pracy nakłonić trudno, i to tylko na czas krótki.—Krajowcy, należący do grupy mela-nezyjskiej, w okresie zajęcia wyspy przez Europejczyków odznaczali się wielką wojowniczością, pod względem zaś rozwoju stali wyżej od innych plemion melanezyjskich. W ogóle wykazują znaczne sprzeczności kulturalne; obok dzikości i wyraźnego pociągu do ludożerstwa, zauważono w ich pracy na roli dużo pomysłowo? ści i wytrwałości. Te zdolności [naturalne nie rozwinęły się pod rządami francuskiemi: krajowcy zaczęli się prędzej cofać niż posuwać naprzód pod względem cywilizacyi. —Przestępców zesłanych używają bądź do robót publicznych (budowa dróg it. p.) bądź do pracy na stacyach rolnych. Na stacye powyższe przeznaczone jest 110 000 hektarów; Europejczykom wolnym pozostawiono 235 000, krajowcom 313700 hektarów. Brzeg wschodni najwięcej się nadaje do uprawy roślin podzwrotnikowych. Uprawiają tu kukurydzę, kawę, ryż, maniok, tytuń, trzcinę cukrową, ananasy, palmy kokosowe, warzywa. Udaje się tu też dobrze indy go, bawełna i wino, i tylko drożyzna robotnika nie pozwala na odpowiednie rozszerzenie plantacyi tych roślin. Pierwsze konie, krowy i owce sprowadzono tu z Australii w r. 1859; obecnie jest na wyspie 1500 koni, 80 000 sztuk bydła i 15 000 owiec.—Górnictwo jest gałęzią poważną wytwórczości wobec bogactw mineralnych kraju. W części północnej wyspy dobywają złoto, miedź, antymon i ołów, w środkowej i południowej żelazo, chrom, nikiel i kobalt, przy brzegu zachodnim węgiel, wapno,

1891.)

ig. p.

Nowakowski, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem trzy złote półksiężyce; dwa i jeden rogami w górę. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie, białe. Pieczętuje się nim rodzina N o -w akowskich, wylegitymowana w Galicyi w latach 1782—1787, w Kr. Polskiem zaś w r. 1842. — Źródła.

Ostrowski; Hefner. D-

N owako wski J а к ó b, od

piątego dziesiątka lat wieku XIX był proboszczem w Ka-mionce Strumiłowej w Gali- Fi 48. Nowakow_ cyi i napisał mnostwo ksią- sjn (herb), żek do nabożeństwa, oraz dzieł religijnych innych, z których tu wymieniamy: „Droga do szczęścia prawdziwego“ (Lwów 1844; wyd. 2-e tamże 1855; 3-e tamże 1872); „Różany wianek“ (tamże 1842); „Błogosławieństwo dla domuchrze-glinkę i gips. W małych ilościach posiada ściańskiego“ (Lwów 1853); „Sposób odprawiania N. K. srebro, cynę, platynę, cynk, grafit.— nabożeństwa majowego“ (tamże 1854); „Głos

sumień a, Głos Boży“ (tamże 1856); „Kolendy“ (tamże 1857); „Miesiąc Maj, poświęcony Bogarodzicy“ (tamże 1855; wyd. 2-e tamże 1859; 3-e i 4-e, Jasło 1858 i 1859; 5-te Lwów 1864

Red.

muzycznym.

Nowakowski Franciszek Kandy d (rodem z Wielkopolski—f r. 1881) pedagog i pisarz. Do nauk uniwersyteckich przykładał się w Berlinie i tamże w r. 1829 po obronieniu rozprawy „De Demetrio I Magno Russiae Duce, Iwani filio“ dyplom doktora filozofii osiągnął; potem oddawał się pedagogii i literaturze, był też nauczycielem w domu hr. Branickich, nakoniec naprzód członkiem czynnym, następnie honorowym Towarzystwa pedagogicznego we Lwowie. —Drukiem ogłosił: „Źródła do dziejów Polski (Berlin 1841; 2 tomy, zawierające mnóstwo wiadomości histor. odnoszących się do w. XVII i XVIII-go); „Jocoseria, albo poważ-

nych ludzi mądrych pisma i powieści. Z różnych autorów, z pracą, z niemniejszym sumptem zebrane i przepisane w roku Pańskim 1630, wydane przez F. K. N.“ (Berlin 1840; wyd. 2-e tamże 1849): „Amyntas, komedya pasterska, przełożona na język ojczysty przez nieznajomego Autora, wydana z rękopisu“ (tamże 1840; rękopis sam znajduje się w bibl. berlińskiej, N. miał za tłómacza utworu tego T. Tassa, Piotra К o c h an o w s к i e g o; później wszakże wykazano, że był nim rzeczywiście Zbigniew Morsztyn); „Jak uczyć języka ojczystego w szkołach ludowych“ (Lwów 1869, odczyt.); „O potrzebie, zakresie i sposobie uczenia Historyi i Geografii w Szkołach ludowych“ (tamże 1869; odb. os. ze „Szkoły“); „O przestankach między godzinami w szkołach“ (tamże 1871); „O elementarzu Komisyi edukacyjnej z r. 1785“ (tamże 1871; odczyt); „Jak izba edukacyjna polecała przygotować dzieci do nauki czytania“ (tamże 1872; odczyt); „Jak niemieccy pedagogowie polecają przygotować dzieci do nauki pisania i czytania“ (tamże 1874); z języka niemieckiego przełożył „Dowód, że Napoleon nigdy nie istniał, wielkie erratum“ (Poznań 1837).

Nowakowski Henryk (* w r. 1822 we Lwowie

Red.

Red.

i wiele podobnych jeszcze.

Nowakowski Józef (* w r. 1800 we wsi Mniszek, pod Radomiem— f w r. 1865 w Warszawie), pianista i kompozytor muzyczny. Pierwszych zasad muzyki oraz gry na fortepianie i różnych instrumentach, uczył się w szkole klasztornej Cystersów w Wąchocku, gdzie wuj jego, Skibiński, przewodniczył kapeli miejscowej. Po kilku latach pobytu w Wąchocku, N. otrzymał miejsce waltornisty w kapeli przy kościele farnym w Radomiu, a wkrótce potem, w kapeli katedralnej w Sadomierzu. Następnie pełnił obowiązki nauczyciela gry fortepianowej w domu Karczewskiego, właściciela dóbr Ciepielów, który, poznawszy się na talencie N-go, polecił go Elsnerowi, ówczesnemu dyrektorowi Konserwatoryum warszawskiego. Po ukończeniu konserwatoryum, w którym le-kcye harmonii i gry na fortepianie pobierał od Würfla, a teoryi koinpozycyi od Elsnera, N. odbył podróż artystyczną po Niemczech i Francyi w r. 1833; najdłużej bawił w Paryżu, gdzie zaprzyjaźnił się z Chopinem i wystąpił w koncercie, urządzonym przez „Société académique des enfans d’Apollon“. W r. 1840 otrzymał posadę nauczyciela gry fortepianowej w Instytucie Aleksandryjskim panien w Warszawie, w którym pełnił te obowiązki aż do czasu przeniesienia Instytutu do Puław, w roku zaś 1860 otrzymał klasę fortepianu w nowo otwartym Instytucie muzycznym, warszawskim. W trzy lat później, ciężką niemocą dotknięty, N. zakończył swą działalność artystyczną.—Napisał: dwie symfonie, cztery uwertury, dwa kwintety fortepianowe, jeden kwartet smyczkowy, znaczną liczbę polonezów, mazurów, fantazyi, waryacyi, etiud, oraz około 50 pieśni na jeden głos. I jako kompozytor, i jako wirtuoz, N. nie objawiał talentu wybitnego; był wszakże dobrym muzykiem, a przedewszyst-kiem pedagogiem wybornym. Jego „Szkoła na fortepian" ogromną cieszyła się wziętością, i dziś jeszcze za wzór służy polskim pedagogom

A. Pol.

f w r. 1871) publicysta polski, tłó-macz i dramaturg. Drukiem ogłosił: „Dwa pożegnania, dramat w pięciu aktach prozą“ (Lwów 1860); „Kasper Karliński. Obrazek historyczny z drugiej połowy XVI wieku“ (tamże

1862) i „Album Lwowskie“ (tamże 1862; zawiera utwory W. Pola, Małeckiego- i wielu innych); z języka francuskiego przełożył powieść J. H. Saint-Georges „Szpieg salonowy“ (tamże 1854; 4 tomy). W latach 1856 i 1857 pracował w redakcyi „Świtu“ lwowskiego, w roku zaś 1863 redagował pismo „Goniec“, wcześniej jeszcze był współpracownikiem „Gazety lwowskiej“ i „Dziennika narodowego“.

Nowakowski Janusz Ferdynand (* w Skale [w KieleckiemJ d. 21 grudnia r. 1832 — f w Warszawie d. 10 kwietnia r. 1883) lekarz i pisarz polski.—Do szkójt uczęszczał N. w Pińczowie i w Kielcach (r. 1842 — 1848), po ukończeniu ich zaś wstąpił do służby rządowej w sądzie pokoju okręgu lelowskiego. Przesiedliwszy się następnie do Warszawy, gdzie już resztę życia spędził, od początku r. 1850 pracował naprzód w b. Sądzie apelacyjnym Królestwa Polskiego, później, od r. 1854 w kan-celaryi IX departamentu Senatu rządzącego i został tam pomocnikiem bibliotekarza, którym wówczas był K. Wł. Wójcicki (ob.). Podczas wycieczki zagranicę spotkał się w r.. 1857 w Wiedniu z Teodorem Tripplinem (ob.), który go namówił do oddania się sztuce lekarskiej. Powróciwszy więc do Warszawy zapisał się do otworzonej od niedawna Akademii medyko-chirurgicznej, nie porzucając wszakże

Dr. J. P.

Red.

obowiązków (bibliotekarskicli w 'Senacie, które pełnił dalejt^do końca r. 1864.—Wydział lekarski ukończył w lutym r. 1864, już-w b. Szkole Głównej Warszawskiej, i zajął się wykonawstwem lekarskiem, nie doszedł w niem atoli nigdy do wziętości znacznej. Niebawem po opuszczeniu uniwersytetu został ordynatorem

Fig. 49. Janusz Ferdynand Nowakowski.

nadetatowym szpitala św. Ducha i do r. 1876 stanowisko to zajmował. Od r. 1866 do 1868 był nadto asystentem kliniki chirurgicznej profesora Le Bruna (ob.); w r. 1870 mianowano go nauczycielem młodszym w szkole felczerów cywilnych w Warszawie, a w dwa lata później także lekarzem miejskim; obie posady te zajmował do śmierci. W r. 1869, wspólnie z A. Przystańskim (ob.), otworzył w Warszawie w dniu 23 kwietnia pierwszy w Europie zakład leczenia kumysem z mleka krowiego; za danym przezeń przykładem i wzorując się na nim, powstały dopiero później zakłady tego rodzaju za granicą. — Zanim jeszcze został lekarzem N. chętnie i często już chwytał za pióro, pisując od r. 1856 naprzód dla „Gazety Codziennej“ (dziś „Polska“), „Biblioteki Warszawskiej“ oraz innych pism w Warszawie wydawanych, następnie ogłosił szereg prac samodzielnych, opisów i życiorysów, zwłaszcza czeskich, gdyż bawiąc dwukrotnie dłużej wśród Czechów, w latach 1860 i 1869, poznał i polubił naród ten i stał się rzecznikiem gorliwym zbliżenia się czesko-polskiego. Z prac jego nielekarskich wymieniamy tu: „ Wycieczka na Litwę “ (Warszawa 1857, jako odb. os. z „Biblioteki warsz.“ —przekł. ros. Dubrowskiego w „Rus-skim Wiestniku“; tłom. niem. w wyjątkach W „Magazin für die Lit. des Auslandes“, r.

I ncjkl, Powsz. Ilustr. Ser. II. Zcsz. 21b T. 111.

1858, nr. 35); „Chłopi w^Czechach“ (w „Ty-godn. ilustr.“ vr. 1860, nr. 58—przekł. czeski w „Obrazach Zivota“ r. 1861); „Ośm życiorysów znakomitych Czechów“ (w „Tygodn. ilustr.“ i w „Noworoczniku dla Polek“ Dzwonkow-s ki eg o); „Odwiedziny n Józefa Lompy, pisarza ludowego na Szląsku“ (Wilno 1861) „Życie i prace naukowe fizyologa D-ra Jana Purky-niego“ (Warszawa 1862, jako odb. os. z „Bibliot. Warsz.“ przekład skrócony na jęz. chorwacki w „Rad jugo-sloYanskie Akad. znamosti i umiet-nosti“ Zagrzeb r. 1870, T. XII); „Ks. Wacław Sztulc“ (WTarszawa 1862) i „Ambroży Grabowski. Wspomnienie z Krakowa“ (tamże 1869). Z prac jego lekarskich najwybitniejsza jest „Anatomia opisowa ciała ludzkiego“ (Warszawa 1860—65, 2 tomy, dzieło opracowane wspólnie z L. A. Neugeb allerem (ob.) podług J. H y r 11 a i innych anatomów, przyczem obrobienie literackie głównie spadło na N-go, podczas gdy Neugebauer przeważnie treść samą opracował), prace lekarskie, mniejsze wylicza wszystkie S. Koś miński w „Słowu, lek. pols.“ (str. 356 i 357), z pomiędzy nich na wyróżnienie zasługują dość obszerne i dobrze napisane życiorysy lekarzów: Józefa Majera (w „Tyg. il.“ r. 1860, nr. 64), Aleksandra Le Bruna (w „Pamiętn. Tow. lek. warsz.“ i w odb. os. Warszawa 1868, z portretem); F. Groera (w „Tygod. ilustr.“

r. 1876, nr. 17) i F. Czaj ewi cza (tamże, r. 1878, nr. 127). — Członkiem czynnym Towarzystwa lekarskiego warsz. był N. lat wiele i często na posiedzeniach jego przemawiał; w latach 1867 i 1868 redagował wydawany przez nie „Pamiętnik“, nadto był członkiem korespondentem takichże towarzystw w Krakowie, Wilnie, Charkowie, Pradze czeskiej i członkiem

b. Towarzystwa naukowego w Krakowie.

Nowakowski Jędrzej, rodem z Wilna, zmarły w Pułtusku, żył w połowie pierwszej wieku XVII, należał do zgromadzenia Jezusowego, był magistrem sztuk wyzwolonych i filozofii, którą też wykładał lat cztery, jako profesor akademii wileńskiej. Według Koj ałowieź a (ob.) miało po nim pozostać w rękopisie dzieło historyczne, napisane wybornie, opowiadające wypadki godne pamięci, wydarzone za życia autora. — Podług F. M. S o b i e s z c z a ń-skiego w „Encyklop. powsz.“ S. Orgelbranda (t. XIX, str. 555).

Nowakowski Władysław Andrzej wybitny prawnik polski (* d. 30 Listopada r. 1823 w Końskich — f w Warszawie d. 28 Marca r. 1904), syn J ó z e f a, kapitana b. wojsk polskich; przyszedł na świat w czasowej kwaterze wojskowej ojca, uczęszczał do szkół w Warszawie, a ukończył je w r. 1841. W braku wówczas wyższego zakładu naukowego w kraju, udał się do wydziału prawniczego uniwersytetu petersburskiego, gdzie słuchał wykładów, otwartych tam w r. 1844 umyślnie dla młodzieży polskiej.

38

(r. 1904, № 14).

W szczególności wówczas z katedr przemawiali Romuald Hube iCypryan Zaborowski. Po ukończeniu w r. 1845 uniwersytetu ze stopniem kandydata praw, N. poświęcił się karje-rze sądowniczej w kraju. Kolejno obejmował posady: podpisarza sądu policyi poprawczej (r. 1847), asesora tegoż sądu (r. 1850), podpisarza sądu apelacyjnego (r. 1850), podpisarza IX departamentu senatu (r. 1861), pomocnika naczelnego prokuratora senatu (r. 1862), członka senatu (r. 1870). Te ostatnie obowiązki pełnił

Fig. 50. Władysław Andrzej Nowakowski.

aż do wprowadzenia reformy sądowej. W r. 1872 powołany został na członka najwyższej komisyi egzaminacyjnej. Po usunięciu się od obowiązków urzędowych, N. poświęcił się działalności społecznej. Był członkiem rady gu-bernialnej dobroczynności publicznej (r. 1878), rady miejskiej dobrocz. publ. (r. 1878 —1902), kuratorem szpitala św. Ducha, od r. 1888 — 1893, członkiem komitetu To w. Kred. m. Warszawy, a od r. 1893 do samej śmierci prezesem Dyrekcyi tejże instytucyi.—Jako prokurator N. odznaczał się wielką znajomością przedmiotu; to też wnioski jego miały nieraz charakter poważnych rozpraw naukowych. N. był do r. 1896 stałym członkiem komitetu redakcyjnego „Gazety sądowej warszawskiej“, a od

r. 1890 do 1896 podpisywał to pismo jako wydawca. Na niwie literackiej wystąpił N. po raz pierwszy w r. 1847 w czasopiśmie „Kmiotek“, gdzie zamieścił artykuł w przedmiocie oczynszowania włościan. W r. 1850 i 1857 przełożył dwie słynne powieści angielskie: Marry at a „Jafet szukający swego ojca“ i Dickensa „Bleak House“. Jednocześnie wydru-

kował w „Bibliotece Warszawskiej“ rozprawę p. n. „O klasyfikacyi szacunku między wierzycieli mających ogólne i szczególne bezpieczeństwo hypoteczne“.—N. był stałym współpracownikiem założonego w r. 1868 „Przeglądu sądowego“, oraz „Gazety Sądowej“. W tej zaś zamieścił najwięcej artykułów. Wymieniono je chronologicznie we wspomnieniu pozgonnein o Wł. N. w „Gazecie“ (№ 14 z r. 1904). Z większych wyliczyć należy: „O sądzie polubownym koniecznym“ (1877); „Nowe prawo o cudzoziemcach“ (r. 1887); „Rys historyczny ustaw liypotecznych z r. 1818 i 1825“ (r. 1888); „Ustawa z d. 4 Kwietnia 1888 o ochronie lasów“ (r. 1888); „Nowe zmiany w prawie o małżeństwie z r. 1836“ (r. 1891) i inne. N. uczestniczył w wydawnictwie Karola Hubego p. n. „Prawo cywilne obowiązujące w Król. Pols.“ (r. 1877). Opracował tam ustawę hypo-teczną, notaryalną i część kodeksu handlowego. Najważniejszą pracą N-go był komentarz do procedury cywilnej p. n. „Ustawa postępowania sądowego cywilnego z r. 1864 ze zmianami za-prowadzonemi przez ustawę z d. 17 Lutego

r. 1875 w 4-ch tomach“ (r. 1878 —1880). Dzieło to, wydane przez „Bibliotekę umiejętności prawnych“, zostało napisane przez autora bezpośrednio po wprowadzeniu reformy sądowej do Królestwa i dlatego posiadało na razie wielką doniosłość praktyczną. Oprócz tego N. przełożył komentarz Demolobća „Ospadkach“ (5 tomów 1900 — 1901). Nie jest to proste tłóma-czenie, lecz samodzielne pod wielu względami uzupełnienie oryginału.—N. powołany do udziału w przygotowaniu prawa o rejestrze firmowym (r.    1885) opracował cały dział o zbywaniu

przedsiębiorstw handlowych.--O Now. por. bio-grafiyę Ni e mi r o w s kie go „Tygodnik powszechny“ (r. 1885 № 48) oraz cytowane

wspomnienie w „Gazecie sądowej“ przez H. K.

H. к.

Nowakowski Kazimierz Wincenty, współczesny prawnik polski, syn Władysława Andrzeja (* d. 6 września r. 1858). Po ukończeniu gimnazyum w Warszawie wstąpił do wydziału prawniczego uniwersytetu warszawskiego. Opuściwszy wszechnicę w r. 1881 ze stopniem kandydata praw, słuchał przez pewien czas wykładów słynnego filozofa Kuno Fischera w Heidelbergu, potem został stypendystą rządowym przy katedrze prawa cywilnego, zajmowanej wówczas przez'prof. Hole w i ń s к i e g o (ob.). Następnie przeszedł aplika-cyę sądową, a w r. 1885 został początkowo tłó-maczeni, a później pomocnikiem sekretarza sądu handlowego w Warszawie. W r. 1893 zaliczono N-go do grona adwokatów przysięgłych. N. był sekretarzem komisyi, powołanej do opracowania projektu do prawa o rejestrze firmowym. Wydał też materyały, zgromadzone przez tę komisyę wraz z samym projektem p. n. „Prace przygotowawcze do prawa o rejestrze

H. K.

firmowym“ (2 tomy 1887, wydawnictwo „Bibl. Urn. praw.“). W dziele zbiorowem p. n. „Konkursgesetze aller Laender der Erde“, ogłoszo-szonem w г. 1892 w Berlinie przez I. Alexandra, opracował wraz z Filipem F1 a-mem (ob.) prawodawstwo rosyjskie, dotyczące upadłości. Od dłuższego czasu N. należy do komitetu redakcyjnego „Gazety Sądowej Warszawskiej“, w której wydrukował cały szereg artykułów. Z ważniejszych wyróżnić należy: „Projekt reformy upadłościowej w Rosyi“ (r. 1890), także po rosyjsku w „Żurnale grażdanskaho i ugołownaho prawa“ (r. 1891); „Projekt hy-'poteki w Cesarstwie i ustawa hypoteczna z r. 1818“ (r. 1901), „Kto jest osobą pochodzenia polskiego“? (r. 1901), „Ostatnia reakcya przeciwko hypotece“ (r. 1904). N. zamieścił w r. 1899 w „Juridiczeskoj Gazjetie“ kilka artykułów o projekcie liypoteki dla Cesarstwa. W r. 1903 przygotował memoryał w sprawie wprowadzenia hypoteki w Cesarstwie, przesłany na żądanie Ministeryum Skarbu przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, pisywał również artykuły zawodowo - prawnicze dla „Kraju“ i „Kuryera Warszawskiego“.

Nowa Góra miasteczko w Galicyi, w powiecie Chrzanowskim; kościół parafialny, katolicki, kopalnia galmanu. Mieszkańców 1 123. Dawniej wydobywano tu i srebro.

Nowa-Ładoga, miasto powiatowe w Rosyi, w gub. Petersburskiej, przy uściu rzeki Woł-chowa do jeziora Ładoskiego. Mieszkańców liczy 5 087 (r. 1896), z tego katolików 125; ma 5 cerkwi (w trzech z nich znajdują się stare ikony, krzyże i inne przybory cerkiewne), kilka szkół niższych i przytułków, szpital, bank miejski. Stała komunikacya parowcami ze Szli-selburgiem.—Na miejscu dzisiejszej N.-Ł. istniał od w. XV monaster Nikolsko-Mied wied-skij. Piotr I kazał w r. 1704 monaster ufortyfikować, sprowadził mieszkańców ze Starej Ładogi i osiedlił ich dokoła monasteru. — Powiat Nowo-Ładoski w gub. Petersburskiej zajmuje 767.3 wiorst kw. (bez części jeziora Ładoskiego), mieszkańców 93 473 (r. 1896), z tego 140 katolików.

Nowa Marchja ob. Neumark.

Nowa Południowa Walia {New South Wales) kraj w południowo-wschodniej stronie lądu Australii, stanowiący kolonię angielską.—N. P. W. rozciąga się wzdłuż wybrzeża oceanu Wielkiego od przylądka Niebezpiecznego na północy do, przylądku Howe na południu, a we wnętrzu lądu od źródłowisk D a r 1 i n g u do rzeki Murray u, to jest średnio od 29° szer. połud. do 37¹ /₂⁰ szer. połud., ku zachodowi sięga do 141° dług. wschód, od Gr. Granice polityczne stanowi na północy Queensland (ob.) na południu W4 к t o r y a, na zachodzie Australia Południowa. Obszar powierzchni wynosi blizko 805 000 km.—1. P r z у r o d a kraju. N-a P-а W-a składa się w kierunku ze wschodu na zachód ztrzech naturalnych części z pasa nadbrzeżnego, niskiego, piaszczystego, z gór (góry В ł ę к i t n e, oraz na południu część AlpAustra-lijskichz grupą Kościuszki): wreszcie z wyżyny wewnętrznej. Fundament kraju stanowi granit, na którym leżą warstwy osadowe. W górach warstwy te są sfałdowane; łańcuchy i rozciąg warstw biegną równolegle do wybrzeża, a więc łuskawato—w północnej części w kierunku południkowym, w południowej z północo-wschodu na południo-zachod. W części północnej i południowej w skład gór wchodzą.- granit, gnejs, łupki krystaliczne, sylur; w części środkowej, koło Sydneyu, występuje piaskowiec tryasowy, w okolicy Newcastle prócz tego—formacya węglowa z pokładami węgla produkcyjnego. W części wyżynnej kraju spotykamy między 30 i 32° szer. półud. pasy równoleżnikowe syluru i dewonu, na północ stąd występuje kreda, na południu zaś w dorzeczu Mu rray u —formacya trzeciorzędowa. Odpowiednio do ukształtowania powierzchni dział wodny kraju ciągnie się w pobliżu wybrzeża, ztąd rzeki dzielą się na dwie różne grupy: wschodnią i zachodnią; do pierwszej należą krótkie, bystre, obfite w wodę rzeki nadbrzeżne Clarence, Macleay, Hunter, Hawks e-bury, Shoalhaven; do drugiej —znaczne, lecz ubogie w wodę, rzeki systematu Mur-rayu: Murray jako rzeka graniczna i jej prawe dopływy: Murrumbidgee z Lach łanem i Darling albo В ar w an. — Pod względem klimatycznym pas nadbrzeżny i wschodni stok gór różni się też od strony zachodniej, wewnętrznej: strona wschodnia otrzymuje obfite deszcze elewacyjne około 1000 mm. przynoszone przez pasat południowo - wschodni, strona zachodnia jest sucha, stepowa. Ciepłota średnia, roczna wynosi około 18° (wyjąwszy góry), ciepłota lipca około 11°, stycznia wynosi na wybrzeżu około 22°, a ku wnętrzu wzrasta do przeszło 30°. —2. Stosunki ekonomiczne statystyczne i polityczne. Ludność w r. 1901 wynosiła 1359 943, z czego na mężczyzn przypadało 713 896, na kobiety 646 047. Przyrost roczny wynosił w latach między r. 1871 i 1891 blisko 5°/₀, w latach od r. 1891 do 1901 blisko 2°/₀ i to mianowicie wskutek przewyżki narodzin; przewyż-ka imigracyi nad emigracyą jest bardzo różna w różnych latach; w roku 1900 pierwsza wynosiła 68 483, druga 67 198.—Krajowców w roku 1901 było 7 240, mieszańców 1151, Chińczyków 9 750. Z zajęć ważną rolę odgrywa górnictwo od czasów odkrycia pokładów złota w r. 1851, w r. 1901 wydobyto go 270 724 uncye, wartości 921 283 funtów sterlingów. Pro-dukcya srebra r. 1900 wyniosła 2 500 000 f. st.; produkcya miedzi 425 301; prócz tego posiada N-a P-а W-a pokłady rud cynkowych i żelaznych najbogatsze pokłady węgla na południowej półkuli (w r. 1900—551 miliona tonn). Z ga-

W. N.

łęzi przemysłu najważniejsze są: metalowy tkacki, oraz przemysł wyrabiający środki pożywienia. Ważniejsze jednak od przemysłu jest w stosunkach ekonomicznych kraju gospodarstwo wiejskie, rolnictwo i hodowla bydła; kwitnie tu uprawa pszenicy, kukurydzy, owsa, jęczmienia, kartofli, a także tytoniu, trzciny cukrowej, wina, pomarańcz.

Ilość owiec w r. 1900 wynosiła blisko 4 000 000 bydła rogatego blisko 2 000 000, koni blisko x/2 miliona, świń przeszło '/₄ miliona. Długość kolei żelaznych w r. 1900 wynosiła 4 523 km.

Wywóz w r. 1900 dosięgnął wartości 28 160 000, przywóz 27 560 000 f. st.—Przedmiotem głównym wywozu jest wełna, następnie złoto, węgiel, skóry, mięso, łój i t. d. Pod względem politycznym N-a P-а W-a należy do związku kolonii australijskich (Commonwealth of Australia). Na czele zarządu stoi gubernator, oraz ministeryum. Władzę prawodawczą sprawuje parlament złożony z dwucli izb, wyższej i niższej. Miastem głównem jest Sydney z innych miast ważniejsze są: Broken Hill,

Newcastle, Goulbourn, Parramatta,

Maitland, Bathurst i Albury.—3. Dzieje odkrycia i kolonizacyi. Podróżnik angielski, kapitan Cook, przybył w r. 1770 na wybrzeże N-ej P-ej W-i i wylądował w zatoce Botany Bay; z krajowcami nie udało mu się nawiązać stosunków, albowiem pierwsze powitanie, które dzicy otrzymali od cywilizowanych, były wystarzały śrótem.—Powróciwszy do Anglii Cook napisał dzieło, które dało po-chop Anglikom do kolonizacyi Australii, aby tym sposobem zyskać wyrównanie za utracone kolonie amerykańskie. Dotąd przestępców, skazanych na wygnanie, wysyłano do Ameryki, teraz to miejsce wygnania było stracone i wskutek tego więzienia w Anglii uległy przepełnieniu; postanowiono więc w nowo odkrytym kraju, nazwanym przez Cooka Nową Południową Walią, założyć kolonię karną. W tym celu wysłano w r. 1787 małą flotę pod dowództwem Phil lip a; na okrętach znajdowały się różne potrzebne kolonistom narzędzia, nasiona, zwierzęta domowe i t. d., oraz zapasy żywności na lat dwa. Oprócz załogi, składającej się z oficerów, żołnierzy i urzędników w liczbie 197 z 28 kobietami i 17 dziećmi, za-brauo skazańców mężczyzn w liczbie 558 i kobiety w liczbie 192 z 13 dziećmi. W styczniu roku 1788 statek admiralski „Sirius“ dosięgnął zatoki Botany Bay; ale zatoka ta wydała się Phillip owi niedogodną do wylądowania. Zbadano więc, nieco dalej na północ leżącą, zatokę Port Jackson i znaleziono tu miejsce dogodne na wybrzeżu południowem ; tutaj wylądowano i założono miasto, które na cześć lorda Sydney a otrzymało jego nazwisko.—Z początku koloniści cierpieli wiele z powodu wrogich stosunków z krajowcami, oraz często przytrafiającego się głodu, gdyż okolica była nieurodzajna. Ale z biegiem czasu dowóz z kraju macierzystego stał się regularniejszy, zaczęły też przybywać rodziny osadników dobrowolnych, które otrzymywały od rządu poparcie; koloniści ci * wzięli się energiczniej do kultury kraju, zaczęli uprawiać zboże, zaprowadzać sady owocowe, hodować bydło, owce i konie. Liczne próby przedostania się przez góry Błękitne we wnętrze kraju, początkowo nie udawały się z powodu wielkiej stromości gór. Po odjeździe gubernatora Phillip a zaczęła się gospodarka oficerów garnizonu, którzy zmusili wszystkie przybywające okręty handlowe do sprzedawania bez wyjątku towarów wyłącznie im samym; tym sposobem zdobyli sobie monopol na wszystkie przedmioty handlu i zarabiali do 1200$. Koloniści podnieśli bunt, ale ten został stłumiony i „sprawiedliwości“ stało się zadość. Ważnym krokiem naprzód w rozwoju ekonomicznym kolonii było wprowadzenie merynosów hiszpańskich w r. 1798. W r. 1810 położono nareszcie koniec oligarchii oficerskiej: Macquarie, obrany gubernatorem, wziął ze sobą wojsko z Anglii i przybywszy do kolonii wysłał tutejszy garnizon z powrotem do kraju. — W r. 1813 udało się kolonistom przebyć góry Błękitne, za któremi znaleźli pastwiska obszerne, podczas gdy inni rozprzestrzeniali się wzdłuż wybrzeża morskiego i zajmowali się połowem fok. Patryota Wentworth, który pierwszy przebył góry Błękitne, rozwinął następnie niezmordowaną działalność, aby wywalczyć dla kolonii zarząd liberalny, oparty na prawie wy-borczem.—Dla zbadania kraju wielkie zasługi położył ziomek nasz, Strzelecki, który zwiedził Alpy Australijskie i dosięgnął ich szczytu, nazwanego przezeń górą Kościszki.—Odkrycie złota w r. 1851 stanowiło epokę w rozwoju koloni i całej Australii. W r. 1893 wprowadzono powszechne prawo wyborcze. W r. 1900 N. P. W. przyłączyła się do Commonwealth of Australia.

Nowa Pomerania (Neu-Pommern), nazwa, nadana przez Niemców w r. 1885 wyspie N 0-wej Brytanii (ob.).

Nowa Praga (P e tr у к ó w к a), osada w gub. Chersońskiej, po w. Aleksandryjskim, nad rzeczką Beszką. Cerkiew, szkoła, szpital, 5 jarmarków, składy drzewa, młyn parowy z obrotem 100 000 rubli. Mieszkańców 8 671.

Nowa Słupia, ob. Słupia.

Nowa Syberja, jedna z wysp archipelagu N o w o sy b er yj ski e g o (ob.).

Nowa Syra, ob. Hermupolis.

Nowa Szkocya, (Nova Scotia, New Scotland), haczykowaty półwysep na wybrzeżu wschodniein Ameryki Północnej, na południe od uścia rzeki św. Wawrzyńca, około 45° szer. pn. utworzony przez wdarcie się na północ wązkiej i długiej zatoki F und y i; tylko na 26 km. szeroki przesmyk Chignecto łączy ten półwy-

W. N.

Dalsze koleje życia i czyny N-a nie są znane; stronnictwo odszczepieńcze jego nie trwało długo; w wieku IV już nic o nim słychać nie było. — Podług E. H. Volle ta w „Grande Encyclop“. (t. XXV str. 113).

Nowa-Uszyca, miasto powiatowe na Podolu ob. U s z у c a.

Nowa Warosz, miasto w Bośnii, w Sadżaku Nowy Bazar, na północ od Plewlje; piękny koś-

sep z dalszym lądem, mianowicie z Nowym Brunświkiem, z którym razem nosił niegdyś za panowania Francuzów miano А к a d y i. Obecnie pod względem politycznym N. Szk. stanowi wraz z wyspą Kap Breton prowincyę Brytańskiej Ameryki Północnej (Dominion of Canada), zajmująca 53 400 km. Wnętrze N. Szk. wypełniają góry lesiste (do 330 m. wysok.), stanowiące przedłużeniesystematu Aleglianów (ob.) i obfitujące w węgiel kamienny, śród nich rozlewają się liczne jeziora. Wybrzeża skaliste, poszarpane, obfitują w przystanie. Mieszkańcy (około V₂ miliona, z tego około ‘Д Francuzów, reszta Szkoci) zajmują się rolnictwem, hodowlą bydła, rybołówstwem, budową okrętów i górnictwem. Miasto główne Halifax.

Ludność w r. 1901 wynosiła 459 574 mieszk. t. j. 9 na km. kw.; w r. 1891: 450 396, czyli że w przeciągu lat 10 wzrosła o 2$. W r. 1891 mężczyzn było 227 093, kobiet 223 303, urodzonych za granicą 26 505, Indjan 2 161 (plemiona Mikmak i Ryszybuktu) Murzynów 1 700. Języka francuskiego używało 29 838 osób (w r. 1881 jeszcze 40 997). W r. 1892 w 2 281 szkołach publicznych pobierało naukę 43 630 chłopców i 43 559 dziewcząt. N. S. posiada 6 szkół wyższych, szkołę rzemiosł w Halifaxie, instytut głuchoniemych i ociemniałych. Najwięcej wyznawców liczy religia katolicka (122 452). Rolnictwo, któremu się oddaje 54$ ludności, wydaje przedewszystkiem siano, dalej owies, pszenicę, jęczmień, ziemniaki, rośliny strączkowe, jabłka. W r. 1891 było 62 419 koni, 309 776 sztuk bydła, 318 855 owiec, i 45 760 świń. W czasach nowszych wzięto się energicznie do wyrobu masła i sera na wywóz. Rybołówstwo przynosi w N-ej S-i największe zyski ze wszystkich prowincyi Kanady; w r. 1891 na 14065 statkach i łodziach 24070 rybaków złowiło dorszów, makreli, homarów i in. wartości ogólnej 7 011 309 dolarów. Lasy dostarczają znacznej ilości drzewa na wywóz. Przemysł rozwinął się bardzo w czasach niedawnych; w r. 1891 w 10 373 zakładach przemysłowych 34 265 robotników wyrobiło towarów wartości 30 243 683 dolarów; do najważniejszych gałęzi przemysłu należy budowa okrętów. Górnictwo dostarcza głównie węgli kamiennych (r. 1893: 1884 638 tonn), złota (za 395 070 dolarów), żelaza, miedzi soli, nafty. Przywóz (mąka, herbata, cukier i in.) morzem wynosił w r. 1893: 9 374 537 dolarów, wywóz (węgle, ryby, drzewo, bydło, masło) 10 634 863 dolary. N. S. posiada 28 portów; najważniejsze z nich są Halifax i Louisburg, które nigdy nie zamarzają.— Na czele rządu N-ej S-i stoi gubernator z 7 ministrami; ludność reprezentują: izba wyższa (Legislative Council) о 21 i izba niższa (Legislative Assembly) о 38 członkach. W r. 1893 dochody-prowincyi wyniosły 769 976 dolarów, wydatki 822 462, długi 1 673 511 dolarów. — N. S. qd-kryli niegdyś Norwegowie, co jednak poszło z czasem w zapomnienie; dopiero w r. 1497 odkrył ją na nowo Włoch Sebastyan Cabot, który był w służbie angielskiej.—N. S. jest dawną Akadyą Indjan amerykańskich. Pierwszą osadę założyli tu Francuzi w r. 1604, drugą w r. 1606 Hollendrzy (Annapolis); Anglicy zniszczyli ją w r. 1613. Przez czas jakiś posiadali N-ą S-ę Anglicy, lecz ustąpili ją w r. 1632 Francuzom, posuwającym się z Kanady. W r. 1654 za *C r o m-w e 11 a, Anglicy znów N-ą S-ę odebrali. Po wielu zmianach w r. 1713 kraj stał się ostatecznie własnością Anglii, w której posiadaniu do dziś dnia pozostaje.

No wat (Novatus) duchowny (presbyter) kartagiński, który w r. 248 sprzeciwił się wyborowi św. Cypryana na biskupa i stanął na czele stronnictwa wrogiego mu, zwłaszcza gdy Cypryan władzę biskupią wykonywać zaczął surowo, wymagając od duchownych posłuszeństwa. Przeciwnicy zarzucali Cypryan o-wi, że niezbyt ostro występował przeciwko odpadłym od Kościoła (lapsi), by uniknąć prześladowania i bronił im powrotu na jego łono, jako zaprzańcom niegodnym; N. i przyjaciele jego wygłaszali też naukę, że wszyscy duchowni są równi między sobą, że mają prawa zupełnie jednakie, i że biskup jest tylko ich przewodniczącym, jako pierwszy między równymi, nie zaś zwierzchnikiem posiadającym nad nimi władzę i prawo rozkazywania im. Wierny tym przekonaniom N., nie pytając się o pozwolenie Cypryana, niejakiego Felicissimusa, człowieka bogatego i wpływowego, wyświęcił na dyakona, co stało się powodem do odszczepień-stwa nowego, gdyż Cypryan stanowczo potępił postępowanie takie. W czasie tym biskup, chroniąc się od prześladowania Decjusza (r. 250), opuścił Kartaginę na czas pewien, co przyczyniło się do rozwoju bujniejszego odszcze-pieństwa, mogącego teraz tym swobodniej poczynać sobie. Po powrocie na katedrę, Cypryan zwołał w r. 251 do Kartaginy Sobór, który, zgodnie z poglądami jego, postanowił, że odpadłych (lapsi) nie należy dopuszczać z powrotem na łono Kościoła, chyba tylko in articule mortis, a potępił N-a i stronników jego. Wtedy N. udał się do Rzymu i tam przyłączył się do stronnictwa, surowiej jeszcze, niż sam Cypryan, zapatrującego się na sprawę odpadłych, oraz popierał gorliwie Nowacyana (ob.), po którego wyborze wysłany był do Afryki, by tam działać i przeprowadził też wybór Fortunata na biskupa kartagińskiego przeciwko Cyprya-no w i.

Ked.

ciół katolicki. Mieszkańców 1500, prowadzących handel ożywiony bydłem.

Nowa Wieś, wieś w Królestwie Boiskiem, w po w. Sokołowskim gub. Siedleckiej. Mieszkańców 315. Założona została przez książąt Ogińskich, którzy tu w r. 1812 osadzili powracających z pod Moskwy Francuzów. Czy ci zostąli i zmieszali się z ludnością okoliczną, czy też powrócili później do swej ojczyzny, niewiadomo. Według podania wymarli wszyscy podczas cholery w r. 1852. Jako jedyna pamiątka po nich został krzyż z napisem francuskim.

Nowa-Wieś. (niem. Neudorf), osada na Śląsku, pod samemi Gliwicami, których stanowi przedmieście. Jest tu stacya drogi żel. zwana Gliwice, huta cynkowa, Emilia Paulina, i huta szklana, Nanny.

Nową Wieś (niem. Königlich Neudorf) wieś na Śląsku, w pow. Opolskim, pod Opolem, nad Odrą. Wyspa Polko naprzeciw wsi jest ulubionem miejscem wycieczek mieszkańców Opola. Fabryka cementu, piec do wypalania wapna; mieszkańców 3 157 (r. 1895), głównie katolików.

Nowa Zagora (po turecku Jeni-Zaghra), miasto w Rumelii wschodniej, w powiecie Stara Zagora, przy drodze żelaznej Tirnowa-Jam-boli-Burgas. Mieszk. 3 771 (r. 1888). W dniach 17 i 18 lipca r. 1877 N. była widownią walki pomiędzy Turkami a Rosyanami, która skończyła się odwrotem Rosyan ku Bałkanom.

Nowa Zelandya, wielka wyspa podwójna (z kilku drobnemi), leżąca na oceanie Wielkim, na południo - wschód od lądu Australii, między 34'J i 47° 30' szer. pd, oraz 166° 30' i 178° 30' długości wsch. od Gr. Prócz dwucli wysp wielkich, rozdzielonych cieśniną Cooka, w skład grupy wchodzą jeszcze dwie małe wysepki nadbrzeżne; jedna na południu (S t e w a r t), druga na północy (Great Barrier Island), tutaj również zaliczane są wysepki dalsze: Auckland na południu, Antypodów, Bounty i Chatham na wschodzie, oraz Ker-madek na północy. Obszar wysp głównych dosięga prawie 270 000 km. kw.—A Ukształtowanie powierzchni i wybrzeży. Stosunki hydrograficzne. Kształtpoziomy N. Z. jest wydłużony w kierunku z południo-zachodu na północo-wschód, przyczem przypomina półwysep Apeniński (odwrócony); N. Z. jest więc, jak tenże, podobna do buta, lecz tutaj but ten jest przecięty (cieśnina Cooka), przytem jedna część jest względem drugiej nieco przesunięta poziomo.

Z obu wielkich wysp, składających N-ą Z-yę, wyspa północna (Te-łka-a-Maui krajowców), jest bardziej rozczłonkowana niż południowa (Te-Walii Типами krajowców).—Wyspa północna ma w głównej swej masie kształt czworokątny, ale rogi tego czworokąta wydłużają się jako

półwyspy; zwłaszcza bardzo długim i wąskim tylko przesmykiem połączony z kadłubem wyspy jest półwysep północno-zachodni. Między te półwyspy wkraczają zatoki obszerne, posiadające dogodne dla żeglugi przystanie. I tak, na północno-wschodniem wybrzeżu spotykamy zatokę H a u г а к i z portem Auckland, zatokę Plenty z portem Tauranga; na południowo-wschodniem zatokę Hawke z portem Napier; na południu, nad cieśniną Cooka, zatokę Palli s e r i port Nicholson; na zachodzie zatokę M a n u к o u, oddzieloną tylko wąskim przesmykiem Auckland od zatoki Hauraki; nieco dalej na północ leży zatoka Kaipara. Wyspa południowa wązka i długa, rozszerzająca się maczugowato ku południo - zachodowi, jest mniej urozmaicona, ale posiada również przystanie dogodne; szczególnie na północy, nad cieśniną Cooka i na wybrzeżu wschodniem, gdzie spotykamy półwysep Banks między zatokami Pegasus i Canterbury. Wybrzeże zachodnie jest w części południowej drobno poszarpane fjordami, w północnej zaś części jednostajne,— — Pod względem ukształtowania powierzchni, wzdłuż N. Z. ciągnie się z połu-dnio-zachodu na północo - wschód łańcuch gór, przerwany uskokiem i przesunięciem cieśniny Cooka; na wyspie południowej, gdzie łańcuch ten jest potężniej rozwinięty, ciągnie się u brzegu zachodniego, pozostawiając równinę po stronie wschodniej (południowo-wschodniej); na wyspie północnej ciągnie się u brzegu wschodniego, pozostawiając równinę po stronie zachodniej (północno-zachodniej). — Góry wyspy południowej noszą miano Alp Nowozelandz-skich, ich grzbiet główny, stanowiący dział wodny wyspy, jest oddalony od wybrzeża wschodniego średnio na 130 km., podczas gdy od zachodniego—tylko na 30 km. W części środkowej, gdzie występują szczyty najwyższe i lodowce największe, grzbiet ten główny przenosi swą wysokością łańcuchy poboczne bardzo znacznie. Na południu góry rozpłaszczają się i rozszerzają w wyżynę pokrajaną dolinami fjordo-wemi i jeziornemi. Na północy odwrotnie: góry rozgałęziają się w sposób bardzo powikłany na liczne łańcuchy prawie jednakowej wysokości. Najwyższa wspomniana wyżej część środkowa gór ma długości 150 km., nie obniża się nigdzie poniżej 2000 m., a jej wysokość średnia, między przejściem Haasta (523 m.) na południu i przejściem White comb (1284 m.) na północy wynosi około 2500 m. Najwyższym szczytem tej części gór, a zarazem i całej N-ej Z-i jest Mount Cook, którego wysokość zmierzona bardzo dokładnie sposobem trygonometrycznym wynosi 3768 m. Grzbiet główny gór jest ostry i spada stromo na obie strony; spadek zachodni (północno-zachodni) jest bardziej stromy niż wschodni (południowo-wschodni), ale i tutaj izo-hipsa 1500 m. przystępuje bardzo blizko do głównego grzbietu (na 6, a nawet tylko na 1 ki-

lometr). Rozgałęzienia boczne gór na północno-zachodniej stronie ciągną się w ogóle prostopadle do grzbietu głównego i w wązkim pasie między tym grzbietem a wybrzeżem północno-zachodniem niema dolin podłużnych. Na połu-dnio-wschodzie zaś rozgałęzienia boczne biegną wogóle w kierunku południkowym i przecinają kierunek grzbietu głównego pod kątami od 15° do 25°, tak, iż doliny, między niemi zawarte, jakkolwiek nie biegną zupełnie równolegle do grzbietu głównego, nie mogą być jednak uważane za doliny poprzeczne. Grzbiety poboczne mają ten sam charakter, co główny: są strome, wązkie, ostre i zębate. Doliny leżą głęboko, ale są płaskie i szerokie; wązkich wąwozów nie napotyka się nigdzie. Doliny w częściach dolnych mają do pięciu kilometrów szerokości; są wypełnione rumowiskiem, wśród którego potoki wciąż zmieniają swe łożyska i osadzają wciąż nowe masy odtoczyska. Ten szeroki i płaski charakter dolin sięga aż w samo jądro gór; górne części dolin są wprawdzie wypełnione lodowcami, ale charakter lodowców wskazuje, iż szerokość i pochyłość tych dolin pozostają wciąż te same, aż do stóp stromych zboczy gór, które je zamykają.—Co do składu petrograficznego gór, to stok południowo-zachodni środkowej części Alp Nowozelandzkich składa się ze skał osadowych, silnie zme-tamorfizowanych i ubogich w skamieniałości, które, według Haasta i innych badaczy, należą do syluru, dewonu i dolnego węgla, stok zaś północno-zachodni składa się z granitu i łupków krystalicznych; te dwie grupy for-macyi stykają się ze sobą tylko na małej przestrzeni na północ od szczytu Mount Cook. Z północy zaś i południa wciskają się między te dwie grupy formaeyi łupki sfałdowane, młodsze od granitów i łupków krystalicznych stoku zachodniego, ale starsze od syluru stoku wschodniego. Po za obrębem gór przypierają od wschodu do formaeyi paleozoicznych me-sozoiczne, podczas gdy na zachodzie po za granitem następują odrazu osady plioceniczne i młodsze. Tylko na północy występują nieznaczne wysepki osadów paleozoicznych i me-sozoicznych na granicy między granitem i plio-cenem. Linie graniczne między formacyami, biegną w części środkowej Alp Nowozelandzkich równolegle do grzbietu głównego i do wybrzeży. Wszystkie skały osadowe, składające się na budowę gór, są silnie sfałdowane, upad ich jest stromy. Grzbiety przypadają zwykle na Synklinale, doliny na antyklinale. Rozciąg w północnej i środkowej części gór jest zgodny z kierunkiem gór t. j, biegnie z południa-zachodu na północo-wschód; w południowej zaś części wyspy—z zachodu na wschód. Formacye młodsze przytykają do paleozoicznych niezgodnie, bez silnego sfałdowania. Lendenfeld sądzi że Alpy Nowozelandzkie uległy sfałdo-waniu przed peryodem jurajskim; ten stary

wiek Alp Nowozelandzkich, w porównaniu z eu-ropejskiemi, uwydatnia się między innemi w ukształtowaniu dolin. W Alpach Nowozelandzkich doliny aż do swych najwyższych części, w samem sercu gór, osiągnęły już ten stopień rozwoju, który w Alpach europejskich spotykamy dopiero w dolinach głównych i w częściach znacznie oddalonyeh od początku górnego. Należy jeszcze dodać, że w budowie środkowej części Alp Nowozelandzkich wapień nigdzie nie uczestniczy. Środkowa i południowa część Alp Nowozelandzkich jest bardzo silnie zlodowacona, mimo stosunkowo niskiej szerokości geograficznej: środkowa część gór leży między 42° i 45° szer. pd. a jednak lodowce spuszczają się na stoku wschodnim do 700 m., a na stoku zachodnim nawet do 200 m. nad poziomem morza. Ponieważ tym sposobem lodowce nowozelandzkie zstępują o 1 000, a nawet o 1500 metrów niżej niż w Alpach europejskich, a i linia śnieżna leży w Alpach Nowozelandzkich odpowiednio niżej, więc góry te posiadają daleko bardziej charakter alpejski niżby to można było sądzić z ich położenia geograficznego oraz wysokości. Część gór południowa, mająca charakter wyżynny, średnio na 1000 do 1 200 metrów wzniesiona, z licznemi szczytami na 1 500 do2 000 metrów wysokiemi, pochyla się dość łagodnie ku wschodowi, a stromo na zachód; tutaj, na krawędzi zachodniej wyżyny w południowej części wybrzeża zachodniego wyspy południowej, spotykamy liczne, wąskie i długie zatoki o stromych, skalistych zboczach t. j. t. zw. fjordy. Najpółnocniejszy z tych fjordów, Milfordsund leży pod szerokością 44°23'; jest to najbliżej równika lezący fjord na ziemi. Godną uwagi jest rzeczą, że niema żadnego stopniowego przejścia od wybrzeża fjordowego na południu, do jednostajnego na północy: najpółnocniejszy fjord, Milfordsund, posiada wszystkie cechy fjordu w wysokim stopniu, a dalej na północ niema ani śladu fjordów i to pomimo istnienia tu gór wysokich i wielkich lodowców; tymczasem na południe od Milfordsundu znajduje się kilkanaście fjordów typowych z mieliznami u wyjścia a najdłuższy z nich, Thompsonsund, pod 45°10' ma 427₂ km. długości, szerokość zaś u wejścia wynosi tylko 0.8 km., głębokość tamże 140 m. podczas gdy największa głębokość fjordu wynosi 260. (Głębszy od niego jest tylko Milfordsund—360.) Niektóre z fjordów są bardzo rozgałęzione, połączone, ze sobą cieśninami i obfitują w wyspy; poplątanie i wielkość fjordów. rosną ku południowi w miarę zniżania się gór; fjordy północne, wyżłobione w wyższej części wyżyny, mają za to większe rozwinięcie pionowe. Dział wodny leży bardzo blisko wybrzeża zachodniego, średnio w odległości 30 km; wskutek tego doliny, wznoszące się ku górom, jako przedłużenia fjordów, są krótkie; zbiorniki wody, względnie lodu, który

się wlewa do fjordów, są więc bardzo małe Po drugiej stronie działu wodnego występują zamiast fjordów, podobne do nich, wązkie i długie jeziora, połączone rzekami. Najpółno-cniejszy fjord N-ej Z-i, Milfordsund, jest najwspanialszy. Kraj w jego okolicach wznosi się wyżej niż u innych fjordów, cały wieniec wspaniałych szczytów górskich otacza ten klejnot antypodów: Mount Kimberley na północy, Barren Peak na zachodzie i Mitre peak na południu, wysoki na 1800 m., wznoszący się jak ściana pod kątem przeszło 70° bezpośrednio z morza; szczyty te przeglądają się w wodach Milfordsundu jak w zwier-ciedle. Wysokie wodospady, a między nimi na 160 m. wysoki Bowen fali, rzucają się z wysokich dolin ku ciemno-zielonym, wiecznie spokojnym wodom Sundu. Na wszystkich szczytach spoczywają śniegi wieczne, a z dolin spoglądają ku fjordowilodowce. Dokoła kraj wznosi się ścianami stromemi do 80° tylko u górnego początku fjordu leży mała równina aluwialna przy uściu rzeki Cl eddy. Wielka stromość ścian skalnych nie przeszkadza w tym klimacie wilgotnym, że tu i owdzie, na wąskich gzemsach skalistych, rosną drzewa wiecznie zielone, ożywiające dzikość obrazu. W wielu miejscach ściany strome dosięgają 1 000 i więcej metrów wysokości. Ściany t] ordo w noszą wyraźne ślady działania dawnych lodowców, nigdzie niema skał ostro sterczących, wszystko jest wygładzone. Obecnie lodowce są wprawdzie małe i kończą się wysoko powyżej fjordów, ale w czasie peryodu lodowego lodowce musiały bezwątpienia wypełniać fjordy.—Fjordy nowozelandzkie, podobnie jak i inne, zostały przed peryodein lodowym wyżłobione przez rzeki, a następnie wypełnione przez lodowce, które je uchroniły od zamulenia, a może i nieco pogłębiły; po ustąpieniu lodowców, morze zalało te doliny i zamieniło je na zatoki.-—Między częścią środkową Alp Nowozelanzkich i wybrzeżem południowo-wschodniem wyspy południowej, rozciąga się równina obszerna, znana pod nazwą Canterbury Plains. Śród tej równiny leży miasto Christchurch na brzegu nieznacznej rzecz-Jest to drugie, co do wielkości, miasto Nowej Zelandyi (po D u n e d i n i e), a pod względem położenia najpiękniejsze zapewne z miast australijskich; mała rzeczka przepływa skrętami wężowemi miasto, jej woda jest kryształowo czysta i orzeźwiająca, a wzdłuż brzegów zieleni się roślinność bujna. Wierzby płaczące, zasadzone tu przed ćwierć wiekiem, ocieniają wody tej rzeczki, a między niemi rośnie, miejscami, podobny do trzciny, len nowozelandzki, dosięgający około trzech metrów wysokości; roślina ta dostarcza przędzy wybornej. Cała równina Canterbury jest przerżnięta licznemi rzekami, spływającemi ze stoku wschodniego Alp Nowozelandzkich i jest przeważnie po- spływających z Alp Nowozelandzkich; z czasem kryta odtoczyskiem rzecznym.—Rzeki w jesieni ląd dosięgnął wyspy i obecnie niski pas ziemi

i w zimie są ubogie w wodę, ale na wiosnę, w czasie tajania śniegów, przyjmują wielkie rozmiary i unoszą wtedy masy otoczaków i piasku z gór na równinę. Dzieląc się na liczne ramiona, pokrywają gęstą siecią równinę i zasypują ją kamieniami. Delikatniejszy zaś i lżejszy materyał, jak piasek i muł, unoszą do morza. Ponieważ spadek kraju, a stąd też szybkość i siła unosząca wody, stale maleją od gór ku wybrzeżu, więc wzdłuż całej drogi, w miarę posuwania się od gór ku morzu, osadza się materyał napływowy o coraz drobniejszych ziarnach. Z materyału tego, każda wylewająca rzeka buduje sobie groblę, po której płynie. Gdy jednak grobla taka, a z nią i dno, dosięgnie pewnego stopnia wzniesienia, rzeka opuszcza ją i rozlewa się po bokach, gdzie rozpoczyna budowę nowej grobli. W ten sposób poziom całej równiny ciągle się podnosi. Zachodzą tu więc te same stosunki, co na nizinie Lombardzkiej, tylko że tam przez sztuczne wały nadbrzeżne rzeki są utrzymywane w swych łożyskach; w Nowej Zelandyi tak się nie dzieje. Materyał drobny, unoszony do morza, osadza się przy uściu, po części w formie delty, t. j. mniej lub więcej obszernej równiny napływowej, po części tworzy przed uściem wał poprzeczny, który bądź utrudnia, bądź całkowicie uniemożliwia wpłynięcie statków z morza do rzeki. Linia brzegowa, ochroniona przez te wały od silnego działania fal morskich, ulega zamuleniu i wzrostowi delt i tym sposobem wkracza coraz bardziej w morze; wybrzeże rośnie nietylko ku górze, ale i w kierunku poziomym. Jak obecnie równina Canterbury zyskuje na obszarze, tak samo urosła też w przeszłości; jej linia brzegowa tworzyła zawsze łuk wklęsły, rozpięty między przylądkami granicz-nemi, i zbliżała się coraz bardziej do linii prostej. Podczas takiego tworzenia się równiny, a nawet jeszcze przedtem, odbywały się gwałtowne wybuchy wulkaniczne w morzu, w odległości około 40 km. od ówczesnej linii brzegowej; wybuchy te wytworzyły wyspę wulkaniczną, która wciąż powiększała się przez nowe wybuchy do wysokości przeszło 1 000 m. Jakkolwiek nie wszystkie wybuchy występowały w tem samem miejscu, to jednak ogniska wybuchów, w ilości pięciu, leżą blisko siebie, wewnątrz koła o 12 km. średnicy. — Dno każdego z tych pięciu kraterów pozostało poniżej poziomu morza, a ponieważ z biegiem czasu krawędzi kraterów, łącznem działaniem czynników atmosferycznych i fal morskich, zostały przerwane i morze wlało się do kraterów, więc w miejsce dawnych kraterów powstało pięć zatok. Ta wielka wyspa wulkaniczna, napełniając morze okoliczne spłukanym z siebie materyałem i chroniąc równocześnie pobliskie wybrzeże N-ej Z-i od falowania, sprzyjała wypełnianiu cieśniny mułem rzek,

ki.

łączy z lądem grupę wulkaniczną, która stała się znanym już nam, półwyspom Banks. Na tym pasie ziemi leży Christchurch, a największy krater tworzy najważniejszy port N-ej Z-i, Lyttleton, z miastem tegoż nazwiska. —Prawie cały handel zamorski prowincyi Canterbury odbywa się przez Christchurch i Lyttleton. Liczne drogi prowadzą od jednego miasta do drugiego przez krawędź starego krateru, a że krawędź ta jest wysoka i komunikacya była uciążliwa, więc wał krateru prześwidrowano tunelem, przez który obecnie idzie kolej żelazna. Tunel ma około 2 km. długości i budzi wielkie zajęcie naukowe, jest bowiem jedynem ńa ziemi przewierceniem wału wulkanicznego; wprawdzie kierunek tunelu nie idzie dokładnie w kierunku promienia ku środkowi krateru, ale jest dostateczny do zbadania budowy wewnętrznej wulkanu.—Z najwyższego szczytu krawędzi, około 1 000 m. wzniesionego, roztacza się widok malowniczy: na zachód rozciąga się równina Canterbury, poprzerzynana srebrzystemi nićmi rzek, spływających z gór urozmaiconych, które wznoszą się na dalekim planie. W środku leży miasto z wieżami licznemi, otoczone gajami, porznięte krętą rzeczką, która wolno i spokojnie przepływa kraj równy. Na południu błyszczy zwierciadło jeziora Ellesmere, oddzielonego wąską smugą od otwartego morza. Poziom tego jeziora, zasilanego przez dopływy, wciąż się wznosi, aż wysokie ciśnienie wody przerwie wierzeję, poczem poziom jeziora wyrównywa się z morskim. Lecz przy gwałtownych wiatrach południowo-wschodnich falowanie silne morza odbudowywa wał piasczysty i ta sarna gra znowu się rozpoczyua. Po za linią brzegu rozciąga się na północ, wschód i południe, równa linia horyzontu morskiego. U stóp po-strzegacza sterczą formy ostre starej krawędzi krateru, która na zewnątrz pochyla się łagodniej, ku wnętrzu zaś, to jest ku dnu krateru, spada stromo, miejscami nawet, w górnej części pionowo, jak ścianafc U stóp tej krawędzi stromej błyszczy woda zatoki, a na jej powierzchni nieruchomej olbrzymie parowce spoczywają po żegludze okołoziemnej. Z powodu położenia Alp Nowozelandzkich, bliżej brzegu zachodniego najznaczniejsze rzeki wyspy południowej płyną po stronie wschodniej; są to mianowicie idąc z północy na południe: Wairaa, płynąca na północo-wschód do cieśniny Cooka, dalej: Dig River (Clarence R.), Dillon River (Wai-au-na), H u runu i R., W aimak ar ir i — te wszystkie uchodzą na północ od półwyspu Banks; na południe od niego płyną dalej Ra-kaia R. (Cholmondely), Hakatere R. (Ashburton), Rangitata, Wanganui (Carew R.) Waitangi (Waitaki), Taieri R., C luth a, płynąca na południo-wschód w najszerszej części wyspy i stąd największa z rzek nowozelandzkich; wreszcie: Mataura i Oreti, płynące już ku południowi do cieśniny, oddziela-

Encykl. Powsx. Ilustr. Ser. II. Zesz. 21b T. III.

jącej Nową Zelandyę od wyspy Stewart. Po zachodniej stronie gór, zbliżonych tu bardzo do morza, płyną tylko krótkie, wartkie potoki, osię-gające większą długość tylko w północnej części wyspy, mianowicie: Grey R. i В uli er R.— Co do ukształtowania pionowego wyspy północnej, to tutaj zniżone przedłużenie Alp Nowozelandzkich ciągnie się tylko u wybrzeża wschodniego pod różnemi nazwami, jak Tar ar u a, Ruahine, K a i m a n a w a, a bliżej wybrzeża Puketoi; szczyty ich nie dosiągają 2000 m. Środek i zachód wyspy zajmuje wyżyna, gdzie warstwy paleozoiczne i mesozoiczne są pokryte tworami wulkanicznemu Prawie w samym środku wyspy, w okolicy pełnej solfatar i źródeł wrzących, rozciąga się kotlina jeziora Ta-u p o, którego poziom leży na wysokości 380 m. nad powierzchnią morza, i którego powierzchnia zajmuje 770 km. Z jeziora tego wypływa na północo-zachód pełna wodospadów rzeka Waikato, uchodząca na wybrzeżu zachod-niem, na południe od przesmyku Auckland; na zachód zaś od tego jeziora wypływa rzeka Wanganui, płynąca ku południo-zachodowi do cieśniny Cooka. Na południe od jeziora Taupo, po lewej stronie rzeki Wanganui, wznosi się czynny jeszcze wulkan Tongariro (2250 m.) oraz wygasły, pokryty wiecznym śniegiem wulkan Ruapehu (2950). Na zachód stąd, po prawej stronie rzeki Wanganui, już na samym wybrzeżu morza, wznosi się również śnieżny wulkan Mount Eg mont albo Taranaki (2 520 m.). Na stoku wschodnim szczytu Ruapehu wypływa, wspomniana już, największa z rzek wyspy, Waikato, płynąca na północ przez jezioro Taupo. Jezioro to powstało prawdopodobnie przez zapadnięcie się jaskini podziemnej, będącej w związku z wulkaniczną naturą kraju. Brzeg jeziora zachodni jest utworzony przez ściany skaliste, strome, tak, iż wylądowanie jest tu możliwe tylko w uściach małych rzeczek. Szeroki, płaski, piaszczysty brzeg wschodni jest ograniczony skałami pume-ksowemi, od których kraj wznosi się tarasami lesistemi ku górom malowniczym, nagim, stanowiącym kontrast z prawidłowemi stożkami wul-kanicznemi, sterczącemi na południowej stronie jeziora. Z ciemno błękitnych fal jeziora wynurza się mała wyspa, w pobliżu której żeglarzom grożą wiry niebezpieczne; według wiary krajowców mieszkają tam bóstwa wodne.— Kraina jeziorna jest ograniczona dwiema liniami równoległemi, które, dotykając wschodniego i zachodniego brzegu jeziora Taupa, biegną na północ do zatoki Plenty. W niezliczonych punktach wybuchają tu z ziemi pary gorące i wywołują liczne zjawiska, przypominające Islandyę, lub „Krainę Cudów“ w Ameryce Północnej.—Źródła gorące występują nad jeziorem Taupo i wzdłuż rzeki Waikato, gdzie rzeka pędząc bystro, tworzy kaskady, tam na brzegach wznoszą się też obłoki pary, wytwarza-

39

jące się z kaskad wrzących, wpadających do ziemi, prócz lekkich drgań w okolicach tara-rzeki, i z kotłów wody wrzącej, obramowanych sów; lecz zjawisko to w tych okolicach wulka-białym cementem skalnym. „Tam — mówi pe- nicznych było tak zwykłe, iż nie zwróciło na wien podróżnik — tryska w górę dymiąca fon- siebie uwagi niczyjej. W dniu 7 czerwca towa-tanna i wkrótce opada, lecz zaraz w innem miejscu wznosi się druga—i ta opada, by ustąpić miejsca innej. I tak scena wciąż się zmienia, jak gdyby ktoś w jakimś olbrzymim zakładzie hydraulicznym robił próby, czy wszystkie fontanny dobrze działają i czy kaskady mają dość wody“. — W połowie drogi między jeziorem Taupo i zatoką Plenty leży cała grupa jezior, z których najznaczniejsze jest Tara w e r a, u stóp góry tegoż nazwiska. Ale najwspanialszą częścią całej krainy jeziornej jest (a raczej była) okolica jeziora Rotmaha-n a; na południe od Tarawery, opisywana pię-knemi barwami przez różnych podróżników, szczególnie przez Hochstettera. Jezioro Rota-mahana leży w dolinie, której zbocza posiadają liczne źródła wrzące i wulkany błotne. W dwuch miejscach przeciwległych zbocza te są pokryte dwoma, jakby zakrzepłemi strumieniami tufu krzemionkowego (osad kamienny wydzielany z wody), w kształcie tarasów, które czynią wrażenie wodospadów zainarzłycli. Tarasy te posiadają wgłębienia, niby wanny, w których zatrzymuje się woda spływająca, tem cieplejsza, im wyżej, im bliżej krateru, dającemu, początek strumieniowi. Gromady stalaktytów (sopli) zdobią te kamienne tarasy. Jeden z tych potoków zakrzepłych, krzemionkowych, T e t a-rata, jest lśniąco-biały, drugi, Otukapu-ar angi—różowy. Woda, zbierająca się w wannach, ma barwę turkusowo-błękitną.—Niestety! ten cudny utwór przyrody, tak żywo opisany przez Hochstettera, już nie istnieje obecnie: straszliwy wybuch Tarawery pogrzebał piękne tarasy pod masą popiołu. — Było to w nocy d.

rzystwo turystów zwiedzało okolice Rotomahana, a w dniu 9 czerwca wróciło do Ohinenuta, pozostawiając we wsi Wairoa jednego młodego człowieka w odległości 16 kim. od tarasów. Wieczorem tego dnia spadły potoki deszczu i dały się uczuć wstrząśnienia silniejsze; mieszkańcy Wairoa, przestraszeni, wybiegli z domów i zauważyli, że szczyt Tarawery był osłoniony chmurami czarnemi, rozdzieranemi przez błyskawice. — Około godziny 2-ej w nocy rozległ się wybuch straszliwy- szczyty gór zapłonęły, z rozdartych zboczy wulkanów wylatywały rozżarzone żużle i popłynęły potoki lawy. Wstrząśnienia gruntu, huk piorunów, gwałtowne wybuchy z trzech kraterów, składały się na obraz pełen grozy iście piekielnej. Odłamki skał spadały na dachy domów, a nieco później potoki deszczu błotnistego rzuciły popłoch ostateczny na mieszkańców wsi; nigdzie nie można było znaleść schronienia, domy waliły się pod ciężarem gradu kamieni, gniotąc nieszczęśliwych mieszkańców. — Szczegóły tei strasznej nocy przewyższają wszystko, co najbujniejsza wyobraźnia może sobie wystawić; jęki ranionych i rozpaczliwe krzyki pozostałych przy życiu, którzy opłakiwali żony, dzieci, lub przyjaciół, rozdzierały dusze, a deszcz żużli i błota nie ustawał. Podobna katastrofa, która w r. 79 po Chr. zniszczyła Herkulaneum i Pompeje nie była chyba straszniejsza. — 2 Klimat. N-a Z-a leży prawie cała na południe, od podzwrotnikowego pasa ciśnienia wysokiego półkuli południowej, punują więc tu wiatry zachodnie; siła wiatru jest bardzo wielka zpowodu położenia kraju środoceanowego. Co do stosunków ciepłoty i wilgotności, to klimat N. Z. jest oceaniczny, wykazują to tablice następujące.

10 czerwca r. 1886; nic nie przepowiadało katastrofy, która się przygotowywała we wnętrzu

Wyspa północna.

Miejscowość

Szer.pd.

Długość wsch. Gr.

Wys. w met.

Stycz.

Ciepłota

Kwieć Lipiec

Paźdź.

Rok

Ilość opadu w сш.

Mongonni. .    .

35°1/

173°28'

20

20.4

17.1

12.0

14.9

16.2

138

Auckland

36 50

174 51

80

19.3

16.0

10.8

13.6

14.9

106

New Plymouth. .    .

39 40

174 5

10

17.9

15.3

9.8

12.6

13.8

149

Napier .    .

39 29

176 55

18.9

15.4

9.8

14.0

14.6

90

Wellington .

41 16

174 47

40

16.6

13.8

8.3

11.9

12.6

127

Miejscowość

Szer.pd.

Nelson .    .

41 16

Christchurch .    .

43 32

Hokitika .

42 42

Bealey .    .

43 2

Dunedin .    .

45 52

Sauthland .    .

46 17

Chatham Isl. .    .

43 52

Wyspa południowa.

Długość wsch. Gr.

173 19

172 39

170 59

171 31

170 31

168 20

176 42

Wys. w met.

Stycz.

Ciepłota

Kwieć Lipiec

Paźdź.

Rok

Ilość

opadu

wem.

10

640

150

10

30

17.6

13.8

7.4

12.3

12.8

153

16.2

11.4

5.5

11.2

11.1

64

15.4

12.4

6.8

10.9

11.4

305

13.4

13.9

13.8

14.0

8.8

1.6

7.6

7.9

265

10.8

10.4

10.8

5.6

4.7

7.5

10.0

9.9

90

9.8

9.8

117

10.5

10.6

57

Średnie roczne ciepłoty, krańcowe 31.4

Christchurch 31.2 Hokitika Bealey Dunedin Sauthland

Auckland

0.7

3.8

2.0

zachodnie, pozostawiwszy na zachodnich stokach Alp Nowozelandzkich olbrzymią ilość wilgoci, przechodzą na stronę wschodnią w charakterze fohnowym, jako wiatry suche i gorące. Olbrzymie ilości opadów na stronie zachodniej w połączenie z ciepłotą niską lata, sprzyjają rozwojowi lodowców, które zstępują tu prawie do poziomu morza, w krainie, której ciepłota średnia, roczna wynosi prawie 10°C.; to też końce lodowców toną wśród bogatej roślinności paproci drzewiastych i fuksyi.— Takich peryo-dów suszy, jakie występują na lądzie Australii, N. Z. nie cierpi, ale wielkie powodzie zdarzają się wyjątkowo na stronie wschodniej wyspy południowej, jak np. w lutym r. 1878. W M o-unt Peel, w prowincyi Canterbury, spadło wówczas 205 mm. deszczu w ciągu 24 godzin; zdarza się to podczas burz długotrwałych, południowo-wschodnich, które swą wilgoć skraplają na stronie wschodniej wyspy, lub przy szybkim topnieniu śniegu w górach. Równiny strony wschodniej wyspy południowej są i w zimie wolne od śniegu; przypadkowo zdarzają się tu wprawdzie obfite opady śnieżne, które przynoszą znaczne szkody hodowcom owiec, ale śnieg nie leży nigdy długo. Na wyspie północnej śnieg pada tylko na górach. — 3 Flora i fauna. Z roślin w klimacie wilgotnym N-ej Z-i przeważają paprocie: paprocie, jako drzewa tworzące lasy całe, paprocie na drzewach, jako pasorzyty, paprocie, jako zarośla pokrywające niziny w zastępstwie kobierca traw. N-a Z-a nie posiada wielu drzew leśnych Australii pobliskiej: eukaliptów, akacyi, newni; z palm występuje tylko jeden gatunek i tylko na wyspie północnej. Drzewa pokrewne naszym iglastym posiadają owoce jagodowate. Śród lasów liściastych wyspy południowej występują buki, w górach na południe od cieśniny Cooka, tworzące na wysokości około 1200 m.

24.0

27.6    —13.0

29.3 28.8

Średnie dzienne wahania ciepłoty trzymają się między 8° i 11°C.; średnie wahania miesięczne—między 17° i 26°C. i są wogóle znaczniejsze, niż w Europie południowej pod tą samą szerokością geograficzną; tylko obfite w opady wybrzeże zachodnie wyspy Południowej stanowi pod tym względem wyjątek; w Hokitika średnie wahanie miesięczne wynosi w zimie 16.3°, a w lecie tylko 15°, podczas gdy na wybrzeżu wschodniem wahania te wynoszą: 19.4° i 23.7°.

Podczas gdy ciepłota w lecie na wyspie Północnej jest mniej lub więcej taka sama, jak u nas, to na wyspie Południowej, w południowej jej części (pod 46° szer.) jest już taka sama jak w Szkocyi północnej. Zima jest tak łagodna, że prawie nie przerywa wzrostu roślin, wiele kwiatów kwitnie przez całą zimę, a niwy uprawne i pastwiska z drzewami wiecznie zielonemi czynią w słoneczny dzień zimowy wrażenie krajobrazu angielskiego, letniego.

Już na wyspie Północnej występuje różnica klimatyczna między wybrzeżem zachodniem i wschodniem, mianowicie głównie w ilości opadów, ale także w rocznem wahaniu ciepłoty; na wyspie Południowej zaś różnica ta znacznie wzrasta, gdyż tu wysokie Alpy Nowozelandzkie stanowią granicę klimatyczną, ostrą. Na stronie wschodniej gór tych, mianowicie na równinie Canterbury, pada zaledwie ¹/i, lub ¹/₃ ilości deszczu, spadającego na stronie zachodniej; przy-tem zmiany ciepłoty, zarówno prawidłowe jak i nieprawidłowe, są na wschodzie daleko znaczniejsze niż na zachodzie. Wiatry północno- granicę górną lasów, którą na brzegu przeciw-

1.2

6.6

1896).

ległym cieśniny, na górze Egmont, tworzą jnż na wysokości 1000 m. cedry. Prawdziwym drzewem iglastem jest tu sosna kauri, przedstawicielka gatunku dammara\ pnie jej dosięgają 4 m. średnicy i wraz z koroną parasolo-watą—50 m. wysokości. Drzewo to dostarcza materyału wybornego do budowy domów i okrętów; prawie wszystkie domy w Aucklandzie są zbudowane z tego drzewa, bardzo trwałego; prócz tego cenna jest jego żywica, używana do wyrabiania laku. Drzewo to znajduje się obecnie tylko na wyspie północnej, ale musiało rosnąć niegdyś i na wyspie południowej, gdyż znajduje się tam jego żywica. Na wybrzeżu zachodniem wyspy północnej, nad zatoką Kai-para, znajduje się mnóstwo tartaków, do których z wnętrza wyspy spławiają lub staczają poprzerzynane na krótsze kawałki pnie tego drzewa. Gospodarstwo rabunkowe wyniszczy prawdopodobnie do szczętu to drzewo cenne i na wyspie północnej. Oprócz sosny kami dwie jeszcze rośliny pożyteczne posiada pierwotna flora N-ej Z-i: pewien gatunek paproci (Pteris esculenta), której korzenie służą za pożywienie, i len nowozelandzki, którego włókna dostarczają materyału na odzienie, żagle i liny.—Gdy mieszkańcy pierwotni N-ej Z-i, Maorowie, przybyli na tę wyspę, przyprowadzili ze swej ojczyzny, wysp Samoa, czy Tonga, swe zwierzę domowe, psa, a mimo woli także i szczura; z miejscowych zwierząt ssących zastali tylko nietoperze oraz foki, które zawędrowały do rzek. Z ptaków zastali tu, podobnego do strusia, wielkiego ptaka moa, (ob.) który został już wytępiony, oraz małego kiwi, (ob.) który już jest bliski wytępienia. Odrestaurowany ze znalezionych kości moa, w muzeum w Christchurch, posiada siedm metrów wysokości. W zetknięciu się z koloniza-cyą europejską cała przyroda wyspy uległa zmianie: trawy pastewne i zboża wypierają z równin zarośla paproci; ponad polami, na których niegdyś majestatycznie przechadzał się moa, rozlega się obecnie śpiew skowronka europejskiego, a wróble stały się podobnie, jak króliki, plagąr dla kraju i dlatego zkolei ulegają tępieniu.—Źródła: R. v. Lendenfeld „Australische Reise“ (г. 1896); F. v. Hochstetter „Neu-Seeland“ (г. 1863); Lehmann „Länder und Völkerkunde“ (t. II 1901). I. Hann „Klimatologie“ r. 1897, t. III. „Official Handbook of New Zealand“ (Wellington 1892); „Report on the results of Census of New Zealand 1895“

(tamże 1897); Fitzgerald „Climbs in the New Zealand Alps“ (Londyn 1896); Harper „Pioneer Work in the Alps of New Zealand“ (tamże 1896); Diels „Vegetations-Biologie von Neu-Seeland“ (w „Englers bot. Jahrb.“ Lipsk

w. N

Ludność pierwotna. Mieszkańcy N-ej Z-i słyną pod nazwą Maorów. Pod względem języka i typu fizycznego nie odróżniają się zasadniczo od reszty Polinezyjczyków (ob. Polinezyjczycy). Jedynie skutkiem większej rozległości archipelagu, nie wytworzyli tak złożonego ustroju społecznego, jaki jest właściwy innym wyspiarzom Polinezyi.—W chwili wylądowania europejczyków Maorzy rozpadali się na plemiona, liczące 300 — 3000 głów. Plemion takich znajdowało się 104; acz niezależne, przecież przez tradycyę były połączone w większe całości: tradycya głosiła, iż przodkowie Maorów przybyli do N-ej Z-i w czterech łodziach, i każde plemię wyprowadzało siebie od któregoś z członków załogi. Olbrzymie genealogie służyły nie-tylko za podstawę do rozstrzygania o pierwszeństwie któregoś z wodzów, ale także rządziły przekazywaniem własności ziemskiej , i Anglicy musieli zagłębiać się niejednokrotnie w zawikłane rodowody, ażeby przy kupnie gruntów nie narazić się na różne nieporozumienia. Cztery wielkie oddziały posiadały każdy nazwę własną, rozpoczynającą się od wyrazu Nga, albo N g a t i (t. j. potomkowie): Ngapuhowie zawierali w sobie 35 plemion; Ngatimarzy—14; Ngatikohungunu— 49; Ngatiruanui—9. Rozmaite rozmiary tych działów świadczą, iż pomiędzy plemionami istniały nieustanne walki, i tutaj byli zwycięscy i zwyciężeni. W zasadzie wszyscy plemieńcy wewnątrz plemienia byli równi, ale prócz wolnych, w każdem plemieniu znajdowali się niewolnicy—jeńcy wojenni i ich potomkowie. Ta warstwa osób niewolnych dosięgała blizko jednej dziesiątej całego zaludnienia N-ej Z-yi. Źródłem utrzymania było rolnictwo; ogniem oczyszczano knieję, ulepszano glebę za pomocą odpowiednich ciał mineralnych (nawóz zwierzęcy nie był znany), pola posiadały 2 —10 morgów przestrzeni, były ogrodzone i pod względem uprawy mogłyby współzawodniczyć z polami Anglii. Roboty polne wykonywano zbiorowo. Maorzy umieli skorzystać ze wzorów angielskich, rolnych i zapożyczyli od przybyszów zarówno narzędzi jak i metod. Brakło pokarmów zwierzęcych i to był jednym z czynników, który tak spotęgował ludożer-stwo na N-ej Z-yi; napięciu łudożerstwa sprzyjały także wojny, które bez ustanku toczyły się pomiędzy plemionami. Wsi leżały na szczytach górskich, otoczone wałem i niekiedy ostrokołem podwójnym, spadzistość sztucznie powiększano. W takim pa znajdowało się 80 —100 domów. Naturalnie, odwagę i w ogóle zalety wojenne ceniono najwyżej, usposobienie wojownicze ludu znalazło swój wyraz w poezyi.—Tatuowanie (ob), które na N-ej Z-yi doprowadzono do najwyższej doskonałości, poniekąd znajdowało także pobudkę silną w wojnach, służyło bowiem jako odznaczenie. Bogactwo rapsodyj i mytów, architektura, łodzie, sprzęty, świadczą o Wysokiem poczuciu artystycznem Maorów.—Koloniści angielscy znaleźli w Maorach odważnych i dzielnych przeciwników, którzy z orężem w ręku walczyli o swoje prawa, póki żywili nadzieję,

iż zdołają zwyciężyć przybyszów. Ludność ar- niemych. Oprócz wyżej wymienionych, N. Z. chipelagu w skutek tych wojen silnie podupa- posiada 6 domów sierot, 39 szpitali, 6 domów dła. Wreszcie Maorowie ulegli, ale Anglicy d]a obłąkanych. — W r. 1893 wychodziło przyznali im prawa wszystkie obywatelskie, w tej liczbie prawo wyborcze i prawo uczestniczenia w parlamencie nowozelandzkim, — fakt, który jest najlepszym hołdem, złożonym tej rasie i jej zdolnościom. —Spis ludności z r. 1901 podaje liczbę Maorów na 43,112 głów (23 997 mężczyzn, 20 015 kobiet).

178 pism perjodycznych, w tem 52 codzienne.—Rolnictwo znajduje na N-ej Z-i bardzo dogodne dla siebie warunki; grunt jest żyzny i zboże daje dwa razy większe plony, niż na lądzie stałym Australii. W r. 1894 ziemi uprawnej było 4 025 220 hektarów (ogółem ziemię zdatną do uprawy obliczają na 11 milionów hektarów), z których zebrano m. in.

4 891 695 buszli pszenicy, 12 153 068 owsa, 754 653 jęczmienia, 126 540 tonn ziemniaków. W r. 1900 było na N-ej Z-i 262 390 koni, 1210 439 sztuk bydła. 19 348 506 owiec i 249 751 świń. Wywóz mięsa jest bardzo poważny; w r. 1893 wywioziono 1 839 604 owce zabite; przewozi je do Anglii 36 umyślnie na ten cel urządzonych okrętów. — Górnictwo przynosiło dawniej więcej niż teraz; i dziś jednak wytwórczość górnicza jest bardzo znaczna. Złota wydobyto do r. 1900 za 56 339 718 funtów sterl.; w r. 1900 wartość wydobytego złota wyniosła 1526 344 funty sterl. (w obwodzie Auckland za 625 207, w Otago za 523 341, w West Co-, ast za 376 076 funtów), pracowało w kopalniach złota 13 291 robotników. Kopalni węgla jest 160 z 2 150 robotnikami; do r. 1899 wydobyto 211592 tonny, wartości 9 707 538 funtów sterl. Żywicy kauri do r. 1893 wydobyto za 6 869196 funtów. Mniej ważne jest otrzymywanie srebra, miedzi, chromu, antymonu, manganu i żelaza.—Przemysł popierany jest usilnie przez rząd przy pomocy wysokich premii. W r. 1896 czynnych było 2 459 zakładów przemysłowych, zatrudniających 27 389 robotników; wartość wytworów wynosiła 9 549 360 funtów. Reprezentują przemysł głównie zakłady zachowujące i ochładzające mięso, garbarnie, płóczkarnie wełny, młyny, tartaki, odlewnie żelaza, fabryki maszyn i browary.—Handel. W r. 1901 wartość całego przywozu wynosiła 11817 000 funtów sterl., wywozu 12 888 000 funtów (w r. 1894 przywóz 6 788 000, wywóz 9 231 000 funtów). Wywóz w r. 1900 (13 246 161 funtów) składał się z pozycji następujących (w tysiącach funtów): wełna 4 749, mięso 2 228 złoto 1440, zboże 1049, masło 741, żywica kauri 622, skóry 406, łój 368, len 332, drzewo 232, ser 229 i in. Przywożono (w r. 1900 za 10 646 096 funtów) głównie tkaniny, ubranie, metale, maszyny i narzędzia, herbatę i cukier, napoje, papier, książki i t. p. Pod względem krajów przeznaczenia handel N-ej Z-i wygląda jak następuje:

Bibliografia: G.

Gray: „Polynesian Mythology and Ancient Traditional History of the New Zealand Race“

(1855); tenże: „New Zealand Poetry“ (Wellington 1853); Maning F. E. „Old New Zealand;

Incidents of Native Customs, by a Paketa Maori“ (1876); R. Taylor: „Te łka a Maui, or New Zealand and their Inhabitants“ (wyd. 2-e 1870); E. Tregear: „The Maori-Polynesian Comparative Dictionary“ (Wellington 1891. K.

Micosh Clark „Maori Tales and Legends“

L.K.

(Londyn 1896).

Ludność ogólna N-ej Z-i wraz z Maorami wynosi 815 616 mieszk. (r. 1901), z czego mężczyzn jest 428 972, kobiet 386 644, razem zaś z przyległościami (wyspy Chatham, Ker-mandec, Cooka) 823 400 mieszk., czyli 3 mieszk. na km. kw. — W r. 1900 małżeństw zawarto 5 860, czyli 7.12 na tysiąc, urodzeń było 19 546 (23.75 na tysiąc), przypadków śmierci 7 200 (18.75 na tysiąc); emigracja wyniosła 16 243 osoby, imigracja 18 074.—Pod względem wyznań ludność N-ej Z-i dzieli się, jak następuje: w r. 1896 na 703 360 osób było 282 809 anglikanów, 159 952 przezbiteryanów 97 525 katolików rzymskich, 63 373 metodystów,

5 538 luteranów, 3 391 pogan, 1549 żydów.

N. Z. nie posiada, jak inne kolonie austra-lskie, żadnego wielkiego miasta; do najznaczniejszych należą (r.    1901): Wellington

(43 638 mieszk.), Auckland (34 213), Dunedin (24879), Christchurch (17 538).- Pod względem oświaty N. Z. szybko się naprzód posuwa; pomimo to w r. 1896 nie umiało czytać ani pisać 16.3n/₀ ludności męskiej i 16.8°/₀ niewieściej. Nauczanie początkowe jest bezpłatne; w r. 1899 istniało 1 645 szkół początkowych z 1 450 nauczycielami i 2 164 nauczycielkami, uczniów zaś liczyły razem 108 405.

Wykształceniu średniemu i wyższemu służy 25 szkół publicznych, których większość posiada budynki osobne dla chłopców i dziewcząt.

Z uniwersytetu N-ej Z-i w Christchurch który nie jest szkołą, lecz zakładem egzaminacyjnym, związane jest 5 uczelni; Auckland University College, Otago University, Canterbury College,

r. 1900

przywóz    wywóz

w tysiącach funtów. 6 504    10 259

182

24

431

183

Victoria College w Wellingtonie i Canterbury Agricultural College. Wszystkie szkoły powyższe są zasobne i dobrze prowadzone. Kościół anglikański utrzymuje kilka szkół teologicznych i pewną ilość szkół początkowych, m. in. i dla Maorów. Jest też szkoła ociemniałych, 10 szkół rzemiosł i domów sierot zakład dla głucho-

przywóz wywoź w tysiącach funtów.

<m c— oo t-co t—

1 859

182

24

1062

05 05 Ю OJ

170

razem

13

bezludne

184

7 500 „

368

razem 270 935 km. kw.

Ig. F.

r. 1900

Indye Angiels.

i Cejlon .    .

Australia .    .

Wyspy Oceauu Spokojnego . Stany Zjednoczone .

Inne kraje .    .

10 646    13 246

W ażniejsze porty N-ej Z-i są następujące:    Lyttleton, Auckland, Dunedin,

Wellington, Napier, Invercargill, Tima r u, О a m а г u. Plymouth, Wanganui; w r. 1900 do portów N-ej Z-i weszło 616 okrętów о 854 632 tonnach, wyszło 613 okrętów o 825 275 tonnach. Marynarka kupiecka w r.

1900    składała się z 219 parowców o 56 498 tonnach i z 301 żaglowców o 42197 tonnach. Handlowi służy 5 banków o 250 oddziałach w różnych miejscowościach kraju. — Drogi żelazne pobudowano ze wszystkich większych portów w głąb kraju; długość ogólna ich w r.

1901    wynosiła 3 560 km. Biur pocztowych było w r. 1900: 1 696; listów i posyłek wysłano 63.7 miliona w komunikacyi wewnętrznej i 12.8 miliona w zagranicznej. Biur telegraficznych było 991, dłudość linii wynosiła 12123 km.; telegramów krajowych wysłano

3.9 miliona, zagranicznych 123 tysiące. Aparatów telefonicznych było 8 716, długość drutów wynosiła 11249 km.—Rząd. Na czele rządu stoi mianowany przez króla angielskiego gubernator, który ma przy boku 8 ministrów. Izba Wyższa (Legilaslative Council) składa się z 46 członków (2 Maorów), Izba Niższa (House of Representatives) z 74 członków (4 Maorów). —Kolonia składała się dawniej z dziewięciu niezależnych od siebie prowincyi, które tworzyły państwo związkowe; od r. 1876 jednak jest państwem jednolitem, podzielonem na 63 hrabstwa. Do kolonii należą:

„    Campbel

„    Cooka 823 400 m.

Stolicą jest Welling ton.—D o c h o dy kolonii w r. 1900/01 wyniosły 5 852 706 funtów sterl. (cło 2181 tys. funtów, stemple, poczta, telegraf 904 tys., podatek od nieruchomości 294 tys., podatek od dochodu 174 tys., ziemie skarbowe 270 tys., różne dochody 309 tys.), wy dat'ki;^5 479 703 funty sterl. (drogi żel. 1145 tys., [poczta i telegraf 416 tys., długi 1 746 tys., oświata 481 tys., różne wydatki 1 692 tys.); długi w r. 1901 wynosiły 48 557 751 funtów sterl.

Siła zbrojna składa się z 357 żołnierzy regu-ralnych i 7 497 ochotników. Kolonia posiada 4 łodzie torpedowe o 48 tonnach.—Dzi ej e. Hüllender Tasman pierwszy w r. 1642 odkrył brzeg zachodni wyspy południowej N-ej Z-i; geografowie hollenderscy w wieku XVII nadali jej nazwą „Nova Zelandia”. W r 1769 Cook objął wyspy w posiadanie w imię Anglii; opły-nął je dokoła i odwiedził je ponownie w latach ' 1 773/74 i 1777.—Kolonizacyę N-ej Z-i rozpoczął w r. 1814 Samuel Mardsen, zakładając tu stacyę misyjną; w r. 1822 założyli swą misyę weslejanie, w r. 1838 katolicy. W r. 1840 założono Auckland i zawarto układ z Maorami, na mocy którego krajowcy uznali władzę Auglii. N. Z., która do tej chwili zależała od Nowej Południowej Walii, stała się odtąd kolonią niezawisłą. W r. 1857 powstali na wyspie Północnej Maorowie, którzy nie chcieli uznać układu z r. 1840. Gubernator, sir J e-rzy Grey, przy pomocy Maorów, którzy zostali wierni rządowi, do r. 1865 stłumił powstanie. Zaburzenia mniejsze wybuchały jeszcze w r. 1868. 1881, 1883 i 1886.—Pod względem naukowym zbadali wyspy Dieffenbach w r. 1843 Hochstetter w r. 1857 i geolog kolonii, Haast.— Por. Hochstetter „Neuseeland” (Stuttgart 1863); Gisborne „The colony of New Zealand” (Londyn 1891); Rus-den „History of New Zealand” (Londyn 1886, 2 tomy); Murray „Handbook of New Zealand” (Londyn 1893); P. Leroy-Beaulien „Les nouvelles sociétés anglosaxonnes“ (Paryż 1897); Morton A. Aldrich „Die Arbeiterbewegung in Australien und Neu Seeland“ (Lipsk 1897); H. Walker „Australasian Democracy“ (Londyn 1897); Lenden feld „Neuseeland“ (Berlin 1900); Lloyd „Newest England. Impressions of a democratic traveller in New Zealand (New-York 1900).—Na tle przyrody N-ej Z-i., życia Maorów i ich walk z Anglikami osnuta jest powieść polska Sygurda Wiśniowskiego „Dzieci królowej Oceanii“, drukowana lat kilkanaście temu w „WTędrowcu.“

К owa Ziemia (Nowa ja Zjemlja), grupa wysp na oceanie Lodowatym Północnym. Leży pomiędzy 77° a 70°30' szer. półn. i 51°30' a 69° długości wschodniej od Greenwich. Dwie główne wyspy N-ej Z-i rozdziela wąska i kręta cieśnina Matoczkin Szar; z drobnych wysp największa jest Mieżduszars к a.—N-a Z-a jest granicą zachodnią morza Karskiego; od południa oblewają ją wody Wrót Karskich, które oddzielają ją od wyspy Wajgacz, (ob.) od zachodu i północy granicami jej są części oceanu Lodowatego: morza Barentsa i Murmańskie. Pod względem kształtu obie wielkie wyspy tworzą półkole, wygięte ku zachodowi. Część północna N-ej Z-i nie jest jeszcze prawie wcale zbadana, a położenie geograficzne północnego jej cypla dokładnie nie jest też określone. Długość wysp wynosi w przybliżeniu 1000 wiorst, szerokość największa nie prze-

1883).

kracza 132 wiorst, rozległość (według Strzelbie ki ego) wynosi 80 025 wiorst kw., z czego na wyspę północną przypada 4 4037, na wyspę zaś południową 35 988 wiorst kw. —Brzegi N-ej Z-i od strony oceanu są bardzo poszarpane

1    tworzą liczne zatoki (najważniejsze: Czarna, Rogaczew, Biełuszja Guba, Moliera, Guba Bezy-miannaja i Grybowaja, Krestowaja i in.), brzegi wschodnie, które są daleko gorzej znane od zachodnich, mają znacznie mniej zatok i wogó-le, zdaje się, że są równiejsze. Wnętrze wysp jeszcze mniej jest znane od brzegów. Wzdłuż części północnej wysp ciągną się łańcuchy gór, dochodzące do 4 000 stóp wysokości; część południową wypełnia płaskowzgórze, sięgające

2    000 stóp. Lodowców tu nie spotykano; natomiast rozciągają się olbrzymie pola śnieżne. Część wewnętrzną wyspy północnej pokrywa zapewne wieczna powłoka lodowa, jak w Gren-landyi (ob.).—K limât. Podług spostrzeżeń, dokonanych w Małych Karmakułach (przy brzegu zachodnim wyspy południowej) przeciętna ciepłota roczna wynosi —6.6°C; najcieplej jest w li-pcu (—)—5.7°), najzimniej w styczniu (—21.5°). Ilość opadów atmosferycznych wynosi 366 mi-lim. W cieśninie Matoczkin Szar (73°18' szer. półn.) ciepłota roczna wynosi — 8.37°. Wiatry dochodzą tu do siły strasznej, zwłaszcza wschodnie; szybkość ich wynosi nieraz 35 do 40 metrów na sekundę. Pogoda trzyma się rzadko przez kilka dni z rzędu; zwykle czas jest mglisty, ze znacznemi wahaniami ciepłoty, śniegiem i burzami. Klimat surowy i długie noce podbiegunowe czynią bardzo trudnym pobyt na N-ej Z-i dla nie Samojedów (ob.); jednakże liczne doświadczenia dowiodły, że zimowanie na N-ej Z-i nie jest wcale niebezpieczne, o ile zaopatrzyć się należycie w zapasy żywności i prowadzić tryb życia racyonalny i czynny.—Flora i fauna. Kjelman doliczył się na N-ej Z-i 155 gatunków roślin, z których г/з należy do rodzajów alpejskich. Drzew niema wcale, jest tylko nieco krzaków brzozy karłowatej (Betula папа). Wogóle roślinność jest uboga, gdyż bardzo niewiele znajduje się miejsc, zwłaszcza wewnątrz kraju, gdzieby się rozwijać mogła. Ze zwierząt ssących żyją na N-ej Z-i reny i lemingi; na wyspie południowej spotkać można niekiedy lisa; przy brzegach i na morzu wiele jest niedźwiedzi białych, fok różnych rodzajów, nieco narwalów i wielorybów. Ptaków naliczono 44 rodzaje, przeważnie błotnych i wodnych; gęsi jest kilka rodzajów. Polowanie na niedźwiedzie i foki jest głównem źródłem dochodu nielicznych mieszkańców; skór niedźwiedzich sprzedają przeciętnie za 2000 rubli rocznie. Na połów ryb zjeżdżają latem do N-ej Z-i rybacy rosyjscy i norwescy.—Ludność. W r. 1877 założono stałą osadę w Nowych Karmakułach, gdzie urządzono też stacyę ratunkową. Stoi tu kilka domów i cerkiew, mieszka duchowny, felczer i kilka rodzin Samojedów (w r. 1893: 7 rodzin, liczących 30 | głów). Druga osada (20 mieszkańców) leży nad Matoczkinem Szarem, trzecia wreszcie (38 mieszk.), powstała w r. 1894 na przylądku Ju-żnyj Gusinyj Nos. Osady odwiedzają dwa razy do roku parowce Towarzystwa Murmańsko-Białomorskiego; za pierwszym razem przybywa z Archangielska urzędnik, który zabiera od Samojedów skóry i sadło i przyjmuje od nich zamówienia; za drugim razem przywożą im zamówione przedmioty i resztę pieniędzy za skóry, które sprzedawane są przez licytacyę w Ar-changielsku. System ten korzystny jest dla Samojedów, którzy są względnie dosyć zamożni, prawie każdy z nich posiada większą lub mniejszą sumę w kasie oszczędności w Archangiel-sku. W ciągu lat czterech (r. 1890—93) wartość skór i innych materyałów, sprzedanych przez Samojedów, wyniosła 16159 rubli. — Dzieje. N-ą Z-ę odkryli Nowogrodzianie, prawdopodobnie już w wieku XI; pierwsze jednak wiadomości o tych wyspach zanieśli do Europy dopiero żeglarze angielscy i hollenderscy w wieku XVI. Hollender Barents zbadał dosyć dokładnie brzegi N-ej Z-i podczas wypraw swych w latach 1594, 1595 i 1596; Barents był pierwszym Europejczykiem, który przezimował na N-ej Z-i. W r. 1664 szereg nowych odkryć przy brzegach poczynił Hollender Flaming. W r. 1760 Rosyanin Sawa Łoszkin pierwszy opłynął N-ą Z-ię dokoła. W latach 1821 — 1824 dokonały szeregu badań przy brzegach N-ej Z-i wyprawy rosyjskie pod kierunkiem porucznika Litkiego. W latach 1832 — 35 zwiedził N-ą Z-ę porucznik Pacht u sow i przebił się przez Matoczkin Szar. W latach 1837 i 1838 badał wyspy Rosyanin Ciwolko na czele wyprawy naukowej. Począwszy od r. 1868 zaczęli odwiedzać często brzegi N-ej Z-i rybacy, myśliwi i kupcy norwescy; niektórym z nich (Karisen, Johannesen) zawdzięczamy nowe dane do kraju odnoszące się. Nordenskj old w latach 1875 i 1876 zwiedził brzegi N-ej Z-i i przepłynął przez Matoczkin Szar. W latach następnych odbyło się kilka wypraw naukowych rosyjskich i przywiozło bogaty plon nowych spostrzeżeń z N-ej Z-i.—Por. Uchtomskij „Nowaja Zjemlja“ (r.

Ig. F.

Nowe, miasteczko w Prusach Królewskich, ob. Neuenburg.

Nowe Hebrydy, grupa wysp melanezyjska na oceanie Spokojnym, na północ od Nowej Kaledonii, pomiędzy 13°4' a 22°24' szer. połudn. i 166°30' a 169°50' dług. wsch. od Greenwich; składała się z 26 wysp mniejszych i większych, z których najważniejsze są: Espiritu Santo (4 857 km. kw., 30 000 mieszk.), Mallicollo (2 268 km. kw., 10 000 mieszk-), z dobrym portem Sandwich; Sandwich z Deception, najpiękniejsza i najżyzniejsza (518 km. kw., 3 000 mieszk., w tym 30 białych); Ambrym (644 km. kw., 10000 mieszk.), Arba (325 km. kw. 12 000 mieszk.), Api (507 km. kw., 8 000 mieszkańców), Tanna (380 km. kw., 10 000 mie^zk.), 40 białych), wyspy Banks (794 km. kw.,

5 000 mieszk.), Erromanga, Futuna, Ane-i t u m, Mało, M a i w o, Paama, L o p e v i, Matthew, Hunter (Fearn) i in., razem 13 227 km. kw. (240.2 mile kw.). Wyspy są wysokie i górzyste; brzegi mają urwiste; ławice koralowe w niewielu tylko znajdują się miejscach.—N-e H-y są prawdopodobnie pochodzenia wulkanicznego; kratery czynne znajdują się jednak tylko na wyspach Ambrym, Tanna Erromanga i Lopevi, źródła gorące na Matthew. Trzęsienia ziemi i wybuchy wulkaniczne są częstem na archipelagu zjawiskiem. Z minerałów pożytecznych znaleziono rudę żelaza, miedzi i niklu. Grunt wysp, z wyjątkiem Erro-mangi, jest przeważnie bardzo żyzny, to też i roślinność bujnie się tu rozwija. Fauna zbliżona jest do indyjskiej. Mieszkańcy (85 000, według innych tylko 58 000) są Melanezyjczy-kami; rozpadają się na szczepy drobne, toczące między sobą wojny nieustanne, pod względem kulturalnym stoją niżej od Melanezyjczy-ków, mieszkających dalej na północ, przewyższają ich jednak odwagą, wojowniczością i okrucieństwem; są ludożercami. Misya protestancka, angielska nawróciła przeszło 8 000 krajowców, głównie na wyspach większych; misyo-narze katoliccy, francuscy czynni są na wyspach Sandwich, Mallicollo i Espiritu Santo, —Towarzystwo francuskie, z siedzibą w F r a n c e v i 1-1 e na wyspie Sandwich, żałożyło wielkie plan-tacye kawy na tej wyspie i na sąsiednich,— N-e H-y zbadane zostały przez Cooka w roku 1774.—W r. 1886 Francya objęła protektorat nad wyspami, na których osiedlać się zaczęli koloniści z Nowej Kaledonii (ob.); na wyspach Sandwich i Mallicollo osadzono załogi francuskie.—Z powodu reklamacyi Anglii, która rościła sobie też prawa do Archipelagu, doszło w r. 1887 pomiędzy obu państwami do porozumienia, na mocy którego ustanowiono komisyę mieszaną do obrony życia i własności obywateli obojga państw. Co miesiąc okręt wojenny jednego z państw winien odwiedzać wyspy, wysłuchiwać skarg kolonistów i wymierzać kary, uchwalone przez komisyę; komisy a jednak nie ma prawa karać kolonistów, lecz tylko krajowców. Koloniści angielscy podlegają juryzdykcyi gubernatora wysp Fidżi; nad francuskiemi jednak nikt władzy żadnej niema. Okoliczność ta stała się powodem mnóstwa nadużyć i aby im zapobiedz, część kolonistów francuskich utworzyła we Franceville (r. 1889) gminę niezależną z sądem własnym, któremu zobowiązali się podlegać pozostali osadnicy. Anglia zaprotestowała przeciwko nowej gminie i ta znacznie później dopiero uzyskała potwierdzenie. Anglicy wychodzili z tej zasady, że zakazują swym obywatelom sprzedawać krajowcom wódkę i broń, co Francuzi czynić mogą bezkarnie. Francuzi dopuszczają się gwałtów przy korzystnem rze

miośle werbowania robotników do plantacyi na innych wyspach, czemu komisya zapobiedz nie może, a nowa gmina nie zechce. Gwałty te wywołują zemstę krajowców na wszelkich Europejczykach, którzy im w ręce wpadną; wszystko to zaś uniemożliwia zaprowadzenie jakiegokolwiek porządku na wyspach. W r. 1897 zebrała się w tej sprawie konferencya w Hobart na Tasmanii i doszła do wniosku, że będzie najkorzystniej, jeżeli archipelag między oba państwa podzielony zostanie.—Por. Imhaus „Les Nouvelles Hébrides“ (Paryż 1890); Beaune „La terre australe inconne. Onze croisières aux Nouvelles Hébrides“ (Paryż 1894); DavilTe „La colonisation aux Nouvelles Hébrides“ (Paryż 1895).

Nowe lato, nowe latko, ob. Gaik.

Nowela (po wł. novella, po fr. la nouvelle, po hiszp. novela, po niem. die Novelle), opowiadanie stosunkowo krótkie, zwykle napisane prozą, podobne do powieści (romansu), ale wystawiające zawsze tylko jedno wydarzenie, nie zaś jak powieść, szereg wydarzeń powiązanych ze sobą i tworzących całość złożoną. N., tak samo jak powieść, stara się o odtworzenie obrazu życia rzeczywistego, bądź w objawach jego współczesnych (najczęściej), bądź też w okresach minionych, zwykle jednak nie nazbyt oddalonych od chwili bieżącej, przyczem wydarzenie opowiedziane powinno być prawdopodobne, a nie wkraczać nigdy w dziedzinę urojenia lnb cudowności, przez co N. odróżnia się od baśni albo od klechdy.—N. dobrze napisana, przypomina przebiegiem swym żywym, raźnie do rozwiązania dążącym, sztukę dramatyczną i składa się ze scen dobitnie opowiedzianych, zaciekawiających czytelnika, przyczem autor mniej dba o drobiazgi w określeniu charakteru osób działających, które zwykle szkicuje tylko, zamiast je rzeźbić i w szczegółach wykończać. W N-i panować powinno skupienie, uwagi czytelnika nie należy w niej zaprzątać opisami, nie mającemi związku najściślejszego z tokiem opowiadania, które samo w sobie musi być zaokrąglone i skończone, pomimo, że zawsze tylko jest urywkiem, wyjętym z życia osób, w N-i występujących. Rozwlekłość wszelka z N-i powinna być stanowczo wykluczona; opowiadanie toczyć się w niej musi gładko, pośpieszając do zakończenia bez zboczeń, utrzymując wciąż w napięciu uwagę czytającego. Przyprawa humorystyczna lub satyryczna, chociażby nawet niekiedy nieco swawolna, godzi się wybornie z ustiojem N-i, czyniąc ją więcej zajmującą; moralizatorstwo zaś, lub uganianie się w niej za subtelnościami psychologicznemi ze-psućby ją tylko mogły. Panować w niej mogą nastroje najrozmaitsze, oprócz nudnego. Piszący zawsze o tem pamiętać powinien, że N., jak to już nazwa jej dowodzi (wł. novella—nowinka), była pierwotnie opowiedzeniem jakiegokolwiek wydarzenia codziennego, mogącego wszakże za-

W Rosyi, oprócz innych,

Red.

lichą, zamieszkaną głównie przez Żydów; w r. 1860 na 1 632 mieszkońców było clirześcian

jąć i zaciekawić treścią swą słuchacza, dla rozrywki jego, upiększonem dodatkami dowol-nemi, lecz zawsze prawdopodobnemi, okraszo-nem dowcipem i powabem nowości, a przy-strojonem potoczystością, lekkością i żywością słów opowiadacza, któremu nie wolno odbiegać od przedmiotu, ani też psuć go wtrącaniem uwag i poglądów osobistych. — N. artystycznie wykończona powstała we Włoszech w wieku XIV, a mistrzem jej niezrównanym był Boccaccio (ob.), twórca nieśmiertelnego „Decame-ronu“, który do dziś noweliście każdemu za wzór służyć może. Śladem jego, z powodzeniem większem lub mniejszem poszli B a n d e 11 o, Masuccio, Straparola, Grazzini i wielu późniejszych. — We Francyi, już wtedy, gdy Boccaccio pisał, istniały t. zw. „contes“, opowiadania podobne zupełnie do nowel włoskich, nieraz bardzo rubaszne i często nader swobodne, następnie i tam zaczęto wzorować się na Włochach, jak to widzimy w „Heptameronie“ Małgorzaty de Valois, królowej Nawarry, siostry króla Franciszka I; jeszcze później N-e wyborne pisywali tam: Scarron, Marin o n t e 1, Lafontaine (wierszem) i Voltaire; w wieku XIX Nodier, Mérimée, Daudet, Bourget i wielu innych. — W Anglii Chaucer już w „Canterbury tales“, napisanych wierszem, naśladował Boccaccia, następnie wszakże w ojczyźnie jego N. nie rozwinęła się tak bujnie, jak u narodów romańskich, ustępując pierwszeństwa powieści, przekładanej nad nią przez Anglików.—Na czele nowelistów hiszpańskich, dawnych stoi DonJuanManuel, naśladujący Boccaccia, i to z powodzeniem, Cervantes zaś w swych „Novel as ejemplares“, napisanych świetnie, zbliża się już do sposobu pisania nowoczesnego, który znalazł naśladowców później w ziomkach jego, Car ronię i Peredzie.—W Niemczech właściwie dopiero od początku wieku XIX N. występować zaczyna w literaturze, ale wnet w niej rozkrzewia się wybujałe, pielęgnowana przez pisarzów takich, jak Goethe, H. v. Kleist,

L. Tieck, A. v. Arnim, Eichendorff, Hauff, P. Heyse, G. Keller i bardzo wielu innych, do dziś uprawiających z zamiłowaniem ten rodzaj pisania.

N-e udatne pisali: słynny powieściopisarz T u r-gieniew i Czechow, od niedawna też i M. Gorkij. —U nas w literaturze dawniejszej N. nie istniała, rozkwitła zaś dopiero, a to bardzo pięknie, od początku ćwierci ostatniej wieku XIX w rękach pisarzów takich, jak B. Prus, (A. Głowacki), H. Sienkiewicz, A. Dygasiński, E. Orzeszkowa, Żeromski, Reymont, Sieroszewski i wielu innych jeszcze.

Nowelle, (prawo) ob. Novellae Nowe Miasto, osada w Królestwie Polskiem, w powiecie Płońskim guberni warszawskiej. Leży nad rzeką Soną, o 17 wiorst od Pułtuska,

Encykl. Powsz. Ilustr. S. II Zesz. 21b T. III.

o 14 od Nasielska (stacya dr. żel. Nadwiślańskiej). Posiada kościół parafialny, katolicki, murowany, ostrołukowy, z wieku XIV, z rzeźbami ciekawemi w ołtarzu; w kościele tym pochowany jest książę Bolesław Mazowiecki, niema jednak żadnego śladu jego nagrobka. W N. M-e zajduje się jeszcze dom modlitwy ewangielicki, bóżnica, urząd gminny, szkoła początkowa i szpital żydowski. Mieszkańców liczy 2 222. —Początkiem osady N. M. był gród książęcy, stojący gdzie dziś osada Z ary nie. Przebywali tu często książęta Mazowieccy; na przemian z Zakroczymiem odbywały się tu roki ziemskie i grodzkie ziemi Zakroczymskiej. Prawo miejskie otrzymało N. M. w r. 1420 od ks. Janusza I. W wieku XVI miasto było zamożne i dość ludne; wyrabiano tam dużo piwa, wywożonego i za granice Mazowsza, zaliczano je do przedniej szych w kraju. Browarów w r. 1564 było w mieście 13, obok tego gorzelni 30, wyrabiających wódkę.—Na początku wieku XVII pożar zniszczył nieomal całe miasto; podczas wojen szwedzkich ucierpiało także wiele; od tego też czasu podupadło i stało się mieściną tylko 617 i dziś stosunek ten nie zmienił się na lepsze. — Według podania miejscowego, mylnego, za założycielkę N-go M-a uchodzi królowa В o n a.

Nowe Miasto, nad Pilicą, ma 247 domów i liczy 4 200 ludności, przeważnie żydowskiej. W czasach przedhistorycznych istniało w tern miejscu, gdzie obecnie leży N.-M., kilka osad, jak Łęgonice, Góra, Pobiedna. O starożytności ich świadczą głośne wykopaliska łęgo-nickie i same nazwy. Śród tych osad, na obszarze, należącym do wsi Góra, powstało już w czasach późniejszych dzisiejsze N-M. W początkach w. XVI było już miastem i posiadało kościół. Założycielami miasta i kościoła w w. XVI byli dziedzice Góry, rodzina szlachecka herbu Rawicz, która przybrała w XVI w. nazwisko Nowo miejskich. — Flory an Łubieński, chorąży piotrkowski, wyjednał w r. 1744 od Augusta III przywilej na 6 jarmarków, a Kazimierz Grano wski, wojewoda rawski, który został następnie właścicielem miasta, od króla Stanisława Augusta uzyskał w r. 1789 jeszcze pięć nowych jarmarków. W drugiej połowie XVIII w. miasto posiadało groblę i most na Pilicy, ale z braku dozoru woda je zniosła. Dopiero Staszic (ob.) w r. 1823 ponawia projekt uregulowania brzegów Pilicy, ale nie wprowadza go w życie. Po przejściu w posiadanie Małachow s к i c h, miasto zwolna ożywiać się zaczyna. M a łach o w s с у założyli tu fabrykę sukna, która upadła w r. 1831, i wznieśli kościół nowy w r. 1856 na miejscu dawnego, rozebranego. Kościół z klasztorem kapucynów, istniejący dotychczas, ufundował w r. 1762 Kazimierz Granow-

40

rygor, oddziaływanie psychiczne i możność stosowania leczenia dyetetycznego jest ważnym czynnikiem leczniczym. Zakład jest przez cały rok otwarty. Posiada 150 pokojów mieszkalnych. Oprócz tego w sąsiedniem miasteczku znajdzie się 10—20 domów, w których wynajmować można pokoje porządne, zdrowe. Ceny w zakładzie umiarkowane, zastosowane są do stopnia zamożności, potrzeb i wymagań chorego. W ogóle co do kosztów utrzymania w internacie, można przyjąć trzy kategorye: 1) od 50 do 70 r. miesięcznie, 2) od 80 do 100 r. i 3) od 120 — 150 r. miesięcznie. Wpisowe kosztuje r. 5 od osoby, a od rodziny 10, a prócz tego za muzykę płaci się r. 2 od osoby, a 4 od rodziny. Pierwsza konsultacya kosztuje r. 3. Podróż jednej osoby z Warszawy do zakładu, jadąc 3 klasą, kosztuje 3—4 r.—bryczką, a 6 r. powozem.—W skazania: choroby nerwowe, błędnica i małokrwistość, choroby narządu trawienia, początkowe okresy gruźlicy, nieżyty przewlekłe, choroby skóry, zboczenia w przemianie materyi, choroby właściwe kobietom, o-trucia: rtęcią, morfiną, tytuniem, wyskokiem.— Literaturę Nowego-Miasta stanowią opisy d-ra Bielińskiego i Rzeczniowskiegc. — F г e к w e n c y a około 400 osób rocznie,

ski. Po pożarze, który zniszczył miasto w r. 1843, N.-M. rozwija się bardzo powoli, pomimo istnienia zakładu leczniczego i okolicy malowniczej; brak komunikacyi kolejowej głównie stoi temu na zawadzie. W mieście istnieje szkoła początkowa, sąd i urząd gminny, stacya pocztowa i dwa młyny.-No we Miasto posiada Zakład przyrodo- leczniczy d-ra J. Bielińskiego. Od Skierniewic st. dr. ż. warsz.-wied. przez Rawę wiorst 52 szosą, od Opoczna st. dr. ż. Iwangrodzko-dąbrowskiej wiorst 30 szosą, od Łodzi droga idzie przez Koluszki i Opoczno.— Płaskowzgórze Nowomiejskie, na którego krańcu południowym znajduje się zakład, jest wyniesione na 547 stóp poi. nad poziom morza; nad poziom zaś rzeki Pilicy 103 stopy. Grunt jest piasczysty, z domieszką 24°/₀ gliny, bardzo przepuszczalny, ma spadki łagodne dla opadów atmosferycznych; nigdzie tu niema miejsc stale wilgotnych, ani wód stojących, ani zagłębień bagnistych. Rzeka Pilica, spławna już pod N. M-etn płynie korytem równem, żwirowato-piasczystem. Woda Pilicy zawiera wiele części żelazistych, falę ma bystrą i czystą, brzegi pokryte dość bogatą roślinnością, stałe i dostępne, nie ulegające zalewom. Zakład, oddalony od rzeki o 2 600 — 3 000 stóp na lewym jej brzegu, wznosi się na 22¹/₂ stopy nad poziom jej wody, na gruncie piasczystym, z domieszką próchnicy, suchym i trawą porosłym. Przeciwległy brzeg rzeki jest więcej płaski i pokryty obszernemi lasami. Sąsiedztwo większej i wartkiej rzeki i obszernych lasów wpływa niewątpliwie na złagodzenie klimatu N-go M-a. Życzyćby należało, aby powyższe przypuszczenie zostało w przyszłości stwierdzone spostrzeżeniami meteorologicznemu Założony w roku 1873 zakład wodoleczniczy w N. M-e został później przez swego twórcę i właściciela, d-ra J. Bielińskiego, przekształcony, rozszerzony i nazwany Zakładem przyrodoleczniczym, dla zaznaczenia metody hygieniczno-dyetetycznej i środków naturalnych, któremi zakład przeważnie się posługuje.—Środki lecznicze: Pięć zdrojów zasila zakład ogromną ilością wody przezroczystej, przyjemnej w smaku i zimnej: + 6° do 8° R. Obfitość wody zdrojowej jest tak wielka, że z łatwością urządzono 6 jeziorek, czyli zbiorników obszernych, z ustawicznie przepływającą wodą, natryski ogólne i miejscowe różnych kształtów i zastosowań, zimne i ciepłe naprze-mian (szkockie). Natryski są oddzielne dla kobiet i mężczyzn. Oprócz zakładu hydropatyez-nego, który na pier wszem jest miejscu i zajmuje największe zabudowanie, znajdują się tu łazienki t. zw. mineralne do urządzenia kąpieli sztucznych, mineralnych, aromatycznych

1    igliwiowych i z ogrzanego powietrza, nasyconego parą różnych środków lekarskich, oraz łaźnia parowa. *— Do kąpieli rzecznych zbudowane są

2    łazienki na Pilicy, dla kobiet i mężczyzn. — Internat, zapewniający odosobnienie zupełne,

Dr. J. M-

Nowe Miasto (po żmudzku Naumiestis), miasteczko na Żmudzi nad granicą pruską, w pow. rosieńskim, gub. kowieńskiej, nad rzeczkami Szustis, Wanagis i Tynowska. Kościoły: katolicki, ewangelicki i bóżnica. Szkoła gminna, szkoła żydowska, 2 młyny wodne i wiatrak, komora celna 3 klasy. Mieszkańców 1,600, przeważnie żydów.—N. M. założone zostało podobno w г. 1360 przez wielkiego mistrza krzyżackiego, Winryka von Knipprode.

Nowe Miasto (po rusku Nowe Mi sto), miasto w Galicyi, w powiecie dobromilskim, nad rzeką Wyrwą, przy drodze żelaznej prze-mysko-łupkowskiej. Kościół parafialny katolicki, wzniesiony w r. 1463, i kościół unicki. Mieszkańców 916. W r. 1648 N. M. spustoszone zostało przez kozaków Chmielnickiego; większa część ludności została wtedy wymordowana.

Nowe Miasto nad Drwęcą (poniem. Neu-mark), miasto w Prusach zachodnich, stolica powiatu lubawskiego, regencyi kwidzyńskiej. Posiada kościół katolicki, murowany z wysoką wieżą, zbudowany przez krzyżaków w r. 1325, kościół ewangielicki, bóżnicę, progimnazyum, sąd okręgowy i szpital. Mieszkańców liczy 2,825 (r. 1895), w tem 842 ewangielikówi 328 żydów. Większa część ludności zajmuje się rolnictwem i handlem zboża; jest tu też tartak parowy. Pod miastem, „na Łąkach“ istniał klasztor Reformatów z obrazem cudownym Matki Boskiej; klasztor zgorzał w r. 1884 i nie został więcej odbudowany, obraz zaś umieszczono w kościele parafialnym, dokąd ściąga licznych pielgrzymów. N. założone zostało przez krzyżaków w r. 1325, po bitwie pod Grunwaldem zajęli je Polacy,

zalnic ogłoszono po kościołach, że pod karą ekskomuniki drukować ją ponownie zabrania się. Wykonano to ze ścisłością taką, że wytępiono wszystkie jej egzemplarze, tak że blibliografoin naszym ani treść jej znana nie jest, ani też wiadomo jaki napis nosiła, rowskiego „Zbiór wiadomości do hist, sztuki lek. w Polsce“ (t. II, str. 276) i S. К o ś-mińskiego „Słowniklek. pols.“(str. 357).

Z Nowego Miasta Łukasz w pow. dobro-inilskim (stąd zwany Lucas de Nova civi-tate Russiae lub Rut hen u s) pojawia się przelotnie wiatach 1521 — 1522 wśród profesorów sztuk wyzwolonych w uniwersytecie krakowskim. Nauki pobierał w Krakowie, tutaj przynajmniej uzyskał w r. 1517 stopień bakałarza, przyczem w aktach „promotionum“ dopisano przy jego nazwisku „uxorem duxit Sandomirïe, notarius Lublinensis“. W r. 1521, już jako magister, wykłada w półroczu letniem „de Anima“, w zimowem „ Perspectiv am“, a następnie „de somnio Scipionis.“ W roku znowu 1522 w półr. letniem wykłada „De yeneratione“, a potem „Economicorum“ i przez dwa tygodnie w zastępstwie innego profesora „Eticorumw półr. zaś zimowem „Tractatus Petri Hispani“, ale tego wykładu już nie skończył. Odtąd brak o nim wiadomości.

ustąpili jednak z niego po pierwszym pokoju toruńskim. Ostatecznie wróciło N. M. do Polski w r. 1468; aż do r. 1772 było stolicą powiatu Nowomiejskiego w województwie chełmińskiem. W r. 1625 miasto ucierpiało wiele od Lisow-czyków, których potem jednak starosta Paweł Działy ńs ki srodze ukarał. W r. 1628 oblegał je bezskutecznie Gustaw Adolf, król szwedzki, przyczem raniony został w policzek; za to w drugiej wojnie szwedzkiej miasto poniosło szkody znaczne.

Nowe Miasto (niem. Neustadt an der Warthe), miasto w w. ks. Poznańskiem, w pow. jarocińskim, regencyi poznańskiej. Leży na lewym brzegu Warty, o 5 km. od stacyi dr. żel. Chocicza. Posiada kościoły parafialne, katolicki i ewangielicki, oraz bóżnicę. Mieszkańców 1,138 (r. 1895), w tern 205 ewangielików i 123 żydów. Ludność zajmuje się głównie rolnictwem, handlem drobnym i wypalaniem cegły. Dawniej N.

M. było dosyć ważnym portem dla zboża, spławianego Wartą; od czasu przeprowadzenia dr. żel. z Poznania do Kluczborka znacznie podupadło. Prawo miejskie otrzymało w r. 1525.

Nowe Miasto, miasto w Czechach, nad Morawą. Otoczone jest murarni i basztami, posiada kościół katolicki, zamek i klasztor Braci miłosierdzia ze szpitalem. Mieszkańców liczy 2,629 (r. 1890), prawie wyłącznie czechów. Ludność zajmuje się przeważnie ogrodnictwem i tkactwem. N. jest siedzibą władz powiatowych i sądu okręgowego. Pod miastem leży miejscowość lecznicza Rezek (wody mineralne).

Nowe Miasto Karaimskie (po żmudzku N a-ujainiestis Karaimu), miasteczko w pow. poniewieskim, gub. kowieńskiej, nad Niewiażą. Kościół parafialny, katolicki, bóżnica karaimska, szkoła początkowa. Mieszkańców 700.—N. M. należało niegdyś do Radziwiłłów z Birż, którzy tu założyli zbór kalwiński. Do r. 1832 byli tu pijarzy.

Nowe Miasto Korczyn, osada w królestwie Polskiem, w powiecie stopnickim, gub. kieleckiej (ob. Korczyn).

Z Nowego Miasta Chryzosto m, nazywający się też z łacińska N eapolitanus, żyjący w wieku XVII doktór medycyny i filozofii, był lekarzem w Poznaniu, znany z zatargu swego z magistratem miasta wymienionego. W r. 1652 ogłosił drukiem książkę satyryczną, skierowaną przeciwko magistratowi poznańskiemu, czem ojców miasta tak oburzył, iż, by ujść grożącego mu niebezpieczeństwa, uciec się musiał pod opiekę biskupa poznańskiego, ks. K. Czartoryskiego, za którego pośrednictwem doszło do zgody między magistratem a lekarzem-satyrykiem,. ale ją musiał drogo okupić, zmuszono go bowiem nietylko do uroczystych i upokarzających przeprosin, ale i do zapłacenia na rzecz każdego ze szpitali miejskich po 10 grzywien. Nadto książeczka, która burzę tę wywołała, skazana została na zniszczenie, a z ka-

Por. L. G ą s i o-

Dr J. F.

W czasie niedługiego zawodu profesorskiego w Krakowie miewał zatargi o sprawy natury pieniężnej, które go zaprowadziły przed sąd rektorski. Raz za to, że zastawił u żydów ubranie (tunicam) jakiegoś studenta, bez wiedzy poszkodowanego, drugi raz znowu z powodu pożyczki, którą zaciągnął u magistra Jakóba z Sieradza. Od tego mniej lub więcej czasu nie pojawia się już Łukasz wśród profesorów uniwersytetu. Musiał, zdaje się, wyjechać z Krakowa, przynajmniej miał ten widocznie- zamiar, skoro sąd rektorski nie pozwala mu opuszczać miasta, dopókiby owej pożyczki nie spłacił, lub odpowiedniej kaucyi nie złożył.— Łukasz napisał i wydał w Krakowie w r. 1522 „Compendiosa in modum con-struendarum epistolarum manuductio“, gdzie sławi Stanisława Biela, prof. uniw. krak., a swego mistrza i ziomka bliższego (bo także pochodzącego z tego samego Nowego Miasta) i uskarża się na „gotycki język“, t. j. na barbarzyńską łacinę swych uczniów. —Por. J. Mucz-kowski „Statuta пес non liber promocionum philosophorum ordinis in Univ. Jagell.“ (Kraków, 1849, str. 165 i 171). Wisłocki „Liber dili-genciarum facultatis artisticae Univ. Crac.“ (w „Archiwum do dziejów literat, i ośw, w Polsce“, t. IV pod r. 1521—22); Wisłocki „Acta re-ctoralia (Kraków 1893, n-ra 2568, 2578, 2587).

K. Morawski „Historya Uniwersytetu Jagiellońskiego“ (Kraków 1900, t. II, str. 244). z-Nowenna (novemdialia). Tak z łacińska nazywają się modły odprawiane przez 9 dni, poprzedzających jakąś uroczystość, albo dla uczczenia pewnej tajemnicy wiary, albo też dla

Ks. li. M. •

I).

Fig. 51. Nowicki, (herb).

Dr j. r.

uzyskania jakiej łaski szczególnej przez pośrednictwo którego świętego. Liczby nieparzyste 3, 5, 7, 9 mają znaczenie mistyczne w liturgice; tak 9, ponieważ jest powtórzeniem trzech po trzykroć, przypomina albo trojakie uczczenie Trzech Osób Boskich, albo też 9 chórów anielskich, ta więc praktyka religijna opiera się nie na zabobonnem przypisywaniu pewnych własności liczbom, ale ma znaczenie chwalebne. N-ny służą za przygotowanie do godnego obchodzenia uroczystości, modły więc połączone są z in-nemi dobremi uczynkami, jak post, jałmużna, spowiedź i komunia św. Dobór i porządek modłów i praktyk podczas takiego nabożeństwa zależy zupełnie od woli odprawiającego je. Tak samo niekoniecznie ma trwać przez 9 dni, bezpośrednio po sobie następujących,—mogą albowiem być przegradzane całemi tygodniami (np. 9 wtorków ku czci ś. Antoniego z Padwy), stosownie do przywileju, gdy nabożeństwo takie obdarzone jest odpustem, lub do woli odprawiającego, gdy sobie taki sposób naznaczy.— Po niektórych zakonach odprawiają msze ś. za zmarłych przez 9 dni po pogrzebie i to także novemdialia zowią.

Nowe srebro, ob. Argentan.

Nowgorod, ob. Nowogród.

Nowgorodzka gubernia, ob. Nowogrodzka gub..

Nowicki, herb polski. Na tarczy w polu barwy niewiadomej, pomiędzy dwiema gwiazdami sześciopro-miennemi, podkowa z krzyżem na barku. Pomiędzy ocelami podkowy trzecia gwiazda sze-ściopromienna. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwa pióra strusie. — Tak ten herb jest wyobrażony na pieczęci Jana Nowickiego, ziemianina wileńskiego, przyłożonej na dokumencie z roku 1554 w zbiorach antykwary-usza warszawskiego, p. Sou-b i s e-B i si e r a.

Nowicki Emilian O. Klemens (* w Kożanach na    Podlasiu    diPa 24 listopada roku 1791,

f    w Woli    Pszczołeckiej pod Łaskiem d. 4 mar

ca r. 1876), chirurg wyborny. Po ukończeniu gimnazyum akademickiego w Białymstoku, w r. 1810 wstąpił do wydziału lekarskiego w Wilnie; w r. 1812 przeniósł się do Warszawy i zapisał się tam do wydziału akademickiego lekarskiego, który mu następnie w r. 1815 przyznał dyplom magistra medycyny, poczem na koszt Dyrekcyi edukacyjnej, krajowej wysłany był za granicę dla kształcenia się dalszego, jako uczeń celujący. Dwa lata spędził na nauce w Wiedniu, Paryżu, Londynie, Gietyndze i Berlinie, a powróciwszy do Warszawy w r. 1817, powołany był na profesora przybranego w no

wo otworzonym uniwersytecie warszawskim, przyczem powierzono mu wykład chorób ocznych, kostnych, jamy ustnej, oraz nałożono nań obowiązek sporządzania okazów anatomicznych dla muzeum uniwersyteckiego. W roku następnym, po obronieniu rozprawy p. n. „Tentamen medico-chirurgicum inaugurale tractatum liisto-ricum de vicaria pupilla nec non novam me-delae adstruendae rationem sistens“ (w 8-ce, str. 95), miał sobie przyznany dyplom doktora medycyny, chirurgii i sztuki położniczej. Od r. 1819 objął nadto, oprócz przedmiotów już wymienionych, wykłady dziejów sztuki lekarskiej i toksykologii. W r. 1823 został profesorem zwyczajnym, od roku zaś 1826 stał na czele kliniki chirurgicznej i ocznej. W r. 1831 z polecenia rządu ówczesnego, do użytku lekarzy wojskowych napisał i wydał w ciągu dwu miesięcy dzieło, dotąd zaszczytem literatury naszej chirurgicznej będące, p. n. „Odejmowanie członków, objaśnione trzydziestą trzema tablicami wzorów rytych i zbiorem historycznym narzędzi“ (Warszawa 1831, w 4-ce większej, str. 3, 136 i tabl. 33). Po zamknięciu uniwersytetu królewsko - warszawskiego oddał się zupełnie wykonawstwu chirurgiczno-lekarskiemu i długie lata zażywał słusznie sławy najdzielniejszego i najbieglejszego chirurga polskiego. W r. 1866 opuścił Warszawę i osiadł na wsi w majątku swym Woli Pszczołeckiej pod Łaskiem, gdzie też w zaciszu dni dokonał. Oprócz prac już wymienionych drukiem, ogłosił jeszcze: „Dafnis“ (przekład sielanki S. Gessnera, Wilno i Warszawa 1812, w 8-ce, str. 111); „Nauka o rozbiorze roślin podług zasad fizyczno-chemicznych przez d-ra Zygm. Fryd. Hermbstiidta, z niem. wyłożona, tudzież chemiczny probierczy gabinet, czyli wiadomość o użyciu i własnościach odczynników (reagentium) przez d-ra J. Troms-dorfa, z niem. wyłożony“ (Warszawa b. w. r. [1812], w 8-ce, str. 168); „Nauka o rozbieraniu wód mineralnych i sztucznem ich przysposabianiu (tamże 1813; w 8-ce str. 100, k. nl. 2 i 2 tabl.) i „O złamaniach kości i sposobach leczenia ich“ (tamże 1833, w 4-e większej str. 6, 136 i tabl. 87).—Por. L. Gąsiorowskie-g o „Zbiór wiadomości do historyi sztuki lek. w Polsce“ (t. III, str. 58, 59 (gdzie nazwisko jego mylnie wydrukowano Kamiński), 61, 286 i t. IV str. 47) i S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.“ (str. 357).

Nowicki Fortunat (* w r. 1830 w Boro-wicach na Wołyniu—f w r. 1885) lekarz, założyciel główny Nałęczowa dzisiejszego (ob.). —Do szkół uczęszczał w Łucku, Żytomierzu i Kamieńcu Podolskim, wykształcenie zawodowe otrzymał w niwersytecie kijowskim (r. 1853 — 1858), poczem osiadł w Żytomierzu, zajął się wykonawstwem lekarskiem oraz pracą obywatelską, do której garnął się bardzo gorliwie. W maju r. 1861 zmuszony był wyjechać do Tambo-wa, gdzie wnet, jako lekarz, umiał zdobyć sobie

wa 1897, str. 16—22).

Nowicki Józef, przyrodnik polski (* w r.

f w r. 1856).

К. К-с

uznanie. Mieszkając tam, zwrócił uwagę na zdroje żelaziste w Lipecku, znane wprawdzie już dawniej, ale zaniedbane bardzo i zapomniane nieomal zupełnie. W r. 1864 mianowano go lekarzem zdrojowym tamtejszym, a pozostając na stanowisku tem lat 12, doprowadził Li-peck do stanu kwitnącego. — Otrzymawszy możność powrotu do kraju, N. po zwiedzeniu i zbadaniu zdrojów mineralnych w Szepietówce, Sła-winku, Celejowie i innych, w r. 1877 zbadał dokładnie Nałęczów i uznał go za bardzo właściwy do założenia tam miejscowości leczniczej. Ożywiony chęcią gorącą pracowania wśród rodaków i spożytkowania na ich korzyść doświadczenia, nabranego w Lipecku, ale nie rozporządzając zasobami, wystarczaj ącemi na założenie uzdrowiska podobnego, połączył się z lekarzami, W. Lasockim i K. Chmielewskim, równym ożywionych duchem, i razem z nimi w r. 1878 zabrał się do dzieła, do którego przystąpił także niebawem, jako czwarty, dr. W. Sipniewski. Zebrawszy nadto spólników innych, nabyto na własność park i pałac nałęczowski i w r. 1880 otworzono zakład leczniczy, na którego czele stanął N., jako dyrektor. Na stanowisku tym rozwinął N. działalność bardzo natężoną; starając się zakład nowy postawić odrazu na wysokości uzdrowisk najlepszych tego rodzaju. Z wytrwałością niesłychaną pracował nad urzeczywistnieniem zamiarów swych, łamiąc przeciwności liczne i wykazując zarazem zdolności niepospolite. Pomimo zasług tych, doszło jednak wnet do nieporozumień między N-m, a wspólnikami jego, bądź z powodu różnicy zapatrywań na zadanie i sposób prowadzenia zakładu, bądź też dlatego, że N. sa-mowolnością, uporem i szorstkością zraził sobie towarzyszów i w skutek tego w r. 1882 musiał z dyrektorstwa ustąpić. Odtąd wszakże jeszcze do końca życia zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Nałęczowie, którego twórcą słusznie go nazywać można, a ślady działalności jego dotąd (r. 1904) są tam jeszcze widoczne. Jako pisarz N. z początku wystąpił nie na polu lekarskiem, naprzód bowiem ogłosił „Pisma urywkowe J. Prospera Gromadzkiego wierszem i prozą, wydał Ant. Syroczyński“ (Kijów 1858, w 8-e, str. 301; w książce tej pod nazwiskiem przybranem Syroczyński ego N. pomieścił „Przedmowę o tein i o owćin. Słówko serca i przekonania o pojedynkach. Przegląd dziejów piśmiennictwa polskiego J. Majorkiewicza i L. Kondratowicza. O znaczeniu prowincyonaliz-mów w Polsce. Studya nad liistoryą akademii krakowskiej.—Dochód z rozprzedaży dzieła po-mienionego, 1 000 rubli wynoszący, oddano na podróż naukową jednemu z wybitniejszych historyków naszych); dziełem drugiem był „Elementarz. Część I.“ (Żytomierz 1860, w 8-e; odbito 20 000 egzemplarzy); należał także do wydawców „Biblioteki domowej“ wspólnie z K. Kaczkowskim, Lipkowskim i Aleks.

Grozą. Już po wyjeździe mimowolnym z Kamieńca ogłosił „Wołyń i jego mieszkańce w r. 1863. Krótkie opisanie gubernii wołyńskiej pod względem jeograficznym i statystycznym“ (Drezno, 1870; w 8-e, str. VIII i 138). Przebywając w Tambowie i w Lipecku wydał prac kilka po rosyjsku o wodach mineralnych lipeckicli oraz o leczeniu kumysem, stosowanym tamże, jako też ośm sprawozdań rocznych o rozwoju zakładu tamtejszego (r. 1869— 1876). Po powrocie w strony rodzinne i zajęciu się Nałęczowem, głównie też o nim pisywał w „Przeglądzie lekarskim“, krakowskim, w pismach warszawskich, „Gazecie lek.“ i „Medycynie“; wydał też osobno „O użyciu lekarskiem wody że-lazistej źródeł Nałęczowskich“ (Kraków 1883). Por. S. Kośmiskiego „Słownik, lek. pols.“

(str. 358) i „Nałęczów i jego okolice“ (Warsza-

Di'. j. r.

1799 w Zalesiu pod Chełmżą Pierwotnie nauczał języka polskiego i łaciny w Toruniu, następnie oddał się studyom przyrodniczym, z zamiłowaniem zajmując się badaniami florystyczuemi w okolicach sąsiednich; zebrał przytem dużą kolekcyę owadów, piękny zielnik, oraz zbiór meteorytów; część zbiorów tych jest przechowywaną w Berlinie, reszta— w gimnazyum toruńskiem. Prace swoje N. drukował przeważnie w wydawnictwie Króle-wieckiem: „Vaterländisches Archiv für Wissenschaft, Kunst, Industrie und Agricultur“. Oprócz tego wydał: „Beispielsammlung zur Uebung der wichtigsten synthetischen Regeln der polnischen Grammatik, für Anfänger herausgegeben“. (Poznań 1824) i „Wypis z nauki początkowego czytania (Mit einem Wörteverzeichnisse und einer kurzen polnischen Formenlehre)“. Toruń 1825.

Nowicki Maksymiljan, zoolog polski, (* w r. 1827 w Jabłonkowie — f w r. 1890). Studya przyrodnicze rozpoczął w uniwersytecie lwowskim, lecz musiał je wkrótce przerwać dla braku środków i przyjął posadę skromną nauczyciela ludowego w Brodach, a następnie w Płotyczy. -Na stanowisku tem pracował wiele nad naukami przyrodniczemi i gromadząc zbiory, składał je w darze gimnazyoin krajowym, czem zwrócił na się uwagę władz i po czterech latach bakalarstwa przeszedł do szkół wyższych—z początku jako zastępca, a następnie jako nauczyciel rzeczywisty. — W r. 1863 otrzymał katedrę zoologii w Uniwersytecie Jagiellońskim, w dziesięć lat później został członkiem czynnym Akademii Umiejętności w Krakowie. Wykazując niezwykłe umiłowanie wiedzy, dbał o jej popularyzacyę; w tym celu wydał też szereg podręczników szkolnych o różnym poziomie, lecz wszystkie jednakowo zwięzłe i treściwe, bardzo starannie ilustrowane. Na stanowisku profesora uniwersytetu przyczynił się wiele do uporządkowania i wzbogacenia

1868 ukazują się jego pier-/ wsze prace nad szkodnikami polnemi i leśnemi. Zgromadził bogaty ich zbiór dla muzeum, dokonał całego szeregu spostrzeżeń, opartych na badaniach szerszych, podając odpowienie przeciwko tym szkodnikom środki walki.—Uczestnicząc w pracach Towarzystwa Rybackiego N. wskrzesił zaniedbane od dłuższego czasu w Polsce gospodarstwo rybne, które jeszcze w XV wieku rozkwitem swym przodowało innym krajom europejskim Od r. 1867 ukazują się pierwsze jego prace na tem polu („Zapiski o rybach rzeki Skawy“), a od r. 1879 bez przerwy rok za rokiem i jedna za drugą. Wykazując, iż cztery rzeki główne, polskie mogą być zarybiane sztucznie tylko właściwemi dla każdej z nich gatunkami, wydał w r. 1883 odpowiednią w tym celu mapę i opracował ustawę ochrony racyo-nalnego połowu ryb; śmierć jednak pzerwała nadzwyczaj ważną jego pracę nad podziałem Galicyi na okręgi odpowiednie, koniecznym przy należytem wykonywaniu ustawy. Śmiało powiedzieć można, iż ten wysoki, kulturalny stan gospodarstwa rybnego, z którego słynie Galicya, kraj zawdzięczać może niestrudzonej pracy N-go.— N-i wydał prace następujące: „Beitrag zur

szyty (tamże 1868 — 69).

zbiorów muzealnych. Pod jego zarządem ilość okazów w gabinecie zoologicznym została potrojona. Zamiast 12 000 egzemplarzy, odnoszących się do kilku tylko działów zoologicznych zostawił 36 500, reprezentujących dość równomiernie wszystkie grupy świata zwierzęcego.— Przy muzeum tern utworzył pracownię zoologiczną, naukową, uposażoną w narzędzia i bibliotekę podręczną. Pierwszą swą pracę o chrząszczach ogłosił w r. 1858. Odtąd pisze do r. 1874 cały szereg prac po polsku i po niemiec

ku. Oprócz monografii o świstaku (r. 1866), o kozicy (r. 1868), o pieniu (r. 1868) i o Chlo-rops taeniopus Meig. (r. 1871), wszystkie prace faunistyczne odnoszą się do świata owadów.— Opisał z nich 60 nowych gatunków. N. pierwszy rozbudził zaniedbane u nas przedtem poszukiwania faunistyczne, wiele pracy włożył w tworzenie muzeum imienia Dzieduszyc-kich we Lwowie, a przyczynił się niezmiernie do rozwoju Komisyi fizyograficznej w dziale zoologicnym. W badaniach swych nad fauną krajową odbył wiele wycieczek w różne okolice kraju, ze szczególnem zamiłowaniem zwracając się do Tatr, które w owe czasy pod względem przyrodniczym były nieomal terra incognita. N. też z Chałubińskim i S pła-wińskim założył Towarzystwo Tatrzańskie (r.

1872). Z jego inicyatywy na czele zadań Towarzystwa postawiono badania naukowe. To też dopóki w Towarzystwie tern kierunek, wskazany przezeń był utrzymywany, zasilał je stale swem piórem. Od r. 1874 swą wiedzę i zdolności skierował N-i w innym, nowym, praktycznym kierunku—oddał się zoologii stosowanej na polu walki ze szkodnikami w rybactwie. — Od r.

Kenntnis der Dipterenfauna Neu - Seelands“. (Kraków 1875); „Beitrag zur Lepidopteren-fauna Galiziens“ (Kraków 1865); „Beiträge zur Insectenfauna Galiziens“ (tamże 1873); „Beiträge zur Kenntniss der Dipterenfauna Galizieus“ (tamże 1873); „Beschreibung einer neuen Käfer-art, nebst Ausweis der Literatur über die Käferfauna Galiziens“ (tamże 1872 — 73); „Beschreibung neuer Arthropoden“ (w „Jahrb. der

К. K. Gelehrt. Ges. in Krakau“ XLI); „Coleop-terisches über Ost-Galizien“ (w „Jahrsbericht des К. K. Ohergymnasiums zu Sambor für das J. 1858); „Ememoratio lepidopterorum Haliciae Orientalis“ (Lwów 1860). „Insecta Haliciae Musaei Dzieduszyckiani“ (Kraków 1864 ; „Kozica (Antilope rupicapra)“ (Kraków 1868); „Mi-crolepidopterorum species novae“ (tamże 1864); „Motyle Galicyi“. (Lwów wy dawn. im. Wład. lir. Dzieduszyckiego); „Opis nowych członkonogów (Arthropoda)“ (w „Roczn. Tow. nauk. Krakow. XLI, Kraków 1870); „Nowe owady“ (tamże t. XXXVII — 1868); „O pieniu Kopalińskim, lęgnącem się z niego Pleniówce Sciara militalis n. sp.“ (tamże t. XXXVI Kraków 1868). „Projekt polskiej .Nomenklatury motylów krajowych“ (Kraków 1863); „Przegląd prac dotychczasowych o Kręgowcach galicyjskich“ (tamże 1865); „Przegląd czynności Komisyi fizyograficznej c. k. Towarzystwa Naukowego Krakowskiego w ciągu r. 1869“ (tamże); „Spostrzeżenia nad szkodnikami zbożowemi i stanem plonów“ (tamże 1873); „Spostrzeżenia nad sposobem życia i przeobrażenia owadów“ („Przyrodnik“. Lwów 1873); /„O ś^istąku^. (Arctomys Ænarmota)“ — (Kraków 1865]^ Д) szkodach wy-rz^Tłźónych 1869 roku w plonach polnych przez zwierzęta szkodliwe“ („Spraw. Komis, fizyograficznej“ za r. 1869, Kraków); „Szkodniki gospodarcze spostrzegane w r. 1872“ („Bibliot. umie-jęt. przyrodn.“ Kraków 1873); „Über die Weizenwüsterin Chlorops taeniopus Meig. und die Mittel zu ihrer Bekämpfung“. (Wiedeń 1872); „Zapiski z Fauny Tatrzańskiej“ („Spraw. Komis. fiizyogr. za r. 1867“. Kraków 1868); „Zapiski faunistyczne“ (tamże 1869); „Zapiski faunistyczne“ (tamże 1870); „Zoologia dla szkół niższych gimnazyalnych i realnych“ (Kraków

1868); „Zoologia, zeszyt I zwierzęta ssące; zeszyt II ptaki, płazy, ryby“. (Kraków 1868 — 1869. Wyd. II 1870. Wyd. III 1873); „Zwierzyniec obrazowy, zastosowany do zoologii. 2 ze-

1C. K-c.

Nowicki Władysław, filolog i pedagog, ur. d. 20 paźdź. r. 1846 w Pszczonowie, pow. Łowicki; ukończył gimnazjum II w Warszawie w r. 1865, poczym tegoż roku wstąpił do Szkoły Głównej na wydział filologiczno - historyczny, który ukończył w r. 1869- ze stopniem magistra nauk filologiczno-historyczuych. Od r. 1876 do 96 był nauczycielem Instytutu głuchoniemych i ociemniałych w Warszawie; od r. 1897 nauczycielem języka polskiego w gimnazyum lubel-

filozof rosyjski, profesor, później cenzor.—Wykształcenie otrzymał w akademii duchownej kijowskiej, która mu też przyznała dyplom ma-gistrowski. W r. 1831 w tejże akademii został profesorem języka polskiego, od roku zaś 1834 wykładał tamże filozofię; w r. 1835 objął takąż katedrę w uniwersytecie św. Włodzimierza i zajmował ją do r. 1850, w którym ją zniesiono, poczem objął posadę cenzora książek i pism polskich.—N. był pisarzem płodnym; oprócz prac monograficznych, mniejszych, pomieszczanych w „Żurn. Min. Naród. Proswiesz-czenija“, między innemi napisał: „O duchobor-cach“ (Kijów 1832; wyd 2-e powiększone i przerobione zupełnie, tamże 1882); „O pierwona-czalnym pierjewodie Św. Pisanija na słowiański) jazyk“ (tamże 1837); „Kratkoje rukowod-stwo к łogikie, s prjedwaritjelnym oczerkom psichołogji“ (tamże 1844 ; „Postjepiennoje raz-witje drjewnich fiłosofskich uczenii w swjazi s razwitjem jazyczesnoj religii“ (tamże 1860— 1862); przełożył też na język rosyjski logikę i psychologję Fischera. — Por. życiorys N-go w dziele „Biograficzeskij Słowar prof. uniw. sw. Władim.“ (Kijów 1884).

skiem. Ogłosił prace następujące: „Towarzystwo pedagogiczne w Galicji“ (w „Ateneum“ 1879); „Studjum nad wierzeniami i wyobrażeniami ludu“, ustęp z rozprawy magistrowskiej, „(Bibl. Warszawska“ 1873); „Ocena współczesnej literatury pedagogicznej“ (uzupełniona przez J. Plebańskiego, „Bibljoteka Warszawska“ 1879); „O znaczeniu pierwiastku ludowego“ (w „Bluszczu“ 1878); „Słówko o badaniu rzeczy ludowych“ (tamże 1879); „Kartki z wycieczki do Pesztu“ (tamże 1858); „Sprawozdanie ze zjazdu Tow. pedagogicznego galicyjskiego“, umieszczane w „Gaz. Polsk.“ corocznie od r. 1881; „Ćwiczenia mowy“ (w „Encykl. Wychowawczej“ 1883); „Jakób Falkowski“ (tamże 1885); „O baśniach ludowych“, ustęp z rozprawy magistrowskiej („Kłosy“, 1876); „Głuchoniemi, ich migi i mowa“ (tamże 1877); „Kartki z dziennika nauczyciela domowego“ („Kronika rodzinna“ 1873); „Rzeczy ludowe wobec nauki“ („Niwa“ 1882); „Metoda początkowego nauczania języka w szczególnym zastosowaniu do ociemniałych“ (w „Pamiętniku Instytutu głuchon. i ociemn. w Warszawie“ 1872); „Jan Papłoński“ (tamże 1885); „Sprawy głuchoniemych i ociemniałych w Europie zachodniej“ (tamże 1885); „O potrzebie zastosowania nauki zręczności (slöjd) w kształceniu głuchoniemych i ociemniałych“ (tamże 1886; odbitka 1887j; „Postęp w nauczaniu głuchoniemych“, „Zasady i zakres kształcenia głuchoniemych podług Walthera“ (tamże 1886); „Sprawy głuchoniemych, poruszane na ostatnich konferen-cyach i kongresach nauczycielskich“ (tamże 1886); „Bibljografja literatury głuchoniemych i ociemniałych“ (tamże 1886); „Dwudziestolecie Instytutu głuchoniemych i ociemniałych w Warszawie pod kierownictwem Papłońskiego“ (w „Pgl. Pedagog. 1887); „Obecny stan Instytutu warsz. głuchoniemych i ociemniałych“ (w „Tyg. ilustr.“ 1875); „Fróbel wobec pedagogów galicyjskich“ (w „Tygod. powszech.“ 1878); „Na lètnim mieszkaniu“ (w „Wieczorach rodzinnych“ 1880; wyd. 2-e, Lwów, 1883; wyd. 3-e powiększone, Warsz. 1896); „Kilka myśli wstępnych o emancypacji kobiet“ (Warszawa 1872); „Ksiądz Jakób Falkowski, założyciel Instytutu głuchoniemych“ (Warsz. 1876);

(Warsz. 1877, wyd. 8-e 1897); „Szlachetna zabawa“, zbiór powiastek i opowiadań dla młodzieży (Warsz. 1878; drugi zbiór 1880)- „Książka do czytania dla głuchoniemych“ (Warsz. 1878, wyd. 2-e 1884); „Jak uczyć początków języka?“ (Warsz. 1879); przełożył z Miasko wskirn Berthela „Młodzież w 5-ciu częściach świata“ (Warsz. 1880). Nadto wydał: „Wybór wyjątków z pisarzów polskich do nauki pamięciowej“ (Warsz. 1902, nakład M. Arcta); „Wypisy do literatury polskiej w zakresie szkoły średniej. Cz. I, Literatura przed-Mickiewiczowska“ (Warsz.

A. A. Kr.

Red

1902, nakład M. Arcta).

Nowicyat (od łacińskiego novitius=nowotny) jest czasem próby, przez którą zakon przekonywa się, czy ze względu na przymioty i obyczaje nowicyusza można go przyjąć do liczby zakonników, nowicyusz zaś tymczasem bada siebie, czy może wykonywać regułę zakonną.—N. poprzedza przyjęcie do zakonu, na co prawo nie oznaczyło wieku, a wystarcza dojrzałość (pubertas) (cap. 8 et 12 de reg. et trans, ad relig. i co do kobiet „Sobór Tryd.“ sess. XXV de reg. c. 17), ponieważ kandydat do życia klasztornego dopiero w tym wieku może poznać obowiązki zakonne i wymiarkować swoje siły. Kto zatem niema innej przeszkody, a znajduje się w wieku dojrzałym, może wstąpić do zakonu. Następujące osoby nie mogą prosić o przyjęcie do zakonu: 1) Biskupi bez pozwolenia Papieża (c. 10 de renunc); 2) Małżonkowie przed dopełnieniem małżeństwa (post matrimo-nium ratum) mogą wstąpić do zakonu nawet bez pozwolenia drugiej strony; po dopełnieniu „Początki języka polskiego“ zaś (post matrimonium consummation) tylko za pozwoleniem współmałżonka i to z pe-wnemi zastrzeżeniami; również może wstąpić strona niewinna, jeżeli współmałżonek wpadnie w herezyę albo cudzołóstwo (c. 3 et 13 „de conversione conj.“; 3) obowiązani do złożenia rachunków z administrowania majątkiem obcym (с. 1 dist. 63, „Const. Sixti V“ Cum de omnibus d. 1 Grudnia r. 1587 i „Instr.“ Klemensa VIII z d. 19 Marca r. 1603); 4) obciążeni wielkimi długami, których spłacić nie są w stanie; 5) zniesławieni i 6) ułomni co do ciała.—Według karności dzisiejszej należy zwracać uwagę na dwa dekrety Pap. Nowickij Orest syn Marka (* w gub. Wo-    Piusa IX z d. 25 stycznia r. 1848, rozpoczy-

łyńskiej w r. 1806—f w Kijowie w r. 1884)    nające się od słów: „Bomani Pontifices“ i „Ja

no

ża czas zrzec

Ks. K. M.

gulari disciplinae“. W pierwszym z nich stanowi Papież, aby na przyszłość nikt nie był przyjmowanym do jakiegobądź zakonu, stowarzyszenia, zgromadzenia, instytutu, albo klasztoru, czy ten ma śluby uroczyste, czy tylko zwyczajne, bez świadectwa od biskupa z dyecezyi urodzenia swego i od biskupa, w którego dyecezyi ktoś mieszkał przez rok po skończonym piętnastym roku życia. Biskupi, po przeprowa-dzonem śledztwie, wydają świadectwo o pochodzeniu, wieku, obyczajach, sławie, zajęciu i nauce tego, kto pragnie wstąpić do życia zakonnego. Drugi dekret papieski składa się z dwuch części. W pierwszej nakazuje Papież poddać każdego kandydata badaniu podwójnemu: pierwszego z nich dokonywa prowincyał miejscowy ze siedmiu do tego na kapitule wybranymi zakonnikami, drugiego zaś przełożony generalny albo prokurator generalny w Rzymie z trzema egzaminatorami. Należy nadto zachować przepisy konstytucyi zakonnej, właściwej. Kto otrzyma zatwierdzenie w obydwuch badaniach, może przyjąć habit zakonny. Druga część tegoż dekretu poleca, aby prowincyał, w jego zaś braku przełożony domu nowicyuszów, na dwa miesiące przed wykonaniem profesyi, wysłuchawszy zdania magistra nowicyuszów, albo sam, albo przez innego zokonnika poddał wicyusza egzaminowi odpowiedniemu co do jego usposobienia i woli, a następnie zażądał zdania od zakonników, na kapitułę zgromadzonych. Wreszcie tenże prowincyał komunikuje zdanie kapituły trzem egzaminatorom, którzy łącznie z magistrem nowicyuszów sądzą, czy nowicyusz może być dopuszczony do profesyi. O tern wszystkiem prowincyał powiadamia przełożonego generalnego, który aprobatę powyższych egzaminatorów ostatecznie zatwierdza, albo też odrzuca.—Wstąpienie do zakonu po zatwierdzeniu nie czyni nikogo zakonnikiem, ale tylko nowicyuszem, który nie jest ściśle obowiązany do zachowania trzech ślubów i wypełniania przepisów reguły zakonnej, korzysta jednak ze wszystkich przywilejów i w każdym czasie może wystąpić z klasztoru.—Na mocy prawa starego (c. 16 „de reguł, et trans, ad relig.“) rok nowicyatu nie był koniecznie wymagany do-ważności profesyi, gdyż uważano go badania obustronego, którego mógł się nowicyusz i zakon. Dopiero sobór Trydencki („c. 15 sess. XXV de reguł.“) postanowił, aby kandydaci do stanu zakonego w klasztorach męskich i żeńskich odprawiali cały rok nowicyatu, inaczej profesya będzie nieważna. Rok nowicyatu winien być: 1) całkowity od dnia do dnia, oraz od godziny do godziny („S. longr. cone. 1 Febr. 1631“); ztąd nieważna jest profesya, gdyby do roku nowicyatu brakowało choćby dwuch godzin czasu (Taż „Kongreg. 21 Jan. 1617“); w roku przestępnym winien się nawet zachować dzień przybyszowy (Taż „Kongreg. 5 Julii 1617); 2) ciągły czyli bez przerwy,

inaczej profesya będzie również nieważna; kto-by rok nowicyatu przerwał, winien do ważności profesyi na nowo tenże całkowicie odprawić;

3) w ubraniu zakonnem, chybaby dyspensa od tego w niektórych krajach zwalniała; 4) w klasztorach lub domach na nowicyat przeznaczonych (Klemens VIII „Begularis disciplinae“ d. 12 Martii a. 1596 i „Sanctissimus“ d. 20 Ju-nii an. 1599, Urban VIII „Sacra Congregatio“ d. 21 Sept. a. 1624“). — Sw. Pius'v konst. „Summt Sacerdotii“ z d. 23 Sierpnia r. 1570 pozwolił, aby nowicyuszki zakonu św. Dominika mogły w niebezpieczeństwie życia wykonywać profesyę przed ukończeniem nowicyatu. byleby miały wiek prawem przepisany. Profesya taka pozwala im korzystać z odpustów i innych przywilejów, które mają profeski; gdyby jednak przyszły do zdrowia, winne są nowicyat dokończyć i śluby ponowić. Profesya ta pozbawiona jest również skutków cywilnych, więc klasztor nie ma prawa do posagu ani dziedziczy majątku po takiej zakonnicy („S. Congr. Couc. d. 14 Jan. a. 1641). —Przywilej profesyi w niebezpieczeństwie życia został następnie rozciągnięty do wszystkich zakonów męskich i żeńskich, mimo nawet Grzegorza XIII kon-stytucyi „In tanta“ z d. 1 Listop. r. 1573, p. Kongregacya Soboru „in Neapolitana“ 1605;

„Massanensi“ 1603 zawyrokowała, że, gdyby nowicyusz albo nowicyuszka, po odbyciu całorocznej próby w nowi cyacie, klasztor dla zdrowia opuścił, może profesyę ważnie wykonać bez ponownego nowicyatu.—Nowicyusze zyskują odpust zupełny w dniu swoich obłóczyn (Paweł V konst. „Bomanus Pontifex“) ze spowiedzią i komunią św. Beneficium duchownego, wstępującego do nowicyatu, nie może Biskup dać komu innemu w przeciągu roku („cap. 4 de reg. in 6“); inny duchowny ma tern beneficium zarządzać i otrzymywać stosowne wynagradzonie. Gdyby nowicyusz opuścił klasztor, albo został z niego wydalony, majątek zabiera ze sobą; podobnież, jeżeli nowicyusz umiera przed wykonaniem profesyi, majątek zmarłego nie przechodzi na własność zakonu* („sess XXV c. 16 de reguł.“). Jeżeli nowicyusz dobrowolnie, albo pod przymusem klasztor opuszcza, winien zwrócić koszta utrzymania, gdy taka była umowa, albo zwyczaj w klasztorze. Nowicyusz zrzeka się swego majątku w przeciągu dwuch miesięcy przed profesyą za pozwoleniem biskupa lub jego wi-karyusza. Nowicyusze nie mogą przyjmować święceń wyższych bez tytułów beneficii, patrimonii albo pensionis („ sess. XXI c. 2“ i św. Pius V konst. „Romanus Pontifex¹¹).—Jezuici mogą otrzymywać święcenia kapłańskie bez tytułu przed profesyą uroczystą (Grzegorz XIII konst. „Ascendente“ i Benedykt XIII konst.

„Injuncti Nobis“). Święceń mniejszych nowicyu-szom nie udziela opat, ale także biskup miejscowy (cap. „Cum nullns“ de temp. ord. in 6°).

fi

Fig 52. Nowicz, (herb).

n.

1665.)

Nowicz, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem kruk czarny, z pierścieniem złotym w dziobie, siedzi na murze czerwonym Nad hełmem w koronie trzy pióra strusie. Nadany wraz z nobilitacyą Janowi, porucznikowi batalionu skarbu koronnego, i Kryś ty an o w i, braciom oNeumanno m, przez króla Stanisława Augusta w • dniu 11 Lutego r. 1791 Źró-I dła: W i e 1 ą d ko i В o b r o -w i c z (rysunek mylny i nazwa przekręcona na N a d-wicz); „Vol. Legum” IX, 191- 192; Ks. Kancl. 106, f. 57, 61.

łTowiczka, przedmieście miasta powiatowego Doliny, w Galicyi. Była tu dawniej żupa solna, dosyć znaczna. W r. 1727 płacono za nią dzierżawy 14 000 złotych Produkcya w r. 1758 wynosiła 36 477 beczek soli (wartości tyluż złotych)

Nowie albo iNowe, miasteczko w Prusach królewskich; ob. Neuenburg.

Nowiejski Wojciech, dr. filozofii (f r. 1655) profesor wymowy i poetyki w Poznań-skiem kolegium Lub rabskiego, kanonik Warmiński. Kształcił się w akademii Krakowskiej blisko r. 1637. Ogłosił drukiem „Pancra-tiastes Academicus in philosophiae circo laurea donatus secunda” (Kraków 1638). „Oratio in laudem D. Thomae Aquinatis Doctoris Angelici in ejusdem festa luce in aedibus sacris D. Do-minici frequentissimo auditorio habita”. (Po-zuań 1642). i „Panegiryk na śmierć Władysława IV“, w Poznaniu 1648. Zapisał fundusz 2 6 000 złotych dla profesorów Collegii Minoris o czem wspomina Bieżanowski w panegi-rykn na jego cześć p. n. „Muemosynon paue-gyricum“ (Kraków 1665) wierszem napisanym. Sławił go też Wal e r y M a z u г к i e-wicz przez „Monumentum gratidudinis(Kraków

Ks li. M.

Nowikow Mikołaj syn Jana (*w majątku dziedzicznym Awdotynie [pow. bronnicki, gub. moskiewska] d. 26 kwietnia st. st. r 1744 j- tamże d. 31 lipca st. st. r. 1818), działacz społeczny, niestrudzony, pisarz, dziennikarz, a przedewszystkim krzewiciel oświaty bardzo gorliwy. Do szkół uczęszczał w Moskwie, gdzie go w r. 1760 z gimnazyum uniwersyteckiego wy-dolono „za lenistwo i opuszczanie lekcyi“. —Na początku r. 1762 .w Petersburgu wstąpił do służby w pułku izmajłowskim, ale wojskowość nie bardzo godziła się z upodobaniami jego; wolał zabawiać się książką i piórem niż bronią, więc też w r. 1768 wystąpił już z szeregów i zabrał się z zapałem do pracy pisarskiej. W roku następnym zaczął wydawać tygodnik

Eaold 1’nwsz lluflr Ser. Ii Zeftz 'Ub T III

satyryczny „Truteń“ (przedrukowany w całości przez P. A. Jefremowa w r. 1865 w Petersburgu), w którym dowcipnie i zręcznie chłostał przywary społeczeństwa swego, oraz wytykał gorzko obchodzenie sie niesprawiedliwe z włościaństwem. Słowa śmiałe i szczere N-a rozbrzmiewały szeroko i posłuch chętny znajdowały u bardzo wielu, ale nie podobały się u dworu i w kołach rządzących, które w r. 1770 zmusiły go też do zaprzestania wyda-wniciwa; ale N. nie dał za wygrane i w r. 1772 na nowo zaczął wydawać pismo lepsze jeszcze p. n. „Żiwopisjec“, mające powodzenie ogromne, ale istnienie wcale niedługie, ponieważ, z tych samych co „Truteń“ powodów, już w r. 1773 wychodzić przestało; przedrukowywano je później 7 razy jeszcze, po raz ostatni w Petersbnrgu w r. 1864.—W r. 1774, nie zrażony przeciwieństwami N. zabrał się znów do wydawnictwa „Koszełek“, redagowanego w duchu tym samym, jak poprzednie: ale oględniej, równocześnie zaś podjął zadanie poważniejsze, zabrał się bowiem do wydawnictwa historycznego, ukazującego się w zeszytach miesięcznych p. n. „Drjewniaja Rossijskaja Wiwliofika, iii sobranije raźnych drjewnich soczinienij i t. d. (1773 — 1775: tomów 10; wyd. 2-e 1798 -1791; wyd. 3-e Myszki na 1894); obok „Biblioteki“ tej, zawierającej mnóstwo zabytków history czno-obyczajowych, oraz utworów pisarzy rosyjskich, dawnych, wydawał jeszcze kolejno dzieła podobnie ważne, jak oto: „Drjewniaja Rossijskaja Idrografija“ (T. I. 1773), „Powiestwowatiel drjewnostjej Rossijskich iii sobranije dostopa-mjatnych zapisok po Istorii i Gieografii Rossij-skoj“ (Cz. 1-a 1776 i powtórnie w wyd. 2-im „Wiwljoflki“), „Istorija o niewinnom zafoczenii bojarina A. S. Matwiejewa“ (Moskwa 1776, wyd. 2-e 1795) i „Skifskaja istorja iz raźnych inostrannych istorikow, pocze iz Rossijskich wiernych istorij i powjestjej, ot Andrej a Ły-złowa prilicznymi trudami słożennaja i napi-sannaja ljeta 1692“ (1776, wyd. 2-e    1787).—-.

Od r. 1775 N. zaczął się zbliżać do masonów (oh.) wśród Rosyan wykształconych, ówczesnych dość licznych, a w końcu przystał też do nich po namyśle dość długim.—W r. 1777 wydawał tygodnik „Sanktpietierburgskija ucz. wied.“. poświęcony przeważnie lituraturze, nadto od r. 1777 do 1780 redagował miesięcznik „Utrjen-nyj Swiet“, naprzód w Petersburgu, następnie w Moskwie, dokąd się przeniósł na pobyt stały i tam też dopiero działalność jego doszła do rozkwitu najbujniejszego. — W stolicy starej posiadał przyjaciół życzliwych wielu, jak sam przeważnie masonów, i również ożywionych duchem pokrewnym. Tam niebawem założył dwie szkoły wzorowe, które obie do r. 1781 wydawały owoce wspaniałe, upadły zaś później nie z jego winy. W r. 1779 Chjeraskow, kurator uniwersytetu moskiewskiego, także mason, skłonił N-a do wzięcia w dzierżawę drukarni

41

Rud.

uniwersyteckiej i gazety „Moskowskija Wiedo-mosti“, co na rozwój pisma wywarło wpływ nadzwyczaj korzystny, gdyż w ciągu kilku miesięcy liczba odbiorców jego z 600 wzrosła do 4000. Powodzenie to materyalne odbiło się pomyślnie na działalności dalszej N-a; założył więc obok dzierżawionej jeszcze drugą drukarnię własną, pierwszą w Moskwie czytelnię bezpłatną, otworzył dwie księgarnie w stolicy i liczne inne w miastach prowincyo-nalnych, które zaopatrywał w książki przez siebie drukowane, bardzo liczne, zabrał się nadto do druku katalogów dokładnych wszelkich wydawnictw rosyjskich; nakoniec z pomocą przyjaciół i życzliwych założył towarzystwo pomocy naukowej, łożące na kształcenie się młodzieży uboższej w szkołach krajowych, zdolniejszych zaś wysyłające kosztem swym za granicę dla dopełnienia wiedzy nabytej.—W wydawnictwach swych nadzwyczaj licznych i urozmaiconych, starał się między innemi o przekłady dobre klasyków starożytnych oraz dzieł ważniejszych z literatur narodów europejskich, ozumie się że chętniej jeszcze wydawał prace ryginalne rosyjskie. Jednem słowem czynił wszystko, co tylko mógł, by rozsiewać oświatę wśród ziomków swych, a robił to wszystko powodowany pobudkami najszlachetniejszemi, nie szukając nigdy korzyści osobistych, lecz gotów zawsze osobą i mieniem służyć dobru ogólnemu, Działalność ta zdumiewająca, a tak chwalebna, znalazła atoli aż nadto wcześnie przeciwników zajadłych i począwszy od r. 1785 N. coraz częściej bywał nagabywany sposobami rozmai-temi, mającemi na celu zniweczenie zachodów jego obywatelskich. Kazano mu zamknąć księgarnie, w r. 1789 odebrano mu drukarnię uni-werstytecką, przeciwnicy w Moskwie, głównie zaś ks. Prozorowskij, słali na niego skargę za skargą do Petersburga, wystawiając go, jako człowieka niebezpiecznego, a chociaż hr. Bezborodko, wysłany umyślnie do Moskwy na śledztwo w r. 1790, oświadczył się przeciwko niepokojeniu dalszemu N-a, nic to nie pomogło, gdyż prześladowania coraz dokuczliwsze nie ustawały bynajmniej, lecz wzmagały się ciągle. Nakoniec na mocy ukazu Katarzyny TI w maju r. 1792 N-a uwięziono tajemnie i zawieziono do Szliselburga, ukaz zaś z d. 1 Sierpnia st. st. tegoż roku, bez sądu skazał go na lat 15 zamknięcia, nadto w ukazie tym powiedziano, że kara więzienna była złagodzeniem, gdyż właściwie N. na śmierć zasłużył, co jednak z zarzutów, czynionych mu w ukazie tym, prawnie bynajmniej nie wynikało. Przyczyna srogiego obejścia się z N-em dotąd wyjaśniona nie jest, może być, iż przyczyniły się do tego podejrzenia jakie niesłuszne, o których wszakże ukaz milczy, domyślano się podobno jakiegoś porozumienia tajnego z W. Ks. Pawłem, cesarzem późniejszym, ale to rzeczy niepewne. Półpięta roku więzień nieszczęsny spędził

w podziemiach twierdzy szliselburskiej, skąd go, natychmiast po wstąpieniu na tron, uwolnić kazał Paweł, ale cierpienia tak długie i ciężkie, wynikające z obchodzenia się nieludzkiego złamały cieleśnie i duchowo N-a, tak że po wyjściu z kaźni nie posiadał już sił do pracy dalszej; osiadłszy więc w Awdotynie swym, w zaciszu domowem dokonał żywota zacnego, zdała od wszelkich spraw publicznych, zajmując się jeno gospodarstwem i polepszeniem doli poddanych swych. Włościanie awdotyńscy podobno dotąd jeszcze wspominają wdzięcznie N-a, który dla nich zawsze był raczej ojcem dobrotliwym niż panem. — Por. Łonginow „Nowikow i mosk. martinisty“ (Moskwa 1867); Niezj e 1 j e no w „N. I. N. izdatiel żurnałow 1769—85 gg.“ (Petersburg 1875); tenże „N. w Szlisselburgskoj krjeposti“ (w „Istoricz Wiest“ r. 1882, nr 12) i Kljuczewskij „Wospomi-nanje o N-e i jelio wrjemieni“ (w „Russkaja Myśl“ r. 1895, nr. 1.)

Nowikow Eugeniusz'syn P i o tr a (* blisko r. 1826) pisarz i dyplomata rosyjski. Kształcił się w uniwersytecie moskiewskim, gdzie był głównie uczniem Bodjanskiego, a zajmował sie przeważnie slawistyką i historyą; po opuszczeniu uniwersytetu w tych też głuwnie dwu kierunkach pracować zaczął piórem, wydając: „O ważniejszich osobiennostjach łużickich na-rjeczij“ (Moskwa 1849) i dwie prace historyczne „Prawosławije u czechow“ (tamże 1848) oraz „Gus i Ljutjer“ (tamże 1859); w obu pracach tych, N., jako słowianofil zapalony, usiłuje dowieść, że ruch husycki w Czechach wyrósł na podłożu Kościoła wschodniego, który jakoby niegdyś w kraju tym panował i pomimo ucisku katolicko-niemieckiego z duszy narodu wyplenić się niedał, twierdził więc, że Hus (ob.) dążył jakoby do otrząśuięcia się z więzów ła-cińsko-niemieckich, by z uczniami i stronnikami swemi połączyć się znów z Kościołem wschodnim. W łonie słowianofilów poglądy te zdobyły sobie poklask, ale doznały odprawy bardzo stanowczej od Wasiljewa („Pricziny i charaktier czeszskaho religioznaho dwiżenija“ w „Żuru. Min. Nar. Proswieszczenija“v r. 1876) i od Czechów: J. Goiła (w „Casop. Cesk. Mu-seuma“ r. 1878) i J. Kalouska (tamże roku 1882).—N., zaniechawszy prac uczonych, wolał poświęcić się dyplomacyi i dobił się też w niej stanowiska wysokiego. Przy boku ks. Ł o b a : nowa-Rostowskiego został sekretarzem le-gacyjnym w Konstantynopolu, gdzie czas pewien, przed objęciem ambasady przez Ignatjewa, zawiadywał sprawami samodzielnie. W r. 1865 mianowano go posłem rosyjskim w Atenach, a tam doprowadził do zawarcia małżeństwa między królem Jerzym a w. ks. Olgą Kon-stantynówną. W r. 1870 mianowano go ambasadorem w Wiedniu, gdzie urzędował do r. 1880, w którym został następcą ks. Łoba-nowa-Rostowskiego w Konstantynopolu.

Red.

fherb).

Po ustąpieniu stamtąd zasiadł w radzie państwa.—Por. „Ottuv Slovnik uaucnÿ“ (t. XVIII, str. 469) i Brock Iiausa i Efrona „Encikło-diczeskiej Słowar“ (t. XXI [41] str. 252).

Nowina, Zło t o go leń czy k, Ca li na jeden z najstarszych herbów polskich. Na tarczy w polu błękitnem w środku ucha kotłowego, srebnego, czyli zawiasy, barkiem na dół obróconej, miecz rękojeścią do góry. Nad hełmem w koronie noga zbrojna, złota, w kolanie zgięta, piętą do góry w lewo. Labry błękitne podbite srebrem. Tak ten herb wyobraża Paprocki, który pierwszy daje mu nazwę oprócz N. także Złotogo leń-c z у к, widocznie z powodu go-Fig. 53. Nowina, leni złotej w klejnocie. We wszystkich źródłach, tak heraldycznych, jak archiwalnych, do czasów Paprockiego o nodze zbrojnej nad hełmem niema wzmianki najmniejszej. Długosz w klejnotach podaje pole tarczy błękitne, w niem ucho kotłowe bez krzyża lub miecza w środku. Należy przypuszczać, że wielki kronikarz przez przeoczenie tylko pominął krzyż w środku ucha gdyż wszystkie inne źródła jednozgodnie go kładą. — Rola marszałkowska z r. 1461 podaje w polu czerwonem ucho kotłowe białe, wiszące, a w niem krzyż biały; herbarz arsenalski zgodnie z rolą marszałkowską, ma również krzyż, pole tarczy podaje jednak błękitne, zapiski sądowe, najdawniejsze mówią również o krzyżu. Bez wątpienia przeto N. pierwotnie wyobrażała zawiasę z krzyżem. Miecz w środku ucha kotłowego, zamiast krzyża, spotykamy po raz pierwszy dopiero w herbarzyku Am brożka. W zapiskach sądowych, średniowiecznych spotykamy, herb, o którym mowa, niezwykle często, najwcześniej pod r. 1392 (P a w i ń s к i Ks. łęczyckie N. 4240), zawsze z zawołaniem N. Jedna tylko zapiska sieradzka z roku 1401 (no-taty ś. p. Stosława Laguny) dają mu nazwę Cal i na. Pieczęci średniowiecznych z tym herbem dochowało się do czasów naszych ledwie kilka. Najstarsza z nich jest Nacze sława z Dobrosołowa, ziemianina wielkopolskiego, z r. 1293.—N-y używały i używają rodziny Akcyzów, Axtów, Bandoszewskich, Bej-nerów, Beynarów, Beynarowiczów, Bilanow-skich, (zgaśli), Bochnerów, Bodzanków, Bogna-rów (nob. r. 1552) Bogusławskich, Borkowskich Bórnerów, Borutów, Boznańskich, Branczew-skicli, Brzosków, Brzozych, Byków, Bzowskich, Chmielewskich, Chrzanowskich, Chwalibogów, Czernych, Dackiewiczów, Dobrosolowskichvel Do-brosułowskicli, Dobrowolskich, Dobrowolskich, (nob. w r. 1767), Dominowskich, Downarów, Druszkowskich, Dubasowskich, Dulowskicli, El-

bowiczów, Enochowiczów, Woynów-Falelewiczów Falibowskich, Falińskich, Frącewiców - Spokoj-skich, Frykaczów, Gałązko w, „z Gałązkowic“, Garbowieckich (nob. w r. 1726), Garczyńskich, Giebułtowskich, Gissowskich, Giszowskich, Gizber-tów-Studnickich, Giżewskich, v. Giżowskich, Glasenapów-Gliźinińskich, Glezmierskich, (nob. r. 1775), Glińskich; Gliszczyńskich, Głowaczów, (zgaśli), Goczałkowskich, Gomorów, Gośniew-skich, Grabowskich, Grajewskich, Grobkowskich Hryszkiewiczów, Hulewiczów. Ignatowiczów, Ignatowskich, Ikmanowskich, Janikowskich, Jankowskich, Janowskich, Jasielewiczów, Jasz-kiewiczów, Jelnickich, Jerzmanowskich (zgaśli), Jezierskich, Jurczyckich, Kaniów-Wrźoscwskich Kędzierzawskich, Klępickich, Kobylskićh, Konarzewskich, Konopackich, Konopków (baron, austr. r. 1780) z odm., Koślów, Kowalewskich, Kozakiewiczów, Kuroczyckich, Kozłów (zgaśli), Koźmickich, Krasuskich, Krobickich, KroWickich Krzepowskich, Krzysztoporskich, Kwasowskich, Kawalców-Kwiatkowskich, Labeńskich, Lasotow-skich, Legawskich, Lewickich, Lisowskich, Ła-ganowskich, Łagiewnickich (zgaśli), Łękawskich, Łękowskich, Łopieńskicli, Łośniewskich, Łu-czyckich,    Łuszczewskich, Macharzyńskich,

Mantulów, Markowskich, Marszowskich, Me-clierzyńskich, Masłomięckich, Maszewskich, Mełwińskich, Mielżyńskich (hrab. pruscy r. 1786) Milińskich, Minogów-Minockich, Miszew-skich, Młoszewskich, Moczydłowskich, Mściwu-jewskich, Naborów v. Nadborów, Naramskich Narębskich,    Niewieskich, Niezabitowskich, No

wakowskich, Nowińskich, Nowoszyckich, Nowowiejskich, Ochockich, Ochotnickich, Oczyń-skich „z    Oczosnej“, Olszanowskich, Orlic-

kich, Orlików, (zgaśli), Orlikowskich, Orzesz-kowskich, Padniewskich (zgaśli), Paszyńskich, Pawlikowskich, Pielatów, v. Piłatów, Pie-strzeckicli,    Pilatowskich, Pilchowskich, Pi-

rockich. Pitowskich, Pochockich, Podleskich, Po-powskicli, Prądzewskich, Przanowskich, Prze-rębskich (zgaśli), Przybysławskicli, Przysiec-kich, Pytowskich, Raciborzyńskich, Radłów, Ra-dwanowskich, (zgaśli), Radziszowskich v. Ra-dzieszewskich, Rajskich, Rampkowskich, Reszko wskich, Rożnowskich, Rudółtowskich, Rysz-kowskich, Rzepickich, Sapińskich, Sawickich, Sawiniczów, Schodzkich y. Schockich, Sępowi-czów, Siemaszkowiczów, Skockicli, Skowzgirdów Slachcińskich, Sladkowskich, Siatkowskich, Sło-mińskicli (nob. r. 1659.), Smagłowskich, Sokol-nickich, Solikowskich, Sobonowskicli v. Śo-ponowskich, Sroczyckich, Sroczyńskich, Stradow-skicli, Strzałkowskich, Swoszowskich, Szczygielskich, Szeligowskich, Szlachcińskich, Szlachtów, Taszyckicli, Thórzewskich, Tomeckich, Piłatów-Ujejskich, Watowskich, Wieskich, Piłatów-Wilcz-kowskich, Witkowskich, Wojeckich, Wojutyń-skich, Wolskich, Maskiewiczów-Woysickich, Wy-dzierzewskich, Zaleskich, (nob. r. 1786), Załęs-kich, Żarcickich, Zarzyckich, Zaszczyńskich,

i).

O.'

D.

St. Ko w

Red.

Red.

Żelkowskich, Żeromskich, Zgłobickich, Zimnow-skich, Złotnickich i Zwęckich.—Ż r ó d ł a: Długosz; Paprocki; Okolski; Niesiecki; Małachowski; Kuropatnie ki; Borkowski; Polaczek; Żernie ki; Ostrowski; Żychliński; Małecki; Piekosiń sk i; Ul a-liowski; „Poczet szl. galicyjskiej“, „Spis szl. Kr. Polskiego“; Sieb mâcher; Hefner; papiery wielu rodzin litewskich.

Nowina Nowa, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwouem, na zielonym pagórku, drzewo wawrzynowe z krzyżem złotym, kawalerskim u szczytu. Nad tarczą korona szlachecka. Nadany wraz z nobilitacyą Janowi Swiąteckiemu, neoficie, w dn. 12 grudnia r. 1764 i Bonawenturze Bartoszewiczowi, neoficie, w dn. 11 maja r. 1765 przez S t a-Fi g. 54. Nowina ni s ła w a Augusta, króla Nowa, (herb), polskiego. Ż r ó dła: „Vol. Leg.“ (VIII, f. 420); „Metr. Litewska“ (190, f. 135);

„Ks. kancj.“ (42a f. 27.)

Nowina. Nazwa ta w rolnictwie oznacza wzięte pod uprawę pole, od wielu lat odłogiem leżące, albo wyrobione z pod lasu. W pierwszym przypadku, trafiającym się najczęściej w okolicach stepowych, uprawa polega na zoraniu odłogu pługiem, mocno zbudowanym, a po przegniciu przyoranej darni, na obsianiu prosem, które w podobnych warunkach bywa zawsze plonem, rozpoczynającym szereg kolejno zasiewanych ziemiopłodów, stosownie do nakreślonej z góry rotacyi. Skoro nagromadzona przez odłogowanie żyzność się wyczerpie w skutek powtarzanych sprzętów, warunki ekonomiczne, miejscowe rozstrzygną, czy wyjałowioną rolę wypadnie zasilić nawozem, czy też ją ponownie zapuścić na odłóg.— W drugim przypadku, po wycięciu starodrzewiu, budulcu i w ogóle drzewa użytkowego, wycinają się też krzewy i zarośla i te wraz z pozostałemi po wyciętych drzewach gałęźmi, nie przedstawiających znaczniejszej wartości opałowej w okolicach lesistych, gromadzi się na kupy, w równych mniej lub więcej odstępach i tak pozostawia na cały rok lub na dłużej. Gdy już zupełnie wyschną, wtedy, korzystając z suchej pogody na wiosnę, kupy te się zapala, a pozostały po nich popiół rozrzuca się o ile można najrówniej po całej powierzchni. Z powodu licznych pili i gęstych korzeni rozpościerających się pod powierzchnią ziemi, uprawa zapomocą narzędzi sprzeżajnych jest tutaj na razie niemożliwa; na pierwszy raz poprzestają zatem na roz-ruszeniu ziemi motykami ręcznemi i na obsianiu jej owsem, który tu, pomimo uprawy tak niedokładnej, rodzi wybornie. Po jego sprzęcie, zaorują pole, używając do tego narzędzi sprzężajnycli budowy najprostszej; socha podlas

ka czyli litewska, albo białoruska oddaje tu usługi nieocenione, bo chociaż łatwo się psuje, ale również łatwo i prędko przez robotnika wiejskiego, miejscowego może być naprawiona. Drugiem plonem na N-nie bywa także owies, jako ze wszystkich zbóż kłosowych najłatwiej znoszący następstwo sam po sobie. Tymczasem korzenie i pnie drzew ulegają butwieniu i łatwiej dają się z gruntu usuwać, czyniąc go dostępnym dla więcej udoskonalonych, a więc kosztowniejszych narzędzi sprzężajnych. — Stosownie do gatunku ziemi i roślinności leśnej, żyzność uprawionej N-y trwa dłużej lub krócej. Gdy las składał się z drzewostanów liściastych, jak dęby, buki i t. p. z podszyciem leszczyny, żyzność trwa dłużej. Po boru sosnowym i le-sie brzozo wy m na gruncie piaszczystym, już po paru latach się wyczerpuje.

Nowina Roman, pseudonim Bronisława Przyrembla.

Nowina Eugeniusz, pseudonim J ózefa Popo ws kiego.

Nowinne, tak nazywano u nas niegdyś datek otrzymywany od pana możnego przez dworzanina lub szlachcica uboższego, trzymającego się klamki pańskiej, za rychłe dostarczenie nowiny wyczekiwanej, zwłaszcza pomyślnej, a że dary tego rodzaju bywały nieraz znaczne, gdy nowina była dobra i pożądana, więc też panowie mogli na to liczyć, że znajdą się zawsze tacy, co, nie szczędząc siebie, ni koni, a nie zważając na czas i drogę, pędzić będą dniem i nocą, byleby tylko stanąć pierwsi przed ich obliczem z wieścią, a nie dać się wyprzedzić komu innemu.

Nowiński J ó z e f a t (* w r. 1863 w Hordijów-ce na Ukrainie), pedagog i literat polski. Wykształcenie otrzymał w Odesie i w Paryżu, po-czem osiadł w Warszawie, skąd wyjeżdżał na wieś jako nauczyciel domowy, głownie zaś zajął się literaturą, pisując dla wydawnictw różnych, jak „Ateneum“, „Głos“, „Gazeta polska“, „Kurjer Codzienny“ i t. d.; umieszczał w nich bądź powieści lub nowele, bądź też liczne krytyki i studya literackie. Pracę pisarską rozpoczął w r. 1882 w wydawanym wtedy tygodniku „Kłosy“.—Do prac jego wybitniejszych należą: „Niewolnik i Sułtanka“ (poemat ogłoszony w „Życiu“ r. 1890), dramat „Gołąbka biała“ (r. 1899), powieść „Życie i marzenie“ (r. 1891, drukowana pierwotnie w „Kurjerze Codz.“), zbiór nowel p. n. „Świekra“ (r. 1896) i stud-jum entuzyastyczne „Sienkiewicz“ (1901).

Nowiński Tomasz, biskup Biblijski, ostatni generał (praepositus generalis) bożogro-bowców miechowskich (r.    1789 — 1820), syn

Bartłomiej a herbu Nowina; po ukończeniu nauk we Wszechnicy Jagiellońskiej, przyoblekł w klasztorze Miechowskim suknię zakonną i w r. 1770 wyświęcony został na kapłana. Ploryan В u j d e с к i, generał ówczesny Miechowitów, odznaczającego się zdol-

XVI.)

ilościami i cnotą młodego zakonnika, wysłał do Rzymu na dalsze nauki teologiczne, gdzie po trzechletnim pobycie w klasztorze Minerwy 00. Dominikanów, otrzymał doktorat Teologii w r. 1778. Powróciwszy do kraju, został wysłany do kollegium Gnieźnieńskiego, skąd powołano go na kustosza konwentu Miechowskiego, a w trzy lata potem (r. 178Q) na walnej kapitule obrano jenerałem. Papież Pius VII, d. 23 Wrześuia r. 1816 prekonizował go na biskupa Biblijskiego i. p., biskup zaś W o r o n i c z dopełnił konsekracyi w kościele • Miechowskim d. 27 Października t. r. Wkrót

ce potem nastąpiła kasacya tego klasztoru po której N. żył jeszcze lat 10; pochowany w grobach kościelnych.—Przyozdobił świątynię Miechowską pomnikiem Jaksy, fundatora i założyciela kanoników grobu Chrystusowego w Miechowie i umieścił na ścianach portrety wybitniejszych poprzedników swych. Wznowił też bractwo stróżów Chrystusowych, któremu Urban VIII przez bullę z r. 1626 łaski nadał, a Pius VI w r. 1787 osttaecznie je potwierdził. Członkowie tego bractwa otrzymywali od Nowińskiego pozwolenie noszenia krzyża, wyszytego na sukniach z lewej strony na kształt tego, który nosili Miechowici. Dla wojskowych zamieniono tę oznakę na krzyż sze-ścioramienny, mający postać orderu, z jednej strony pomarańczowo szmelcowany, mający w otoku na tle białem litery złote C. J. (Crux Jerosolimitana), z drugiej zaś na tle czarnem w otoku mieścił się krzyżyk patryarchalny, czerwony. Noszono takie ordery na wstążce czerwonej z brzegiem czarnym. Udzielał je N. przy dyplomach łacińskich, opisanych przez

K. W ł. Wójcickiego w dziele „Cmentarz Powązkowski”, aż do r. 1825. Od tego czasu wskutek zakazu cesarza Aleksandra I, króla polskiego, pozostawiono tylko proboszczowi Miechowskiemu prawo wpisywania do bractwa i udzielania członkom pozwolenia noszenia na sukni krzyża patryachalnego Jerozolimskiego, wyszytego z czerwonej materyi i otoczonego obwódką, lub sznurkiem.—N. był rzecznikiem zdania utożsamiającego Marcina Galla, kronikarza polskiego, z Marcinem Gallem, pierwszym przełożonym Miechowitów, sprowadzonym z Jerozolimy przez Jaksę, i prowadził w tym względzie korespondencyę z B a n d t к i e m, bibliotekarzem akademii krakowskiej, który toż zdanie podzielał, (ob. Encyklop. Kościelna tom

Ks. li. M

Nowińskie błoto w gub. i powiecie mohÿ-lowskim, długie na 20 wiorst, szerokie na 2 do 4; okrąża jeziorka Nowińskie, Kosmaczewskie i Dybo we; wypływają z niego strumienie Je-lenka i Rudka.

Nowla, rzeka w Rosyi, w gub. Orłowskiej, dopływ Desny. Źródła ma w powiecie Kara-czewskim, pod wsią Szabłyninem; wpada do Desny pod Monastery szczeni. Długa jest na

wiorst 110, płynie przeważnie wśród lasów. Spławna jest tylko latem; idzie po niej wtedy drzewo do Kijowa.

Nowo-Aleksandrja, nazwa urzędowa miasta powiatowego Puław w gub. Lubelskiej; ob. Puławy.

Nowo-Aleksandrowsk (do r. 1836 Jezio-rosy), miasto powiatowe na Litwie w gub. Kowieńskiej, leży pomiędzy jeziorami Ossą i Osi-dą, nad rzeczką Owilką, przy drodze żel. War-szawsko-Petersbnrskiej (stacya Turmout) i drodze bitej z Kowna do Dyneburga. Od Kowna odległość wynosi 172 wiorsty, od Dyneburga 24. Posiada kościół parafialny katolicki, wzniesiony w r. 1610 przez Zygmunta III, przebudowany w r. 1862, kaplicę katolicką na cmentarzu, cerkiew, bożnicę, 6 żydowskich domów modlitwy, 1 dom modlitwy raskolników i szpital miejski. Mieszkańców liczy 7 556 (r. 1896), w tern katolików 2 332, prawosławnych 512, raskolników 323, żydów 4 277. W mieście znajduje się mała cegielnia i młym wodny.— Jezior osy stanowiły dawniej starostwo nie-grodowe (ob.) później były dobrami stołowemi biskupów wileńskich. W r. 1836 zmieniono nazwę miasto na N. i przeniesiono tu z Widz władze powiatu Brasławskiego w gub. Wileńskiej; w r. 1842 zaś uczyniono N. stolicą nowoutworzonego powiatu N-ego.—N owoaleksandrowski pwiat w części północno-wschodniej gub. Kowieńskiej zajmuje 5 078 wiorst kw. podług Strelbickiego (5 555 wiorst kw. podług Szwej cera). Powierzchnia przecięta jest wzgórzami wyniosłemi, dochodzącemi 94 sążni nowopol. Grunt w części południowej powiatu gliniasty, w części północnej piaszczysty, wogóle jednak najmniej żyzny z całej gubernii. Przez powiat płyną rzeki: Święta z dopływem Szateksznią, wpadająca do Wilii; Nieme-nek z dopływami O poszczą, Roweją, Ł a n к u p ą i Ne r.e t к ą, wpadający do rzeki Aa; D z i s n a, z dopływami Dryś wiatą, M a-rugą i R a w к i e t ą, uchodząca do D ź w i n y. Oprócz tego wiete jest rzeczek, wpadających do jezior miejscowych. —Jezior w powiecie jest przeszło 400; najważniejsze z nich są: Snudy (60 wiorst kw.) Dryś wiaty (41 w. kw.) Dry-wiaty (32 w. kw.), Woj sa. Cno, Opsa, В u ż a, Obole, D z i s n a, Lodzę, I) u к s z t y, Du si a ty. Błota zajmują 226 wiorst kw.; największe z nich są: Palmo, Hanuszyskie, Soło, Oknisty, Ne ti gał a. Lasy zajmują 109 560 dziesięcin (r. 1895). — Ludność. W r. 1896 powiat, bez miasta N. i miasta Widz, liczył 212 802 mieszkańców. Podług wyznań było: katolików 164 062, żydów 26 345, raskol-ników 12 887, protestantów 5 487, prawosławnych 3 668, mahometan 2 42, innych 111. Znaczną większość ludności stanowią Litwini; Polaków liczba jest nieznaczna. Ludność zajmuje się głównie rolnictwem, które przynosi (zbiory przeciętne za lata ostatnie): 1900 600

ig. r-

Do zwolenników tego kierunku należeli jeszcze, oprócz Trendelenburg a, następujący myśliciele: Karol Heyder (* 1812, f 1886) prof, filozofii w Erlangen, A. L. Rym (*• 1822, f 1899), prof, w Zurychu, wreszcie w zakresie logiki także Fryderyk Überweg (* 1826, f r. 1871). N. liczył także w innych krajach wyznawców, i tak istnieje do dziśdnia w Anglii osobne towarzystwo filozoficzne imienia Arystotelesa (Aristotelian Society for the systematic Study of Philosophy), we Fran-cyi należał Barthélemy de Sain t-H i 1 a i r e do najwybitniejszych Nowoarystotelików, oprócz niego zaś można tu zaliczyć także Feliksa Ravai sson-Moll i eu (* 1813,

do Arystotelizmu scholastycznego ob. Nowoscho-

M. s

pudów żyta, 176‘250 pszenicy, 645 150 owsa, 535 200 jęczmienia, 27 350 tatarki, 275 340 grocliu, 2 205 360 ziemniaków 132 215 siemienia lnianego i 120 250 włókien lnianych, 9 430 Siemienia konopnego i 8 910 włókien. W r. 1895 w powiecie było: 28165 koni, 71370 sztuk bydła, 73 926 owiec, 11465 kóz, 48 472 świnie. — Rybołówstwo w licznych rzekach i jeziorach, daje dochody znaczne wielu mieszkańcom. Przemysł fabryczny nie istnieje prawie wcale. W powiecie znajdują się tylko 3 gorzelnie (wytwórczość 185 000 rubli), 7 młynów (612 500 rub.), 2 małe browary i kilka drobnych garbarni, smolarni, cegielni i tartaków. Kościołów katolickich jest w powiecie 30, protestancki 1, cerkwi 7, 1 meczet, 1 bożnica, 6 domów modlitwy raskolników i 35 żydowskich.

N OWO - Archangelsk (S i n i u c h i n Bród), osada w gub. chersońskiej, pow. elizabetgradz-kim, nad Siniuchą; 3 000 mieszk. Handel dosyć rozwinięty. W okolicach ślady osad z czasów tatarskich: kurhany, nagrobki, zwaliska budowli kamiennych.

Nowoarystotelizm. 1. Nowoarystotelikami nazywano tych filozofów w czasie Odrodzenia, którzy usiłowali wznowić czystą i pierwotną filozofię Arystotelesa, w przeciwieństwie do arystotelizmu średniowiecznego, tak arabskiego jak chrześciańskiego. Wprawdzie oryginalne teksty Ary s tot elesaznano już w wieku XIII, już wówczas bowiem tłómaczył Wilhelm zMoerbecke dzieła Arystotelesaz greckiego na język łaciński. Powaga jednak komentarzy tak arabskich, jak chrześciańskich była tak wielka, iż nikt nie odważał się patrzeć na Arystotelesa w oświetleniu innem. Dopiero w do -bie Odrodzenia zjawili się wielbiciele mędrca ze Stagiry, którzy usiłowali wskrzesić kult dla niego podobny do tego, który Akademia florentyńska wznieciła dla Platon a; zabrano się więc z zapałem do studyowania tekstów greckich, a to na podstawie znacznie ulepszonych metod filologicznych, i tak wykształciły się w wieku XV i XVI cztery kierunki Nowoarystotelików: 1) kierunek a ver mistycznie zabarwiony, który objaśniał Arystoteles a jednak przeważnie pod wpływem Averroësa (ob.); tu należą: NicoletoV er nias (1480 w Padwie), Alexander Achillini (f r. 1518) i najważniejszy Augustinus N i p h u s (ob. Nifo).—2) kierunek aleksandryjski, tak nazywany od komentatora nowoplatońskiego Aleksandra z Apliro-disias, którego wpływom ulegał; tu należy sławny Petrus Pomp on at lus (f r. 1525 (ob.) i Juliusz Cezar Sc aliger (f r. 1558);

3) kierunek czystych, ścisłych Arystotelików, do takich należeli głównie następujący: Genna n d i o s (f 1464 w Konstantynopolu), Geor-gios z Trapezutu (f r. 1486), Teodor z Gazy (od r. 1430 nauczał języka greckiego we Włoszech) i Jakób Faber (f r. 1507

w Paryżu); 4) kierunek Arystotelików eklektycznych, na których czele stoi sławny Filip Melanchthon (f r. 1560).—2. Nowoarysto-telizm dzisiejszy jest kierunkiem filozoficznym, zainaugurowanym w Niemczech w stuleciu XIX przez, Adolfa Trend elenburga (* r. 1802, f r. 1872) znakomitego profesora filozofii w Berlinie (ob.). Kierunek ten wytknął sobie za cel, aby wobec chaosu, który zapanował w Niemczech w dziedzinie filozofii, po śmierci Hegla, znaleźć jakąś podstawę wspólną, na której możnaby się oprzeć w pracy nad odrodzeniem filozofii. Podstawy takiej zaczęto szukać w dziejach filozofii, Trendelenburg zaś zwrócił się do Arystoteles a, j ako do filozofa, którego wpływ i znaczenie utrzymały się przez tysiące lat. Zaczął on od studyum logiki Arystotelesa, którą oczyścił z całego balastu średniowiecznego i odsłonił jej treść istotną, zaprzeczając, aby Arystoteles był twórcą tak zwanej logiki formalnej. Ale Trendelenburg nie ograniczył się do logiki, lecz oparł się także na metafizyce Arystotelesa, usiłując pogodzić ją z pojęciami wiedzy nowożytnej, przyrodniczej. W taki więc sposób stał sięN. jednem z ogniw pośrednich między filozofią transcendentalną z początków wieku XIX, a filozofią, która w ostatnich dziesiątkach tegoż wieku wykształcać się zaczęła. N. wystąpił do walki zarówno z H egiem, jak i z innemi kierunkami filozoficznemi, zaczepiającemi o Kanta, a szczególnie z Herbartem (ob.). Ruch celowy, oto fakt najpowszechniejszy, zewnętrzny we wszechświecie, którego stronę wewnętrzną stanowi myślenie, fakt celowości prowadzi dalej do uznania konieczności istnienia Boga. Oto najważniejsze, podstawne pojęcia nowoarystote-lizinu.

1900). Co

lastycyzm.

Nowobrytański archipelag (niem. archipelag Bismarcka), grupa wysp na oceanie Spokojnym, na półn.-wschód od Nowej Gwinei, pomiędzy 0°40' a 6°30' szer. połudn. i 142° a 155° dług. wsch. od Greenwich. Zajmuje 45,045 km. kw. (818 mil kw.), mieszkańców liczy około 188 tysięcy. Składa się z wysp: No-

wej Brytanii (oh.), Nowej Irlandyi (ob.), Nowego Hannoweru(ob.), Admiralicyi, Nowego Lauenbur-ga (ob.), Squally, Mathias Francuskich i in. Wyspy te są jeszcze bardzo mało znane. Prawie wszystkie są długie, wąskie i wysokie, po części wulkaniczne. Klimat, roślinność i świat zwierzęcy przypominają Nową Gwineę (ob.). Wyspy pokryte są lasami gęstemi. Mieszkańcy są mela-nezyjczykami; barwa ich skóry waha się pomiędzy kolorem miedzianym a czarnym. Pod względem budowy czaszki zaliczyć ich należy do wąsko-głowych. Ubrania nie używają prawie wcale, noszą jednak bogate ozdoby z zębów, muszli i t. p. Mieszkają w szałasach bambusowych kształtu owalnego. Zajmują się rolnictwem, hodują palmy kokosowe, taro, banany, trzcinę cukrową, drzewo chlebowe, betel i in. hodują psy, świnie i kury. Ryby łowią przy pomocy dobrych sieci i wędek. Łodzie ich są zgrabne i szybkie; na wyspach zachodnich używają żagli. Umieją lepić garnki, pleść koszyki i maty, wyrabiają łyżki, grzebienie z drzewa it. p. Są podejrzliwi i podstępni, nie brak im jednak odwagi i wojowniczości. Mężczyźni kupują kobiety, które stają się ich zupełną własnością (mogą je zabijać bezkarnie). Wszyscy są ludożercami i zjadają jeńców wojennych i nieprzyjaciół poległych. Wierzą w dobre i złe duchy, czczą bałwany. Jako narzędzi muzycznych używają piszczałek, trąb z muszel i bębnów drewnianych. Angielska misja protestancka czynna tu już jest od wielu lat; liczy 47 stacyj i 7,000 nawróconych. Misja katolicka posiada

Jedną z takich sekt główniejszych byli N. (anabaptyści).—Już w początkach reformacyi zjawili się w Zwickau (r. 1522) „marzycieleu, którzy odrzucali chrzest dzieci, wszelką władzę, tak kościelną jak i świecką, zapowiadając bliskie już urzeczywistnienie królestwa Chrystusowego na ziemi. Uczniowie „proroków“ w Zwickau po wojnie chłopskiej rozproszyli się po Niemczech, Hollandyi i Szwajcaryi i łącząc się z innymi fanatykami, potworzyli wiele sekt mniejszych.—Tłómacząc sobie dosłownie wyrażenie biblijne o wznowieniu tysiąc-letniego panowania Chrystusa, sekty te marzyły o założeniu nowego, doskonałego, tylko ze świętych składającego się królestwa bożego, bez czci zewnętrznej i bez prawa,—królestwa, w któremby wszystko i dla wszystkich było wspólne. Nazywano ich N-ami, ponieważ głosili, że dorośli, chcąc być zbawieni, powinni być powtórnie ochrzceni i konsekwentnie wszystkich zwolenników i stronników swoich na nowo chrzcili.

Główne ich siedlisko było w Miinsterze, gdzie w r. 1534, wśród gwałtów niesłychanych, udało im się założyć państwo teokratyczne, królestwo boże, albo „królestwo nowego Syonu“. Krótko jednakże trwało to królestwo, gdyż już w r. 1535 wojska biskupie zdobyły Münster, a przywódcy wraz z nowym „prorokiem“, Janem, okrutnie zostali potraceni.—Naczelnik N-ów w Holandyi, piekarz Mathiese n (albo M a-t h i s o n), z Harlemu przybył ze swoim uczniem fanatycznym, krawcem Janem В о к e 1 s o liii e m z Lejdy do Münsteru w r. 1534, gdzie tylko co wprowadzono luteranizm i umysły były mocno wzburzone. Nowi apostołowie biegali jak opętani po ulicach miasta, głosząc, że się zaczyna tysiąc-letnie królestwo Chrystusowe, a Münster za stolicę tego królestwa zostało obrane. Znaleźli tam zwolenników licznych. Ze wszystkich miast sąsiednich płynęło pospólstwo do Münsteru, spodziewając się w nowem królestwie Chrystusowem obfitości dóbr ziemskich i niebieskich. Bokelsohn najprzód jako „prorok“, potem jako „król nowego Syonu“, wykonywał władzę okrutną i groźną, zaprowadził formalną wspólność majątku i wielożeń-stwo, a wszystkich inaczej myślących kazał tracić. Mianował także „dwunastu apostołów“, którzy mieli panować nad księstwami przez niego zdobytemi i rozszerzać „królestwo boże“ po całym świecie. Temu szaleństwu wkrótce książęta sąsiedni położyli koniec i przywrócili religię katolicką.—Wytępienie N-w w Münsterze nie położyło jednak końca sekcie. Na konwencie religijnym, odbytym w kwietniu r. 1535 w Hamburgu, miasta: Lubeka, Brema, Hamburg, Stralsund, Rostok i Wismar uchwaliły surowe środki przeciwko N-m; postanowiły także wypędzić wszystkich katolików ze swoich

3    stacye i przeszło 300 neofitów. — Wyspy N. odkryte zostały w r. 1616 przez Hollendrów Le Maire i Schouten. W r. 1643 zwiedził je Tasman. Po r. 1870 pojawiają się pierwsze osady europejskie, bądź handlowe (niemieckie), bądź misyjne (angielskie). W r. 1884 objęła wyspy w posiadanie niemiecka kompania Nowogwinejska (ob.); rozciągnięty został nad niemi jednocześnie protektorat niemiecki.

Nowochopiersk, miasto powiatowe w Rosyi, w gub. woroneżskiej, nad rz. Chopier, stacja drogi żel. z Charkowa do Bałaszewa. Posiada

4    cerkwie, kilka szkół niższych, szpital, bank miejski, 11 cegielni. Mieszkańców liczy 6,088 (r.

1897); miasto prowadzi handel dosyć ożywiony, zwłaszcza zbożem i spirytusem, które po Choprze i Donie spławiają do Rostowa. — Powiat nowo-chopierski w części wschodniej gub. woronieskiej zajmuje 5,364 wiorsty kw., mieszkańców liczy 193,102 (r. 1896), w tein 45 katolików.

Nowochrzczeńcy. Wygłoszona przez reformatorów XVI w. zasada, że każdy może dowolnie, jak chce rozumieć i wykładać Pismo święte, nie tylko spowodowała między protestantami ciągłe spory religijne, lecz zrodziła rozliczne sekty nowe, mniej lub więcej odstępujące od głównych stronnictw protestanckich, murów. W mieście Hannowerze, wydano rozpo-w tern tylko ze sobą zgodne, że je łączyła rządzenie, według którego N-y mieli być kara-„protestacya“ przeciw Kościołowi katolickiemu,    ni na gardle, a katolicy i Zwinglianie smagani

Ks. S. N.

tal.

rózgami i nazawsze wypędzani z miasta. — Pośród N-ów, przebywających w innych okolicach, potworzyły się wówczas sekty odrębne. Jedną z więcej znanych sekt nowochrzczeńczych była sekta H o f m a n i a n ó w, założona przez Melchiora Hofmann a. —Niezgodom w łonie N-ów chciał położyć koniec Daniel Joris (ur. r. 1501 w Delft) lecz właściwie założył w tym celu nową sektę jorystów. Największy wszakże wpływ wywarł na sektę Menno Simonis, dawniejszy duchowny z Pryzlandyi, który może być uważany za drugiego jej założyciela. Zebrał on i zorganizował na nowo rozproszone resztki N-ów i skłonił wszystkich do przyjęcia nauki kalwińskiej. Przyjąwszy za podstawę wyznania naukę Kalwina, nadał sekcie kierunek umiarkowany, który zdołał zyskać dla N-ów tolerancyę rządów. — Po śmierci Mennona (r. 1561), anabaptyzm nie przestał się szerzyć w rozmaitych krajach. Wielce się do tego przyłożyły pozory świątobliwości, któremi otaczali się N-cy późniejsi, a przytem imponowali wielką wytrwałością w znoszeniu cierpień, a nawet kary śmierci. Nie omieszkali też zbierać czynów współbraci w tak zwanych Martyrologiach, które między ludem rozpowszechniali. Pierwsze ich „Martyrologium“ okazało się w Harlemie w r. 1615 i w 1630 w języku hollenderskim p. n. „Zwierciadło męczeństwa bezbronnych chrze-ścian od 1524 roku“: drugie wyszło w Horn w r. 1620. W Niderlandach zdołali wyrobić sobie tolerancyę, pomimo oporu kaznodziejów kalwińskich i synodu dordrech ckiego w r. 1626. W Szwajcaryi liczba ich ciągle się zwiększała, jakkolwiek rządy protestanckie nawet mieczem ścigały sekciarzy. W r. 1585 rząd Bernu wydał dekret, że wszyscy N. opierający się upomnieniu predykantów mają być z kraju wypędzeni; tym którzyby wrócili, zagrożono karami cielesnemi i śmiercią. Takież same rozporządzenie wydał rząd Zurychu w r. 1612 i w dwa lata później zgładzony tam został jeden N-c, gdyż kraju opuścić nie chciał. I w Au-stryi sekta się bardzo rozszerzyła. Dlatego też cesarz Rudolf II kazał jej wyznawcom (w r. 1601) wynieść się ze swoich posiadłości w przeciągu trzech miesięcy pod karą utraty życia. Pomimo tego w r. 1618 miało być 70 000 anabaptystów w samej Morawii.—W Polsce mieli gminę swoją w Gdańsku; znajdujemy też ich ślady na Spiżu (Morawski, „Sądeczyzna“). Zresztą utonęli w socynianizmie. U nas pospolicie nazywano ich baptystami lub nurkami, ponieważ dorośli przy chrzcie zanurzali się w wodzie. —Obecnie resztki sekty utrzymują się jeszcze dotychczas w Hollandyi, Anglii, Ameryce północnej, w cesarstwie i królestwie Pol-skiem (a zwłaszcza w Łodzi i w okolicach Lublina).

Nowochwastów (po ros. Nowofastow, dawniej Hołoch wasty), miasteczko w gub.

kijowskiej, powiecie skwirskim. Mieszkańców 2,410, cerkiew, kaplica katolicka, dom modlitwy żydowski, szkoła cerkiewna, 2 młyny, szpi-Dobra Hołoch wasty należały przez długie lata do książąt Wiśniowieckich i za czasów Chmielnickiego uległy kilkakrotnie strasznemu spustoszeniu. Do godności miasta podniesiony został N. w r. 1780.

Nowoczerkask, miasto w Rosyi, stolica obwodu Wojska Dońskiego. Leży na wzgórzu nad dopływami Donu, Aksajem i Tuzłowem przy drodze żel. z Woronieża do Rostowa. Pośrodku miasta znajduje się wielki ogród Aleksandrowski z teatrem letnim i siedzibą letnią klubu szlacheckiego. Cerkwi prawosławnych jest w N-u 15, jedna jednowierców i 3 domy modlitwy ros-kolników. N. posiada gimnazyum męskie i żeńskie, szkołę realną, korpus kadetów, szlachecki instytut panien, seininaryum duchowne i nauczycielskie, szkołę techniczną i junkierską oraz kilka niższych; instytut głuchoniemych, 5 szpitali, dom obłąkanych i dom wychowawczy. W domu atamańskim znajduje się wiele wszelkiego rodzaju pamiątek, związanych z dziejami kozaków dońskich; przed domem wznosi się pomnik założyciela N-a, atamana Płatowa. Niedawno założone muzeum Dońskie zawiera już dużo okazów ciekawych, m. in. wykopalisk z okolic miasta i z Azowa. Przy seininaryum duchownem znajduje się też muzeum archeologii cerkiewnej, przy zarządzie górniczym zbiory mineralogiczne. Pod miastem leży ogród botaniczny.—Mieszkańców liczy N. 52,005 (r. 1897), w tem katolików 135. Handel, przemysł i rzemiosła słabo są w N-u rozwinięte. Wszystkich zakładów przemysłowych jest 67, wytwarzających rocznie za 670,000 rubli; większa część summy powyższej przypada na gorzelnie. Pod miastem leżą wielkie ogrody warzywne, których uprawą zajmują się przeważnie Bułgarzy. Głównym przedmiotem handlu jest bydło.— N. założony został w r. 1805 przez atamana M. J. Płatowa, który przeniósł tam władze obwodu Dońskiego z Czerkaska. Przez długie lata kozacy nie chcieli się osiedlać w N-u, który był wciąż lichą mieściną i dopiero od r. 1840 datuje się dosyć szybki wzrost miasta.

Nowodarwinizm, Tak nazwał O. H e r t w i g teoryę Weis m a n n a (ob.), która stara się wytłumaczyć czynniki, czyli przyczyny rozwoju świata uorganizowauego, a właściwie czynniki doboru naturalnego — tego według Darwina (ob.) najwybitniejszego „działacza“ w sprawie przemiany gatunków. N. jest więc dalszym ciągiem, a zarazem ugruntowaniem i podniesieniem do znaczenia wybitnego teoryi darwinowskiej „walki o byt i doboru naturalnego“. Teoryę swoją o powstawaniu gatunków, a wo-góle o przemianie ustrojów zwierzęcych i roślinnych, Darwin oparł na następujących faktach, czy też prawach, panujących w świecie-istot organicznych: na zdolności roślin i zwie-

rząt do nadmiernego rozmnażania się—w stosunku geometrycznym i na prawie zmienności i dziedziczności w rozwoju istot żyjących; zjawiskiem równoległem do nadmiernego rozmnażania się i jakgdyby jego skutkiem jest również fakt, że przy istniejących na kuli ziemskiej warunkach, nie wszystkie jednostki potomstwa mogą pozostać przy życiu; i rzeczywiście, pozostaje znacznie mniej, niż ginie; już jako wniosek z wymienionych faktów — przesłanek wyprowadził Darwin teoretycznie, że musi istnieć wśród ustrojów walka o byt i że przyroda za pomocą jakgdyby owej walki dobiera, powołuje do życia tylko jednostki nieliczne, najlepiej do danych warunków istnienia przystosowane; tylko te mogą pozostać przy życiu i pozostawić po sobie potomstwo. Wnioski te stanowią ową wielką teoryę walki o byt i doboru n at u r a ln eg o.— Dobór naturalny oczywiście działa w przyrodzie dlatego, że ustroje, przychodzące na świat, różnią się mniej lub więcej od rodziców; zmiany te powstają same niezależnie od doboru i są pożyteczne dla ustroju w warunkach danych życia, lub też dlań niekorzystne. Otóż wskutek tych zmian (wog. zmienności) możliwy jest dobór. Oprócz doboru Darwin uznaje za czynniki przemiany gatunków jeszcze takie, jak wpływ bezpośredni warunków zewnętrznych na ustroje i, działający wspólnie z doborem naturalnym, dobór płciowy; również uznał Darwin czynnik Lam areka (ob.) w rozwoju — nabywanie pod wpływem ćwiczenia (użycia lub nieużycia) pewnych cech nowych i przekazywanie tych nabytków potomstwu drogą dziedziczności (ob. Darwin, darwi-nizm).—Wskutek tych różnorodnych, jak widzieliśmy czynników, a przedewszystkiem wskutek doboru naturalnego, powstał w świecie zwierzęcym i roślinnym cały szereg przystosowań pożytecznych do warunków zewnętrznych; wogóle powstało scisłe przystosowanie się wszystkich ustrojów do otaczających je warunków (ob. D ar w i n i z m — Zabarwienie sprzyjające, Naśladownictwo w zoo 1.); nie jest to przystosowanie oczywiście celowe, z góry przewidziane przez przyrodę, lecz jest skutkiem doboru naturalnego i wpływu * warunków otoczenia. Teorya Darwina jeszcze za jego życia, wkrótce po zjawieniu się, jak i później, i w naszych czasach, podlegała ciągłym krytykom i tłóma-czeniom; wielu przyrodników nie uznało zupełnie czynników rozwojowych, wskazanych przez Darwina, uznając oczywiście sam rozwój. Wielu z nich np. nie uznaje zupełnie doboru naturalnego, twierdząc, że nie można nim wy-tłómaczyć przystosowań, które powstać miały, jakoby wskutek jego działania. Do najwybitniejszych z tego rodzaju przeciwników zaliczyć należy prof. Naegelego (ob.).—Rozpatrzymy pobieżnie jego teoryę, gdyż stała się poniekąd punktem wyjścia weis man izmu czyli n o w o d a r w i n i z m u. Stwarzając teoryę doboru

Eucykl. Powsz. Ilustr. Ser. II. Zesz. 22a T. III.

naturalnego, Darwin, jak widzieliśmy powyżej, nie zastanawiał się nad tem, skąd się biorą zboczenia w potomstwie, dlaczego właśnie różni się mniej lub więcej od rodziców; Darwin poprzestał tylko na twierdzeniu ogólnikowem, że zmienność zależy od jakicliciś nieznanych nam bliżej przyczyn i nawet używał dla owych zboczeń nieuzasadnionych miana: — „zboczenia przypadkowe“. Otóż Naegeli odrzuca zupełnie, jako czynnik rozwojowy, dobór naturalny i twierdzi, że „konieczność przemiany i rozwoju ustrojów tkwi w samej zarodzi (protoplasma), i że przemiana ta odbywa się według planu określonego“ pod przewodnictwem wrodzonego ustrojowi dążenia do doskonalenia się; tak, że przyczyny zmienności nie są istotnie zależne od warunków zewnętrznych. W celu objaśnienia dokładnego teoryi swojej, przyczyn wewnętrznych, IST a e g e 1 i stwarza t. zw. teoryę m i -cellarną budowy idioplasmy t. j. części zarodzi komórek rozrodczych, zdolnej do przenoszenia cech dziedzicznych ustroju i, opierając, się na niej, wyprowadza poglądy swe na przemianę gatunków i teoryę rozwoju stopniowego ustrojów, (por. Naegeli); co się tyczy licznych przystosowań w świecie ustrojów, to Naegeli tłumaczy powstanie ich działaniem na budowę micelarną idioplazmy czynników zewnętrznych—mianowicie warunków otoczenia (klimatycznych, troficznych i t. p.). Co do odziedziczenia cech nabytych w życiu osobni-kowym, to N. wątpi, aby mogły być odziedziczane przez potomstwo.—Przystępując teraz do streszczenia poglądów prof, frejburgskiego Augusta Weis ma nna (ob.), zaznaczymy, żę w teoryi swojej oparł się oczywiście na pewnych twierdzeniach Naegelego (od niego mianowicie wziął pomysł własności t. zw. idioplazmy), jak również na spostrzeżeniach z zakresu embryologii (zapłodnienie), zdobytych przez Hermana Fola, v. Benêdena, O. Hert-wiga, E. Strassburgerai in., (ob. zapłodnie-nienia teorya).. A. Weis mann w sprawie powstawania gatunków i teoryi rozwoju (evolutio) stoi wyłącznie na stanowisku doboru naturalnego, uznając go za jedyny czynnik rozwoju. Ażeby wskazać, w jaki sposób działa dobór naturalny, wskutek czego powstają zboczenia i rozbieżności w potomstwie od typu rodzicielskiego, dlaczego jednem słowem potomstwo nie odziedzicza cech przodków ściśle, a jest mniej lub więcej w porównaniu pod pewnemi względami od nich odmienne, Weismann stwarza teoryę swoją zwaną, „Germinalselection“ — teoryę „doboru zawiązków“ i związaną z nią teoryę dziedziczności czyli t. zw. teoryę ciągłości plasmy zarodkowej; otóż owe teorye, wraz z teoryą doboru naturalnego, stanowią t. zw. no wo dar w i ni z m.—Rozpatrzmy stanowisko Weismanna szczegółowiej. — Darwin, jak również wszyscy prawie poprzednicy We is sm an na (z wyjątkiem po części

J. K. Wal la ce a, H. S p en с e г a i in., których również należy uważać za nowodarwinistów, a pierwszego poniekąd za poprzednika Weisman na), utrzymywali, że cechy, przez ustrój w życiu osobnikowem nabyte, odziedziczane są przez potomstwo; również przyjmowano, że pod wpływem ćwiczenia możebne jest nabywanie nowych cech i następne ich przekazywanie potomstwu drogą dziedziczności; ostatnie twierdzenie postawił jeszcze Lamarck (ob.), jako jedyny czynnik przemiany ustrojów zwierzęcych. Zastanowimy się pobieżnie nad teoryą La marek a, a szczególnie nad nową jej odmianą t. zw. neolamarkizmem (ob.), gdyż przeciwstawiono jąN-i. Lamarck w pracy swej „Philosophie zoologique“ w r. 1809 wypowiedział pogląd, że najgłówniejszym czynnikiem przemiany gatunków jest wpływ warunków otaczających na zmianę powolną ustrojów; w zależności od tych warunków zwierzę używa silniej lub słabiej pewnych narządów, wobec czego powstaje albo stopniowe rozwijanie się danego narządu (silniejsze jego wykształcenie), lub też jego zanik, jednym słowem zmiana ustroju. Nowola-markizm stawia sprawę cokolwiek inaczej, przyjmuje bowiem, że warunki zewnętrzne, działając na ustroje, wpływają tylko pośrednio na plasmę zarodkową i przemiany w tejże powstałe, odziedziczane są przez potomstwo. Nowolamarkizm uzyskał w obecnym rozwoju nauk przyrodniczych dość dużo zwolenników, gdyż, stojąc na gruncie doświadczalnym, dostarczył wielu danych ciekawych z zakresu badań, przez siebie podejmowanych. Znany jest n. p. fakt, że bak-terye cholery kurzej, hodowane w warunkach odmiennych (Pasteur), tracą swoje własności chorobotwórcze i osiągają cechy zupełnie nowe (nieszkodzą później . zarażonym przez nie ustrojom); znane są też doświadczenia robione nad rozwojem motyli: pewne gatunki ich, jak Vanessa Levana, Vieris brassicae i inne posiadają dwie odmiany, różniące się nieco zabarwieniem i rysunkiem na skrzydłach; każda z tych odmian powstaje z poczwarek dwu gatunków—zimowych lub letnich; otóż, za pomocą zmiany warunków, udało się (D o r f m e i s t e r, Weismann) z poczwarki, mającej wydać formę letnią, otrzymać formę zimową. Ciekawe również są doświadczenia Szmankiewicza, który otrzymał z pewnego gatunku skorupiaka, Artemia salina, za pomocą zmiany warunków jego życia (powiększając zawartość soli w wodzie) odmianę, zwaną Art. Miilhauseni:; zmniejszając procent soli rozczynu otrzymał Szman-kiewicz postać zbliżoną do rodzaju Brancld-pus (zadychry).—Istnieje wiele przykładów zmienności ustrojów w zależności od zmieniających się warunków. Szczególnie botanika zebrała już mnóstwo tego rodzaju przykładów, to też najwięcej zwolenników liczy nowolamarkizm wśród botaników. Znaczenie olbrzymie wywiera nowolamarkizm na obecny rozwój embryo-logii, powstała nowa gałąź tej nauki—embryo-logia doświadczalna, która stara się poznać, zmieniając sztucznie warunki rozwoju (ciśnienie, działanie światła, ciepła, cz. chemiczne i t. d.), czynniki rozwoju prawidłowego ustrojów. Wśród zwolenników nowolamarkizmu należy wymienić wybitnych przyrodników, jak: O. Hertwig, Roux, Loeb, Driesch i T. Eimer, z botaników zaś Pfeffer, Stahl, Sachs i inni. Jest to więc kierunek wręcz przeciwny poglądom i teoryom Weismanna. Weismann na podstawie licznych doświadczeń i rozbioru przykładów odziedziczania cech osobiście nabytych, odrzuca dziedziczność postępową, jak również odziedziczanie okaleczeń i zniekształceń sztucznych (przytaczane przez Darwina), uznając tylko dziedziczność zachowawczą t. j. zdolność przekazywania potomstwu cech już przez potomstwo odziedziczanych; jako skutek tego faktu, że cechy nabyte odziedziczane być nie mogą, powstała teorya Weismanna t. zw. ciągłości plasmy zarodkowej czyli rozrodczej. Wychodząc z badań embryologicznych i opierając się na hypotezie Naeg elego, Weismann twierdzi, że podścieliskiem ma-teryalnym cech dziedzicznych (ob. Dziedziczność) jest jądro komórek rozrodczych (jajka i plemnika). Otóż istotę jąder tych komórek W eismann nazywa plasmą zarodkową. W ciągu rozwoju osobnikowego (iontogenesis) część tej plasmy zarodkowej nie uczestniczy w rozwoju (różnicowaniu się) ustroju potomnego i przechodzi, jako niezmieniona podczas rozmnażania się, dalej do następnego pokolenia (wchodząc w skład jego komórek rozrodczych); jest więc ciągłość plasmy zarodkowej, a więc i ciągłość czyli tożsamość cech dziedzicznych gatunku danego u rozmaitych pokoleń; w przeciwstawieniu do tej plasmy zarodkowej, nieśmiertelnej, zawartej w komórkach rozrodczych, resztę ciała osobnika danego stanowią t. zw. komórki somatyczne, śmiertelne i ginące wraz ze śmiercią osobnika. Plasma zarodkowa posiada według Weismanna budowę morfologiczną bardzo złożoną i czynności fizyologiczne, które powstały w ciągu rozwoju rodowego gatunku.' Składa się z jednostek niższego i wyższego stopnia biot o rów, determinantów, idów i t. d. (ob. Teoyre dziedziczności), idy są to jednostki morfologiczne plasmy zarodkowej wyższego rzędu i zawierają w sobie wszystkie niezbędne do wytworzenia danego osobnika d e t e r m i n anty (jako podścieliska cech i własności dziedzicznych, najróżnorodniejszych tkanek, zawarte w nich in potential te zaś złożone są z bi of or ów—podścielisk—pierwocin z dążeniami dziedzicznemi, różnorodnych własności morfologicznych i fizyologicznych komórek; bioforów w plasmie zarodkowej jest tyle, ile może być odmiennych własności komórek; cechy zaś histologiczne każdej komórki określone są danemi „determinantami“, idy i determinanty dzielą się (podczas podziału rozwijającego się zarodka), rozpadając na składające je determinanty i biofory. Otóż podczas rozwoju ustroju, już podczas pierwszego podziału jajka, od plasmy zarodkowej (jądra komórki jajka zapłodnionego) oddziela się część jej, która bez zmiany przechodzi do komórek rozrodczych pokolenia następnego, gdy pozostała jej część, dzieląc się (przy podziale komórek) aż do utworzenia komórek somatycznych wszystkich rodzajów, coraz więcej upraszcza się w budowie, gdyż idy jej dzielą się na coraz to niniejsze grupy determinantów, „wywołując“ wyładowywanie się ich własności dziedzicznych i powstawanie tkanek najróżnorodniejszych danego ustroju; w końcu pozostanie tylko jeden rodzaj determinantów, uwydatniający w zawierających go komórkach ich znamię histologiczne.—Widoczne jest z teoryi powyższej, że ustrój nie może odziedziczać cech, nabytych w życiu osobistem (inaczej cecli nabytych przez jego część somatyczną), gdyż plasma zarodkowa, stanowiąca o jego stanie rozwoju ostatecznego, już bardzo wcześnie wchodzi jako podścielisko cech dziedzicznych pokolenia następnego do pierwocin rozrodczych, i wpływy zewnętrzne zmieniać jej nie mogą. Tu jednak Weismann pod wpływem zarzutów przeciwników i wielu faktów, jakoby obalających teoryę ciągłości plasmy zarodkowej, robi pewne ustępstwo, twierdząc, że w przypadkach, gdy wpływy zewnętrzne działają przez bardzo długi okres czasu w jednym kierunku na cały szereg pokoleń, mogą wywołać zmiany w plasmie zarodkowej komórek rozrodczych, i owe zmiany (cechy nowonabyte), mogą stać się dziedzicznemi. Wobec tak zbudowanej teoryi dziedziczności nasuwa się znowu pytanie, w jaki sposób, wobec nieodziedziczania cech, w życiu osobistem rzekomo nabytych, mogą powstać u potomstwa zmiany, które później ulegają działaniu doboru naturalnego i wywołują zmienność ustrojów.—Aby to wy-tłómaczyó, stworzył Weismann hypotezę którą nazwał „ Germinalselection“ czyli hypo-tezą „doboru zawiązków“. Na jej podstawie każdy ustrój przynosi ze sobą na świat szereg dziedzicznych i wrodzonych, po raz pierwszy występujących znamion, z pośród których dobór naturalny (wyrażając się antropomorficznie) dla danego ustroju pozostawia warunki najkorzystniejsze i zapewnia mu zwycięstwo w walce o byt. Owe zawiązki znamion, czyli owe zboczenia, powstają według Weismanna jako skutek rozmnażania się płciowego osobników, polegającego na zlewaniu się plasm zarodkowych męskiej i żeńskiej, co powoduje kom-binacyę dążności dziedzicznych dwu osobników; tak że zmiany (cechy nowe) powstają tylko w plasmy zarodkowej, która (jak widzieliśmy poprzednio) przechodzi z pokolenia na pokolenie, przenosząc cechy dziedziczne; te zmiany, zaszłe w plasmie zarodkowej nazywane są „specyficznemi“; oprócz nich Weismann uznaje jednak „przypadkowe“ (oh. wyżej) czyli „samorzutne“, które mogły powstać wskutek warunków odżywiania się, klimatycznych i in.; czynnik ostatni wprawdzie jest nieistotny, najważniejsze w sprawie zmienności jest owo mieszanie się plasm zarodkowych (teorya amfimiksyi („Amphimixis, oder die Vermischung der Individuen. Jena 1891“) dwu osobników dla wydania trzeciego; te odmiany, powstające skutkiem przeobrażeń w plasmie zarodkowej i mieszania się jej pierwiastków, stanowią materyał niewyczerpany dla zmienności gatunku i rozwoju istot żyjących; te kombinacye przeróżne pierwocin plasmy zarodkowej, jako w niej właśnie powstałe, będą odziedziczane przez pokolenia następne. Ponieważ zaś kombinacye wzmiankowane i zmiany w plasmie zarodkowej mogą być najróżnorodniejsze, gdyż zależą nie od doboru, lecz od praw, by tak rzec, wewnętrznych, przebiegiem rozwoju rządzących, przeto jedne z tych cech nowopowstałych mogą być później w walce o byt pożyteczne, inne zupełnie nieprzydatne, a nawet szkodliwe. Jeżeli przytem zważymy, że cechy potomstwa są teoretycznie sumą złożoną z cech osobników: męzkiego i żeńskiego, a cechy tych znów mogą być najróżnorodniejsze i również wyrażać z determinowania wypadkową cech swych przodków, więc nie zadziwi nas przypuszczalna rozmaitość zespoleń w skutek „amfimiksyi“, może zatem być uwydatnianie się cech słabo wyrażonych u rodziców, powstawanie nowych, od tamtych odmiennych, t. zw. zobojętnienie pewnych cech i usunięcie ich z pod wpływu doboru naturalnego (zjawisko zwane przez Weisman-na panmiksya) i t. d. Dopiero wśród tych różnorodnych odmian zawiązków na chybił trafił względem doboru w potomstwie powstałych, wpływ swój rozciąga wszechpotężny dobór naturalny—t.j. suma warunków zewnętrznych— wymagań, stawianych ustrojowi przez otoczenie, i stanowi o jego wartości, usuwając go, lub pozostawiając przy życiu. To są w streszczeniu poglądy Weismanna na czynniki rozwoju świata organicznego — czyli jego teorya z w. N o w o d a r w i n i z m e m. —W opisie tym pominęliśmy wprawdzie kilku przyrodników, którzy wcześniej zajęli już stanowisko podobne, jak np. Alfreda Russela W all асе a, Franciszka G a 11 o n a, później H. Spencera i innych. Wszakże najwybitniej czynniki owe uwydatnił Weissmann, stwarzając przytem nową teoryę dziedziczności. Literatura. Przedewszystkiem uwzględnić należy prace A. Weismanna. „Das keim-plasma. Eine Theorie der Vererbung“ (Jena 1892). „Die Allmacht der Naturzüchtung“ (tamże

„Zagadnienia biologii i filozofii

„Entstehung und Begriff der

„Die Zelle und die Ge-(Jena 1892) i tegoż „Zeit und Streit-

1893); „Die Bedeutung der sexuellen Fortpflanzung für die Selektionstheorie“ (1886); „Ueber Germinal - Selection. Eine Quelle bestimmt gerichteter Variation“ (Jena 1896); G. J. Romanes „Darwin und nach Darwin“ (3 tomy Lipsk 1892—1897). Z prac w języku polskim, streszczaj ącli poglądy Weis manna wymienimy: A. Mańrburga „Dziedziczność pod względem empirycznym“ („Ateneum“ T. 15 z. II 1889): Wstęp A. Mańrburga do tłumacz. A. W e i s m a n n a, „Myśli o muzyce u zwierząt i człowieka“. (Petersburg 1894); J. Nussbaum. „Dziedziczność w świetle badań dzisiejszych“, oraz tegoż

przyrody“ (Lwów 1899). Pozatem ob. podręczniki zalecane przez „Poradnik dla Samonków“ (Część, I wydanie 11, Warszawa 1901). Literatura do zapoznania się z poglądami, poru-szanemi w związku z poglądami M eismanna: C. Naegeli riaturhistorischen Art.“ (Monachium 1865) i tegoż „Mechanisch - physiologische Theorie der Abstammungslehre“; W. Roux „Der Kampf der Theile im Organismus (Lipsk 1881); również O. Hertwig webe“

fragen der Biologie“ (Jena 1897 ). Ze względów podobieństwa pewnego z poglądami C. N a e g e 1 e g o i A. W e i s m a n n a należy jeszcze przytoczyć zapatrywania profesora W. Roux na sprawę przyczyn rozwoju świata organicznego. Jako najważniejszy czynnik rozwoju Roux uznaje t. zw. dobór wewnętrzny (Intr as élection). Roux twierdzi, że pomiędzy komórkami ustroju danego, jak również i wewnątrz samych komórek pomiędzy ich biofora-mi, albo micellami it. d. wre ciągła walka o byt, wywołana warunkami odżywiania tych części składowych, a wogóle warunkami ich istnienia; tą wewnątrz ustrojów istniejącą walką Ro stara się wytłumaczyć przystosowanie ustrojów do warunków otoczenia; przytem zmiany w walce tej przez ustrój nabyte przenoszą się na potomstwo, w czym. widzimy różnicę z poglądami Weismanna. O szczegółach poglądów W. Roux obacz jego pracę, podaną w spisie literatury.    h Mm

Nowodworski Dobrogost, biskup poznański, arcybiskup gnieźnieński (f r. 1402) dla bolących oczu zwany „Wydrzyoko“, syn Torn i sław a, herbu Nałęcz, pochodził z No-Wegodworu na Mazowszu, (Długosz „Hist Pol.“ ä. 1394). Wedle dawnego katalogu arcybiskupów gnieźnieńskich miejscem jego urodzenia miała być wieś Lyanszewicze (Łąszenice), pewne jest jednak, że z Niemi erzą Janem i’Â b r a h a m e m, synem Abrahama, był współdziedzicem Nowego dworu („Kod. dypl. Wielko-pol.“ n. 1840, 1851, 1868) i pożyczył z bratem Janem Księciu Opolskiemu 7 000 złotych węgierskich. Nauki pobierał w Padwie i został tam doktorem prawa. (Rzepnicki „Vitae

Praesul. Pol.“ I. 74.). O początkowej jego ka-ryerze duchownej nic nie wiadomo. Th einer („Vet. Mon. Pol. et Lit.“ I. n. 746 — 748) pomiędzy listami Innocentego VI przytacza trzy datowane w Awenionie d. 23 Października, a mianowicie do Ludwika, króla Pol. i Węg., Królowej Elżbiety i księcia Mazowieckiego Ziemowita, w którycli zachęca papież, by się starali o nawrócenie litwinów, nadmieniając, że przesyła je przez Dobrogost a, prepozyta Krakowskiego. Gdy jednak takież same co do daty i treści pisma zamieszcza T h e i n e r (tamże

I. n. 935 — 36) pomiędzy listami Grzegorza XI, należy je odnieść do r. 1373, gdyż w r. 1355, t. j. za Innocentego VI, prepozytem kapituły Krakowskiej był Jan („Kod. dypl. kap. Krak.“ I, 245, 248, 264; II, 21). W dyplomie księcia Ziemowita z d. 25 Lipca r. 1368 Dobrogost wspomniany jest już, jako prepozyt

1    kanonik krakowski i kanclerz książęcy („Kod. dypl. ks. Mazow.“ n. 85); lecz po r. 1368 występuje, jako prepozyt kapituły tylko (Dogiel „Cod. dipl.“ I, 595). W roku 1373 był w Rzymie w misyi dyplomatyczno - kościelnej, jak świadczą listy Grzegorza XI wyżej wzmiankowane, z których widać, że D. odbył tę podróż jako capellcmus et familiaris króla Ludwika, że wychwalał dążności apostolskie księcia Z i e m o w i t a, i że celem tej podróży było wyjednanie u papieża listów do książąt litewskich, aby przyjęli z poddanymi wiarę chrze-ściańską i zaprzestali najazdów na posiadłości wiernych, co też papież uczynił.—W roku 1375, w ostatnich dniach września, posunął się Dobrogost na dziekanię Krakowską („Kod. dypl. kat. Krak.“ n. 293). Od tego roku też tytułuje się kantorem gnieźńieńskim („Kod. dypl. Wielkopol. n.“ 1717); Długosz w katalogu biskupów poznańskich i Rzepnicki („Vitae Praesul. Pol.“ I. 14) mianują go jeszcze i kanonikiem Poznańskim. Z biskupem Krakowskim, F lory an ein Мок r skim, jedzie w r. 1378, na Węgry do Króla Ludwika w poselstwie od synodu Kaliskiego, by wyjednać zrównanie opłaty podatku, zwanego „poradlne“, nałożonego na dobra duchowne po 6 groszy od łanu, wbrew przywilejowi Koszyckiemu, który go zniżył na

2    grosze, tak z dóbr szlacheckich, jak i duchownych, jakoż starania ich odniosły skutek pożądany. Po śmierci arcybiskupa Jana Suchy-wilka w r. 1382 obrany został przez kapitułę na stolicę Gnieźnieńską, ale król Ludwik wyboru tego nie przyjął, gdyż Dobrogost a oczerniono przed nim, jakoby spiskował z Ziemowitem przeciw dynastyi węgierskiej. Rzecz się miała tak: skoro umarł Jan Suchywilk, zaraz Ziemowit obiegł miasto arcybiskupie, Łowicz, a wysłanemu przez kapitułę »poselstwu z prośbą, by od oblężenia odstąpił, odpowiedział, że ma prawo trzymać miasto i zamek podczas opróżnienia stolicy Gnieźnieńskiej, aż

, nowy arcybiskup nie zostanie wybrany. Skut-

t, XVI).

Гг

kiem tego kapitału wybrała niebawem Dobro-gosta, sądząc, że dla dawnego kanclerza ojca swego książę będzie względniejszy; trudno jednak przypuszczać, by wobec kroków nieprzyjacielskich Ziemowita, zalecała swemu elektowi popierać kandydaturę jego do tronu. Zaraz po wyborze udało się poselstwo wraz zDo-brogostem pod Łowicz dla prowadzenia układów. Zgodził się Ziemowit ustąpić, ponieważ i tak już wszystko spustoszył, pod pewne-mi jednak warunkami (Jan z Czarnkowa „Chroń.“ c. 58 w Bielowskiego „Mon. Pol.

II. 716). Może wtedy Dobrogost przyrzekł użyć swego wpływu na wypadek śmierci L u -dwika. Tak przynajmniej doniósł zausznik królewski, Do mar at, wielkorządca (tamże c. 70 p. 732). Ludwik tedy nietylko wyboru nie uwzględnił, ale kazał elekta, będącego już w drodze do Rzymu, przytrzymać, arcybiskupem zaś mianował Bo dz an tę, proboszcza u św. F1 or j an a w Krakowie. W dwa lata dopiero, skoro się przekonał o wierności Dobrogost a, ofiarował mu stolicę Poznańską, Urban zaś VI, mianował go d. 3 czerwca r. 1384 i sam w Neapolu konsekrował. (Rzep nic ki „Vit. praes.“ I. 75). Powrócił tedy biskup Dobrogost do kraju na samą uroczystość połączenia dwóch narodów, Polski i Litwy, znajdował się na ślubie i koronacyi Władysława Jagiełły, który go wysłał do Papieża z doniesieniem o chrzcie Litwy i obedyencyą. D. 26 Marca r. 1394 wyniesiony został na żądanie króla przez Bonifacego IX na arcybiskupstwo Gnieźnieńskie.—Wziął się zaraz gorliwie do rządów, które sprawował energicznie, usiłując znieść nadużycia, które się wkradły. Wnosić o tern można z jego działalności, jako kolektora generalnego świętopietrza, mianowanego przez Urbana XI d. 10 Lutego r. 1381 (Th ein er „Vet. Mon. P. A. L.“ 1. 755) na całą prowin-cyę Gnieźnieńską, oraz dycezye Kamińską i Chełmińską, gdyż tak gorliwie urząd ten spełniał, że aż z Rzymu hamować go musiano (T h ei -ner I. 763). Na obu stolicach dbał o dobrą administracyę dóbr kiskupich i troszczył się o byt poddanych. Klasztorowi Cystersów w Lędzie przysądził dziesięcinę z Trąbczyna, wbrew pre-tensyom plebana, oraz nadał inną jeszcze ze wsi Makownicy, należącą do stołu arcybiskupiego. Zajęcia jednak około dobra publicznego, dla których często musiał się znajdować w stolicy, lub przy boku króla, odrywały go od obowiązków pasterskich. Tak był komisarzem dla ułożenia pokoju z Zakonem w marcu r. 1389. W sierpniu r. 1391 zawiera w imieniu króla układ z Konradem, księciem Śląskim, o granice i zawieszenie broni. W r. 1396 rozstrzyga, z polecenia króla, spór pomiędzy Krakowem a Lwowem o handel z Tataryą. W r. 1402 koronuje w Krakowie Annę, żonę Władysława. Za jego tęż radą i staraniem Jagiełło dokończył budowy gmachów dla akademii Krakowskiej. Umarł w Chełmie pod Uniejowem, pochowany w Gnieźnie; gdy jednak „Katalog I arcybiskupów Gnieźnień.“ (w „Monum. Pol.“ III. 397) i Długosz kładą datę śmierci jego na rok 1402, katalog II (tamże) odnosi skon jego do roku 1404. — (Ob. En cykl. Kościel.

Ks. B. M

Nowodworski Bartłomiej, h. Nałęcz — wojownik znakomity i opiekun nauk (* r. 1544 f r. 1624). Urodzony w Tucholi nad Brdą, w woj. pomorskiem, czy też, jak twierdzi prof. Le nie к, w Nowodworze w powiecie tucholskim, z ojca Augustyna, matki Elżbiety z D o r у n g ó w, wcześnie zostałosierocony przez obojga rodziców. Początkowe nauki pobierał w mieście powiatowem, wykształcenia wyższego nie otrzymał. Zaciągnąwszy się do pułku kozackiego ks. Michała Zasławskiego, odbył pod nim szkołę rycerską, gromiąc Turków i Tatarów. Po nieszczęśliwej śmierci wodza wywędrował na Siedmiogród, na dwór ks. Ste fana Batorego i przy jego boku walczył z roszczącym sobie prawa do tronu Kacprem Bekieszem. Kiedy Batory, wybrany królem (r. 1576), podążył do polski, N. został w Siedmiogrodzie przy synowcach Stefana, Baltazarze i Andrzeju, — z którymi po kilku latach, na wezwanie królewskie, do ojczyzny powrócił. W trzeciej wyprawie moskiewskiej (r. 1581) niemałe oddał usługi; po wojnie posłował wraz z Filipowskim do Konstantynopola, do sułtana A mu rat a III-ciego. Wróciwszy na dwór, zabił w pojedynkum, mszcząc się doznanej zniewagi, dworzanina Bi edrzyc-kiego. Unikając kary za obrazę majestatu, wyjechał wtedy do Francyi, gdzie u Henryka III-ciego, dawnego króla Polski, znalazł przytułek. W wojnach religijnych stał po stronie Walezyusza, potem kardynała Karola В o u r b o n a, w końcu zaś połączył się z He n-ry kie m Na w a rs kim i uczestniczył (r. 1597) w półrocznem oblężeniu Amiens, zajętego przez Hiszpanów. Z nastaniem pokoju Francyę opuścił i udał się na Maltę, „między najprzedniejsze, jak mówi Birkowski, kwiaty rycerskie ze wszystkiego Chrześciaństwa“, Tu złożywszy śluby w zakonie, — „aby gromił, póki żyw, brzydkie bisurmańce“ jako kawaler maltański walczył przy zdobyciu Lepanto i odznaczył się wielką odwagą, wysadziwszy prochem bramę zamkową, a przez to oddając twierdzę w ręce swych braci. Z obowiązku zakonnego odbywał podróże morskie, wojował w Afryce, „w upalonych krainach“, wskutek starań towarzyszów: poety Piotra Kochanowskiego, Zygmunta Srzedzińskiego i Zygmunta Radziwiłła,—polecony nadto przez wielkiego mistrza—uzyskał pozwolenie powrotu do ojczyzny i po 25-letniej tułaczce na obczyźnie, „gdzie był, nie żeby tam tańców, skoków i maszkar nawykł, ale żeby dziełom rycerskim się przypatrzył i bitew krwawych skosztował“,

mógł znowu zualeść się w Polsce (r. 1607).

szawie. Na pogrzebie, wyprawionym przez sy nowca, J er z ego—przemawiali nad zwłokami ks. Fabian Birkowski i J а к ó b Sobie-

Przyjęty łaskawie przez Zygmunta III-ciego, umieszczony na dworze, a wkrótce mianowany

„ Krzyż kawalerski abo pamięć B. N-ego“ (Warszawa 1625; wydr. także w Bibl. Turowskiego, tom 57).    2). W a-

wrzyniec S w iczko wicz „Vita B. N-scii à Nowodwor“ (Lwów 1626. 4-e, str. 12.; poświęcone Jerzemu N. Rzecz bardze cenna, podstawa opracowań nowszych). 3). Ksiądz Szymon Starowolski „Sarmatiae Bellatores“ (Kolonia 1631, str. 232 — 225: СXXVII. В. N.).    4). Anrzej Edward Koźmian „Ży

wot B. N. “ (Wrocław 1840. 8° str. 84; również w Żywotach Raczyńskiego). 5). Dr. Jan Le nie к „Książka pamiątkowa gimn. św. Anny“ Kraków /(1888, str. L — LXI); ważna recenzya prof. S żarł o w skie go w „Kwart. Hist.“ r.

T.,S.

kapitanem harcerzów, jako przełożony roty nie- ski. Pochowano go w katedrze, św, Jana. mieckiej, pełniącej straż przy osobie królew- Akademia urządziła w Krakowie nabożeństwo skiej, był w wojnie z Moskwą. Pod Smoleń- żałobne, połączone z oracyami młodzieży szkół skim zdobył ogromną sławę, podłożywszy zna- nowodworskich i profesorów.—Polski Scewo-rażeniem życia przetardę pod bramy miasta la i Bayard, rycerz bez trwogi i zmazy, „któ-(d. 12 października r. 1611); dostał za to od ry od lat młodych swoich aż do siwego włosa króla złoty łańcuch na szyję i kosztowną sza- -.skronie swe szyszakiem przyciskał,“ w îarak-blę. Po wojnie przebywał częścią w Warszawie, terze czysty jak łza, filantrop, umiejący ojrzeć częścią w Krakowie, gdzie wszedłszy w stosun- prawdziwe potrzeby narodu i im zaradzić, ki bliższe z profesorami akademii, zwłaszcza /„wszystkim postępkiem życia—jak sam powia-z rektorem J anidło w skim, „nie w trzosie, da —do tego zmierzał, aby z niego był Bóg po-nie w szkatule pochował ubogie żołdy swe“, chwalon, potem aby Rzeczpospolita w różnych ale widząc brak funduszów naukowych, a chcąc swych stanach użytek swój z niego mieć mo-się przyczynić do rozwoju uniwersytetu i dać głau. Sława opiekuna nauk przerosła sławę wo-zamożnym przykład—zapisał wszechnicy 8 000 jownika: gimnazyum św. Anny, na jego funda-złp., sumę, którą sam w akcie fundacyjnym cyach wyrosłe, nazwisko wielkiego opiekuna po-nazwał „zbiorkiem ciężką, niebezpieczną a pra- koleniom podaje. — Brat Bartłomieja, Grzewie krwawą robotą wojenną wyrobionym“, (r. gorz, był sędzią ziemskim tucholskim; syno-1617». Procent przeznaczał na trzech profeso- wiec Jerzy, sekretarz królewski, odznaczał rów, uczących w klasach i ich prowizora, tu- się walecznością. — O N-im pisali: 1). Ksiądz dzież na czterech uczniów, pochodzących z pow. Fabian Birkowski. tucholskiego, a kształcących się w akademii.

W tymże roku na wezwanie króla odbył ostatnią swoją wyprawę przeciwko Moskwie, podczas której wszedł w przyjaźń z Jakóbem Sobieskim, Jerzym Ossolińskim i księdzem Fabianem Birkowski m. Podsadzając petardę pod bramy Możajska, zraniony w prawa rękę, na zawsze utracił w niej władzę.—Resztę życia przepędził w spokoju, wmieszany jednak w walkę z Jezuitami, przypłacił to kilkotygodniowem więzieniem w wieży. Dwa lata po pierwszej fundacyi tworzy drugą (r.

1889).

Nowodworski Adam, biskup Kamieniecki Przemyski i Poznański (* r. 1572—f r. 1634) urodził się w Nowym-dworze na Mazowszu z Jur-g j a n a herbu Nałęcz izKatarzyny ze Strzałkowskich. Po ukończeniu nauk w Krakowie

i za granicą, otrzymał od arcybiskupa Karn-kowskiego kanonię Gnieźnieńską i używany był dla swych zdolności i nauki do rozmaitych spraw kościelnych. Synod prowincyonal-ny Piotrkowski, odbyty za Bernarda M a-c i ej o w s к i eg o w r. 1607, na którym N. zasiadał, jako delegat kapituły, wysłał go na sejm Warszawski dla układów w pewnych sprawach spornych ze stanem rycerskim. R. 1608 został prowizorem seminary um duchownego i bursy Kar akowskiego w Kaliszu, kapituła zaś wybrała go na kolektora głównego kontrybucyi dobrowolnej, uchwalonej przez duchowieństwo na Synodzie Piotrkowskim. Na sejmie Warszawskim r. 1609 znów był posłem kapituły wraz z kanonikiem Janem Kochanowski m, a pozyskawszy względy Zygmunta III, powołany został przezeń na doradcę i se-

1619), zapisując 7 000 złp. na wydawanie drukiem dzieł profesorów z któregokolwiek wydziału i na mistrza z akademii, uczącego w szkole tucholskiej. Jako pierwsze dzieło z tego nakładu wyszła arytmetyka znakomitego uczonego Jana Brzeskiego (Broscyusza) w r. 1620. F. Birkowski wydawał pisma kosztem przyjaciela, np. mowę na pogrzebie Zygmunta Srzedzińskiego (r.

1616) drukowaną w r. 1623 z przedmową N-ego, jemu też przypisał „Kazania obozowe“. Możliwy wzrost wszechnicy Jagiellońskiej drażnił Jezuitów.

a komandorem po-

N. odpierał zarzuty wymierzone przeciw fundacy-om, a nawet zakonowi maltańskiemu—w pismach, które po raz drugi zamknęły go na 3 miesiące w więzieniu. R. 1621 wydał pieśń „Bogarodzicę“, ceniąc ją jako modlitwę wzniosłą i dawny hymn bojowy, rycerski; starał się nawet u Grzegorza XV-ego o przywiązanie do niej odpustów. Przypisywał również mistyczną jakąś potęgę słowom: „Na co Panie Boże daj szczęście“, które sam często nabożnie powtarzał, a które później zdobią wydawnictwa z jego nakładu. Żyjąc w przyjaźni z Dominikanami—ofiarował im 2 000_złpu\W ostatnich dniach życia mianowany przez kroi znańskim, umarł d. 13 marca r. 1624 w War

Ks. li. M

Nowodworski Michał, biskup Płocki (* w r. 1837—f w r. 1896) urodził się we Włocławku, d. 27 Lipca r. 1837 z Franciszka i Maryann y z Dryackich, małżonków Nowodworskich. Ojciec był nauczycielem w szkołach miejscowych i cieszył się szacunkiem powszechnym, jako pedagog wytrawny i dobry katolik, to też osobiste jego kierownictwo zbawienny wywarło wpływ na rozwój umysłu i serca Michała. Pod okiem ojca pobierał nauki w szkołach włocławskich, a następnie w Kaliszu w r. 1847 otrzymał patent z ukończenia tamtejszej szkoły realnej. Niezwykłych zdolności młodzieniec w szkołach już bardzo dużo czytywał, obznajmiając się z literaturą ojczystą i obcą. Po roku namysłu nad wyborem stanu, wstąpił do seminaryum włocławskiego, kierowanego wówczas przez Ks. misyona-rzy i stojącego dość wysoko pod względem naukowym. Doskonale przygotowanemu alumnowi nauki szły bardzo łatwo, tak że wiele czasu mógł poświęcać studyom prywatnym nad filozofią, co najbardziej odpowiadało jego umy-

kretarza przybocznego królewicza Władysława, będącego w obozie pod Smoleńskiem. R. 1618 otrzymał opactwo Przemęckie, a w dwa lata potem biskupstwo Kamienieckie po Macieju Łubieńskim. Po sześciu latach gorliwej pracy pasterskiej przeniósł się na stolicę Przemyską. I tu wiele pozostawił dowodów swej gorliwości: w Jarosławiu osadził Jezuitów, w Łańcucie odebrał kościół heretykom, urządził nanowo psałterzystów przy swej katedrze, utworzył dekanat Leżajski (r. 1630), ponowił rozporządzenia co do rekolekcyi dla duchownych, sam dając wzór życia cnotliwego. Nie zdołał wprawdzie podnieść złego stanu dóbr biskupich, będących w rękach dzierżawców niesumiennych, którzy wyzyskiwali poddanych, bo choć usiłował złe naprawić, nie mógł jednak zerwać umów, pozawie-ranycli jeszcze przed jego przybyciem. — Zygmunt III, zawsze na niego łaskawy, posunął go za zgodą Stolicy Apostolskiej na biskupstwo Poznańskie, które N. objął d. 18 Czerwca r. 1631, uroczysty zaś ingres odbył d. 10 Listopada t. r. Umarł wkrótce na puchlinę d. 20 sierpnia r. 1634 w Winnogórze, pochowany w Poznaniu, w kaplicy św. Krzyża; którą odnowił i hojniej uposażył. Zapisał też 10 000 złotych ówczesnych Katedrze Poznańskiej na odprawianie mszy, zwanej Roratami. Pontyfikalia i przeciosa swoje podzielił pomiędzy katedry, Przemyską i Poznańską, a Reformatom w No-wymdworze przekazał bibliotekę znaczną.—R z e-pnicki („Vitae Praesul. Pol.“ v. II 250) i N i e-siecki („Korona“ III. 382) podnoszą gorliwość jego w obronie praw Kościoła, oraz wielkie nabożeństwo do Matki Bożej. —Ob. Pawłowski. „Praemislia S.”; Korytkow-ski „Prałaci i Kanonicy Katedry Gnieźnieńskiej.”

słowi spekulacyjnemu. Świetne wyniki egzaminowe zwróciły uwagę przełożonych na zdolności wybitne Michała, który już po dwu latach, t. j. w roku 1851 został wysłany na dalsze nauki do akademii duchownej w Warszawie. Tu miał sposobność w całej pełni badać nauki duchowne, poświęcając się szczególnie filozofii i teologii. Pilność i postępy jego w akademii należały do najbardziej się wyróżniających: „sinyulari animi indole, diligentia et modestia commendatur“ zaznaczają matrykuły. W r. 1854, d. 20 sierpnia przyjął święcenia kapłań-

Fig. 55. Ks. Michał Nowodworski, biskup Płocki.

skie, a następnego ukończył akademię ze stopniem kandydata ś. Teologii. Posłuszny woli władzy duchownej, przyjął stanowisko wikaryu-sza w parafii Koneck na Kujawach, gorliwie i ochoczo pracował nad ludem, nie zaniedbując jednak ulubionych studyów. Wakowała podówczas dla lichej pensyi posada bibliotekarza w akademii. Ks. N. nie zawachał się jej przyjąć (r. 1856), gdyż nastręczała mu sposobność obznajmienia się ze skarbami wiedzy. Wkrótce powierzono mu w zastępstwie wykład prawa kanonicznego,'który prowadził do r. 1858, a gdy w tym czasie zawakowała katedra nauk biblijnych, objął ją z początku zastępczo, po napisaniu zaś rozprawy konkursowej, której przyznano pierwszeństwo, mianowany został d. 30 stycznia r. 1859 profesorem zwyczajnym Archeologii Biblijnej i Hermeneutyki. Nie opuszczał jednak zajęć w bibliotece, owszem, zapraszał tam alumnów, aby pod pozorem porządkowania zapoznawać ich z dziełami znakomitszemi. Zwierzchność akademicka w uznaniu działał-

go czynił od dążeń politycznych, wyjechać musiał jednak pod koniec tego roku do gubernii permskiej i przez lat kilka zamieszkiwał w Czerdyniu. Kierownictwo „Przeglądu Katolickiego“ przyjął w zastępstwie ks. A. Sot-kiewicz, profesor akademii, późniejszy biskup Sandomierski; N. jednak i w Czerdyniu dla założonego przez się tygodnika pracował. Pod

koniec roku 1868 powrócił do kraju    i objął    dzielnie). W r. 1894 w księdze zbiorowej na

parafię Burzenin w dyecezyi Kaliskiej,    ale nie    rzecz    Petersburskiego Towarzystwa Dobroczyn-

mogąc pogodzić obowiązków pasterskich    w licz-    ności    „Charitas“ zamieścił pracę p. n. „Co ro-

nej parafii z zajęciami naukowemi, z probostwa    bić?“.    W r. 1896 napisał studyum krytyczne

zrezygnował i, zamieszkawszy w Warszawie, oddał się całkiem piśmiennictwu. Były to czasy, kiedy niewiarę, szerzoną na Zachodzie przez rozmaite doktryny filozoficzne, usiłowano przeszczepić w nasze społeczeństwo.

Powstały nowe pisma postępowe o kierunku wyraźnie przeciwchrześciańskim. Prasa, tak zwana zachowawcza, zdawała się tracić grunt pod nogami; lękano się narazić nowemu obozowi. N. jął więc nawoływać, aby wszyscy zachowawcy zaznaczyli swój charakter chrześciań-ski „aby każdy, kto jest Chrystusowy, stanął za Chrystusem, gdyż takie roztropnościowe u-miarkowanie i milczenie jest pewnego rodzaju wspólnictwem w negacyjnej pracy“ („Przeg.

Kat.“, 1873, str. 1; 145 r. 1877 str. 706). Obok prasy szerzono niewiarę przez książki i wydawnictwa zbiorowe. Wypisawszy na swym sztandarze literackim „pokój dobremu, miecz na złe“,

„Encklopedyę Kościelną“.

ności ks. profesora, wyjednała dlań w r. 1858 dyplom na kanonika honorowego kolegiaty Łowickiej, w r. zaś 1862 N. został kanonikiem metropolitalnym Warszawskim. Podniesiony w roku następnym do godności członka Rady Akademickiej, mógł wywierać wpływ na kierunek tak naukowy, jak materyalny zakładu.— Od r. 1841 wychodził w Warszawie miesięcznik p. n. „Pamiętnik Religijno-Moralny“, ktorego wydawcą i redaktorem był ks. Szelewski, profesor akademii. Tu N. wystąpił po raz pierwszy jako pisarz, drukując w r. 1859, ocenę książki ks. P u t i a t y ck i e g o „Enchiridion Her-meneuticae s.“ Odtąd stałym był współpracownikiem „Pamiętnika“, zasilając go artykułami o treści apologetycznej, polemicznej, sprawozdawczej, w który cli walczył przeciw propagandzie niewiary zagranicznej. W miarę rozwijania się w kraju życia umysłowego i literatury peryodycznej, niezbędność pisma, któreby szybcej informowało ogół katolicki o życiu Kościoła we wszystkich jego kierunkach, stawała się nagląca. N. nabywa tedy w r. 1863 wydawnictwo „Pamiętnika“, który zamienia na pismo tygodniowe p. n. „Przegląd Katolicki“, odbywszy przedtem podróż naukową po Europie, podczas której zawarł znajomość z mężami uczonymi i uzyskał od niektórych przyrzeczenie zasilania nowego pisma pracami swemi. Wskutek wypadków r. 1863, chociaż polityką jego życia była Ewangielia, a trzeźwy umysł dalekim

w odpieraniu pocisków trzymał się taktyki nieprzyjaciela; pismom peryodycznym przeciwstawił czasopismo, książkom—książki, wydawnictwom zbiorowym Jako redaktor rzeczywisty „Przeglądu Katolickiego“, umiał utrzymać pismo na wysokości ruchu umysłowego i religijnego, zamieszczając o-bok wiadomości, dotyczących spraw kościelnych i społecznych w kraju i za granicą, także rozprawy poważne z dziedziny nauk biblijnych, teologii, filozofii, historyi i prawa. W polemice był mistrzem, a niepospolita siła argumentacyi zjednywała słowom jego powagę. Używał też broni ironii i dowcipu literackiego, ale zawsze w granicach umiarkowania. Rozprawy jego nie wszystkie są oryginalne, wiele przerobił z pism i książek zagranicznych, nie gonił bowiem za oryginalnością, ale szukał przede wszystkiem pożytku. Oprócz wydawnictwa „Przeglądu“, N. wzbogacił literaturę kościelną kilku przekładami dzieł znakomitych. Tak w r. 1871 przetłó-maczył z niemieckiego „Symbolikę“ dr-a J. A. Mo cli 1er a, tj, zestawienie sprzeczności pomiędzy wierzeniami rozlicznych sekt chrześciań-skich, a nauką Kościoła katolickiego, której prawdziwość stara się wykazać. W roku 1872 wydał w przekładzie z niemieckiego drugie dzieło znakomite p. n. „Biblja i Natura“ W. Reuse ha, skierowane przeciw wrogom objawienia, obrzucającym Biblię zarzutami z dziedziny nauk przyrodniczych i archeologicznych. W r. 1875 przełożył z francuskiego książkę p. n. „Bogactwo w społeczeństwie chrześciańskiem“ ks. Per in a. W roku 1876 wydał w przekładzie wspaniałe dzieło Veuillota „Jezus Chrystus“. W r. 1878 M. Villefrancha „Pius IX“. R. 1886 przerobił z francuskiego żywot ks. Bosco. Zostawił też i kilka prac oryginalnych: „Żywot ks. K. Surowieckiego“, (r. 1872 w „Przeglądzie“ i od-p. n. „Leon lir. Tołstoj i jego doktryna“ (w „Przeglądzie kat.“). Dziełem pomnikowem jest wreszcie „ Encyklopedya Kościelna “ , rozpoczęta w roku 1873 i doprowadzona przezeń do tomu XXI. Niemiecka Encyklopedya W e t z e r a i W e 1-t e g o, z której pierwotnie zamierzono dać przekład, zmieniona została zupełnie już przez przeróbki i dodatki, już szczególnie przez artykuły nowe opracowano rzeczy polskie doskonale. W wydawnictwie tern prace N-go są bardzo liczne i należą do rozmaitych gałęzi nauk duchownych, dział zaś filozoficzny jego jest prawie wyłącznie. Gdy zbliżało się 25-ciolecie pracy redaktorskiej i publicystysznej N-go, w uznaniu zasług na polu naukowem, Akademia Duchowna Petersburska i Uniwersytet Jagielloński wręczyły mu w r. 1887 dyplomy Doktora Teologii, pasterze dyecezyi ofiarowali wspaniałe biurko z przyrządami do pisania, duchowieństwo zaś

Ks. M. B.

nieniami własnemi.

uczciło rok jubileuszowy (1888) wybiciem medalu z popiersiem jubilata i napisem: „Perfdos conpescuit, Fidelium animas er exit. Ad justifiant erudivit multos“. Ze strony znów władz rządowych, nietylko przywrócono mu prawo godności kanonickiej, którą był w r. 1862 ozdobiony, ale postanowiono jeszcze wynieść go na katedrę Płocką, opróżnioną po śmierci biskupa Borowskiego. Jakoż dnia 30 grudnia r. 1889 został prekonizowany na biskupa Płockiego, w dniu zaś .13 maja roku następnego otrzymał konsekracyę w Petersburgu, w kościele św. Katarzyny z rąk ks. A. Bereśniewieź a, biskupa Kujawśko-Kaliskiego. Ingres do katedry Płockiej odbył d. 15 czerwca. Odtąd w chwilach wolniejszych pisze jeszcze do „Przeglądu", pracuje nad „Encyklopedyą“, ale przeważnie oddaje się pracom pasterskim. Dwie drogi sobie w tem nakreślił: osobistą pracę nad uświątobliwieniem owieczek, oraz pośrednią przez wyższe urobienie moralne i naukowe duchowieństwa. Choć zdrowie miał bardzo nadwerężone pracą umysłową, jednak nie opuszczał wizyty, dwa razy do roku wyruszając na objazd dyecezyi. Ale przedewszystkiem skierował gorliwość swą ku podniesieniu wykształcenia teologicznego duchowieństwa i pobudzeniu przejęcia się powołaniem, obostrzył więc egzaminy nowowyświęconych, uczestniczył przez konferen-cye w rekolekcyach duchowieństwa, wiele też wydał przepisów, dotyczących karności i świątobliwości kapłańskiej. Największą jednak troskliwością otoczył seminaryum. Zabezpieczał stan jego materyalny, dzieląc się swym groszem, dokładał starań wszelkich, by podnieść stan umysłowy i moralny, już przez wybór kandydatów, już czuwając nad wykładami. Ułożył nowy program, postanowił przedłużyć czas nauk przygotowawczych i filozoficznych, a pragnąc i serca młodzieży duchownej urobić, wydał nowe przepisy, będące wyrazem karności seminaryjnej i wysokiej skali pobożności, koniecznej dla kapłana. Czynił też starania u władzy w celu przywrócenia życia zakonnego w istniejących klasztorach, około restauracyi katedry i pobudowania kanonii. W rządach dyecezyi umiał łączyć energię, a nawet surowość z dobrocią i miłością ojcowską. — Gdy powracał przez Warszawę z uroczystości koronacyjnych w Moskwie przedstawiciel Stolicy Apostolskiej kardynał A gli ar d i, ks. biskup N. chciał mu osobiście złożyć hołd, i pomimo cierpień sercowych, wyruszył do Warszawy. Po przyj eździe cierpienia te tak się wzmogły, że z trudnością mógł asystować przyjęciu Delegata Apostolskiego. Dzień ten był ostatnim w jego życiu. Umarł nad ranem d. 12 czerwca r. 1896. Pochowany w katedrze Płockiej w samą rocznicę ingresu, (por. „Przegląd Katolicki" r. 1897).

nowodworski Jan (* w r. 1838 —-j- w Warszawie r. 1893), brat młodszy biskupa Michała (oh.), nauczyciel szkół publicznych i pisarz.

Wielka Enc. Ilustr. Zesz. 22a. S. II. T. III.

Wykształcenie uniwersyteckie otrzymał w Mo skwie, następnie lat kilka spędził w Niemczech i w Paryżu, przykładając się do nauki w ciągu dalszym. Po powrocie z zagranicy otrzymał posadę nauczyciela gimnazjalnego, i jako taki wykładał język polski, dzieje powszechne i języki starożytne; uwolniony od obowiązków tych oddał się pracy pisarskiej. Był długo współpracownikiem „Przeglądu Katolickiego“ i „En-cyklopedyi Kościelnej“; nadto na język ojczysty przełożył dziesięciotomową „Historję powszechną“ Holzwart h a i wydał ją z dopeł-

Ked.

Nowodworski Fr a nc i s z ek, prawnik i publicysta współczesny (* w Kalwaryi [w Suwal-skiem] d. 7 kwietnia r. 1859). Po ukończeniu gimnazyum w Płocku w r. 1876 i wydziału prawniczego w uniwersytecie warszawskim w r. 1880, ze stopniem kandydata praw, oraz po pięcioletniej praktyce sądowniczej, został w r. 1885 adwokatem przysięgłym w Warszawie, poświęciwszy się przeważnie obronom karnym. W r. 1881 rozpoczął zawód dziennikarski i zamieszczał w wielu pismach artykuły treści społecznej lub prawnej, a także sprawozdania sądowe. Zwłaszcza te uchodziły słusznie za jedne z najlepszych, w dziennikach warszawskich drukowanych. N. był przeważnie współpracownikiem „Nowin“ (1881—1883), „Wieku“ (1882- 1901); wreszcie od r. 1885 stale prawie do chwili obecnej pisuje do „Gazety Sądowej“ warszawskiej, gdzie zamieszczał kroniki z życia sądowego (pod pseudonimem N. D w o r s к i e g o), rozmaite szkice monograficzne, sprawozdania i t. p. Prócz tego N. był współpracownikiem lwowskiego „Przeglądu prawa i administracyi“, „Encyklopedyi Rolniczej“, wreszcie „Wielkiej Encyklopedyi II-lustrowanej“. Osobno wydał drukowaną poprzednio w „Gazecie Sądowej “pracę literacko-naukową p. n. „Nowe prawo o lichwie u nas obowiązujące“ (Warszawa 1895, str. 367). Jest to wykład dogmatyczno - krytyczny i porównawczy prawodawstwa współczesnego przeciwko lichwie, poprzedzony historyą tej sprawy u nas i gdzieindziej. N. napisał również szereg utworów poetyckich, drukowanych w „Tygodniku Ilustrowanym“, w „Kuryerze Warszawskim“ i w różnych wydawnictwach zbiorowych. Z nich wyróżnia się „Gladyator“, zamieszczony w „Tygodniku Ilustrowanym“ w r. 1887, który w swoim czasie wywarł w Warszawie duże wrażenie, ze względu na tendencyę w nim widoczną. N. był przez półtrzecia roku (1897 —1899) redaktorem „Kurye-ra Warszawskiego“ i szeroką działalnością swoją nadał stanowisku redaktora tego pisma charakter społeczny; w okresie czasuodr. 1900 —1903 przebywał po za Warszawą: w Odesie i na wsi. N. brał również czynny udział w życiu publi-cznem, zwłaszcza w czasie redagowania Kurje-ra; tu zaznaczyć należy uczestnictwo i w opracowaniu statutów wielu nowych instytucyj (jak oto: kasa literacka, tow. hygieniczne, tow. tanich

43

n. к.

Ked.

(Ostrino).

Nowoficłlteanizm. Jest to kierunek filozofi

pojęcie jaźni powszechnej, na innych znowu jego idealizm etyczny. To wszystko dowodzi; że myśli Fi cli te go wcale nie przeżyły się, lecz że podobnie jak myśli Kanta, są ważnym czynnikiem w rozwoju filozofii najnowszej. Metody filozofowania zmieniły się, ale zagadnienia zostały te same. Wszystkie pytania, które filozofia transcendentalna w pierwszym poruszyła zapędzie, powracają obecnie i stają się przedmiotem rozważań nowszych, tylko przy pomocy metod innych.    *    M- s

Nowogieorgiewsk, urzędowa nazwa twierdzy Modlina (ob.).

Nowogieorgiewsk, miasto w gub. chersoń-skiej, ob. K r y ł ó w Now y.

Nowograd, ob. Neograd.

Nowogrecka literatura, ob. Gr e c y a nowożytna. Serya I Enc. t. XXVI, str. 799 i nast.

mieszkań dla robotników), oraz w zarządach rozmaitych towarzystw (komitet kasy literackiej, zarząd i komitet tow. Osad rolnych, rada tow. hygienicznego, tow. Zachęty Sztuk Pięknych). N. jest wreszcie członkiem komitetu redakcyjnego „Gazety Sądowej“.

Nowodworskie starostwo niegrodowe, w powiecie wałeckim, utworzone po r. 1603 z dóbr odłączonych od starostwa wałeckiego i uścio-pilskiego; siedzibą starosty był majątek Skrze-tusz (dziś zniemczony na Schrots). Według lustracyi z r. 1661 przynosiło starostwo dochodu rocznego 4,000 złp. ówczesnych. W r. 1771 władał niein AugustSułkowski, wojewoda gnieźnieński, płacący z niego rocznie kwarty złp. 10,000, hiberny zaś złp. 3,350 i gr. 28.— Po zajęciu kraju przez Fryderyka II rząd pruski przywłaszczył sobie starostwo, a w r. 1783 utworzył z niego wójtowstwo {Amt), na które złożyły się osady dawniej starościńskie: Nowydwór (Neuhof), Arnopol (.Arnsfelde), Arns-miihle, Brzeźnica {Bries enits), Kłowice (Kia-wittersdorf), Doderlany (Doderlage), Wesoła {Freudenfier), Hammer, Myśliwstwo {Jagdhaus), Ryga {Biege), Róża {Bose), Różopole {Bosenfel-de), Piła {Segemiihl), Skrzetusz {Schrots), Wy-sułki ( Wissulke), Witowa Góra {Klein-Wittenberg), Sypniewo {Zipnow), Witkowo i Gapa {Сарре). Por. „Sł. geogr. (t. VII, str.298).

Nowodworskie starostwo niegrodowe. Nowy Dwór, miasteczko w powiecie lidzkim. Prawo miejskie otrzymało od Augusta II w roku 1720. Za czasów Rzeczypospolitej Nowydwór stanowił storostwo niegrodowe, położone w wo-jedwództwie wileńskiem. Podług uchwały sejmowej z r. 1678 było ekonomią stołu królewskiego. Później dobra te królewskie rozpadły się na kilka dzierżaw, z których każda miała osobnego zarządcę. Samo starostwo w r. 1766 dzierżył Ignacy Gąsecki, opłacając z niego kwarty 711 złp. a hiberny 1 400 złp. Obecnie miasto należy do dóbr skarbowych Ostrzyno

j. st.

czny daty najświeższej, usiłujący wskrzesić doktryny Jana Gotlieba F ich tego (ob.), z różnych faz jego rozwoju filozoficznego, szczególnie zaś z czasów, gdy tenże wyznawał tak zwany idoalizmetyczny. Do zwolenników tego kierunku zaliczają J. Bergmanna, Schuppego, Rehmkego, R. Euckena, także Windelbanda, Rickerta, z najnowszych zaś Münsterberga, który szuka związku między idealizmem etycznym F i c h t e g o a fizyologiczną psychologią dzisiejszą. Nie można wprawdzie mówić obecnie o N-e w takiem znaczeniu, w jakiem mówi się o No wo-к anty zmie (ob. Kant), gdyż filozofia Fichte go nie była jednolita, różne też jej odmiany mogą oddziaływać i oddziaływają istotnie na kierunki nawet ze sobą niezgodne. Na jednych wpływa subjektywizm F i elit eg o, na drugich jego

Nowogrecki j§zyk, którym mówią dzisiejsi mieszkańcy Grecji, tudzież Grecy w innych krajach żyjący, jest wynikiem dalszego rozwoju starego djalektu attyckiego, który pod nazwą języka ogólnego {koine) od czasów Aleksandra W. stał się językiem piśmiennym i potocznym całego obszaru językowego greckiego. Pomimo znacznych zmian, jakie się w ciągu wieków i wśród różnorodnych wpływów w języku greckim wytworzyły, związek historyczny pomiędzy stanem języka nowogreckiego a jęz. starożytnym jest niewątpliwy. Dawny język grecki, zarówno ludowy, potoczny, jak i jęz. literacki ulegały z biegiem czasu, podobnie jak każdy inny język żyjącego ludu, pewnym zmianom już to fonetycznym, polegającym na przekształceniu brzmień pojedyńczych, już to fleksyjnym, czyli zachodzącym w obrębie odmian deklina-cyjnych i konjugacyjnych, już też w dziedzinie składni. Prócz tego do słowozbioru, czyli zasobu wyrazów greckich, przybywały pewne wy-,razy z języków obcych, jako naturalne następstwo wpływu tych narodów, które w ciągu wieków i pośród różnych przemian dziejowych na niego oddziaływały (romańskie, słowiańskie, tureckie i inne). Zmiany i przekształcenia, zaszłe w języku ludowym, wciskały się niebawem i do języka literackiego, i śledzić je można w utworach piśmiennictwa greckiego w wieku XI, XII i następnych, pomimo starania pisarzów, by formy i wzory starogreckie w pismach swych zachowywać. Dalsze zmiany uwydatnione są w dziełach, które pojawiały się w okresie późniejszym w w. XV i XVI, po zdobyciu Konstantynopola, w czasie, kiedy język nowogrecki stanowił jedyny łącznik pomiędzy ludnością i jedyny znak widomy ujarzmionego hellenizmu. W wieku XVII-ym starania Cyryla L u к a r y-s a, wolnomyślnego patryjarchy carogrodzkiego (od r. 1621, ścięty w r. 1638), podejmowane w celu rozpowszechnienia wśród ludu biblji w przekładzie nowogreckim, przyczyniły się do rozszerzenia się i ujednostajnienia pewnych form ję-zyka nowogr. w piśmiennictwie. Fanarjoci greccy (ob.), którzy doszli do wysokiego znaczenia u rządu tureckiogo, jako rządcy prowincji, przez podniesienie stanu szkół greckich w w. XVII i XVIII, równie oddziałali pośrednio na krzewienie się jęz. nowogreckiego, literackiego. Obok jednak języka piśmiennictwa, niezależnie od jego wpływu, rozwijała się samodzielnie mowa ludzi z rozlicznemi gwarami i odcieniami. Stąd też, kiedy w wieku XIX-ym, z rozbudzeniem się życia umysłowego Grecji i odrodzeniem literatury, zrodziła się dążność do ujednostajnienia i ustalenia form gramatycznych ogólnego języka literackiego, wówczas ujawniły się różne, trudne do pogodzenia jej kierunki. Jedni mieli na widoku wyniesienie na stanowisko języka literackiego wyłącznić mowy ludowej, spółczesnej, która pod wielu względami znacznie się różni od jęz. starogreckiego. Wyobrazicie-lein tej dążności był Psi char is. W tym samym celu Katarczis przekształcał pisownię języka nowogr. podług wymawiania ludowego. Inni dążyli do zaprowadzenia jęz. piśmiennego w postaci starogreckiej, do wskrzeszenia starych jego form klasycznych (Neofytos Duch as, Stefan Kom mitas). Drogę pośrednią między terni kierunkami obrał uczony Adamant Kora is (* r. 1748 —fr. 1833); radził on język piśmienny oprzeć na podstawach starogrec-kich, ale z pewnemi ustępstwami na korzyść mowy ludowej, mianowicie—zachować dawną stronę zewnętrzną języka, tj. grafikę i pisownię (pomimo że nie zgadza się z wymawianiem nowogreckim), wszakże ze znacznym uwzględnieniem form gramatycznych języka ludowego, jako też z warunkiem usunięcia wielu obcych naleciałości w dziedzinie słowozbioru. Usiłowania Ko rai sa w tym kierunku, pomimo silnych niechęci i przeszkód przeciwników, osiągnęły wkońcu skutek zamierzony; rady jego, przyjęte naprzód przez uczonych, znalazły następnie ogólne wśród piszących zastosowanie. Słusznie też Kor ais uważany jest za twórcę języka literackiego, nowogreckiego. — Główną, zasadniczą częścią tego języka jest mowa ludowa, szata zaś zewnętrzna, mianowicie grafika i pisownia pozostały starogreckie, to jest zachowane są postaci liter dawnych, nadto pewne litery używają się do oznaczania brzmień dzisiaj zupełnie innych aniżeli wyrażały w sta-rogreckim (np. r\ brzmi nie jak e, lecz jak i; o jak i..., so jak ew lub ef i t. d,); zachowane są także znaki akcentów i przydechów, pomimo że wartość swą fonetyczną dawno utraciły. W języku czysto ludowym drukują się obecnie rzeczy ludowe, jak bajki, opowieści i inne utwory umysłowej twórczości ludu, nadto artykuły humorystyczne i inne. -Różnice języka nowogreckiego od starogreczyzny dotyczą: pojedynczych brzmień, odmiany wyrazów, składni, słowozbioru i znaczenia wyrazów. Co do samych brzmień, to samogłoski starogr. i, o, 7],

oraz dwugłoski st, ot w nowogreckim zmieniły się na i ; np. stgrec. xXsiç, xXsiôôç (klucz) ma w nowogr. formę to xXstôt, a brzmienie to Midi-, tcjJLYj (cześć) = i timi; ot oocpot (mędrcy)= i so fi-, ri xotXtot (brzuch) = i kilia. Ta właściwość wymawiania w nowogreckim powyższych samogłosek i dwugłosek jednakowym brzmieniem i nazywa się itacyzmem, od nazwy nowogreckiej „ita“, oznaczającej dawną etę (ïj). Dwugłoska at zmieniła się na e, naprzy-kład starogreckie at ttjxat = nowogreckiemu at Ttjaatę wym. e times; dwugłoski au, so, yjo przerodziły się w aw, ew, iw, lub af, ef, if, stosownie do następującej spółgłoski, dźwięcznej lub cichej. cdnóę = awtos (on, ten), aotot =awti (oni, ci), soasßYj5 = efsebis (pobożny), soSatp.ovta =. ewdemonia (szczęście). Spółgł. wargowa ß przeszła w w; spółgł. у przed a, o, u brzmi jak gardłowa, dźwięczna, przydechowa g, przed e i i jak j\ d jest dźwięczna międzyzębowa, przydechowa, podobna do angiels. tli (dz) głośnego (np. w father, mother); Ç wyobraża brzmie-rie z (nie dz); d- brzmienie międzyzębowe nie-dźwięczne przydechowe, jak angiel. tli twarde (np. w to thank)-, x przed e, i, ma brzmienie poduiebienne, zbliżone dot’ (np. xot[xoó|Jtat =fi-mume, KÓpioę = t’irios); w narzeczach takie x wymawia się często jak c albo C; a zawsze brzmi s ; / przed a, o, u ma brzmienie gardłowe, przydechowe, ciche, przed i,e podniebienne, przydechowe, podobne do polskiego ś, np. /tXtot = śiUi; V przed t ma brzmienie podniebienne — ń; X przed t = pols. 1, t po v ma brzmienie dźwięczne d: ovraç = ondas (będący), а к po fi lub v — dźwięczne h: 7iś|X7cш = ретЬо (posyłam), tov 7tóXsu.ov = ton bolemon (walka); stąd to z wyrażenia się tYjv ;róXtv (do miasta, tj. do Konstantynopola), po zaniku początkowego st — i, powstało atYjvßoXtv, at/j|j.ßoXtv, co dało początek wyrazowi Stambuł, jako nazwie miasta Konstantynopola.—W piśmie zachowuje się także przydecli mocny (spirytus asper), wcale się jednak nie wymawia. Stary iloczas zgłosek zanikł, tylko akcent wyrazowy istnieje; jest on ostry (acutus) i pada na jednej z trzech ostatnich zgłosek; akcent przedłużony (circumfle-xiis) i tępy (gravis) zachowują się w piśmie i druku tylko jako pozostałości graficzne po starogreckim, nie różnią się bowiem od siebie pod względem wymawiania. Zgłoski nieakcen-towane są bez wyjątku krótkie, akcentowane, zaś wymawiają się nieco dłużej. — Deklinacja nowogrecka w porównaniu z dawną jest uboższa, mianowicie straciła zupełnie liczbę podwójną i formy celownika (dations): rolę celownika przejął dopełniacz (genet.), albo biernik (aecus.), albo też oddaje go wyraz z przy-imkiem np. się. Wołacz (oocat.) zachował się w rzeczownikach męskich na -oę (av9-pcox:oę, avdpco7cs, ‘człowieku’, cptXe ‘przyjacielu’), w innych w liczbie pojed. jest równy biernikowi np. <Ъ yspovra ‘starcze’), w mnogiej mianowni-,

M.

D.

yépovTa

yépovTa

yépovTa

B.

W.

M.

yépovTsç yspOVTWV yépovTaç, -sç yspovTSç

Takie jak: b xpiTyjç (sędzia), 0 pàcprrjç (krawiec) mają w licz. mnogiej postaci analogiczne: 01 xpiTdSsç, ос расртАдвс, (zam. ос xpcracç, pàcf'Tacç).

D.

B.

W.

cpXoyaç

cpXôya

cpXoya

yXwooa

Liczba mnoga

M.    ас, fj    yXwaaaiç

D.    twv    yXwaawv

B.    Tacç    yXwaaacç

W.    <b

cpXôysç

cpXoywv

cpXôysç

cpXôysç

kowi (yépovTsç ‘starcy’). W wielu rzeczownikach, których mianownik w starogreckim znacznie różnił się od osnowTy, forma mianownika nowogrecka, utworzona pod wpływem innych form przypadków, uwydatnia w pełniejszej postaci osnowę pierwotną, np. то xXscôî ‘klucz’ (stgrec. r] xXscç, xXscôôç), to ôôvtc ‘ząb’ (stgr. o^-bSoóę, oôovtoç), o yipovTocc ‘starzec’ (stgr. yspwv, yépovToç), 0 àpj(ovToç ‘przełożony’...

. Przykład deklinacji rzeczowników męskich:

Liczba pojedyńcza o cpîXoç, ó yspovraç too ipîXoo TOV cpcXov w cpîXs Liczba mnoga • ос cpiXoc TWV cpcXwv toôç cpiXooç w cpîXoc

Odmiana rzeczownika r. żeńskiego: Liczba pojedyńcza

M. Tj yXwooa (język), fj срХоуа (płomień) D. TTjç yXwaarjÇ

B. TTjV yXwaaav, -a W. со

yXwaaacç

W rzeczownikach rodź. nijakiego mianownik, biernik i wołacz mają formę jednakową; dopełniacz zaś kończy się na cov; np: M. B. W. то TCpoacoTCov ‘twarz’; dopeł. тоо тсроасотсоо; w 1. mn. та тсроосотса, twv TtpoowTCwv. Podobnie M.

B. W. то xXsiSc (klucz), то тсоЬарс (noga), то tsXoç (koniec), D. той xXscScoô, тсобарсой, tsXooç; w licz. mn. M. B. W. та xXscôia, тсоёарса, tsXtj D. twv xXsiöiwv, TCoôapcwv, tsXwv i t. p. Odmianę podobną jak то owp.a, той owp.aToę (ciało), lub то тсраур.а (działanie), mają wskutek ana-logji i rzeczowniki rodź. nijakiego z przyrostkiem ip.ov, np. то ypdcfjcjxov (rękopis), той ура-<Jńp.aToę, lm. та урафс'р.ата; то cpspoip.ov (postępowanie), та cpspoćp.aTa i t. р. Przymiotniki mają odmianę podobną jak rzeczowniki: ó aocpóę, 7} aocpfj, то aocpov, -ó (mądry, a, e), lub (Śadńę, ßad-sca, ßaO-й (głęboki, a, e) i t. d. Stopień wyższy ma formy z przyrostkiem -Tspoç, -Tsp7j,-Tspov, a najwyższy -тато?,-татт] -татоу, albo też, co częstsza, jest równy formie stopnia wyższego z dodanym na początku przedimkiem o, fj, то.—Zaimki osobowe mają formy podwójne: jedne silniejsze czyli pełne i drugie słabsze, krótsze; np. syw (ja), D. i B. spiva—р.ой, pi; 1. nm. èjxscç, D. i B. sp.àç, p.àç; podobnie eoo (ty), D. i B. èasva—оой, oś lmn. łosię, asîç,

D. B. oàç; aoTÓę, aur/j, аото (on, ona, ono), D. too, тffi too, В. то r/j то, lm. aoTOt, aoT£ç, аота, D. twv, too', B. tooç, réç, та. W mowie zwyczajne jest tykanie, czyli mówienie ty do osoby 2-ej, tylko w mieście utrzymuje się wyka-nie, t. j. mówienie wj. Zamiast tych zaimków Grecy używają jeszcze celem grzecznego wysłowienia się sposobu opisowego, a m. wyrazu too Хоуоо z dopełniaczem zaimka osobowego i słowem w 2-ej osobie 1. poj., tj. too Xó-X00 (J.00 ‘ja’, too Xoyou p.aę ‘my’... toô Хоуоо too ‘on’, too Xoyoo twv lub tooç ‘oni’. Zaimek dzierżawczy używa się również opisowo, np. ó ôcxôç p.oo ‘mój’, oi âcxo'i' p.aç ‘moi, moje’, 7] ôixt] p.00 ‘moja’ i t. p. Stare zaś formy zaimka dzierżawczego zanikły. Zaimek zwrotny ma na początku dodany przedimek, a na końcu dopełniacz zaimka osobowego, t. j. ma formę: rob еаотой p.00, too ёаотоо aoo, too eao-Toö too, oraz TÔv saoTOV p.00 i t. d. Zaimkiem względnym jest przysłówek тсой, do którego się przydają formy zaimka аотос, np. то ypdp.p.a 7coô то sypa^sç... W języku literackim zwykły jest ó otcoîoç, f\ отсоса, то otcocov, zamiast dawnego o?, fj, ó. Pytające tcoîoç, tco c'a (jaki) i tcç, тс (kto? co?) zatrzymały dawne swe formy. Zamiast tćc, tć mówią jeszcze Grecy tć Xoyfjç; (co za jeden?), np. тс Xoy^ç àvSpwTuoç; (co to za człowiek?), тс' Xoyfjç yovaixa; (co to za kobieta?), тс' XoyTjç ßcßXiov; (co to za książka?) itp. W sło-w i e greckim pewne formy konjugacyjne wyszły z użycia, inne uległy przekształceniu lub zastąpione zostały nowemi. Podobnie jak imiona, i słowo nowogreekie nie ma liczby podwójnej; utraciło też stronę średnią (medjalną) swej dawnej odmiany, jakkolwiek strona bierna w wielu razach ma także znaczenie strony średniej. Tryb życzący i bezokolicznik zaginął i dla wyrażenia dawnej formy bezokolicznika język nowogrecki używa sposobu opisowego, właściwie całego zdania ze spójnikiem va, że (z dawnego cva), jak to jest w jęz. bułgarskim i albańskim. Natomiast przybył tryb warunkowy złożony. Jedne czasy 'mają formy proste, a m. teraźniejszy, przesz, niedokonany (imperf.) i ao-ryst, inne—formy złożone albo opisowe, utworzone z pomocą słów posiłkowych, jak oto: czasy przyszłe (fut. I, II, exaction), cz. przeszły do-kon. (perfec.) i zaprzeszły. Wzrostek (augment) zgłoskowy często zanika, wzrostek czasowy mają tylko niektóre słowa, mianowicie zaczynające się od s lub a, i wtedy samogłoska ta zmienia się na rj ( = i); np. àxoow (słyszę) ma cz. przesz, niedok. Tjxoooa; niekiedy s zmienia się w sc, powstałe ze ściągnięcia ss; np. iyin (mam), sfya (miałem). Często wzrostek (albo przybył) czasowy używa się zamiast zgłoskowego s i w słowach zaczynających się od spółgłoski; np. imperf. Tjypacpa (pisałem) zam. sypacpa, lub też bywa zupełnie zaniedbywany, np. w 1. mn. ypacpap.s .(pisaliśmy), 2 os. ypdcpsTS, 3 ypdcpavs; podobnie w aoryście: sypana, lub fjypacj/a, lub

i e d о к o n. (imperf.): fłem), 2. ïjaov, rjaoov,

dsXscç Ypà.cpsi dsXst ypiyet i t. d.

dsXst ypiptù déXEi ypipyiç, déXsc Tpà^Yj,

1.

1. m.

1. d’à

-6 о

al. dà

bez wzrostka w licz. mn. ура.ря\хе, ypipeze, ypipa.vs (napisali). Wzrostek, czy to czasowy, czy zgłoskowy, właściwy jest tylko trybowi oznajmującemu; w rozkaźniku zaś i w łączącym uie istnieje; np. aoryst oznaj. sYpatjia (napisałem); rozkaźn. ypipe (napisz), ypipeze, łączący và ypà.tpco (żebym pisał), và ypiy-Qç, và Ypacpd, và YpacpwixEV... lub wprost Ypàcpoofrs... Słowa na p.t (zakończ. 1 -ej os. cz. teraźn.) zatraciły zupełnie swoją dawną formę, i słowo stgr. stjjtt zmieniło swoją odmianę na inną podług wzoru prawidłowego; w cz. teraźn. ma ono formy: 1. stp.at (jestem), 2. elaat, 3. stvat, lm. 1. stjasda, £tp.aat£ albo lots, 2. Etad-s, Etats, 3. stvat (są); w czasie przesz.

1. yj|j.y]v albo yjp.oov

3. rjzo, rjzov, albo yjtav, yjtavs (w mowie ludowej), 1. m. 1. yjp.sd-a albo rjjraats, sats (jak w pojed.), 2. ÿjad’E, Tjaaads, rpa.aze, 3. yjaav albo yjtav, yjtavs (jak w pojedyńczej). — Słowa dzielą się, jak w starogreckim, na proste, np. ypiyto (piszę), §śvw (wiążę), i na ściągnięte, np. tt[j.d) (czczę); z ttp.dto, 7ratd) (gniotę), z 7iatśco. Słowa proste czyli nieściągnięte, których osnowa kończy się na płynną, mają aoryst bez a (niesygmatyczny) np. atéXXoo i atéXvco (posyłam), aoryst EOtstXa; w ściągniętych zaś aor. kończy się na rpa, np. od Ttatd)— s7ràtY]aa, albo bez wzrostka: хат/pa. Sposobem opisowym, właściwym językom nowożytnym, utworzył język nowogr. czasy złożone, mianowicie za pomocą słów posiłkowych i pewnych form danego słowa, bądź samych, bądź łącznie ze spójnikami. W tej jednak analitycznej budowie form słownych bywają dwa wypadki, albo słowo posiłkowe odmienia się, a słowo dane zostaje nieodmiennym; albo przeciwnie, słowo posiłkowe występuje jako wyraz nieodmienny, a słowo dane podlega odmianie. Słowami posiłkowemu są tutaj eyo) (mam), mianowicie jego forma czasu niedokon. (imperf.) el/я. (miałem), która służy do utworzenia czasu zaprzeszłego; i słowo d-IXto (chcę) w formie czasu teraź. i czasu przesz, niedok. ajdsXa (chciałem). Tak np. czas zaprzeszły od ypiyo) ma formy: 1. sfya Ypatpst, 2. sl/eg ypa.pei, 3. eb/e ypàpei, lm. 1. £t^a[XEV lub еХуярл ypapet, 2. Einsts lub eiyaye ypa.pei, 3. et)(av ypa.pei. Czas przyszły ma trzy formy opisowe; pierwszą składają: odmiana słowa ИеХоо, héXEtç, D-eXei. .. z dodaną formą słowną Ypà^st lub ypźtpei, t. j. I. 1. гНХоо у pipet, albo d’sXw ypiyet, będę pisał

2.    ■9’éXEtç ypipet,

3.    h’éXst ypàtpet,

Druga forma czasu przysz. jest złożona ze

słowa D-éXst (3-a os. 1. p.) dla wszystkich osób bez odmiany i z formy aor. lub teraź. tr. łączącego danego słowa: ypiptA, ypa.pyp lub Ypâcfw, YpacfYjç... t. j.

II. 1. p.

2.

1.    déXst    ypip(a\xev,

2.    dsXEt.    ypipeze,

3.    dśX£i    ypipoov.

albo

1.    déXEi y payai (napiszę),

2.    dlXst ypicf/jç [lub będę pisał

3.    / d-ś^st    ypóyri

1.    déXst    7p7tp(0tASV

2.    dlXst.    Yp7?p£T£,

3.    déXst.    Yp(źcpoov.

Trzecia forma czasu przyszł. składa się z cząstki lié (powstałej z dlXst), i z formy opisowej aorystu lub teraz. tr. łącz. danego słowa và урярш lub và y paya), czyli: 1. ds và уряро) lub ds và Yp^w (napiszę), 2. lié và Ypà^ç albo ds và. Ypà^'{]ç i t. d., gdzie też zamiast dwuch cząstek ds i và używa się ściągnięta z nich Hà, t. j. czas przyszły ma Ypà'jaa albo d-à YP^'fw, 2. d’à y YpàcpY]Ç i t- d. Formami również opisowemi wyraża się tryb warunkowy: w 1-szym sposobie.- 1. rjdsXa y pipet al. yjdEXa Ypàcpst (napisałbym), 2. YjdsXEç y pipet al. Tjd-EXEç ypiyet i t. d. (gdzie odmienia się imperf. słowa dsXw); w 2-im sposobie: 1. yjdsXs ypipo), albo ojdEXs ypiyo), 2. ïjdsXs ypźpyę albo т^еХе ypiyjjç i t. d. (gdzie część 1-sza, t. j. 3-a os. imperf. pozostaje niezmienną). Strona bierna wyraża podobnie te same czasy formami opisowemi: Zaprzeszły. 1. el/я ypay&rj 2. ег/sç Ypacpdf]... (byłem napisany); cz przyszły 1. dśXw YParfd"/j> (będę napisany 2. déXeiç YPa'f dr)..w 2-ej postaci: 1. d-eXst ypacpdw, 2. d’ÉXsL ypa.y.. w postaci 3-ej: 1. di và albo d’à уряуд-ш, 2. ds và albo d’à Ypacpd"fie, i t. d. Tryb łączący zarówno na stronie czynnej jak biernej ma formy proste, poprzedzone cząstką và np. teraz, và ypięio (żebym pisał), và ypâ/fflç... aor. và ypipo), và ypypyjç... Liczebniki w postaciach swych i w deklinacji uległy także pewnym zmianom i różnią się od starogreckich, np. Ivaç, (jeden) dopeł. evoôç, hier. Iva, r. żeń. (ica (jedna) dop. p.tiç, fuavŸjç, г. nij. Iva, evoôç, Iva; 2. doo, dop. Sow, 3. tpstç, rpta, dop. zptw, 4. tlaasptç, téaaеря, dop. tsaaàpwv, 5. îrÉvts, 0. I£t, 7. srctà, 8. b/zû,

9. èvvtà, 10. ôsxa, 11. Ivtsxa, 12. SwSexa, 13. ÔExatpstç,...    20. sîxoat, 21. slxootéva,...

30. tpiàvta, 40. oapàvta, 50. îtsvYjvta, 60. E^/jvta, 70. sß§op//jvta, 80. oydbvza, 90. èvsvfjvta, 100. éxatô,... 200. Staxoatot (m.), Staxootsç (ż.), ôta-xoatà (n.), 300 Tptaxôatoc, rptaxaôtsç, tptaxoatà... 1000. yihot, ylheę, ^îXta, 2000. Sôo ythideç it. d. Z cząstek nieodmiennych wiele utrzymało postać starogrecką; np. przy i inki iizb od, z, przez-, toż 7ta = ôta; xatà przeciw, p.s z (kim, czym), np. spj(0[i.at ало tyjv îcoXtv, idę z miasta; aury] Xś£cę napayezat ano zà ‘EXXrjVtxà =to słowo pochodzi z greckiego: tô otpatEop.a екяряае Stà tïjç 7coXtt£taç, = wojsko przeszło przez miasto; Ttvppatvco p,s aótoóę=idę z niemi, i t. d. są i przyimki złożone, jak: pioa stç,xovtà się, aàCt... Spójniki: m= tva, że

aby, và [AY) aby nie, -co? że, àv jeżeli, o rav с/ф/i, ou, że, (aoX'vote. chociaż, stcsłSy) gdyż, Stóu, ludowe yiaTt ponieważ, co? ttod, wars va tak że, i t. d. np. tóv ауапш, d’.bu sivai Kolbą kocham <jo, ponieważ jest dobry; Xsyst, ort o cp'.Xoç strviyY] powiada, że nasz przyjaciel utopii się i t. p. Składnia nowogrecka jest prostsza od staro-greckiej i w wielu razach przypomina w budowie i łączności zdań składnię języków nowożytnych, zwłaszcza romańskich. Istnieje przedimek starogr. ó y) tó, który się kładzie przed rzeczownikiem, lub przed przymiotnikiem, jeżeli ten użyty jest przy rzeczowniku, np. b Kolbą (ploę (dobry przyjaciel). Jeżeli zaś rzeczownik ma być przed przymiotnikiem, to przedimek i przed nim się powtarza, np. o cpiXoço Kolbą. Zaimek osobowy, jako podmiot, zwykle opuszcza się, podobnie jak w łacinie, we włoskim, w polskim, gdzie zakończenia osobowe słów dostatecznie oznaczają osobę w podmiocie, np. ßXs7m widzę, ßXsTTst widzi, ßXsTcsTe widzicie i t. p.; wymienia się go wyraźnie, gdy chodzi o położenie nacisku lub wyróżnienie jednej osoby od innych, np. syw, Ösv to déXto коАУЬкоо, ja (co do mnie) wcale teyo me chcę. W użyciu przypadków nowogrecki niewiele różni się od sta-rogreckiego; miejsce celownika zastępuje bądź dopełniacz, bądź biernik z przyimkiem lub bez przyimka, np. ooo Xśyw tobie mówię, njç cpaivs-хох zdaje się jej, aóą sbrsv rzeki wam, o Xîxoç eivat ou.otoą tob axoXioö wilk jest podobny psu, ХзХсо się tóv cpiXov mówię (mojemu) przyjacielowi it. p. Przy przymiotnikach w stopniu wyższym i najwyższym zamiast dopełniacza używany jest biernik z przyim. bzib lub nopó ‘od' (jak w polskim), np. -ц ’Еороото) slvat [AtxpwTspYj ànb t.Yjv ’Aaiav Europa jest mniejsza od Azji. Tryb łączący, obok zwykłej swej roli, jak w starogreckim, zastępuje także roz-kaźnik w os. 3-ej obu liczb i w 1-szej lmn. i w każdym z tych wypadków jest poprzedzony cząstką o.ą, np. w cz. teraź. o.ą ypacpy] (niech pisze), w aoryście: aę урафу], o.ą ypa^cop.sv (piszmy), o.ą ypa^oov (niech pis z aj); w tymże celu jednak używa się i sam tryb łączący, np. ó Łió{Wkoą và tóv rapy] niech go djabel porwie i t. p. Bezokolicznik, jak wzmiankowano wyżej, zastępuje się formą tr. łączącego ze spójnikiem và, np. D-éXio và ruo chcę pić; często też kładzie się przedimek r. nij. tó przed formą tr. łączącego ze spójnikiem và, np. eivai xaXov tó và arodavyj zią ôtà tyjv -atptôa too, pięknie jest umrzeć za swą ojczyznę i t. p. Słowo-zbiór języka nowogr. zawiera wiele wyrazów nowych na oznaczenie pojęć, które światu starożytnemu nie były znane. Wyrazy te i wyrażenia utworzone są przeważnie z materjału językowego własnego, z pierwiastków i osnów rodzimych, pod względem zaś formy noszą na sobie odbicie wzorów obcych, mianowicie wpływów tych narodów, które na Greków bezpośrednio oddziaływały. Obok wyrazów turec

kich, albańskich, słowiańskich i łacińskich, dość znaczny i wyraźny ślad w języku nowogr. pozostawiły nowożytne języki romańskie, szczególnie włoski i francuski. Nie tyle pojedyńcze wyrazy, ile raczej pewne wyrażenia i zwroty powstały w nowogreckim pod bezpośrednim wpływem tych języków. Tak np. wyr. aßXs7tto? ‘nieprzezorny, nieostrożny' utworzony jest na wzór włos. inconsiderato, na podstawie staro-greckiego aßXsTtteiv ‘nie widzieć’; podobnie aßXs<jda na podobieństwo wł. inconsideranza\ sv Xévei ‘w ogólności' wł. in generale, fran. en général; to aapcwapc ‘kwarantana, wł. la ąuarant ana, aopvec o avs[j.o? ‘dmie wiatr , wł. il vent o tira; xaXov và a à? ко\xyj (od sł. kó[vmo) ‘niech wam dobrze służy; niech wam będzie na zdrowie', wł. buon pro le faccia, fr. grand bien vous fasse^ то [AŚaoo ‘środek', wł. U mezzo; ox Tvôîat ‘lndje', hiszp. las Indias, fr. les Indes (w stgr. Y) Tvôta i Tvôocvj); uópo. t. j. ту) шро. ‘teraz' wł. ora, hiszp. ahora, i t. p. Literatura gramatyczna. Najważniejsze prace naukowe: G. Ha-tzidakis „Einleitung in die neugriechische Grammatik“ (Lipsk 1892) i liczne jego rozprawy po czasopismach rozrzucone (m. in. w <Zeit-sclir. für vergl. Sprachf.» k. Kulina, t. 27 „Zur Praesensbildung des Neugriechischen“ 69 — 82, „Die altgriechischen feminina auf-os im Neugr.“ 82 — 84); К. Krumb ach er „Beiträge zu einer Geschichte der griechischen Sprache“ (w czasop. «Zeitschr. für vergleichende Sprachforschung» torn 27 r. 1885 str. 481—545 i torn 29 str. 188 —191; na początku przytoczeni pisarze greccy średniowieczni i niektóre prace gramatyczne); tenże „Ein irrationaler Spirant im Griechischen“ (Monaclijum 1886) i in.; pierwszorzędnej wartości dzieło napisał Albert Thumb „Handbuch der neugriechischen Volkssprache. Grammatik, Texte u. Glossar“ (Sztras-burg 1895, 8-ka, str. 25 i 240 z tablicą litogr. pisma), G. Meyer „Neugriechische Studien“ (Wiedeń 1894—95, 4 tomy), których tom I zawiera bibljografję prac o djalektach nowogrec-kich. Inne prace: J. Curtius „Das Neugriechische in seiner Bedeutung für das Altgriechische, sowie für vergleichende Sprachenkunde“ (Gietynga 1857); tenże „Die Volksgrüsse der Neugriechen in ihren Beziehungen zum Altertum“ (w „Sitzungsber. d. preuss. Akad. d. Wiss. zu Berlin“, zesz. XI, 1887 s. 7 ns.); Psi-cliari „Essais de grammaire historique néogrecque“ (Paryż 1886 — 89, 2 tomy) i inne jego prace; K. Foy „Lautsystem der griechischen Vulgärsprache“ (Lipsk 1879); Boltz „Die hellenische Sprache der Gegenwart“ (Darmst. 1882); Dossios „Beiträge zur neugriechischen Wortbiidungslelire“ (Zurych 1879); M. De ff ner „Neograeca“ (w Curtius a „Studien“ torn. 4, 233 — 322); N. C hal ki op „De sonorum affec-tionibus quae percipiuntur in dialecto Neolo-crica“ (Curtiusa „Studien“ V, 330 — 76); „Archiv für mittel-und neugr. Philologie“ wyd.

Bi bijografja djalektol.).

przez M. Deffnera (Ateny 1880, I): Studja naukowe do gramatyki historycznej wydał Mau-rophrydis p. n. „Aoxquov taroptaę tyję eXXYjviXYjç yXcôooyjç“ (Smirna 1871). Najdawniejszą gramatykę języka ludowego napisał Mikołaj Sophianos w w. XVI; wydanie wznowione przez Legranda w wydawnic. „Collection des monuments“, potym wydawali gramatyki Girol Germ ano (Rzym 1622) i Szymon Portius (Paryż 1632), którą nanowo wydał z wybornym komentarzem W. Meyer-Liibke (Paryż 1889). Gramatyki ważniejsze do nauki praktyczńej języka n. grec.: Mitso-takis „Praktische Grammatik der neugriechischen Schrift u. Umgangssprache“ (Berlin 1891);

K. Wied „Die Kunst die neugriechische Volkssprache... zu lernen“ (Lipsk 1881, wyd. 2-ie 1889 i Wiedeń, 1890); Vymazal „Novofecky snadno a rychło“ (Praga); Legrand „Grammaire grecque moderne“ (Paryż 1878); Ant. Jeanna-rakis „Neugriechische Grammatik“ (Hannower 1877); Ре иск er (Wrocław 1863), VI ach os (Lipsk 1864, wyd. 4-e 1883), S anders (Lipsk 1881, wyd. 2-e 1890); Vincent u. Dickson „Handbookto modern Greek“ i in.; Maciej Jeżowski „O języku nowogreckim“ (Warsz. 1827 w 4-ce st. 14, w „Popisie publ. uczniów konwiktu warszaw, ks. Pijarów na Żoliborzu“ tamże bi-bljogr. dzieł ogłoszonych w języku nowogr.). Inne prace dotyczące historji języka i wpływów obcych: Fr. Miklosich „Die slawischen Elemente im Neugriechischen“ (Wiedeń 1870); T. Korsz „Myśli o proischożdenii nowo-gre-czesk. jazyka“ („Letopiś ist.-fiłoł. obszcz. pri noworos. uniwer.“ VI); S at has „NeosXXrjviXY] cpiXoXoYta“ (Ateny 1868); G. Destunis „O sle-dach sławianstwa w nynieszniem grecz. jazy-kie“ (Kijów); B. Ordynskij „Ob otnoszenii nowogr. jazyka к drewniegreczeskomu“ (w „Żur-nale min. prosw.“ 1857, № 8 s. 93 —155) i „Sli-czeńje graminatiki prostonarodnago nowogr. jazyka s grammatikoj jazyka drewniegr.“(w„Uczen. Zapis kazań. uniw. 1858, cz III, s. 3 — 128); Hans Müller „Das Verhältnis des Neugriechischen zu den romanischen Sprachen“ (Lipsk 1888). Słowniki: Byzantios „As£ixov iXÀTjVOYaXXcxôi/ xai yaXXosXXYjvtxöv“ (Ateny 1852. i nas.; 1883); J anna rak i s „Deutsch-neugriechisches Handwörterbuch der neugriechischen und deutschen Sprache“ (Lipsk 1870). Do dj al ektolo gj i: Comparetti „Saggi dei dialetti greci dell’ Italia méridionale“ (Piza 1866), Mo ro si „Studj sui dialetti greci della terra d’ Otranto“ (Lecce 1870) i tenże „Dialetti romaici del mandamento di Bova“ (wAscolego „Archivio glottologico“ t. 4, 1878); Pellegrini „II dialetto greco-calabro di Bova“ (Turyn 1880): Deffner „Zakonische Grammatik“ (Berlin 1881) i G. Meyer „Neugriechische Studien“ (Wiedeń 1894, w t. I.

Д. А. К.

Nowogrecy. Grecy dzisiejsi, prócz we właściwej Grecyi, stanowią bardzo znaczny procent zaludnienia w Epirze i Macedonii, kolonie ich istnieją na przestrzeni całego Państwa Otomańskiego, w Rosyi południowej oraz w kącie południowo-wschodnim Włoch. W Turcyi zmonopolizowali w miastach handel. W parze z tem rozproszeniem idzie różnorodność pierwiastków antropologicznych, z których N. się składają. — Grecy starożytni byli długogłowca-mi. O tem świadczą kształty czaszek, zarówno wykopanych w Attyce, jak w koloniach greckich Azyi Mniejszej. Poszukiwania Step h a nosa dały dla przeciętnej wartości wskaźnika głównego u Greków starożytnych wartość 75.7; badacz ten zbliża dawnych Greków z mieszkańcami Kalabryi dzisiejszej. Jednak, prócz kształtów czaszki, nauka nie rozporządza najmniej szemi danemi co do innych cech fizycznych mieszkańców Grecyi dawnej. Nie dochowały się ani całe skielety, z których możnaby wywnioskować wzrost ich, ani nawet nie wolno twierdzić stanowczo, iż śniada cera i czarne oczy i włosy wśród nich przeważały. Większość bohaterów Hom er a bowiem należała do typu blondynowego. Najprawdopodobniej Grecy dawni byli odłamem brunetów nad-śródziemnomorskich (ob. Srodzieinnomorcy).

Z początkiem ery chrześciańskiej Grecyę zaczynają zalewać od północy żywioły obce. W VI w. wtargają A warzy i Słowianie, niosąc zniszczenie i pożogę. Jeszcze silniej oddziaływają drudzy, jako osadnicy pokojowi, sadowiący się zwolna w Epirze i Tesalii od końca VII w. W nizinach Peloponezu nazwy topograficzne są jeszcze dzisiaj pochodzenia słowiańskiego—wynik owej kolonizacyi słowiańskiej. Od XIII w., aż do najścia Turków, Al-bańczycy najeżdżają Grecyę, wpływy ich może były nawet głębsze niż Słowian. Jeszcze obecnie w znacznej części Peloponezu, zwłaszcza w kącie północno-wschodnim, jest w użyciu język albański. Jedynie w postaci oaz przetrwała dawna mowa Greków, jak u Czakonów (na wschodniem wybrzeżu Peloponezu). Nazwy rzek, gór, nawet miast, obcego pochodzenia w Peloponezie, obfitość wyrazów cudzoziemskich w mowie N.-G-ów, wszystko to świadczy o napięciu tych najazdów. Niektórzy badacze, np. Fallmerayer, Philipp son i in. skłaniali się z tego powodu do poglądu, iż przybysze zupełnie zaleli Grecyę dawną. Natomiast inni (Hop f, He r t zb erg, Toser) dowodzili, iż bądź co bądź N.-cy są potomkami dawnych Greków i że wpływy najazdów były raczej pozorne, niż istotne. W tym sporze roztrzygające znaczenie posiadają dane antropologiczne. Niewątpliwie N.-cy są ludem bardzo różnorodnym pod względem antropologicznym. Jednak rdzeń N-ów należy do typu śródziemnomorskiego, chociaż szerokość czaszki w przecięciu wzrosła w po

U K.

równaniu z dawnymi Grekami, wskaźnik bowiem główny wynosi około 81. Stephanos, który, wymierzył kilkuset rekrutów, znalazł, iż długogło-wość, a z nią fizyczny typ dawny, najbardziej przeważa w Tessalii i Attyce, natomiast w Epi-rze występuje najsilniej krótkogłowośó, wykazująca domieszkę słowiańską, a zwłaszcza albańską. W okolicach Koryntu, gdzie domieszka albańska jest bardzo znaczna, wskaźnik główny dosięga wartości 83. N.-cy tessalscy stoją więc najbliżej dawnych Greków. Natomiast N.-cy z Azyi Mniejszej odchylili się silnie od dawnego typu. Zwłaszcza jaskrawe światło na różnorodny skład tych N-ów rzuczają seryacye wskaźnika głównego. Badania Petersen a i Lu s c liana na 179 Grekach Azyi Mniejszej dały bardzo nieprawidłową linię graficzną dla obfitości idących po sobie wskaźników: istnieją tam dwa maxima charakterystyczne, jedno dla wartości 75, drugi 88, prawie tej samej wysokości, i mnóstwo maximôw pomniejszych. Typ nadśródziemnomorski Greków dawnych przesiąknął żywiołami krótkogłowemi do tego stopnia, iż termin „Grek“ jest w Azyi Mniejszej pozbawiony wszelkiej treści ant: opologicznej, oznacza bowiem jedynie osobę, która posługuje się językiem greckim. Na południo-zachodzie Azyi Mniejszej, gdzie wpływy semickie były bardzo silne, N.-cy przypominają według Luschana fizyogno-mią swoją Żydów. Studya Neophytosa nad N.-ami z Azyi Mniejszej, północno-zachodniej, na 150 osób badanych nie dały ani jednej, któraby posiadała wskaźnik główny poniżej 80. Niema tu więc ani kropli krwi staro-greckiej. Co do barwy włosów, O r n s t e i n znalazł tylko 10°/₀ jasnych włosów, natomiast siwe lub błękitne oczy zdarzały się dwa razy częściej.—Bibliografia (prace zasadnicze). Stephanos C, „La Grèce au point de vue naturel, ethnologique, anthropologique etc.“ („Diet enc. des sciences medicales“, serya czwarta, X, 363 — 581);N e o p hy t os A. G. „Le Grec du nord-ouest de l’Asie Mineure au point de vue anthropol.“ („l’Anthropologie“ II); A. P h i 1 i p s о n „Zur Eth-nogr. des Peloponnes“ („Mitth. Peterm.“, XXXVI); H. W. Smyth: „The dialects of north Greece“ („Amer. Jour, of Philology“ VII).

Nowogród, miasteczko w Królestwie Polskiem, w powiecie Łomżyńskim, przy uściu Pisi do Narwi, w miejscowości malowniczej położone. Kościół parafialny katolicki murowany, dwie bóżnice, przytułek dla ubogich, szkoła początkowa. Garbarnie, cegielnia, fabryka mydła i świec. Mieszkańców 3188. Ludność zajmuje się głównie rolnictwem. — N. jest jedną ze starszych osad mazowieckich. W r. 1400 książę Janusz Starszy założył tu kościół, w roku 1434 Bolesław, książę Warszawski, Wyszogrodzki i Zakroczymski, nadając miastu prawo magdeburskie, potwierdził dawne jego przywileje. Położenie nad rzeką spławną i przy trakcie handlowym z Warszawy do Królewca sprzy

jało wzrostowi miasta, w którem też osiadło wielu kupców i rzemieślników.—Królowa Ludwika Mary a, żona Władysława IV, ujęta pięknością położenia, zbudowała sobie pod miastem zamek, zburzony później przez Szwedów. Pożar w r. 1778 zniszczył N.. do szczętu. Za rządów pruskich uspławnienie Pisi ożywiło ruch handlowy, który znów podupadł po utworzeniu księstwa Warszawskiego i przeprowadzeniu granicy od Prus. Dobra rządowe N. miały w r. 1831 72 537 morgów obszaru; z połowy tego utworzono majorat, nadany generałowi księciu Szachowskiemu.—Por. Nowogrodzkie starostwo.

Nowogród (po ros. No wgorod), miasto gu-bernialne w Rosyi, nad Wołchowem, o 2 '/₂ wiorsty, od jeziora Iltneń, 52 m. nad poziomem morza. Połączony jest z drogą żel. wąskotorową Czudowo-N.— Stara Russa z linią Peters-bursko-Moskiewską. Brzegi Wołchowa są niskie, to też miasto nawiedzają często powodzie. N., jak i za dawnych czasów, dzieli się na dwie części: jedna z nich, Sofijskaja S toron a z Kremlem, leży na lewym brzegu Wołchowa, druga—Torgowaja Storona (Handlowa) na prawym; obie dzielnice połączone są mostem kamiennym. N., który w Wiekach Średnich był miastem wielkiem i potęż-nem, od czasu przyłączenia go do w. ks. moskiewskiego, bardzo podupadł. Z kilkuset cerkwi i klasztorów, z których niejeden leży teraz o kilka wiorst za miastem, zachowało się 57; najciekawszą z cerkwi jest sobór Sofijski w Kremlu, zbudowany pierwotnie z drzewa w r. 969, a po pożarze odbudowany z kamienia w latach 1044—1051 przez budowniczego bizantyjskiego, który wzorował się na kościele św. Zofii w Konstantynopolu. W soborze znajdują się relikwie wielu świętych, cudowny obraz Chrystusa z wieku XI, pulpit chaldejski, wrota korsuńskie z wieku XIII, uważane za arcydzieło sztuki bizantyjskiej, groby książąt miejscowych i metropolitów. Wnętrze soboru, z po-grążonemi w mroku kolumnami, kaplicami i nagrobkami, robi wrażenie bardzo poważne, niemal ponure. Przy soborze wznosi się stara dzwonnica. Z cerkwi pozostałych zasługają na wyróżnienie: sobór Nikolski (r. 1113), cerkwie św. Sergiusza (r. 1463) z wysoką wieżą, Pokrowskafr. 1305), św. Mikołaj a (r. 1135), sobór Znamieński z obrazem cudownym; z klasztorów zaś: św. Antoniego (r. 1106), przy którym znajduje się seminaryum, Jurjew-s к i, założony w r. 1030 i ozdobiony z przepychem wschodnim (o 3 wiorsty od miasta) i klasztor żeński św. Ducha. Oprócz powyższych świątyń N. posiada jeszcze kościół parafialny katolicki, kościół ewangielicki i bóżnicę. Dawne cerkwie po większej części zepsute zostały przez późniejsze odnawiania i przeróbki. Kreml nowogrodzki („dietiniec“) otoczony jest murami, wśród których wznosi się 9 baszt;

tomy).

w jednej z tychże umieszczono muzeum starożytności. Dokoła Kremlu rozciąga się ogród miejski, zasadzony w r. 1813 przez jeńców francuskich. W N-e znajduje się dawny bazar, oraz dwa pomniki: na pamiątkę wojny w r. 1812 i tysiąca lat istnienia Rosyi, wzniesiony w r. 1862. Oprócz wyżej wymienionego muzeum w Kremlu N. posiada jeszcze bogate muzeum starożytności miejscowych W. S. Pierjedol-skiego.—Ludność N-u w wieku XIV dochodziła do 400 000 głów; po utracie niepodległości N. szybko się wyludnił; w r. 1545 miał najwyżej 50 000 mieszkańców. W r. 1897 miasto liczyło razem z trzytysiączną załogą wojskową 26 095 mieszk. (13 708 mężczyzn, 12 387 kobiet); w tej liczbie jest około tysiąca Polaków.—Przemysł N-u słabo jest rozwinięty: w r. 1894 miasto liczyło 18 fabryk z 307 robotnikami, wyrabiających towaru za 2 miliony rubli, z czego 1¹/₂ miliona przypadało na 2 dy-stylarnie.—Nieco więcej ożywiony jest handel, głównie zbożem i drzewem; w r. 1893 przywieziono do N-u drogą żelazpą 1 768 tysięcy pudów towarów, wywieziono 1 767 tysięcy pudów, wodą zaś przywieziono 3 319 tys. pudów. W N-e czynny jest bank miejski, oraz oddziały banku Państwa i Włościańskiego. — Szkół liczy N. 16 z 2 298 uczniów, m. in. gimnazya męskie i żeńskie, szkołę realną i seminaryum duchowne; wychodzą tu 3 pisma peryodyczne. Szpitali jest w N-e 5, 3 przytułki dla ubogich i kilka innych zakładów dobroczynnych.—P o w i at Nowogrodzki w części wschodniej guberni N-ej zajmuje 9 305 wiorst kw., mieszkańców liczy 156 765; w powiecie znajduje się kilka cerkwi starych i innych pamiątek wielkości minionej N-u. — Por. Makarów „Archieo-łogiczeskoje opisanije Nowgoroda“ (1860,    2

lg:. P

Dzieje Pierwsze wzmianki kronikarskie o N-dzie pochodzą dopiero z IX w.; niewątpliwie jednak gród ten istniał już znacznie wcześniej. Położenie N-u przy wielkim szlaku handlowym, t. zw. Greckiej albo Wielkiej drodze wodnej, wiodącej z zatoki Fińskiej do morza Czarnego „od Waregów do Grecyi“, sprzyjało znakomicie wzrostowi miasta i uczyniło zeń bardzo wcześnie ważny punkt handlowy; z drugiej atoli strony ściągało nań niebezpieczeństwo najazdów Waregów, czyli Norman nów (ob.).—W wieku IX N. był stolicą północnego odłamu szczepu słowiańskiego Krywiczów. Według latopisu Nestora, Słowianie nowo-, grodzcy i sąsiadujące z nimi plemiona fińskie płacili pewien czas daniny Waregom, potem wszakże wspólnemi siłami zrzucili z siebie jarzmo cudzoziemców, lecz śród Nowogrodzian wynikły niesnaski domowe. Postanowiono wtedy zawezwać książąt z ziemi obcej i w r. 862 wyprawiono posłów do szczepu normańskiego Russów. Trzej wodzowie Russów, bracia Ruryk Sineus i Truwor, stawili się z liczną dru-

Enuykl. Powsz. Ilustr. Ser. II. Zesz. 22a T. III.

żyną, rzekomo na wezwanie Nowogrodzian (hipoteza zwykłego podboju jest w tym przypadku o wiele prawdopodobniejsza, niż opowieść N e-stora), i Ruryk osiadł w N-dzie, Sineus w Biełozierze, a Truwor w Izborsku. Po śmierci braci, Ruryk zjednoczył w swych ręku całą ziemię nowogrodzką. Następca jego, O leg (r. 879 — 912), zdobywa Kijów i przenosi tam stolicę wielkoksiążęcą. Odtąd N. pozostaje w zależności od Kijowa.—Prawnuk Rury к a, w. książę Kijowski Włodzimierz, zaprowadza przemocą chrześciaństwo w N-dzie (r. 988), co wywołuje rokosz mieszkańców, stłumiony siłą zbrojną przez „poradnika“ Dobrynię i „tysiącznika“ (ob. niżej) Putiatę (długo zachowało się w N-dzie przysłowie: „Putiata chrzcił mieczem, a Dobrynia ogniem“).—Włodzimierz jeszcze za życia swego oddał ziemię nowogrodzką w zarząd synowi swojemu Jarosławowi, przeciwko któremu Nowogro-dzianie podnoszą rokosz zbrojny z powodu gwałtów i samowoli drużyny książęcej, wares-kiej. Jarosław zabija podstępnie przywódców rokoszu (r. 1015), następnie zawiera zgodę z Nowogrodzianami i przy ich pomocy opanowy-wa stolicę wielkoksiążęcą, strąciwszy swego brata, 8 wiat o pełka. W nagrodę nadaje N-owi liczne przywileje (Jgotnyja hramötij“) i buduje w nim sobór św. Zofii. Umierając (r. 1054) Jarosław oddaje Kijów i N. najstarszemu synowi swojemu, I z a s ł a w o w i. Od tej pory ziemia nowogrodzka uważana jest za posiadłość dziedziczną w. książąt kijowskich. To też kiedy książę suzdalski, Andrzej Bogo-lubski, zdobywszy Kijów (r. 1169), przyjął tytuł wielkiego księcia, nie omieszkał, jako taki, wystąpić z prawTami sweini do N-u. Pobity pod murami miasta, zmusza Nowogrodzian do uległości przez to, że przecina im dowóz zboża. W walce z Suzdalczykami N. znajdował pomoc w wojowniczych książętach Rusi południowej, że wymienimy tu Mścisława Wda-łego, który w bitwie nad rzeczką Lipicą poraził na głowę wojsko Jarosława suzdalskie-go (r. 1216).—Najazd tatarski przeciął stycz-czność N-u z Rusią południową; hordy jednak Batu-Chana w swym pochodzie zwycięskim przez ziemie ruskie ominęły N.; zatrzymały ich gąszcze leśne, bagna i roztopy wiosenne.— W N-e panował wówczas książę Aleksander, przezwany Newskim od odniesionego na brzegu Newy zwycięstwa nad Szwedami (r. 1240), którzy utrwalając swój wpływ za pomocą szerzenia katolicyzmu śród pogańskich plemion fińskich, starli się wrogo z Nowogrodzianami. Tenże książę zadał następnie (r. 1241) ciężką porażkę Kawaleronf Mieczowym na lodzie jeziora Czudzkiego, oraz podejmował zwycięskie wyprawy przeciw Litwinom, którzy około tego czasu poczynają zagrażać południowo-zachodnim kresom rzeczypospolitej nowogrodzkiej. Zostawszy wielkim księciem (we Włodzimierzu suzdal-

skim), Aleksander Newski pozwala bas-k а к o m (ob.) tatarskim dokonać w N-dzie spisu ludności, zarządzonego przez chana В er kaja we wszystkich ziemiach ruskich, w celu określenia wymiaru daniny. Wywołuje to rokosz w N-dzie; lud zabija posadnika i tylko wieść o zbliżaniu się licznego wojska tatarskiego zniewala Nowogrodzian do uległości.—Po śmierci Aleksandra Newskiego (r. 1263) rządy w N-dzie objął bratanek jego, ks. Jarosław Twerski; z czasów jego pochodzi pierwsza umowa pisana {pacta convent a) między Nowo-grodzianami a książętami, określająca ich wzajemne prawa i obowiązki. Gdy jednak książęta twerscy zaczęli dążyć do opanowania rzeczy-pospolitej nowogrodzkiej i starali się uszczuplić jej włości, Nowogrodzianie szukali sojuszu z Moskwą, która upokarza Twer, lecz z kolei staje się najbardziej niebezpiecznym wrogiem rzeezypospolitej. Potrzebując pieniędzy prawie wszyscy wielcy książęta moskiewscy od czasu Iwana Kalety podejmowali wyprawy na N. i zmuszali go płacić wielkie sumy „za potwierdzenie dawnych swobód“ i nakładali stały haracz z ziem nowogrodzkich (t. z.w. „czarnyj bor“).—W walce z Moskwą Nowogrodzianie zaczynają szukać sprzymierzeńca w Litwie, która w XIV wieku urasta na pierwszo-rzędnę potęgę i staje się współzawodniczką naturalną Moskwy.— Od czasu Giedymina dość liczny poczet książąt litewskich sprawował osobiście lub przez swych namiestników rządy w N-dzie. Atoli wielcy książęta litewscy nie okazywali N-owi pomocy skutecznej i, podobnie jak książęta moskiewscy, pustoszyli rzeczpospolitą, przy nadarzonej sposobności, oraz ściągali z N-u wielkie okupy (Olgierd w r. 1346, a potem zwłaszcza Witold). Dążyli i oni do poddania N-u pod swoją władzę, nie byli jednak w tern tak wytrwali, jak ich współzawodnicy.—Od połowy XIV w. świetność N-u zaczyna szybko chylić się do upadku, pomimo, że miasto imponuje jeszcze długi czas swem bogactwem i obrotami handlowemi. Wzmaga się ruch odśrodkowy; ścierają się stronnictwa moskiewskie i litewskie. Książęta moskiewscy podsycają zręcznie przeciwieństwa klasowe i walkę o wpływ i znaczenie znakomitszych rodów bojarskich. Większe miasta rzeezypospolitej, t. zw. przygrody, tudzież jej kolonie dążą do niezawisłości; P s к ó w, w którym w latach 1266 — 1299 rządzi książę litewski Dowmont, wywalcza wreszcie zupełną niezależność (r. 1348). W XV wieku wpływ Moskwy staje się coraz widoczniejszym; w. książę moskiewski Wasyl Ociemniony nazywa N. „dziedzictwem swo-jem“ i zargaża wprost jego samoistności. Po jego śmierci (r. 1462) Nowogrodzianie myślą o unii z Litwą i za sprawą ambitnej Marfy Boreckiej, wdowy po posadniku, która potrafiła utworzyć dokoła siebie stronnictwo potężne, postanawiają się poddać pod opiekę

Kazimierza IV Jagiellończyka. Król przyjmuje życzliwie poselstwo nowogrodzkie i podpisuje odpowiedni układ. Wtedy w. książę moskiewski, Iwan III W asy le wic z, wyrusza z wojskiem przeciw N-owi i w bitwie nad rzeką Szełonią, w czasie w której pułk konny oddanego Moskwie arcybiskupa nowogrodzkiego, Teofila, przechodzi na stronę w. księcia, zadaje Nowogrodzianom porażkę (w li-pcu r. 1471). Syn Marfy, Dymitr, który jeździł z poselstwem do króla Kazimierza, dostaje się do niewoli i razem z trzema inny-: mi bojarami kładzie głowę pod toporem kata. Zagrożony głodem, skutkiem przecięcia dowozu żywności do miasta, N. upokarza się przed Iwanem III. Kazimierz Jagiellończyk przyglądał się bezczynnie, jak ten „człowiek straszny“ — tak Długosz nazywa Iwana— wyciągał rękę ku miastu „dziesięćkroć od We-necyi bogatszemu“, z którego król — według nieprawdopodobnego zresztą świadectwa Długo s z a—miał pobierać corocznie nie mniej jak 100 tysięcy rubli („centum millia ciclorum“). Zwycięski Iwan III zadowolił się jednak tym razem 15 500 rubliami kontrybucyi, pozostawiając Nowogrodzianom do czasu ich samorząd. Rychło wszakże wybuchł zatarg nowy. W r. 1477 przybyli do Moskwy posłowie nowogrodzcy, którzy z polecenia arcybiskupa Teofila i jego stronnictwa, ale bez upoważnienia wiecu zaczęli tytułować w. ks. „hosudarem“ podczas gdy dawniej nazywali go „hospodinem“. I w a n III posłał do N-u zapytanie: „jakiego chcą panowania (hosudarstwa)?“. Wzburzeni Nowogrodzia-nie zabili kilku stronników Moskwy, a w. księciu odpowiedzieli, że tytułują go, jak dawniej „hospodinem“ i upraszają, aby nie naruszał ich swobód.—Zimą r. 1478 Iwan podjął drugą wyprawę przeciw N-owi i obiegł miasto. Nowogro-dzianie, niezdolni do dłuższego oporu, prosili o pokój. Ale w. książę nie chciał zgodzić się na pokój na dawnych warunkach i rzekł: „Chcę panować w N-dzie tak, jak panuję w Moskwie, nie ma być w nim wieca,- ani posadni-ka, a będzie tylko moja carska wola“. Po długich układach Nowogrodzianie zaprzysięgli I w a-nowi III, jako swemu panu i władcy. Bojar O b o 1 e ń s ki wręczył w. księciu wszystkie traktaty piśmienne pomiędzy N-em a Litwą. Wiece i urząd posadnika zostały zniesione, dzwon wiecowy z M a r f ą-p o s a d n i c ą wywieziono do Moskwy. W r. 1481, tłumiąc objawy niezadowolenia z nowego porządku, w. książę głównych malkontentów karze gardłem i 8 000 rodzin przesiedla z N-u do miast moskiewskich, a dobra ich konfiskuje. Jednocześnie z uwięzieniem około 50 kupców hanzeatyckich i zamknięciem ich „dworu“, zadaje cios ostateczny handlowi nowogrodzkiemu.— Odtąd N., który dumnie się tytułował: „Pan N. Wielki“ i którego obywatele rzucali wyzywające pytanie: „kto przeciw Bogu i N-owi Wielkiemu?“, schodzi na stanowisko

mieściny podrządnej. Liczba jego mieszkańców, która w końcu XIII w. wynosiła blisko 400 000, spadła na początkn XVII w. do 8 500.—Za Iwana IV Groźnego oskarżono Nowogrodzian o zamiar poddania się królowi polskiemu, Zygmuntów i Au gu sto w i. R. 1 570 car moskiewski przybywa z oprycznikami do N-u i krwawo gospodaruje w nim przez 6 tygodni, karając zdrajców rzekomych. Mordy, tortury i rabunki były na porządku dziennym. Po kilkuset ludzi ginęło w nurtach Wołchowa; od tej pory woda w tern miejscu (przy moście), jak twierdzą No-wogrodzianie, nie zamarza.—Jedną z głównych przyczyn upadu N-u Wielkiego był brak ustalonej formy rządu i nieujęcie w określone normy prawne stosunku wzajemnego pomiędzy po-szczególnemi czynnikami władzy, których aż za-wiele było w tej rzeczypospolitej oryginalnej. Samo nawet jej terytoryum nie miało nigdy granic ściśle określonych.—Początkowo N. podlegał władzy w. książąt kijowskich, wszakże już w XI wieku uzyskał zupełny—rzec można — samorząd. Miejsce książąt dziedzicznych (kijowskich) zastępują książęta obieralni. Potęga ekonomiczna N-u, mianowicie jego bogactwa, zdobyte w handlu zamorskim, współzawodnictwo rozmaitych linij domu książęcego, rozdrobnienie i niemoc państwa ruskiego w okresie podziałów, okoliczność wreszcie, że wielcy książęta, otrzymawszy tron w N-dzie, nie rezydowali tam sami, lecz. posyłali zwykle swoich namiestników—i oto główne czynniki, które sprzyjały rozwojowi swobód obywatelskich i utrwaleniu rządów wiecowych w N-dzie. Wiec t. j. zgromadzenie ludowe, było władzą najwTyższą w rzeczypospolitej nowogrodzkiej. Zwoływać go — dzwonem wiecowym- miał prawo tak książę lub posadnik, jak każdy obywatel wolny. Wiec stanowił o wojnie lub pokoju, zatwierdzał umowy z rządami obcemi, obierał i składał z urzędu urzędników wyższych, nie wyłączając księcia i arcybiskupa, sądził przestępstwa najważniejsze. Uchwały zapadały większością głosów, kiedy zaś mniejszość nie chciała się zgodzić, zmuszano ją do tego siłą. Tak nieokreślony ustrój wiecu dawał często powód do bójek i zamieszek. Niekiedy zbierały się naraz dwa wiece: jeden w miejscu zwykłem, na „dworze Jarosława“ w dzielnicy Handlowej, drugi w dzielnicy Sofijskiej koło soboru św. Zofii, i spór między niemi kończył się wtedy walką ręczną na moście Wołchowskim.— Obok wiecu istniała władza książęca zrazu odeń nie zależna, która wreszcie następnie musiała ustąpić mu pierwszeństwa. Każdy książę, obejmując rządy, musiał złożyć przysięgę, że będzie szanował swobodę Nowogrodzian. Nie miał on, ani jego drużyna, prawa nabywać nieruchomości w N-dzie i był tylko mechanicznie zespolony ze społecznością miejską. Prawa jego i obowiązki określała zazwyczaj osobna umowa pomiędzy nim a obywatelami. W ra

zie niezadowolenia z niego Nowogrodzianie „wskazywali mu drogę“ z miasta i obierali innego. Zresztą książęta sami porzucali często miasto, w którem zmuszeni byli odegrywać rolę podrzędną. Głównym obowiązkiem księcia była obrona rzeczypospolitej od wrogów zewnętrznych, był on więc wodzem naczelnym sił zbrojnych; miał również i juryzdykcyę sądową, wszakże nie mógł sądzić bez udziału po-sadnika. Dochody jego stanowiły niektóre opłaty, grzywny sądowe i dary. Drugim po księciu dostojnikiem był Posadnik, obierany z pośród bogatych, wpływowych rodzin nowogrodzkich; dzielił z księciem władzę sądową i zastępował go, w razie nieobecności, w mieście i na wojnie, legalizował nadto akta pieczęcią miejską. Między księciem a posa-dnikiem wynikały często spory, które rozstrzygał wiec. Dalej następował tysiącznik („ty-siaduj“), który miał pod sobą setników. Miał też juryzdykcyę własną; zdaje się, że jego zadaniem było bronienie praw ludu, czem przypomina trybunów rzymskich. Oprócz tego istniało rada panów („sowiet gospod“), która przygotowywała wnioski na wiec i układała projekty praw. Składała się z 50 członków — b. posadników i bojarów znakomitszych. Każda dzielnica miejska miała swego starostę. Sprawami handlowemi zawiadywała t. zw. Iwanowska gmina, która posiadału charakter administracyjny i sądowy. Licznie osiadła w N-dzie kolonia cudzoziemska — kupcy hanzeatyccy, którzy mieli tam własne składy, kantory, gospody, szpitale i kościoły, korzystali z prawa wyjątkowego, a rządzili się i sądzili według praw własnych. —Władza duchowna w N-dzie należała do arcybiskupa, mianowanego pierwotnie przez metropolitę ruskiego, a od w. XII wybieranego przez losowanie z pośród trzech kandydatów, mianowanych przez wiec. Zażywał on wielkiej powagi, miał własny trybunał, własny skarb i własny pułk konny. Imię jego kładziono na pierwszem miejscu w aktach urzędowych. — Posiadłości obszerne rzeczypospolitej nowogrodzkiej, sięgające od zatoki Fińskiej, jeziora Czudzkiego i górnego biegu Wołgi do morza Białego na północ, a na wschód aż po granice Azyi, dzieliły cię na ziemie i włości, w których były liczne przy grody („prigorody“ — miasta prowincyo-nalne), rządzone przez posadników, mianowanych przez wiec nowogrodzki. Najważniejsze z tych przygrodów były: Psków, niewiele ustępujący N-owi co do swego bogactwa i handlu, F o r z o k, W. Łuki, Ladoga i R u sa. Największego rozkwitu dosięgnął N. około połowy XIII w., kiedy Hanza (ob.) urządziła w nim jeden z głównych swoich kantorów. Wszakże i przedtem N. prowadził już handel obszerny: statki Nowogrodzian pływały po całym Bałtyku, gdzie główną ich stacyą handlową było w XII w. miasto W i s b y na wy-

Hinl

z całą Siewierszczyzną do Litwy. Pod koniec wieku XIV posiadał N. Korybut Olgierdowie z; Witold odebrał mu to księstwo w r. 1395 i ustanowił nad nim swoich starostów. W r. 1479 w. ks. Moskiewski Iwan III zdobył na Litwie ziemię Siewierską, w r. 1604 Borys Godunow stoczył tu bitwę z Dymitrem Samozw a ń cem. Na mocy traktatu D z i e w u 1 i ń s к i e go N. wrócił do Polski (r. 1618). W r. 1620 miasto otrzymało prawo magdeburskie: osadzono tu jezuitów i dominikanów. W r. 1654 wojska moskiewskie opanowały N. i obróciły go w perzynę. Na mocy traktatu Andruszowskiego (r. 1667) ustąpiony został carowi Moskiewskiemu. Kolegium jezuickie utrzymało się w N. aż do kasacyi zakonu. Od r. 1781 do 1796 N. był stolicą namiestnictwa Nowogrodzko-Siewierskiego, odtąd zaś jest miastem powiatowem. — Powiat Nowogrodzko-Siewierski zajmuje 3417 wiorst kw., mieszkańców liczy, bez miasta powiatowego 142 480 (r. 1896) w tern 198 katolików.

spie Gotlandzie. — Na targowisku w N-dzie zgromadzały się towary (głównie materyały surowe, jak skóry, futra, łój, wosk, len, konopie i t. p.) z południowo-zachodniej i północno-wschodniej Rusi i wywożone były na Zachód, skąd natomiast dowożone były rozmaite tkaniny, metale, broń, szkło, wino, sól, a czasem, w razie nieurodzaju i zboże. Drużyny młodzieży awanturniczej nowogrodzkiej, t. zw. usz-hujnicy, przedsiębrali wyprawy dalekie na wschód i północ, zdobywali tam nowe kraje, zakładali osady i rozpowszechniali tym sposobem koloni-zacyę słowiańską na dalekim północno-wscho-dzie Europy. — Ustrój rzeczypospolitej nowogrodzkiej, jakkolwiek z jednej strony sprzyjał oświacie i dobrobytowi meteryalnemu N-u, z drugiej jednak pozostawiał obszerne pole niesnaskom wewnętrznym. Pomimo politycznego uprawnienia wszystkich obywateli wolnych (bojarów, kupców i t. zw. smerdów), władza spoczywała faktycznie w rękach kilku znakomitych rodów patrycyuszowskicli. Każdy ambitny a bogaty bojar otaczał się tłumem klientów z pośród obywateli uboższych, którzy Oddawali mn swe głosy na wiecu. Stąd częste zmiany urzędników wyższych i wiece burzliwe. Do tego przyłączyły się walki klasowe i współzawodnictwo interesów handlowych. To też kiedy w sąsiedztwie wbespośredniem rzeczypospolitej wyrosły dwa państwa potężne—Wielkie Księstwa Litewskie i Moskiewskie—N. okazał się niezdolnym do obronienia swej niepodległości i musiał wybierać między Moskwą a Litwą, lub w walce z niemi uledz. Por. J. В i e 1 j a j e w „Isto-rja Nowgoroda Wielikaho ot drewniejszie.h wrje-mion do jeho padienija“ (1866); M. Ko sto maro w „Siewiernorusśkija narodoprawstwa“ (1863); Winkler „Die deutsche Hansa in Russland“ (Berlin 1886).

Nowogród Siewierski, (po ros. Nowgo-r o d - S j e w i e r s k) miasto powiatowe w gub. Czernihowskiej na prawym brzegu Desny. Leży w miejscowości malowniczej, połączony jest drogą żelazną z Konotopem. Z budowli zasługują na wyróżnienie: monaster Spaso-Pre-obrażenskij, dawny sobór katedralny Us-p i e n s к i j (z czasów cara Alexego Michaj-ło wieża), cerkiew Zmartwychwstania i św. Barbary (r. 1760), oraz brama tryumfalna na cześć cesarzowej Katarzyny II. Mieszkańców w r. 1897 było 9 185. N. posiada 10 cerkwi prawosławnych, monaster męski, 6 domów modlitwy żydowskich, gimnazyum, szkołę duchowną, powiatową, szpital. Dosyć ożywiony handel bydłem, końmi, owcami, płótnem krolewieckiem. — N. jest miastem bardzo starożytnem; znany już był Konstantynowi Porfirogenecie, należał zrazu do księstwa C z e r ni h o w s kie go, od końca wieku XI miał książąt własnych. W r. 1223 Tatarzy spalili miasto i zburzyli je do szczętu. Po bitwie nad ' Irpenią (r. 1320) Giedymin przyłączył N.

ig. r.

Nowogród Wołyński, miasto na Wołyniu, ob. Zwiahe 1.

Nowogródek, miasto na Litwie, stolica powiatu w guberni mińskiej. Leży w okolicy malowniczej, w odległości 142 wiorst od Mińska, 141 w. od Wilna i 24 w. od Nowojelni, stacyi drogi żel. Poleskiej (linia Wilno-Równe). Góra, na której zbudowane jest miasto, łączy się z kilkoma innemi wzgórzami; na jednem z nich są zwaliska zamku, na drugiem fara starożytna; trzecie zwane jest górą lub grobem Mendoga. W N-u zuajduje się kościół katolicki, parafialny, po-dominikański, wystawiony w wieku XVII przez Krzysztofa Cii od kie wieża, wojewodę wileńskiego, niedawno temu gruntownie odnowiony; w r. 1904 postawiono tu tablicę marmurową, poświęconą pamięci Adama Mickiewicza, który lata dziecinne spędził w N-u. Kościół farny, obecnie filialny, fundowany przez w. ks. lit. Witolda, w którym Władysław J a g i e 11 o brał ślub z ks. Z o fi ą H o 1 s z a ń-ską, bardzo jest opuszczony i zniszczony. Jest w nim pomnik marmurowy, wzniesiony przez Jana R u d o m i n ę, kasztelana N-go, na pamiątkę poległych pod Chocimem w r. 1621. Cerkwi prawosławnych N. posiada dwie; jedna z nich, Borysoglebska, miała być ufundowana przez księcia Wojsiełka Mend o go wieża i przez lat 200 należała do unitów, a po zniesieniu Unii na Litwie oddana została prawosławnym. Oprócz świątyń powyższych N. posiada bożnicę, 6 żydowskich domów modlitwy i meczet. W N-u przez długie lata zachowywał się dom rodziców Adama Mickiewicza, w którym tenże mieszkał od niemowlęctwa do ukończenia nauk w szkole nowogródzkiej; dom ten niedawno spłonął, tak że obecnie niema już w mieście żadnych pamiątek po wielkim poecie.—Dawniej były w N. klasztory franciszka-

kańska, od r. 1834 szkoła powiatowa 5-klaso-wa, przekształcona w r. 1858 na gimnazyum

nów, bonifratrów i jezuitów, zniesione w skutek kasat po r. 1830 i 1863; na początku wieku XVII N. posiadał 10 cerkwi, które pogiuęły    7-klasowe, a w r. 1868 na szkołę z 4 klas),

podczas pożarów i wojen późniejszych. — Od połowy wieku XVI mieli tu’ kalwini zbór, zamknięty w r. 1618 z rozkazu Zygmunta III.

N. w r. 1896 liczył 13 656 mieszkańców (6 965 mężczyzn, 6 691 kobiet), w tej liczbie 2 976

K-:

S3

га

dwuklasową żeńską, prywatną i również prywatną, jednoklasową męzką, żydowską; szpital na 30 łóżek, przytułek dla sierot pochodzenia szlacheckiego. — Przemysł prawie nie istnieje; jest tu fabryka gilz, kafli i mydlarnia, które wytwarzają razem towaru za 18 000 rubli rocznie. — Dawniej N. słynął z kontraktów marcowych, na które tłumnie zjeżdżali się obywatele okoliczni; teraz wszystko to ustało, raz tylko do roku odbywa się jarmark na bydło i konie, którego obrót obliczają na 10 000 rub. — Dzieje. Rok założenia N-a nie jest wiadomy. Kronikarze ruscy przypisują zbudowanie miasta Włodzimierzowi Wielkiemu, kijowskiemu lub synowi jego Jarosławowi (wiek XI). Po spustoszeniu N-a przez Mongołów pod К aj da nem (r. 1241), książę litewski Er dziwił! zajął opuszczony gród i odbudował zamek. Brat jego, Mendog, założył w N-a stolicę Litwy, tu koronował się na króla Litewskiego i przyjął clirześciaństwo (r. 1252). Mendog osadził na N-u syna swego W oj sie łka, ten jednak wkrótce wstąpił do klasztoru, a N. oddał bratu ciotecznemu, R o m a n o w i D a n i ł o w i-czowi Halickiemu. W r. 1263, po śmierci M e n d o g a, W o j s i e ł к o objął rządy Litwy, nie mieszkał już jednak w N-u, lecz w Kier-nowie.— W r. 1274 Tatarzy i sprzymierzeni z nimi książęta ruscy oblegali N., nie zdołali jednak zdobyć miasta. Powtórne oblężenie miasta przez Tatarów w r. 1278 również skończyło się dla nich niepomyślnie. W r. 1314 pod N-em zjawili się Krzyżacy i spalili miasto; mieszkańcy bronili się mężnie w zamku, tak że napastnicy cofnąć się musieli. W r. 1329 księstwo Nowogródzkie otrzymał syn Giedymina, Korjat, po którym panował do r. 1352 syn jego Teodor, ostatni z Korjatowiczów. Po nim władał N-em Dymitr Korybut, syn Olgierda; w r. 1393 Witold, przeciwko któremu Dymitr się buntował, odebrał mu N. i wcielił do w. księstwa. W r. 1394 przyszli tu powtórnie Krzyżacy, zastali jednak miasto spalone przez uprzedzonych o napadzie mieszkańców. Witold podniósł miasto z gruzów i odbudował zamek; osadził też w N-u jeńców tatarskich.— W r. 1415 Witold zwołał

m

■ -A

I ¹

i*

r-

■. Щ *

..    • • •«    v>.

łу z Zofią Holszań-z i m i e r z J a g i e 11 o ń-

Fig 56. Pomnik Mickiewicza w Kościele Parafialnym Nowogródzkim.

Zdjęcie amat. Stanisława Jundziłła katolików, 1 788 prawosławnych, f głównie Białorusinów, 83 protestantów, 545 l; mahometan, zaliczających się do narodowości polskiej, 8 137 żydów i 65 innych wyznań. N. posiada szkołę miejską, trzyklasową (niegdyś szkoła domini-do N-a sobór władyków kościoła ruskiego, w celu wybrania metropolity litewsko-ruskiego, niezależnego od metropolity w Moskwie. Władycy przychylili się do żądania Witolda i odtąd nowi ci dostojnicy kościoła ruskiego rezydowali w N-u. W r. 1422 odbył się w N-u ślub Władysława Jagie s к ą. W r. 1448 К czyk zwołał do N-a sejm litewski, którego celem było uspokojenie szlachty litewskiej, poróżnionej z Polakami. Za króla Aleksandra N. kilkakrotnie padał ofiarą najazdów tatarskich.

Od r. 1507 był stolicą województwa N-go (ob.), w roku zaś 1511 otrzymał od Zygmunta I-go prawo niemieckie. — Stefan Batory, ustanawiając w r. 1581 trybunał litewski, postanowił, aby t. zw. kadeneya ruska zasiadała co dwa lata naprzemian w N-u i w Mińsku.

Nowogrodzka gubernia w Rosyi, graniczy na północ z gub. Ołoniecką, na wschód z Woło-godzką i Jarosławską, na południe z Twerską i Pskowską, na zachód z Petersburską, zajmuje 122 339 km. kw. (2 222 mile kw.). Przez gubernię ciągnie się wyżyna Alauńska, która w części południowej tworzy wzgórza Wałdaj-skie (313 m.); jest granicą dorzecza mórz Bałtyckiego i Kaspijskiego. Na zachód wyżyna zniża się do jeziora Ihnen (32 m. nad poz. morza), na północy zaś przechodzi w ogromne moczary, które zajmują 13.4$ przestrzeni guber-W guberni leży kilka jezior większych (II me ii, Białe, Wożę) i mnóstwo drobnych. Z licznych rzek najważniejsże są: Szeksna, Mołoga, Czagodoszcza i Kowża (dorzecze Wołgi), Wołchow i Sjaś (dopływy jeziora Ładoskiego), Msta i Łowat’ (dopływy Ilineni). Rzeki te połączone są szeregiem kanałów, jak oto: Wysznie-Wołockim, Maryj skim, Tic h wińs kim i księcia Wirte mb e r s к i e g o.' Klimat jest surowy, zima długa. Przeciętna ciepłota roczna dla miasta Nowogrodu wynosi 4.4°C. Mieszkańców liczy gubernia 1392 933 (r. 1897), t. j. 11 na km. kw. (672 696 mężczyzn, 720 237 kobiet). Pod względem narodowości Karelów jest około 40 000, Fin nów z plemienia Czud’ 7 000, Polaków 3 500, Ż y d ó w 2 900, N i e m c ó w 1200; resztę (95$) stanowią Rosyanie.—49.3 $ guberni zajmują lasy, 12.%' nieużytki, 16.4$ łąki i pastwiska, tylko 12.6 $ ziemia uprawna. Rolnictwo nie może nastarczyć żyta na potrzeby miejscowe; zató wywożą nieco owsa. W r. 1894 liczono w guberni 248 tys. koni, 474 tys. sztuk bydła, 274 tys. owiec, 57 tys. świń, 4Y₂ tys. kóz. Wskutek wielkich lasów i moczarów w guberni jest dużo zwierzyny.—Z minerałów wydobywają rudę błotną, glinkę, węgiel kamienny, nieco miedzi nad Wołchowem i srebra nad Su-

Te zjazdy trybunalskie bardzo podniosły miasto.

Od r. 1654 do 1660 zajmowały N. wojska moskiewskie, które, opuszczając miasto, spustoszyły je. Podczas wojny Północnej N. dużo ucierpiał, a straszny pożar w r. 1751 na długie lata zniszczył pomyślność miasta. Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej (r. 1795) N. przy- ni. łączony został do Rosyi. —N o w o gr ó d z ki powiat, najludniejszy i najbogatszy w guberni Mińskiej, leży w jej części zachodniej. Rozległość powiatu wynosi 4 276 wiorst к w. Powiat zajmuje wyniosłość, przez którą idzie linia rozdziału wód morza Czarnego i Bałtyckiego. Najwyżej położona jest część środkowa. Największą rzeką jest Niemen, który na przestrzeni 122 wiorst stanowi granicę zachodnią powiatu, lewy brzeg Niemna jest wysoki, pagórkowaty i dobrze zaludniony. Z licznych dopływów Niemna największe tu są: U s z a (51 wiorst), Ser-w e c z (50 w.), spławna tylko na przestrzeni 18 wiorst i S zez ar a (32 w.). Jezior jest kilka drobnych, m. in. Świteź i Kołdycze-w o. Ludność w r. 1896 wynosiła 247 636 głów (128 645 mężczyzn, 118 991 kobiet); w tej liczbie prawosławnych było 187 515, żydów 34 918, katolików 24 067, mahometan 621, protestantów 242, innych wyznań 239. Polaków jest 11.4% ludności ogolnej; większość znaczną stanowią Białorusini; Litwinów jest około 10 000. Mieszkańcy zajmują się głównie rolnictwem; przeciętny sprzęt roczny wynosi: 2 185 250 pudów żyta, 280 580 pszenicy, 1 005 200 owsa, 506 420 jęczmienia, 160 150 tatarki, 7 050 prosa, 110 150 grochu, 3 680 100 ziemniaków, 90 640 siemienia

ludności opuszcza co rok na kilka miesięcy dom, aby szukać roboty w prowiucyach sąsiednich. W r. 1894 wydano w guberni 125 779 pasportów. Z jarmarków w guberni najważniej sze są: przy klasztorze K i r у ł o-N o w o z i e r-skim, w Starej Rusie i Czerepów c u. Handel jest dosyć ożywiony, zwłaszcza drzewem, zbożem i solą. Zakładów przemysłowych było w r. 1895: 1 236 z produkcyą 9 723128 rubli; zatrudniały 10 243 robotników; % pro-dukcyi przypada na gorzelnie, po ¹/₉ na fabryki zapałek, tartaki i huty szklane. Wszystkich szkół w r. 1895 było w guberni 1182 z 51 762 uczniami. Pod względem administracyjnym gubernia dzieli się na 11 powiatów: Biełozierski, Borowicki, Czerepowieki, Demjański, Kiryłowski, Krestecki, Nowogrodzki, Staro-Ruski, Tichwiń-

Ig. y.

lnianego, 60 250 włókien lnianych, 7 200 sie- | dą (w powiecie Biełozierskim). Znaczna część mienia konopnego i 6 850 włókien konopnych.

Siana w r. 1895 skoszono 1254 950 pudów.

Ogrodnictwo jest też dosyć rozwinięte, głównie jednak na potrzeby miejscowe. W r. 1895 w powiecie było 34 996 koni, 92 563 sztuki bydła, owiec zwyczajnych 47 845, cienkowełni-stych 24 218, świń 48 583, kóz 425. Mleczarstwo i wyrób serów kwitnie, zwłaszcza w gospodarstwach większych. Pod lasem było w r,

1896: 130 082 dziesięciny.—Fabryk w r. 1895 było 23, wytwarzających za 1478 000 rubli, w tern 18 gorzelni z wytwórczością za 1453 000 rubli. Na jarmarki przywieziono w r. 1895 towarów za 279 407 rubli, sprzedano za 197 253 rb.

Nowogrodzka zatoka, (Nowgorodskaja buchta), część zatoki P o s j e t a (ob.) na morzu Japońskiem. Długa jest na 6 mil, szeroka na

Szkół początkowych było 32 z 1 054 uczniami, dwa szpitale wiejskie po 10 łóżek. Kościołów katolickich jest w powiecie 16, cerkwi 81, bóżnic 10, żydowskich domów modlitwy 28, me- ski, Ustiużneński i Wałdajski. czety 2. Pod względem handlowym wyróżniają się miasteczka Mir, Kowlecza, Horodysz-cze, Baranowicze i wieś Horosieja. ls- p-

V, do l¹/

głęboka przy wejściu na 6 do 13 północy tworzył Niemen, oddzielający je od

2‘>

skim, od południa z województwem brzesko-li-tewskiem, t. j. z częścią Polesia. Na zachodzie graniczyło z Podlasiem i z powiatem grodzieńskim województwa trockiego. Powierzchnia wynosiła blisko 900 mil П-—Ziemię miało województwo bardzo żyzną i należało do dzielnic najpiękniejszych w. ks. litewskiego; przecięte było rzekami licznemi, wpadającemi do Niemna z lewej strony jego. Dzieliło się na 3 powiaty: Nowogródzki, do którego należało też księstwo słuckie, Słonimski i Wołkowyski. —Herbem województwa była tarcza przepołowiona, na prawo w polu czerwonem mająca archanioła czarnego ze skrzydłami rozpiętemi, ręką jedną podpierającego się pod bok, drugą mającego spuszczoną, połowę lewą tarczy zajmowała Pogoń litewska.—Mundur obywatelski składał się z kontusza ponsowego z wyłogami czar-nemi, żupan był również czarny.—Każdy z powiatów wybierał do sejmu po dwu posłów i po tyluż deputatatów trybunalskich. Senatorów województwo miało dwa, t. j. wojewodę, będącego zarazem starostą grodowym nowogródzkim, i kasztalana; kasztelania nowogródzka utworzona została dopiero w r. 1566; kasztelanem pierwszym był St. W ołłowicz (do r. 1585), ostatnim G. Jeleński (r. 1780 — f r. 1798). N. w. należało do dyecezyi wileńskiej. Urzędnicy ziemscy w powiecie nowogródzkim stali pod przewodnictwem podkomorzego, w dwu powiatach pozostałych na czele ich stali marszałkowie.—W czasach dawnych N. w. zwało się Rusią Czarną i podlegało pierwiastkowo władzy w. ks. kijowskich, od wieku XI władali nim książęta udzielni. Już w wieku XII Litwini najeżdżali nieraz ziemię tę; w połowie pierwszej wieku XIII nawała mongolska spustoszyła ją straszliwie, wyludniając ją nieomal zupełnie, Wtedy to, w r. 1241, kraj zniszczony zajęli Litwini pod przewodnictwem Erdzi-wi11a, brata Mendoga, i od tego czasu należał już do w. ks. litewskiego, dzieląc z nim dolę i niedolę dalszą, aż do dni naszych.—Por. „Słown. Geogr.“ (T. VII, str. 262) i S. Orgelbranda „Encykl. Powsz.“ (T. XIX str. 583).

sążni, dalej od 2 do 5. Od strony południo- województwa trockiego i mińskiego; na wschód wej przystęp do morza zamyka półwysep gó- stykało się z powiatem rohaczewskim i mozyr-rzysty. Brzegi zatoki są skaliste, ubogie w wodę słodką, tak, zenie nadają się do zakładania osad; z powodu jednak wąskiego wjazdu i dosyć znacznej głębokości, zatoka jest jednym z lepszych portów Syberyi wschodnie. — Na brzegach odkryto pokłady węgla kamiennego, które zaczęto eksploatować. Port zamarza w zimie na dwa miesiące. Na półwyspie nad zatoką osada N o w g o r o d z к i post, składająca się z koszar, kilku domów kupców i rybaków chińskich.

Nowogrodzkie starostwo, ob. К o p a j -

grodzkie starostwo.

N o wogrodzkie starostwo niegrodowe na Mazowszu, zwane także leśnictwem Ku-p-iskiem, nad rz. Narwią, leżało w dawnem województwie mazowieckiem, w ziemi łomżyńskiej (dziś powiat łomżyński) i składało się z miejscowości: Nowogród (ob.), Kupi ski z leśnictwem, Czerwona, Kąty i Zabiele.

W r. 1771 starostą był Jerzy Mniszech, kasztelan krakowski, opłacający rocznie kwarty złp. 13 132 i gr. 7, —Sejm warszawski, zasiadający w latach 1773 — 1773 na starostwie tern zapewnił dożywocie księciu Antoniemu Sułkowskiemu po śmierci M n i s z c h a.—Po podziale ostatecznym kraju, starostwo przeszło na własność rządową, z której w r. 1838 wykrojono majorat, oddany ks. Szachowskiemu.—

llod.

Por. „Słowu, geogr“. (t. XIX, str. 247).

Nowogrodzkie starostwo grodowe leżało w dawnem województwie czernihowskiem (dziś gub. tejże nazwy). Uchwała sejmowa z r. 1633 ustanowiła gród starościński w Nowogrodzie Siewierskim (ob.), który już w r. 1650 zajęty został przez kozaków, w roku zaś 1667, na mocy traktatu andruszowskiego przyłączony został do posiadłości wielkiego księstwa moskiewskiego; odstąpienie to ponownie zatwierdzone zostało przez układ grzymułtowski w r. 1686, a gród starościński przeniesiono do Włodzimierza Wołyńskiego, tam starostą ostatnim był do r. 1785 Tadeusz Czacki (ob.).—

Red.

Nowogródzkie starostwo grodowe z siedzibą w Nowogródku (ob.), stolicy województwa nowogródzkiego (ob.); należało do niego miasto z zamkiem, ekonomią królewską i wójtowstwem; opłacało rocznie kwarty złp. 1778 i gr. 8, hi-berny zaś złp. 412. Starostą grodowym bywał zawsze wojewoda nowogródzki; ostatni dzierżył starostwo książę Józef Jabłonowski. — Por. „Słown. Geogr.“ (T. VII, str. 258).

Nowogródzkie województwo utworzone zostało w r. 1507, do owego zaś czasu, od r. 1431, rządzili tam namiestnicy wielkoksiążęcy, litewscy. Pierwszym wojewodą był kniaź Iwan Hliński (do r. 1508), ostatnim Józef Niesiołowski (ob.). — Granicę województwa od

Por. „Słown. geogr“. (t. VII, str. 254).

Red.

Red.

Nowogwinejska kompania, (Neuguinea-Kompanie) towarzystwo kolonizacyjne, niemieckie, założone w r. 1884 w Berlinie przez bankiera Hansemanna i in. w celu nabywania i kolonizowania ziem nad oceanem Spokojnym. Wysłało ono w r. 1884 O. Fi lisch a, który objechał północno-wschodnią część Nowej Gwinei i archipelag Nowej Brytanii, gdzie wywiesił flagę niemiecką. Dekret cesarski nadał towarzystwu w r. 1885 prawa zwierzelmi-cze nad częścią niemiecką Nowej Gwinei (ziemia cesarza Wilhelma) i wyspami Nowo-Brytańskiemi (archipelag Bismarcka); r. 1886

и. s

przyłączono i wyspy północne archipelagu S a-1 o m o n a do terytoryum towarzystwa, które tynj sposobem wzrosło do 251 005 km. kw. (4 558 mil kw.) z 387 000 mieszkańców. Rząd niemiecki zastrzegł sobie tylko wymiar sprawiedliwości i załatwianie spraw z państwami obcemi. Pierwsza osada powstała w r. 1885 w P i n s c h h a f e n. Ponieważ handel z krajowcami nie przynosił zysku, a koloniści europejscy nie chcieli się osiedlać na terytoryum kompanii, przeto tejże nie pozostało nic innego, oprócz zakładania plantacyi tytuniu, ryżu, kukurydzy i t. d., które prowadzone są przez urzędników kompanii. Zaprowadziła też kompania na wielką skałę chów bydła, który daje dobre wyniki. Kompania wybija od r. 1894 własną monetę złotą, srebrną i miedzianą. Dalsze szczegóły co do protektoratu niemieckiego nad wyspami oceanu Spokojnego ob. w art. Nowa Gwinea, archipelag Nowobrytański iwy- J spy Salomona.

Nowohegeljanizm. Jest to kierunek filozoficzny, który usiłuje wznowić panlogizm heglowski. Najwybitniejszych zwolenników tego kierunku należy szukać nie w Niemczech, lecz u innych narodów, mianowicie u Duńczyków, Norwegów i Szwedów, u Włochów i Hiszpanów, tudzież u Anglików, także u Francuzów, Polaków i u Rosy an. Dowodzi to najlepiej, jak olbrzymi wpływ wywarł Hegel (ob.) na rozwój filozofii europejskiej, współczesnej.—Przejdziemy pokolei głównych przedstawicieli N-u u wszystkich powyżej wymienionych narodów. W Danii wprowadził Hegelianizm Ludwik Heiberg (ob.) (* r. 1791, f r. I860)) następnie krzewili go gorliwie Marcin Möller (ob.) (* r. 1794, f 1838) profesor filozofii w Kopenhadze i Rasmus Nielsen (* r. 1809 — f r. 1884), w Norwegii zaś głównie Markus Mon rad (ob.) (* 1816, f 1897), który pozostał wiernym He glow i aż do śmierci. W Szwecyi gorliwym zwolennikiem Hegla jest żyjący jeszcze В o-relius (* r. 1823). We Włoszech znowu rozwinęli N. w połowie wieku XIX w Neapolu, jeszcze za Bur bono w, pod wpływem G. B.

A j e 11 a grupa ludzi młodych, do której należeli: August Vera (* r. 1813 f r. 1885), Bertrand Spaventa (*r. 1817 f 1883). Franciszek Fiorentino (* r. 1835 f r. 1884), Rafael Mariano (* r. 1840), wreszcie Pa skal d’Ercole (* r. 1831), uczeń berlińskiego Michelet a, który usiłował rozwinąć filozofię Hegla w sposób samoistny.

W Hiszpanii reprezentują N. José Contero y Ramirez, dalej jego uczeń A. M. Fabie, wreszcie Fran ciszek Fernandez y Gonzalez, profesor estetyki w Madrycie.—W Anglii o Hegla zaczepiał H. Hodgson, podczas gdy w Ameryce północnej wprowadzili N. następujący: C. S. Everett („Science of Thought“,

1869), В. Sterret („The Ethics of Hegel“ 1893), J. Watts on („An Outline of Philosophy“ 1898), wreszcie J. Royce („The World and the Individual“ 1900).— We Francy i był krzewicielem N-u najwybitniejszym Stefan Vach er ot (* r. 1809 f r. 1897). - W filozofii polskiej można do zwolenników tegoż kierunku zaliczyć Trento wskiego, Krem era — w okresie pierwszym,—tudzież Krupie ńskie-go z początku, gdyż później stał się zwolennikiem pozytywizmu. Z Heglizmu wyszli również Libelt i Cieszkowski, w rozwoju jednak dalszym przybrały ich poglądy charakter od filozofii Hegla dosyć niezależny.—W Rosyi do zwolenników N-u należą Strachów (ob.), G o g о c к i j i niedawno zmarły znakomity pisarz i myśliciel Borys Czyczeryn (ob.).— Obecnie zaczyna powrotna fala Heglizmu działać także na Niemcy, szczególnie od czasu, gdy К u n o Fischer ogłosił ostatni tom swojej wielkiej historyi filozofii nowożytnej, poświęcony H e gl o w i. Nie można oczywiście N-u uważać za jakiś kierunek jednolity, wspólne wszystkim jest tylko powoływanie się na Hegla, zresztą myśliciele każdego ze wspomnianych wyżej narodów wyzyskują jego myśli w sposób bardzo rozmaity. Najwyraźniej objawia się u nich wpływ Hegla w zakresie filozofii religii, filozofii historyi i filozofii prawa państwa, tudzież w estetyce. Nauka nowożytna o państwie ulega jeszcze do dzisiejszego dnia wpływom heglizmu.—Ku metafizyce Hegla zwracają się obecnie niektórzy myśliciele daty najświeższej w Ameryce wyżej wymienieni, tudzież w Niemczech, próbując godzić ją z najnowszemi wynikami badań przyrodniczych.

Nowokantyzm, od. Kant III.

łTowokartezyanizm. Tak nazwano kierunek filozoficzny, który wykształcił ksiądz katolicki Antoni Günther (ob.) (* r. 1785, f r. 1863) w Wiedniu. Mniemał on, iż zwalczy panteizm Schelli ngaiHegl a, przeciwstawiaj ąc mu dualizm i teizm Kartezyusza. Naukę j ego potępiono w Rzymie w r. 1857, miał jednak G ünther licznych zwolenników. Do najwybitniejszych należą: Henryk Löwe (ob.), długoletni profesor filozofii w Pradze (f r. 1892), Baulich, profesor w Hradcu (ob.), (f 1881), Piotr Knoodt (* 1811, f 1869), profesor w Bonn Wincenty Knauer (* r. 1828, f 1894), dłuższy czas docent filozofii w Wiedniu, wreszcie Teodor Weber (od r. 1896 hiskup starokatolicki w Bonn), którego dwutomowa „Metafizyka“ wydana w latach 1888 —1891 jest niewątpliwie dziełem najznakomitszem ze szkoły nowo-kartez. Günther a.—N-stami nazywają także niektórych filozofów francuskich z wieku XIX, należą do nich szczególnie: Borelas-De-m oui in (* r. 1798, f r. 1859), matematyk i filozof, którego dzieło o kartezyanizmie (2 tomy, Paryż 1843), uwieńczyła Akademia francuska, tudzież jego uczeń F r. Hu et (* r. 1814, f r. 1869). Dzieło tegoż p. n. „La révolution philosophique au XIX siècle“ doczekało się

м. s.

kilku wydań i przetłómaczouo je także na język niemiecki.

Nowokrytycyzm, ob. Kant III.

Nowołacińscy poeci. Nazwa ta zwykle dawana bywa poetom piszącym wiersze łacińskie w dobie Odrodzenia i później, starającym się przytem odtwarzać nietylko formy używane niegdyś przez Rzymian, zapożyczone od Greków, ale również wyrażać się też łaciną poprawną, klasyczną. — Na początkach Wieków Średnich, gdy państwo rzymskie zachodnie upadało już pod brzemieniem nacisku barbarzyńców germańskich, powstał jeszcze szereg utworów poetycznych, zwłaszcza w Galii zromanizowa-nej zupełnie, zbliżających się jeszcze bardzo do poprawności wzorów dawniejszych (por. łacińska literatura), ale gdy nakoniec państwo rzymskie runęło, poezya ta wyrodziła się * i podupadła całkiem, pomimo że język łaciński w kołach lepiej wykształconych górował dalej wciąż jeszcze, a to nietylko w krajach romańskich, ale nawet szerzył się na północ od Alp w Niemczech i w krajach Słowiańskich zachodnich, oddalając się wszakże przytem coraz bardziej od czystości i poprawności pierwotnej, tak dalece, że owa łacina średniowieczna stała się nieomal językiem odrębnym, w którym układano wprawdzie także wiersze, szczególnie do użytku kościelnego, ale nie podług zasad dawnych, o których zapomniano zupełnie. — Dopiero w wieku XIV, naprzód we Włoszech, gdy z pyłu zapomnienia wyciągać zaczęto ocalone szczątki wspaniałe literatury dawnej, rozbudził się duch nowy, a raczej starożytny, wskrzeszony, a wówczas ludzie uczeni, olśnieni pięknością treści i formy poetów dawnych, jęli się naśladowania ich. — Już Dante (ob.) stawiał kroki pierwsze na drodze tej, ale dopiero Franciszek Petrarca (ob.) stał się naprawdę ojcem poezyi nowołacińskiej. Władając znakomicie językiem Rzymian dawnych i wniknąwszy głęboko w zasady twórczości poetów łacińskich, starał się im dorównać, co mu się też rzeczywiście do stopnia pewnego udało, więc też w r. 1341 uwieńczono go laurem na Kapitolu rzymskim, jako poetę największego, ówczesnego. Zaszczyt ten wielki nie spotkał go bynajmniej, jakby się dziś może komu zdawać mogło, za sonety, madrygały i kanzony tkliwe a czułe, po włosku pisane, podziwiane dotąd, których sam poeta nie cenił wysoko, lecz za eklogi bukoliczne, listy poetyczne, na wzór Horacyuszowych i epos „Africa“, naśladuj ące W e r g i 1 i u s z a, znane dziś j eno badaczom dziejów literatury i szłusznie przez nich bardzo wysoko oceniane. — Przykład Petr ar ki znalazł wnet naśladowców licznych, naprzód wśród ziomków jego, później znacznie też u narodów romańskich innych, a w miarę wzrostu humanizmu (ob.), nakoniec też u Niemców i Słowian zachodnich.—Podziw słuszny budzi biegłość w układaniu wierszy łacińskich,

Kacyki. Powsi. llustr. S. II. Zesz. 22a T. III.

poprawnych, tak powszechna w wiekach XVI i XVII; przyczynił się do tego głównie rozwój niezmierny humanizmu wogóle, ale także niemało szkoły jezuickie, pielęgnujące z zamiłowaniem osobliwem znajomość języka łacińskiego, jego literatury i właściwości wszelkich.— Bardzo wiele wierszy łacińskich, napisanych wówczas, pomimo formy rzeczywiście wzorowej, nie posiada zalet innych, ale napotyka się też między niemi niemało i treścią nie ustępujących ani trochę pierwowzorom swym najlepszym, do tego stopnia, że nawet znawca wytrawny nie zawsze zdoła odróżnić utworów z wieku XVI od wierszy napisanych za czasów cesarza Augusta, tembardziej że poeci ówcześni często bardzo i treść dobierali sobie starożytną, zgodniejszą zresztą od nowożytnej z formami wierszowania dawnemi.—Wśród Włochów po Pet rar ce, jako poeci nowołacińscy, zasłynęli szczególnie: Krzysztof Land ino (* w r. 1458 — f r. 1530), A. Po li ziano (* w r. 1454 — f r. 1494), J. Sannazaro (* w r. 1458—f r. 1530), kardynał Piotr Bem-bo (* w r. 1470 — f r. 1547', J. Sadoleto (* w r. 1477 — f r. 1547), Hieronim Vida (* w r. 1480 —f r. 1566), Hieronim Fraca-storo (* w r. 1483 — f r. 1553), A. Nava-gero, przezwany Naugerius (* w r. 1483 — f r. 1529), B. Castiglione, zwany Cas tili one us (* w r. 1478—f r. 1529), do których też doliczyć można Węgra zwłoszczonego nieomal zupełnie, Jana de Chermicze, który pisywał jako Janus Panu o ni eus (* w r. 1434—f r. 1472).—Oprócz wymienionych, setki Włochów innych również zatrudniały się pisaniem wierszy łacińskich, czasem nawet bardzo udatnych, a prawie bez wyjątku poprawnych bardzo w formie. — We F r a n с y i, do której w wieku XVI bezsprzecznie należało berło filologii klasycznej, odebrane wówczas Włochom, poezya łacińska w wieku tym oraz w następnym rozkwitła bardzo bujnie, tak że w niczem nie ustępowała uprawianej już wcześniej we Włoszech; przewyższała ją nawet nieraz rozmaitością, wytworuością formy i świeżością pomysłu. Do poetów najwybitniejszych tego rodzaju wśród Francuzów należeli: J. Dor at, przezwany Joannes Auratus (* w r. 1504—+ r. 1588), M. A. Muret, może najlepszy ze wszystkich (* w r. 1526—f r. 1585), F. C lires tien, czyli jak się zwał z łacińska Florens Christ i anus (* w r. 1541 —f r. 1596), J. C. Sca-liger (* w r. 1484—f r. 1558) i wielki syn jego Józef Just (* w r. 1540—f r. 1609), oba znawcy niepospolici klasycyzmu i czciciele jego zapaleni, R. Rap in (* w r. 1621—f 1685), nakoniec Piotr Daniel H u e t (* w r. 1630—• f r. 1721).—W Anglii odznaczyli się jako poeci łacińscy bardzo wybitni, Szkot Jerzy Buchanan (* r. 1506 — f r. 1582), J. Owen (* w r. 1560—f r. 1622), jako autor epigramatów znakomity i dotąd słusznie stawiany bar-

45

dzo wysoko,, nakoniec Jan Barclay (* w r. 1582 —f r. 1621), wszyscy trzej i treścią i formą przodujący. — W Niemczech poezya łacińska. z Włoch przeniesiona, rozkwitła również bujnie i wydała także, oprócz rzeszy wierszo-robów zręcznych, także niejednego poetę prawdziwego, z pośród tych zaś na wymienienie zasługują: Konrad Celtes (* w roku 1459 — f roku 1508), przebywający też dwa lata w Krakowie, gdzie pisywał także wiersze odnoszące się do Polski: nazywał się właściwie Pickel, a był poetą rzeczywiście uzdolnionym; nie ustępował mu w ni-czem rycerz U1 г у к von Hutten (* w r. 1488 —t w r. 1523), jako poeta laurem uwieńczony w r. 1517, humanista wyborny; dalej Eobanus Hessus (* w r. 1488 —ф w r. 1540), Euricius Cordus (ł w r, 1486—f w r. 1535), Szwajcar Szymon Lemnius (* w r. 1510—fwr. 1550), Jerzy Sabinus, właściwie Schuler (* w r. 1508 —f w r. 1560), Jakób Molsheym, przezywający się Micyllus (* w r. 1503—f w r. 1558), uczeń jego, Piotr Lotie li ius Secundus (* w r. 1528—f w r. 1560), Nikodem Frisclilin (* w r. 1547 —fwr. 1590), Paweł Schede, przezwany Me lis sus (* w r. 1539—f w r. 1602). W wieku XVIlpoezyę łacińską w Niemczech uprawiali: Kacper von В ar dt (* w r. 1587 — f w r. 1658), Jezuita Jakób Balde (* w r. 1604—f w r. 1668) odznaczający się wykwintem formy i treścią prawdziwie poetyczną; nawet jeszcze filozof Leibniz (* w r. 1646—f w r, 1716) zabawiał się z powodzeniem pisaniem wierszy łacińskich,—W Niderlandach już w połowie pierwszej wieku XVI. śłynął szeroko jako poeta łaciński i po za granicami ojczyzny swej, Jan Ever ar d (* w r. 1511—f w r. 1536) znany lepiej pod przezwiskiem Johannes Secundus, rzeczywiście obdarzony zdolnościami niezwykłemi; rozkwit wszakże poezyi łacińskiej w Niderlandach przypada na czas późniejszy; zaczyna się bowiem dopiero po założeniu uniwersytetu w Lejdzie (r. 1575) i po powołaniu na katedrę łaciny Francuza, J. J. Scaligera, który, sam będąc poetą, wywarł też wpływ ogromny na uczniów swych; przykład jego zachęcił do pisania wielu, a z pomiędzy nich wyróżnili się korzystnie: Janus D o u s a, właściwie Jan van der Does (* w r. 1561—f w r. 1597), Dominik B au di u s (* w r. 1561—f w r. 1613), Piotr Sc r i verius, właściwie Scliry-ver (* w r. 1576—f w r. 1660), Hugon Grotius (* w r. 1583 —f w r. 1645), Janus Rutgers (* w r. 1589 —f w r. 1625), Daniel Heins ius (* w r. 1580 —f w r. 1655) i syn jego Mikołaj (* w r. 1620 —f w r, 1681), H. Roland (* w r. 1676—f w r. 1718), Janus Brukhusius, właściwie van Broek-huizen (* w r. 1649—f w r. 1707), Dawid van Hoogstraten (*w r. 1658-f w r. 1724) i Jan. Schrader (* w r. 1722—f w r. 1783. — Jest rzeczą godną uwagi, że w Niderlandach poezya łacińska, rozwinąwszy się bujnie w ćwierci ostatniej wieku XVI, kwitła bez przerwy nieomal do końca wieku XVIII i że w tymże czasie poezya w języku krajowym nieomal zupełnie była zaniedbana.—W kraju naszym, wskutek zetknięcia się wczesnego z nauką włoska, humanizm, a z nim razem i poezya łacińska, zjawiają się w Polsce już w wieku XV, wydając owoce wcale pokaźne. W porządku chronologicznym odznaczyli się szczególnie poezyami łacińskiemi u nas: S t a n i-s ł a w Ciołek, biskup poznański, Adam Ś w i ń к a, kanonik katedralny krakowski, W a-wrzyniec Korwin z Nowego Targu (Laurentius Corvinus Novoforensis), rodem Ślązak naprzód uczeń, potem profesor uniwersytetu krakowskiego, Paweł z Krosna, Jan z Wiślicy, Jan Dantyszek, Jędrzej Krzyc-ki, KI emens Janicki, Jakób Przyłuski, Grzegorz Wigilancjusz z Sambora, profesor krakowski oraz kanonik u św. F lory an a, Jan Derszniak zRokitnicy, Se-b a s t y a n К1 o n o w i c z, historyk Joachim Bielski, Szymon Szymonowie z; wszyscy mężowie wymienieni układali wiersze łacińskie poprawne, często i treścią nadobną na pochwałę zasługujące, ale żaden z nich nie dorównał J a-nowi Kochanowskiemu, w języku łacińskim poecie nie mniejszemu, jak w ojczystym, tego zaś w poezyi łacińskiej przewyższył jeszcze znacznie M a ciej Kazi mi er z Sar-b i e w s к i, słusznie i bez przesady wszelkiej nazywany „Horcacyuszem polskim“, do dziś dnia cenionym powszechnie, tak dalece, że w szkołach angielskich wiersze jego, na równi z klasycznemi Horacyusza, uczniom za wzór stawiane bywają. Rzeczywiście, jako liryk, S arbie wski przewyższa bezwarunkowo wszystkich poetów nowołacińskich, zarówno treścią jak formą wierszy swych, mogących śmiało stawać obok Horacyuszo wych. —Po S a r b i e w-skim wspomnieć należy jeszcze dwu innych Jezuitów polskich, naśladowców jego, mianowicie: M i к o ł aj a Sm o g u 1 e с к i e g o, który w r. 1648 umarł w Chinach, jako misyonarz i W ojciec h a I n e z a, którzy oba wszakże nie zdołali dobić się sławy szerszej. Po nich nie mieliśmy już poetów łacińskich wybitniejszych.— Por. G. Voigt. „Die Wiederbelebug des klassischen Altertums“ (Berlin 1893, wyd. 3-e)iFró-bel“ „Poetarum recentiorum selecta carmina“ (Rudolstadt 1820—1824, 4 tomy); Frie deni ann „Bibliotheca poëtarum latinorum aetatis recentioris“ (Lipsk 1840; 2 tomy); Herrmann i Szamotólski. „Lateinische Literaturdenkmäler des 15 u. 16 Jahrhunderts“ (Berlin 1891 i nast.); L. Kondratowicz (Wład. Syrokomla) „Dzieje literatury w Polsce“ (Warszawa 1875, wyd. 2-e; 3 tomy) i tegoż „Przekłady poetów polskołacińskich“ (Wilno 1848—1852,

ltcd

w. 12-e, tomów 6). Wydania poezyi Sar-biewskiego bardzo liczne ob. w życiorysie jego; poezye łacińskie Kochanowskiego wydał wzorowo Józef Przyborowski p.

n. „Joannis Coclianovii carmina latina“ (Warszawa 1884; z przekładem polskim prozą).

Nowomalthuzyanizm. Wnioski Malt hu -sa (ob. Mal thus i M a 11 h u z y a n i z m), jako teorya ściśle naukowa, nie ostały się; jego wywody, polegające na tern, że ludność mnoży się w stosunku geometrycznym, a środki żywności tylko w stosunku arytmetycznym, nie wytrzymały ani próby nauki, ani doświadczenia w życiu. W świetle dociekali ekonomicznych nowszych nie zachodzi zgoła taki stosunek między wzrostem ludności, a powiększaniem się środków do życia, i w ogóle ryzykowny jest wniosek, że ludzkość ma przyrodzoną dążność do mnożenia się po nad dostępne dla niej środki utrzymania. Ale choć teorya Malthusa straciła wartość naukową, miała wpływ niewątpliwy na samo. życie, po części może dlatego, że zawierała wskazówki praktyczne, uwzględniające interesy, wprawdzie nie społeczno-gospodarcze, lecz prywatno-gospo-darcze. Nie ulega też wątpliwości, że sama nauka Malthusa była tylko przesadnie rozdętem do godności zasady ekonomicznej odbiciem interesu ściśle jeduostkowego. Interes ten w pewnych warunkach bytu materyalnego sprzeciwia się powiększaniu rodziny, która, nadto rozmnożona, staje się ciężarem ekonomicznym, nie współmiernym ze środkami utrzymania głowy rodziny. Taka świadomość prawie zawsze istniała u niektórych ludów, a szczególnie, wśród pewnych grup społecznych. Owóż tę właśnie świadomość jednostkowego interesu Mai thus zamienił na teoryę korzyści społeczno-gospodarczej. Nauka jego wszakże upowszechniła tę świadomość i wytworzyła cały ruch w tym kierunku, noszący nazwę N-mu. Już bezpośrednio pod wpływem systemu Malthusa zwracano uwagę na to, że zalecona przezeń powściągliwość moralna, celem niepowiększania rodziny, jest niewystarczająca. Wywodzono, że potrzeba nie powściągliwości zupełnej, a więc trudnej w życiu płciowem prywacyi, ale pewnych tylko ograniczeń fizycznych, zmniejszających płodzenie dzieci. FrancisPlace( „Ilustra-tions and prof, of the principle of population...“ Londyn 1822) zalecał w tej mierze środki, stosowane już w życiu rodzinnem we Francyi. Robert Owen radził mieszkańcom swej kolonii w New-Larnack, by byli posłuszni naukom Place a. Syn Owena, Robert Dale O., w piśmie p.n. „Moral Physiology“, szeroko te nauki uzasadniał. John Stuart Mi 11 b^ł również zwolennikiem takiego ograniczenia. W 8-m dziesięcioleciu wieku zeszłego ruch N-mu przybrał znacznych rozmiarów i charakteru propagandy. Dnia 17 lipca roku 1877 powstała w Londynie liga Malthuzyańska, która od roku 1879

wydaje pismo pod napisem „The Malthusian.“ noszące godło: „Istocie rozumnej wydają się tamy przeciwdziałające tak samo naturalnemi, jak tamy, wynikające z ubóstwa lub przedwczesnej śmierci“, (M a 11 h u s). Cele ligi polegają na tern: 1) agitować za uchyleniem kar, grożących z powodu rozpraw publicznych nad sprawą ludności tyczącą; 2) wszelkiemi środkami upowszechniać wiadomości o prawie zaludnienia, jego następstwach i wpływie na obyczaje i moralność. Jako środki przeciwdziałające liga zaleca między innemi „przezorność rozumną podczas małżeństwa“, motywując ją tem, że celibat zupełny, głoszony przez Malthusa, jest ojcem licznych grzechów i chorób; natomiast wczesne małżeństwo sprzyja czystości, komfortowi domowemu i zdrowiu indywidualnemu. — Należy wszakże baczyć na to, by nie powoływać do życia istot, których utrzymać, ubrać i wychować nie jest się w stanie.—Z Anglii przeniósł się ruch ten do Hol-landyi, gdzie w r. 1882 powstał związek pod nazwą: „Nieuw-Malthusiansche Bond“. Liga ga znalazła zwolenników w wielu innych krajach.—N. ma jednak różne odcienie. Wyodrębnić można trzy główne kierunki: krańcowy, umiarkowany, z podkładem socyalistycznym, i umiarkowanie malthuzyański. Wszystkie trzy uznają, że przynajmniej dobrobyt indywidualny zależy od tego, aby się nie przeciążać obowiązkami rodzinnemi i wszystkie poczytują „powściągliwość moralną“, zalecaną przez Malthu-s a, za środek nieodpowiedni, natomiast za wskazany: przezorne obcowanie płciowe, a więc sto -sunki, zabezpieczające niewiastę od peryo-dycznego zapładniania. Grupa krańcowa spodziewa się poprawy dobrobytu wyłącznie po przezornem życiu płciowem; są to najbezwzględniejsi zwolennicy Malthusa z jego wszystkiemi tezami rzekomo naukowemi. Podług nich, niewspółmierność między liczbą ludności, a zasobami środków do życia, stanowi przyczynę prawdziwą ubóstwa społecznego. Takie poglądy wyznaje Karol Dry s-dale, prezes ligi malthuzyańskiej, oraz niemieccy pisarze Stille i Otto. Dowodzą, że istnieje tylko jeden sposób zapewnienia każdemu osobnikowi udziału stosownego w pożywieniu, miłości i wypoczynku, tudzież zapewnienia ludzkości cnoty i postępu, a tym środkiem jest prewencyjne obcowanie płciowe. Drysdale wyraził się na kongresie lekarskim międzynarodowym w Amsterdamie jak następuje: „Bez tego środka pierwotnego i radykalnego wszelkie inne byłyby bezskuteczne; każdy inny wymagałby poświęcenia zadowolenia płciowego, co byłoby zwodnicze.“ Szkoła socyalistyczna z podkładem malthuzyańskim (którą przedstawia między innymi Karol Kautsky [ob.]) nie widzi w tym środku panaceum na klęski społeczne, ale mniema, że nawet przy przekształceniu ustroju społecznego wskazane będzie przezorne życie płciowe, bo inaczej niedomagania materyalne mo-

als sittliche Pflicht“ (1889),

•M. s.

Por. „Słów. geogr.“ (T. VII, str.

Red

(T. VII, str. 224).

Nowo-Mińsk, miasto w Królestwie Polskiem, ob. Mińsk.

głyby znowu powrócić. Kierunek umiarkowany ogranicza się do tego, że upatruje w prezerwatywach rzeczonych większą rękojmię indywidualnego dobrobytu rodziny, ze stanowiska więc interesu indywidualnego, z punktu widzenia korzyści prywatno-gospodarczej zaleca ten środek, jako łagodzący trudności materyalne. Zaznaczymy jeszcze, że ten właśnie punkt widzenia, jako przemawiający praktycznie do przekonania szerokich kół, upowszechnił się bardzo, zgoła niezależnie od tej, czy innej doktryny. We Francyi stał się prawie zwyczajem narodowym, zasadą niemal życia małżeńskiego, dążącego, jeżeli już nie do zupełnej bezpłodności, to do najmniejszej liczby dzieci, do tak zwanego „systemu dwojga dzieci“. Ale zwyczaj ten wykracza teraz szeroko po za granice Francyi; szczególnie wśród warstw średnich, walczących o dostatek materyalny, stał się bardzo rozpowszechnionym.— Niektórzy autorowie traktują o tym przedmiocie ze stanowiska czysto lekarskiego; pisali o nim Bertillon w „Dictionnaire encycl. des sciences médicales“ (t. V, 1872), C. Hesse „Ueber die fakultative Sterilität“ (Berlin, kilka wydań), H a n s Ferdy „Die Mittel zur Verhütung der Conception“ 1887, „Die willkürliche Beschränkung der Kinderzahl

St. A. K-

Nowomateryalizm. Tak nazywają niektórzy materyalizm psycho-fizyczny w psychologii dzisiejszej, który liczy obecnie wielu zwolenników. Należą do nich w Niemczech: Avena-r i u s, Mach, К ü 1 p e, Ziehen; we Francyi De spine, Richet, Rib ot; we Włoszech Ser g i; w Angli Huxley; w Ameryce Münsterberg; u nas W. Heinrich, Ab ramówek i, Kodisowa i jeszcze kilku innych. Wszyscy ci badacze wyznają zasadę, że substratem jedynym wszelkich przebiegów psychicznych jest ciało każdego osobnika, psychika jest funkcyą procesów mózgowych. Wielu ze zwolenników fnateryalizmu takiego w psychologii zastrzega się przeciw zaliczaniu ich do materyalistów metafizycznych, niejeden hołduje w metafizyce fenomenalizmowi, jak np. Ziehen lub Mac h, ale w psychologii są materyalistami. Natomiast kierunek Nowo-mat. w metafizyce wyznają Eugeniusz D ü h r i n g (ob.) (* г. 1833), który świat materyalny taki, jaki nam jest dany, uważa za jedyną rzeczywistość; a także Ernest Haeckel (ob.), którego materyalizm przypomina pod niejednym względem Hylozoistńw starogre-ckich. Między Dü hr in giem a Hä c kłem jest głównie ta różnica, iż pierwszy zwalcza Dar-winizm, drugi zaś przyjmuje go za podstawę swojego poglądu na świat.—Zwolennikami znowu Nowo-m-u w historyozofii i w socyologii nazywają tych myślicieli, którzy za jedyny czynnik działający w rozwoju społeczno-dziejowym uznają tylko potrzeby natury gospodarczo-mate-ryalnej i wynikające z tego walki klasowe. Tu należy głównie tak zwany Marxyzm (ob.),

którego teorye nazwał Engels w piśmie, skie-rowanem przeciw Dühringowi, „pojmowaniem historyi materyalistycznem“. Nazwa taka jednak nie wydaje się nam odpowiednią, stanowisko Marxa i Engelsa dałoby się, jak się zdaje, lepiej określić, jako pojmowanie dziejów ze stanowiska wyłącznie ekonomicznego.

Nowomiejskie starostwo niegrodowe, czyli kor czyń skie (ob. Korczyn) składało się w r. 1602 z Nowego Miasta Korczyna, oraz ze wsi: W i n i a r y, U b e n i a, Sanoczyce, Wielnia, Uciesz к ów, Sędzisławice, Kocina, Chwalibogowice, Wola Górna, Brzesko w, Wola Błotna, Pawłów, G r o-tniki, Łęki, Skotniki, Mi er nów, Konie mosty, Będziki i Strożyska.—W r. 1771 starostą Korczyńskim był Fryderyk Moszyński, płacący rocznie kwarty złp. 1 809 i gr. 26, liiberny zaś złp. 3 048 i gr. 26.— Z dóbr tych utworzono później majorat Grot-niki.

226).

Nowomiejskio starostwo grodowe leżało niegdyś w województwie mazowieckim, w ziemi zakroczymskiej; podług lustracji z r. 1660 powstało przez oddzielenie od dawniejszego, wyszogrodzkiego, grodu JSlowego Miasta wraz ze wsiami przyległemi: Latonicami, So-bieszkami, Zasoniami, Czaniewem (albo Czemniewkiem), Brzeźnicą, Gutko-wem, Sarno w ą Górą i miasteczkiem S ą-chocinem.—W r. 1771 starostą hył Kazimierz Krasiński, oboźny koronny, płacący rocznie kwarty złp. 282 i gr. 16, liiberny zaś złp. 917 i gr. 20.—W r. 1773, z powodu sporów granicznych, częstych, sejm wyznaczył komisyę osobną do oznaczenia dokładnego granic, zwłaszcza od strony dóbr sąsiadujących: Mniszewa i Kuchar. — Por. „Słown. geogr“.

Red.

Nowomirgorod, miasto w Rosyi, w guberni Chersońskiej, powiecie Elizabetgradzkim, nad Wielką Wysią. 2 cerkwie, bóżnica, przytułek dla ubogich, szkoła. Gorzelnia, browar, fabryka wód owocowych, cegielnia. Pod miastem zuajdują się łomy granitu. Mieszkańców 8 678 (r. 1897). Miasto prowadzi handel dość ożywiony.— N. założony został w r. 1740 przez wychodźców z Mirgorodu w gub. Połtawskiej. Później osadzono tu przybyszów z Serbii i Czarnogórza. Przez czas jakiś N. był siedzibą władz Nowej Serbii (ob).

Nowomoskowsk, (Samara), miasto powiatowe w Rosyi, w gub. Jekaterynosławskiej, nad rz. Samarą. Posiada 3 cerkwie, bóżnicę, pro-gimnazyum żeńskie, szkołę rzemiosł, szkołę miejską trzyklasową, 2 szpitale. Mieszkańców liczy 12 862 (r. 1897), w tern 255 katolików.— W mieście znajduje się 20 fabryk i warsztatów z wyrobem wartości 160 000 rubli. Wielu

mieszkańców zajmuje się rolnictwem. — N. za- ściaństwem, cech takich, jakich nie położony został w r. 1775 pod nazwą Jekate- siada filozofia grecka, dawniejsza. Najważniejsze rynosławia; w r. 1786 powstał drugi Je- z tych wspólności są następujące: 1) N. uznawał, katerynosław (obecny), poprzedni zaś otrzy- tak samo jak i chrześcianizm, potrzebę uzupełniał nazwę N.—Powiat Nowomoskowski nienia wiedzy przez wiarę; 2) pragnął dać zajmuje 5 740 wiorst kw., mieszkańców liczy światu religię powszechną taką, jaka mogłaby (r. 1896) 228185 w tern 2120 katolików.    skutecznie zwalczyć wszystkie inne religie; 3)

Nowopacki właściwie Novopacky Jan, uznawał potrzebę objawienia, jako źródła wia-pejzażysta czeski, (* r. 1821 w Nechanicach), ry; 4) uznawał wreszcie jakieś jedno bóstwo studya artystyczne odbywał w akademii wie- pierwotne. Ale obok tych podobieństw występują deńskiej, pod kierunkiem profesorów En der a jeszcze jaskrawiej różnice zasadnicze; są one iSteinfelda. Po ukończeniu ich, zwyczajem następujące: 1) objawienie w szkole N-pl-u nie ówczesnym, udał się w podróż, przewędrował jest pojęte jako proces historyczny, dokonywu-Włochy, Sycylię, Istryę, Węgry, był później na- jący się w czasie, lecz jako proces psycholo-uczycielem rysunków i malarstwa w wielu do- giczny. Bóg nie objawia się tu ludzkości w tramach szlacheckich i magnackich, przebywał dycyi dziejowej, lecz istność najwyższa może wiele na zamkach pańskich i obracał się po objawić się tylko w każdej duszy z osobna okolicach alpejskich, gdzie malował widoki pa- w ekstazie mistycznej; 2) świat nie jest u N.-pl. noramiczne. Od r. 1880—95 był N. pomocni- dziełem Boga, przezeń stworzonem, lecz jest kiem kustosza w ces. galeryi obrazów w Wie- emanacyą z bóstwa; 3) złe nie jest wypływem dniu, w której też znajduje się najlepszy jego woli u istot rozumnych, lecz jest następ-obraz: „Cmętarz opuszczony ze zwaliskami koś- stwem koniecznem oddalania się coraz więk-cioła.“ Krajobrazy jego odznaczają się nastro- szego istot emanujących z pierwotnej Jedności, jem romantycznym, należą do rodzaju t. z. Wszystkich tych głównych cech N. pl-u nie na-paysage intime“. Z czasem N. zaczął mało- potykamy w filozofii greckiej, dawniejszej, wać również krajobrazy z figurami, wprowa- Szczególnie teorya emanacyi jest pojęciem dzając typy ludu z różnych Okolic, postaci te wprost niezgodnem ze wszystkiemi tradycya-jednak ożywiają tylko krajobraz, nie nadając mu mi myśli helleńskiej. Zaczerpnęli jej też N.-pl. charakteru obrazu rodzajowego.    K- ¹⁵ ze wschodu, a stanowisko ich filozoficzne przed-

Nowoplatonizm. Jest to szkoła filozoficzna, stawia się nam jako synteza pierwiastków która powstała w trzecim wieku po Chr. w Ale- greckich i wschodnich, dokonana w celach ksandryi. Jej założycielem był Ammonios walki z chrześciaństwem. W N.-pl-e, skupia Sakkas, o jego życiu i osobie posiadamy bar- niejako pogaństwo wszystkie siły swoje i gro-dzo mało szczegółów, wiadomo tylko, iż pocho- madzi cały dorobek myśli z lat tysięcy, aby dził z rodziców chrześciańskich, sam był pier- stawić czoło skutecznie chrześciaństwu. Wszyst-wotnie chrześcianinem i następnie dopiero, kie stare religie i filozofie, tak greckie, jak w wieku późniejszym, odpadł od nauki Chrystu- wschodnie, złączyły się w N.-pl-mie, aby sa i stał się napo wrót czcicielem bogów hel- zwyciężyć religię nową. — Tak jak w Indy ach leńskich. Pism nie zostawił żadnych, uczniów Braminizm późniejszy skupiał w sobie wszystkie zaś najwybitniejszych miał trzech: Longino- dawniejsze kierunki, aby skutecznie zwalczać sa, Plotina (f r. 270) i Origen es a (ob.). Osta- religię nową, t. j. Buddyzm, tak coś podobnego tni z wymienionych pozostał wiernym chrześciań- dokonało się także na gruncie umysłowości stwu i był jednym z największych nauczycieli europejskiej. Synkretyzm filozoficzno-religijny, Kościoła. P1 o t i n o s zaś stał się głównym filarem stary podjął walkę z religią nową, która już szkoły nowoplatońskiej. —Szkołę tę zalicza prze- była rozpoczęła podbój duchowy świata. Tu je-ważna liczba historyków filozofii całkiem niewła- dnakże wynik walki był wprost odwrotny, ściwie do dziejów filozofii greckiej. Zwracają W Indyach stara religia przezwyciężyła nową oni uwagę tylko na stronę zewnętrzną nauki no- i wyrugowała ją z ojczyzny pierwotnej; na grun-wo platoników tudzież na ich usiłowania, aby tra- cie zaś europejskim nowa religia przezwycię-dycye swoje odnieść aż do Platona. W gruncie żyła wszystkie stare w dziwnie pogmatwany rzeczy jednakże zachodzą między szkołą no- synkretyzm skupione. Na N.-pl. bowiem złożyły woplatońską, a filozofią grecką z czasów przed- się następujące czynniki główne: 1) Filozofiia chrześciańskich różnice tak zasadnicze, iż nie- Platona 2) Filozofia Fi łona Żyda 3) No-podobna zaliczać szkoły nowoplatońskiej do fi- wopytagoreizm; 4) Gnostycyzm; 5) Spekulacye: lozofii greckiej, właściwej. Najważniejszy tu- egipskie, chaldejskie, perskie, a głównie także taj jest fakt, że N.- pl. powstał jako odruch medyjskie, wreszcie 6) czysta nauka chrześciań-przeciw chrześciaństwu, a więc pod wpływem ska.—W szkole N.-pl-ej należy wyróżnić nastę-chrześciańskim. Ammonios Sakkas był pujące trzy rozgałęzienienia główne; 1) Najstar-chrześcianinem, później dopiero założył nową sza szkoła Aleksandryska; jej założycie-szkołę, której zadaniem głównem miała być wła- lem jest Ammonios Sakkas, głównym teo-śnie walka na śmierć i życie z chrześciaństwem retykiem Plotinos (ob), najwybitniejszym Ma też N.- pl., wiele wspólnych cech z clirze- ( krzewicielem Porfiryusz (ob), zmarły w r. 304

„Beiaabe“ w „Lehrb, der 1884, wyd.

M. s

2) Szkoła Syryjska, jej najznakomitszym mistrzem jest Ja mb li cli os (ob), jego zaś uczniami byli: Theodoros z Azyny, cesarz Juljan Apostata (ob.) Th emistios z Pa-flag o nii i wreszcie autor pisma o misteryach egipskich; w tej szkole rozwinął się głównie politeizm i demonologia; 3) Szkoła ateńska późniejsza. Gdy w r. 415 wybuchnęły w Ale-ksandryi zamieszki ludowe, których ofiarą padła Hypatia filozofka, (oh. ) wówczas nowoplato-nicy opuścili Aleksandryę i przenieśli się do Aten, gdzie objęli też dziedzictwo akademii Platońskiej. Do tego odłamu szkoły N-pl-u należą: Plut arc h z Aten (f r. 433)—nie należy go mieszać z wcześniejszym Plutarch em z Cheronei--,jego uczeń Pr o kłos z Konsta-tynopola (f r. 485), tegoż znów uczeń Marinos z Flawii, dalej Simplikios, i ostatni przełożony Akademii Platońskiej Damaskios z Aten. — Gdy na mocy edyktu cesarza Justyniana zamknięto szkoły ateńskie w r. 529, wówczas wywędrowali ostatni filozofowie nowo-platońscy na Wschód.—Wywarł jednak później N. pl., na odwrót znowu, wpływ wydatny na chrześciaństwo. Szczególnie już w czasach późniejszych, gdy szkoła ta przestała być dla chrześciaństwa groźną, rozpoczęło się na Wschodzie eklektyczne mieszanie poglądów nowo platońskich z chrześciańskiemi. Takiemu to właśnie kierunkowi zawdzięczają powstanie dzieła tak zwanego, rzekomego DyonizyuszaAreo-p a gity (ob). Autor tych pism czerpał głównie z Proklusa, a pozostając pomimo tego na gruncie chrześciańskim, rozwinął swoją misty -czno-teozoficzną dogmatykę, która wywarła później wpływ wielki na Wieki średnie.—Neopla-tonikami chrześciańskimi byli również biskupi Sinesius i Nemesius, tudzież wielu innych (ob). Co do dalszych szczegółów dotyczących filozofi N.-plej ob. artykuły pod nagłówkami Plotinus, Porfiryusz, Jamblichus, Pr o kłus, Plutarch z Aten, tudzież Platońska Akademia i Aleksandryjska szkoła. Następujące są najważniejsze dzieła o szkole nowo-platońskiej: Matter „Sur l’école d’Alexandrie“ (Paryż 1840 — 48; wyd. 2-e); Simon „Histoire de l’école d’Alexandrie“ (Paryż 1843—45); E. Vacher ot „Hist. crit, de l’école d’Alex. “ (Paryż 1846 — 51.); Steinhard w Paul ego „Realencyklopaedie des dass. Altertums:“ He n-ryk Kellner „Hellenismus u. Christentum oder die geist. Reaction des antiken Heidentums gegen das Christent.“ (Kolonia 1866); Szczególnie ważny artykuł Adolfa Наг паска w „Encyclopaedia Britannica“ (tom 17. str. 332 — 339); tegoż Dogmengeschichte“ ( Freiburg

3-e); Ri c ht er „Neuplatonische Studien“. Literaturę dalszą, szczegółową ob. w artykułach do których wyżej odesłano

Nowopolski Wojciech, zowiący się po łacinie Albertus de No w opole, albo A. N o-

V i c a m р i a n u s (* w Nowopolu w Małopolsce w r. 1508—f w Krakowie pod koniec r. 1558) teolog i lekarz. Wykształcenie otrzymał w uniwersytecie krakowskim, przykładając się do nauk filozoficznych, lekarskich i teologicznyc h; w latach 1536 i 1539 osiągnął stopnie filozoficzne; podobno że później został też doktorem teologii, nie jest to wszakże pewne, nie ulega jeno wątpliwości, że należał do stanu duchownego. Zaraz po ukończeniu nauk uniwersyteckich w r. 1539 był wcielony do wydziału filozoficznego, jako extremem (docent); w r. 1544 został profesorem nadzwyczajnym {collega minor),

. a w półroczu drugiem tegoż roku zwyczajnym (icollega maior). Wykładał fizykę, gramatykę i dyalektykę, później nadto i teologię. Czy nauczał także medycyny nie jest pewne, ale możliwe, ponieważ wyraz „phgsice“, według znaczenia ówczesnego, mógł wyiażać zarówno fizykę w pojmowaniu dzisiejszem, jak i naukę lekarską lub nauki przyrodnicze w ogóle; że znał się na anatomii i fizyologii, mamy tego dowód w dziele, które przytaczamy poniżej, prawdopodobnie więc obu tych przedmiotów nauczał także. — Na żądanie króla Zygmunta Augusta wyjechał N. do Węgier w r. 1553, by zostać nauczycielem i kierownikiem królewicza węgierskiego, a siostrzeńca królewskiego, J an a -Zygmuta Zapolyi. Przebywał na Węgrzech lat kilka, gdzie zdobył sobie sławę niemałą, zwłaszcza jako teolog.—Z powodu zdrowia nadwątlonego, oraz zamieszek węgierskich, wyruszył i wrócił do Krakowa chory w r. 1557 i pod koniec roku następnego dokonał żywota. Pochowano go w kościele Dominikanów.—Dawniej mniemano dość długo, że w uniwersytecie Jagiellońskim było równocześnie dwu N-ch, toż samo imię Wojciecha noszących, jeden lekarz, drugi zaś teolog; bałamuctwu temu koniec położył Józef Majer, dowiódłszy, że lekarz i teolog to jedna i ta sama osoba (por. „Roczn. wydziału lek. krak.“ t. III, str. 444 i Józefa Oettingera „Rys dawnych dziejów wydziału lek. Uniw. Jagiell. i t. d.“, Kraków 1878, str. 175). — N. napisał i wjdał w druku: „De accen-tibus et recta pronunciatione opusculum“ (Kraków, u wdowy F. U ugier a, 1548, w 8-e, k. nl. 28; wydania inne w latach: 1551, 1556 i 1567); „Fabricatio hominis a Cicerone libro secundo de natura deorum descripta. Cum an-notationibus Alberti Novicampiani. His accessit dissertatio ejusdem: Utrum cor an jecur in for-matione foetus consistât prius. Item oratio de laude physices“ (Kraków, u Łazarza Andry-sowicza, 1551, w 8-ce, k. nl. 79; na końcu drzeworyt, mający wyobrażać anatomię oka; książkę tę ciekawą opisuje dokładnie Gąsio-rowski, dając z niej wyciągi w dziele przy-wiedzionem tu na końcu); „Scopus biblicus ve-teris et novi testamenti cum annotationibus summarn christianae doctrinae complectentibus“ (Kraków, u Łazarza Andrysowicza, 1553,

polsk.“ (str. 358).

Nowopolski Paweł—też zwań No vie a m-pianus (* r. 1527 — f d. 21 listopada r. 1600), może brat znacznie młodszy lub krewny Wojciecha (ob.), lekarz uczony, o którym wiadomo tylko, że blizko r. 1560 sprawował obowiązki lekarza miejskiego we Lwowie, w roku zaś 1584 obrany był na rajcę tegoż miasta, któremu się zasłużył później, zakładając w r. 1599 pierwszy bank pobożny we Lwowie. Był autorem dzieła lekarskiego, dziś zaginionego, a przynajmniej bibliografom naszym nieznanego, które Wojciech Oczko (ob.) wysławia w „In opera Pauli Novicampiani carmen apologeticum“ (Kraków 1576, w 4-e), nie szczędząc mu pochwał przesadnych, zwykłych w utworach tego rodzaju, ale że autora cenił rzeczywiście, wiemy skądinąd, gdyż wspomina przygodnie w dziele swem „Cieplice“ (Kraków, u Łazarza 1578) „Pawła Nowikńin-pianâ, Medyka dobrego y vczônégo“ we Lwowie (w przedruku warszawskim z r. 1881, str. 493). — Por. L. Gąsioro w skiego „Zbiór wiadom. do hist, sztuki lek. w Polsce“ (t. I, str. 264) i S. Kośmińskiego „Słown. lek.

Dr J. r.

1894).

w 8-е к. ni. 12 i liczb. 208;—toż w Antwerpii 1855 w 12-e, k. nl. 23 i str. 593,— wyd. inne tamże w latach: 1559, 1562, 1566, 1572 i 1659); „Assertio quorundam, qua inter caeteras non paucas affirmant, charitatem non esse majorem seu praestantiorem fide in hac vita ab Alberto Novicampiano Scriptura Sacra et testimoniis ortliodoxorum, in praesentiarum, vel ab hoc confutata, quod in ea ceu in cardine salus hominis tota vertatur, a qua una non orthodoxe astructa disce alias“ (Krakow, u dziedziców Marka Scharffenberga, 1557, w 8-e, k. nl. 52. — Ded. królowej Izabelli węgierskiej i jej synowi Janowi Z y gmunto wi—wyd. 2-e Kolonia 1561, w 8-e, Wyd. 3-e Lugdun 1572); „Apologia Alb. Novicampiani pro catho-lica fide et doctrina de veritate Corporis Christi Jesu in Eucharistia, de caeterisque Sacra-mentis. Liturgiae item seu missae sacrificatio ac aliis fere omnibus, quae hoc seculo contro-vertuntur. In Transsylvania Tordae in comitiis a. 1557 oblata. Opus hoc seculo utile quam quod maxime. Ratio et ordo apologiae in epi-stolis praeliminaribus et in praefatione habentur“ (Kraków, u Łazarza Andrysowicza 1559, w 8-e k. 8, 271 i 5).— W rękopisie pozostawił „Commentarius in Evangelium Johannis“ oraz „De potestate gemina qua regitur mundus“. —

L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiadom. do hist, sztuki lek. w Polsce“ (t. I, str. 356 i 370 — 379, autor odróżnia jeszcze dwuch N-ich, lekarza i teologa) i S. Koś mińskiego „Słown. lek.

I)r j. i\

polsk.“ (str. 359).

Nowopozytywizm. Szybko przemija w naszych czasach wpływ różnych kierunków umysłowych,niemniej szybko jednakże pojawiają sięnie-raz na nowo w szacie odświeżonej tylko. Objaw taki można wykazać na pozytywizmie (ob.). W połowie XIX wieku wywarła filozofia pozytywna Comta (ob.) wpływ potężny na cały ruch umysłowy europejski. Odcień znowu pozytywizmu odrębny wykształcił Herbert Spencer (ob.). Ale już w początkach dziewiątego dziesiątka lat stulecia zeszłego podupadł wpływ pozytywizmu bardzo znacznie. Tak w Anglii, jak we Francyi, zaczęły inne kierunki zyskiwać przewagę. Mie minął jednakże jeszcze wiek XIX, a już doczekaliśmy się odrodzenia pozytywizmu o barwie nowej. Nie jest to jednakże pozytywizm o tak szerokim zakroju, jak systemy Comta lub Spencera, jest to pozytywizm, który za cel wytyka sobie podział pracy jak najdalej idący w zakresie nauk, zaliczanych do filozofii i stosowanie tutaj do badań szczegółowych metod możliwie najdokładniejszych. Taki N. zyskał od niedawna zastosowanie szczególnie w zakresie psychologii i socyologii. Co do tej zwłaszcza nauki, to najwybitniejszym przedstawicielem N-u jest w niej Durkheim, który socyologii idealistycznej przeciwstawia socyologię realistyczno-me-chanistyczną, dowodząc, że zjawiska społeczne należy badać samoistnie i całkiem od wszelkich badań nad jednostkami niezależnie. (Por. jego dzieło „De la division du travail social“ (Paryż 1893). — (O tym kierunku w socyologii (ob.) artykuł A. Tociellóego w „Revue des Deux Mondes“ г. 1896 p. n. „Le mouvement positif et la conception sociol. du monde“).— Taki sam pozytywizm w psychologii zainaugurował już dawniej we Francyi Teodor Ribot (* 1839), jego wstęp do dzieła o filozofii angielskie], współczesnej był rodzajem manifestu w tym właśnie kierunku, później zapał osłabł nieco, obecnie zaś zyskuje znowu pozytywizm psychologiczny więcej zwolenników, a jest bardzo zbliżony do materyalizmu psychologicznego w Niemczech (ob. Nowomateryalizm); jego głównemi krzewicielami we Francyi są obecnie, Beaunis, Binet, szkoła psychologów w Nancy i wielu innych. Także w innych krajach liczy N. wielu zwolenników i tak n. p. w Niemczech uprawiają w tym duchu filozofię Laas i Riehl. We Włoszech, Ar di go Siei 1 i a n i, V i 11 a r i, A n g i u 11 i, Lombroso, Garofalo. E. Terri i t. d.—Co do dalszych szczegółów por. dzieło: Ch. Adam „La philosophie en France au XIX. siècle“ (Paryż

M. s.

Nowopytagoreizm. Jest to kierunek filozoficzny, który powstał w pierwszym wieku przed Chr., a przygotował go ruch umysłowy w Ale-ksandryi. Za wskrzesiciela N-u uchodzi powszechnie Nigidius Figulus (ob.) przyjaciel Cycerona, pretor w r. 58 przed Chr. (umarł na wygnaniu w r. 45). Oprócz niego krzewili N. głównie następujący filozofowie: 1) Soti-on, uczeń eklektyka Sextiusa, 2) Apollonius z z T y a n y, który żył za Nerona, 3)

M. s.

(1837).

w r.

M o d e r a t u s z Gades, 4) N i к o ni a c h u s z Ge-razy. — Wytknęła sobie ta szkoła filozoficzna za cel wskrzeszenie filozofii Pytagorasa (ob.). Nie był to jednak czysty pytagoreizm, nauczany przez N., lecz była to, pozbawiona wszelkiej krytyki mieszanina poglądów Pytagorasa z poglądami przeważnie egipskiemi i hebraj-skiemi. Podsuwano rozmaite dzieła apokryficzne Pytagorasowi i tak powoływano się na jego powagę. Fałszerstwa rozchodziły się z Aleksandryt gdzie podrabiano rękopisy, był to bowiem znakomity wówczas interes wobec mody zakładania bibliotek i wobec chciwości na książki różnych despotów wschodnio-greckich, i magnatów rzymskich. Jest to prawdopodobne, że wielu zwolenników N-u działało w najlepszej wierze i że byli silnie przekonani o autentyczności dzieł przypisywanych Pytagorasowi. Najsławniejszym nowopytagorejczykiem był Apolloniusz zTyany, (ob.) którego w trzecim wieku po Chr. zaczęto nawet przeciwstawiać Chrystusowi. N. jest wyrazem przygotowywu-jącego się, synkretyzmu wschodnio-greckiego. Jak zawsze i wszędzie, tak i w świecie grecko-rzymskim dokonało się w pierwszym wieku przed Chr. przejście od skeptycyzmu do mistycyzmu. Jeszcze Cycero był skeptycznie usposobionym eklektykiem.—Literatura dotycząca N-u jest bardzo obfita. Szczegóły znajdzie czytelnik w dziele Ze 11 era „Philos. der Griechen“ (część III, 2 połowa, str. 100 i nast.). Por. także H. Jiilg „Neupythagoreischie Studien“ (Wiedeń 1892) i Schmekel „Die philosophie der mittlern Stoa“ (Berlin 1892).

Nowo-Radomsk, miasto w Królestwie Pol-skiem ob. Radomsk.

Noworodek, ob., Niemowlę.

Noworosya (kr aj N o woro syj sk i), nazwa nadana w r. 1764 posiadłościom rosyjskim przy brzegach północnych morza Czarnego, t. j. dzisiejszym guberniom Chersońskiej i Jeka-terynosławskiej, rozciągnięta później i na nowe nabytki, Krym i Besarabię. Stepy te w połowie wieku XVII były prawie zupełnie pozbawione ludności. Pierwsze osady założyli Kozacy i zbiegli chłopi rosyjscy około r. 1745 przy granicy Rzeczypospolitej. W r. 1752 na wezwanie cesarzowej Elżbiety przybyli tu Serbowie z posiadłości austryackich, później Serbowie z Turcyi, Bułgarzy, Włosi i inni. Rząd rosyjski przyjmował chętnie przybyszów i czynił im różne ulgi i udogodnienia, nie dopuszczał tylko do N-i osadników polskich. W r. 1753 przybyła druga gromada Serbów, osiedlona na lewym brzegu Dniepru. Podzielono wtedy kraj na N o w o-S e r b i ę (ob.), na zachód od Dniepru i na Słowiano-Se rbię, na wschód od Dniepru. Urządzenie kraju przypominało pogranicze wojskowe, austryackie: wszyscy mężczyźni obowiązani byli do służby wojskowej i zapisaui byli do pułków Huzarów.— W r. 1764 z Nowo-Serbii utworzono gub. No-

worosyjską, ze Słowiano-Serbii prowincyę Jekateryniiis ką, zależną od Noworosyj-skiej. W r. 1774, po zawarciu pokoju w Ku-czuk-Kajnardżi, granica N-i posunęła się dalej na południe, w r. 1775 przyłączono do niej Zaporoże. W r. 1775 pozwolono Grekom osiedlać się w N-i; w r. 1783 przyłączono do niej Krym. Podczas odwiedzin cesarzowej Katarzyny II w r. 1787 N. liczyła już około 700 000 mieszkańców. P o t i e m к i n, (ob.) który był gene-rałem-gubernatorem N-i, dbał bardzo o rozwój rolnictwa, ogrodnictwa, rzemiosł i handlu w tym kraju. W r. 1791 N. powiększyła się o obwód Oczakowski. W r. 1783 otrzymała nazwę namiestnictwa Jekaterynosławskiego. Zniósł je cesarz Paweł i przywrócił gubernię No worosyjską w dawnych granicach, t. j. bez przyłączonych później ziem małoruskich, kozackich i polskich. W r. 1802 N-ę podzielono na istniejące dziś gubernie: Jekaterynosław-ską, Tau rycką i Nikołajewską (Cher-sońską); przybyła potem jeszcze do tego Besa-rabia. Ludność ziem tych w r. 1812 wynosiła około 1 miliona.—Po śmierci Potiemkina urządzeniem N-i zajmowali się: książę Richelieu, L a n g er o n i książę Woroncow. O stanie obecnym tych ziem ob. pod guberniami właściwemi. — Por. Skałko wski „Istoriko-

statisticzeskij oczerk Noworossijskaho kraja“

ig. r.

Noworosyjsk, miasto portowe w Rosyi na Kaukazie, nad morzem Czarnem, stolica ustanowionej w r. 1896 gubernii C z ar n o mo r s к i e j, połączone drogą żelazną ze stacyą Tichorecka-ja linii Rostowsko-Władykaukazkiej. Mieszkańców liczy 16 208 (r. 1897), w tem 422 katolików. Posiada cerkiew prawosławną, progim-nazyum męskie i żeńskie; 11 fabryk wyrabiających towaru za 58 000 rubli; pod miastem znajduje się fabryka cementu, zatrudniająca 450 robotników i wytwarzająca za 300 000 rubli rocznie. Rozwój handlowy N-a datuje się od wybudowania drogi żelaznej Władykaukaz-kiej (r. 1888). W r. 1887 wywieziono morzem z N-a 7 500 pudów zboża, w r. 1895:37 276 347 pudów; ważnym przedmiotem wywozu z N-a jest też nafta. Port N-a odwiedziły w r. 1895 362 okręty komunikacyi zamorskiej i 324 przybrzeżnej; nie zamarza nigdy (ob. Noworosyjsk a zatoka).—Na miejscu obecnego N-a Turcy zbudowali w r. 1722 twierdzę Sudżuk-Kale;

1812 Rosyanie zdobyli ją i zburzyli; twierdza i miasto N. istnieje od r. 1838.

Noworosyjska zatoka przy brzegu wschodnim morza Czarnego; nazywają ją też Ce męską, od rzeki Cernes, która do niej wpada. Przy wejściu szerokość jej wynosi 5 wiorst i zmniejsza się stopniowo. Długość wynosi 7 wiorst; głębokość 12 do 15 sążni. Zatoka nigdy nie zamarza, nie jest jednak zasłonięta od idących z gór wiatrów północno-wschodnich, zimnych i ostrych. W czasach niedawnych,

M S.

w celu osłonięcia zatoki od fal morskich, zbudowano wielkę tamę kosztem 7 milionów rubli. Nad zatoką tą leży miasto Now or o-syjsk (ob).

Nowo-Rożdiestwienskaja, stanica kozacka na Kaukazie, w obwodzie Kubańskim. Mieszkańców 7 866, cerkiew, 2 szkoły, 24 młyny, 2 cegielnie.

Noworżew, miasto powiatowe w Rosyi, w gub. Pskowskiej, nad jeziorami Rosco i Ar-szo. 2 cerkwie, kilka szkół niższych, szpital. Mieszkańców 2 847 (r. 1897), z tego 143 katolików.—P o w i at Noworżewski, w części południowej gub. Pskowskiej zajmuje 338 313 dziesięcin, mieszkańców liczy 109 950 (r. 1896), w tern katolików 218.

Nowosady, wieś w gub Grodzieńskiej, powiecie Kobryńskim, nad Muchawcem, o kilka wiorst od stacyi dr. żel. Żabinka. Kaplica murowana katolicka, w której do r. 1864 odprawiano nabożeństwa; odtąd służy tylko za grobowiec rodziny Przeborów. Około kaplicy groby starożytne, sięgające zapewne czasów przedhistorycznych, jak można sądzić ze znajdywanych w nich prze miotów.

Nowoscholastycyzm. Jest to kierunek filozoficzny, który rozwinął się w wieku XIX, usiłując wskrzesić tradycye filozofii tak zwanej szkolnej, czyli scholastycznej, która powstała i do wielkiej doszła świetności w Wiekach średnich. Ogniskami jej były uniwersytety średniowieczne, głównie zaś uniwersytet w Paryżu. Filozofia scholastyczna uległa, jak wiadomo, w XV wieku w części zupełnemu rozkładowi, w* części zaś popadła w martwotę taką, iż humanistom z okresu Odro lżenia nie trudno było ośmieszyć ją i zdyskredytować gruntownie. Jednakże już w połowie drugiej wieku XVI zaczyna scholastyka ruszać się na nowo; jej siedzibą najgłośniejszą stała się wówczas Bolonia; w wieku XVII przenosi się do Hiszpanii i do Portugalii; uniwersytety w Salamance i w Koimbrze przyczyniają się najwięcej do podtrzymania odradzającej się na nowo scholastyki. Hiszpania wydała też właściwego reformatora filozofii scholastycznej, Franciszka Suareza (* r. 1548—fr. 1617;. Scholastycy zm utrzymywał się także w szkołach protestanckich i tak dotrwał aż do czasów rewolucyi francuskiej, nie mając zresztą prawie żadnego wpływu na umysły. W wieku jednak XIX, a szczególnie od połowy jego drugiej zaczęło dokonywać się dosyć szybko odradzanie się ducha katolickiego, w związku z tern zwrócono się także do dawnych tradycyj filozoficznych i w taki sposób powstał tak zwany kierunek no w o-sc hol a styczny. Zwolennicy jego podzielili się od samego początku na dwa obozy. Pierwszy sięgał aż do Tomasza z Akwinu (ob) i jego obierał sobie za mistrza; drugi trzymał się zreformowanej scholastyki Franciszka Suareza (ob.). Tomasza trzymali

Eueykl. Powsi. Ilustr. Ser. 11. Zesz. 22b T. 111.

się głównie Dominikanie, Suareza — Jezuici. Już w połowie XIX wieku liczył N. wybitnych pracowników i tak np.: we Włoszech Douches Regio, Capozzo, Sanseverino, P aim i e-ri, T alamo, Lib era tore, Z egl i ara, w Hiszpanii Gonzales iBalmes Duoro Cortes Ortey Lara; we Francyi L a c o r d a i r e, R os-set, Grandclaude; w Niemczech Möhler Sch aster, Plasmann, Stöckl i wielu innych, w Polsce wskrzesicielem N-u był Jezuita Aloizy Dmowski.-Tak stały sprawy gdy na stolicy Piotrowej zasiadł L e on XIII, gorący zwolennik filizofii i myśliciel głęboki. W dniu

4-ym Sierpnia r. 1879 wydał sławną encyklikę „Aeterni Patris“, w której wszystkim katolikom zalecił, jako rzecz niezbędną, studyum filozofii i zarazem wskazał na Tomasza z A kw i-nu, jako na tego myśliciela, którego system za historyczny punkt oparcia w studyum filozofii najlepiej się na łaje. Od tego też czasu datuje się potężny wzrost tego ruchu, który nowo-scholastycznym nazywamy. Powstały nowe katedry filozofii po uniwersytetach, powstały nawet osobne zakłady wyższe, jak np.: instytut filozoficzny w Louvain w Belgii, które wytknęły sobie za zadanie główne, nauczanie filozofii w duchu nowo-scholastycznym; wychodzą nawet czasopisma, jako organy tego ruchu („Revue Neoscholastique)“. Do najznakomitszych krzewicieli filozofii nowo-scholastyczuej, w kierunku przez Leona XIII wskazanym, należą w Niemczech : K1 e u t g e n, G u t b e r 1 e t, T i 1 m a n n, Pesch, Gommer, Haffner, Glossner, Schneider, Fęidner, Willmann i jeszcze wielu innych. We Francyi i w Belgii Mercier, Th i ery, Nys, Wulf, F or g at, Becker i t. d. W Anglii Tomasz Harper, I. H. Newman n, Józef Rickaby i Jan Rick ab y, B. F. Clarke i wielu innych; w Anglii kierunek ten trafił n \ grunt bardzo podatny i wytknął sobie za cel główny pogodzenie tradycyi scholastycznej z myśleniem nowożyt-nem, badawczem. Także u nas Polaków zaczęła pod wpływem Encykliki Leona XIII krze-wiś się filozofia nowoscholastyczna; najznakomitszym jej zwolennikiem w końcu wieku zeszłego był Ks. Maryan Mor a w ski, którego dzieło: „Filozofia i jej zadanie“ posiada wartość trwałą dla    naszej literatury. Obecnie

uprawiają ten kierunek i zasługują na wzmiankę: Prof. ks. G a b r y 1 w Krakowie, prof. ks. W a i s w Przemyślu, a szczególnie prof. ks. Radziszewski, do którego wybornej rozprawy, pomieszczonej w zeszycie 4-ym „Przeglądu filozoficznego“ (rocznik IV, rok 1901) p. n. „Odrodzenie filozofii scholastycznej“ odsyłamy czytelnika po wiadomości dalsze i więcej szczegółowe; ob. także    Scholastyka, Tomasz

z Akwinu, No wotomizm i Tomizm tudzież filozofia w Polsce.

Nowo-sertoia,    (Nowa Serbia), okolica

w Rosyi,. w dzisiejszej guberni i Chersoń-

46

Noworosya,

Nowosielica, wieś na Bukowinie, w powiecie Czerniowieckim, Mieszkańców 560. Sta-cya pograniczna drogi żelaznej i komora celna. O 2 km. stąd, po stronie rosyjskiej, leży N. w Besarabii (ob. wyżej).

Nowosielica, wieś w gubernii Kijowskiej, powiecie Zwinogródzkim. Mieszkańców 2 022. Cerkiew, 2 szkoły, 2 młyny, 15 wiatraków. Nowosielica, wieś w gubernii Kijowskiej, Mieszkańców 3 640,

Red.

skiej; graniczyła na północ i zachód z Polską, na wschód z Dnieprem, od południa z posiadłościami Kozaków Zaporoskich; obejmowała dzisiejsze powiaty Aleksandryjski i Bo-bryniecki. Nazwę swą zawdzięcza osiedlonym tu w r. 1752 Serbom (oh. Noworosya). Kraj ten pokryty lasem (t. zw. Czarnym), przez długi czas przez nikogo nie zajęty, był miejscem łowów Kozaków; był też miejscem przytułku hajdamaków, którzy z kryjówek swych w Czarnym lesie urządzali napady na miejscowości polskie, pograniczne. W r. 1740 ziemie te Turcya odstąpiła Rosyi, która postanowiła je skolonizować. Osadnictwo szło jednak zrazu tępo; osiadali tu przeważnie Kozacy, zbiegli chłopi i inne żywioły niepewne, które się chętnie przyłączały do wypraw zbójeckich hajdamaków. Cesarzowa Elżbieta postanowiła osiedlić tu ludność więcej rządną i zorganizować kraj na wzór osad żołniersko-rolniczych na pograniczu Austryi. W r. 1752 i następnych przybyli tu Serbowie, darowani cesarzowej przez M a r y ę Teresę i wkrótce zagospodarowali się; w kilka lat później liczono tu 50 wsi i 60 000 mieszkańców. Stolica N.-S-i, Nowo-m i r g o r o d, stał się dosyć ważnym punktem handlowym. W r. 1768 ciężki cios uderzył w N.-S-ę Han Krymski, czyniąc dywersyę na korzyść konfederatów Barskich, wkroczył na czele 100 000 ludzi do N.-S-i. Większość osad uległa wtedy zniszczeniu, a ludność została wycięta lub w jasyr zabrana. Wkrótce potem i sama nazwa N.-S. została zatracona, kraj zaś objęty od r. 1764 ogólną nazwą Noworosyi stał się odtąd częścią nierozdzielną tejże. — Ob.

ig. r.

Nowosielecki, herb polski. Na tarczy w po-

nu

IŁU'

Eig. 57. Nowosielecki, (herb).

lu czerwonem chusta biała, w koło związana, z końcami założonemi na dół, jeden na drugi; nad nią półstrzałek żeleźcem do góry. Nad hełmem w koronie pięć piór strusich, białych. Od miana herbu Nałęcz (ob.), powstała prawdopodobnie w XVI-tem stuleciu, a używana przez rodziny wołyńskie Małuszewięzów i Cze-częlów-Nowosieleckic h.—Ź r ó dł a: P a-procki, Niesiecki i Ostrowski. D-

Nowosielica, miasteczko w Besarabii, w powiecie Okocimskim, przy liściu Rokitny do Prutu; posiada 2 cerkwie, mieszkańców 2 100. N. jest stacyą pograniczną drogi żel. z Oknicy do Stanisławowa w Galicyi; znajduje się tu komora celna.

powiecie Czehryńskim. cerkiew, szkoła, 17 wiatraków. We wsi mogiły starożytne, w lesie pod wsią, okopy dawne.

Nowosielski Augustyn (f w Kobry ni u w r. 1799), Bazylainin, rodem z Litwy, mąż uczony i w zakonie swym poważany, czas pewien był sekretarzem generalnym prowincyi litewskiej, na ostatku opatem kobryńskim. Literaturze przysłużył się przekładem pięknym dzieła Kajetana Coraz z ego p. n. „O kunszcie dobrego kochania albo o miłości Boskiej“ (tekst oryginału łaciński z przekładem bardzo starannym. Wilno w drukarni Bazylianów 1764; wyd. 2-e tamże 1767; K. Estreicher wymienia jeszcze 3-e, b. w. m. dr. i r.).

Nowosielski Teofil Stani sław. (* w Radomsku w r. 1812 — f w Warszawie w r. 1888) znany szczególnie jako pisarz dla dzieci. Ukończywszy szkoły wojewódzkie u Pijarów w Kaliszu, od r. 1835 zamieszkał stale w Warszawie, gdzie będąc urzędnikiem b. Komisyi rządowej przychodów i skarbu, po latach 35 dosłużył się emerytury.— Zaprzyjaźniwszy się wkrótce po przybyciu do Wrarszawy ze Stanisławem Jachowiczem (ob.), zachęcony przykładem jego, zaczął pisywać dla maluczkich, jako prawdziwy i szczery ich przyjaciel, a czynił to z powodzeniem. —Gdy w r. 1838 kupiec warszawski, Teofil Janikowski, zaczął się krzątać około założenia ochron dla dziatwy ubogiej, upatrzono sobie wtedy N-go, jako najodpowiedniejszego do wcielenia tej myśli zacnej, i w celu tym wysłano go za granicę dla zbadania urządzeń tego rodzaju zakładów. Zwiedził zatem Wiedeń, Wrocław, Drezno i Pragę, a poznawszy dokładnie ochronki, w miastach tych istniejące, uznał za najlepsze, urządzone podług zasad Czecha, Jana Svobody. Powróciwszy więc do Warszawy, trzymając się wzoru tego, urządził pierwszą w mieście ochronę w gmachu Towarzystwa dobroczynności i zajmował się nią szczerze do r. 1843, przysposabiając przewodników i przewodniczki dla ochron innych, które za przykładem danym powstawać zaczęły licznie w Warszawie samej i w wielu miastach większych na prowincyi. Po przerwie tej, kilkoletniej, powrócił

Red.

St. 278).

Nowosil, miasto powiatowe w Rosy i, w gub. Tulskiej, nad rz. Zuszą. Cerkiew i szpital, kilka drobnych fabryk; mieszkańców 2 919 (r.

znów na dawne urzędowanie swe w Komisyi skarbu, a czas wolny od zajęć obowiązkowych obracał na pracę pisarską, której się oddawał z zamiłowaniem.—N. był pisarzem pilnym i płodnym, a pióro swe poświęcił głównie, chociaż nie wyłącznie, wiekowi dziecięcemu, pisząc bądź rzeczy oryginalne prozą i wierszem, bądź też przekładając lub przerabiając obce; w każdym razie obok Jachowicza zdobył sobie w gronie pisarzy, uprawiających wtedy u nas rodzaj ten piśmiennictwa, stanowisko wybitne. Z utworów jego powodzenie największe miał „Towarzysz domowy dla pilnych dzieci, czyli początki czytania i innych pożytecznych wiadomości i t. d.“ (Warszawa 1846 i do r. 1877 kilkanaście wydań późniejszych), oprócz tego między innemi ogłosił jeszcze: „Gwiazdka dla dobrych dzieci“ (Warszawa 1841); „Krzyżyk dla pilnych dzieci“ (tamże 1842); „Bajki i powiastki oryginalne i naśladowane“ (tamże 1842; wyd. 2-e 1861); „Świat dziecięcy, czyli Zbiór nauczek, powiastek i wierszyków“ (tamże 1847 — 43; 4 tomy); „Lalka dobrze wychowana, oraz latarnia magiczna dla grzecznych dzieci“ (tamże 1850, przekł. z franc.); „Illu-strowany abecadelnik historyczny dla dzieci polskich i t. d.“ (tamże 1862); „Bajki powiastki i rozmaite wierszyki“ (tamże 1868); „Mali ludzie i ich świat“ (tamże t. r.); „Książeczka abe-cadłowa“ (tamże 1876); „Podarek dla grzecznych i pilnych dzieci“ (tamże 1875) i „Pokój dziecinny, podręcznik w duchu fröblowskim do użytku matek i t. d.“ (Lublin 1877; naśladowanie z franc.). Z prac innych jeszcze wymienić-by można: „Humoreski“ (Warszawa 1841, i wyd. 2-e tegoż r.); „Piosnki, niepiosnki“ (tamże 1843); „Trochę śmiechu trochę płaczu“ (tamże 1843); „Grzeszki parnasowe, garstka poezyi lirycznych i humorystycznych“ (tamże 1877); tłómaczył też powieści obce, jak np. „Paryż o zmierzchu, czyli nocne życie paryskie“ (Warszawa 1881; przekł. z ang.) i t. p. Spis całkowity prac N-go znaleźć można w K. Estreichera „Bibliografii XIX wieku“ (T. II),

Nowosielski Antoni, ob. Marcinkowski Antoni.

Nowosielskie starostwo niegrodowe leżało w dawnem województwie ruskiem, w ziemi chełmskiej. Podług lustracyi z r. 1664 składały się na nie wsi: Nowosiółki, Stołpię, Kr żywo wola, Czułe zy ce i Sojczyce, odłączone od dawniejszego starostwa chełmskiego. W r. 1771 starostą był Wacław Rzewuski, wojewoda krakowski, opłacający rocznie kwarty złp. 782 i gr. 25.—Po zajęciu tej części Polski przez Austryę, dobra zabrano na rzecz rządu i rozprzedano je następnie osobom prywatnym.—Por. „Słown. geogr.“ (T. VII.

Red.

1897), —P o wiat No wosilski zajmuje 2889,8 wiorst kw. i liczy 155 870 mieszk. (r. 1895).

Nowosilcow Mikołaj (* w r. 1762 — f d, 20 sierpnia r. 1838). Senator i mąż stanu rosyjski. Jako syn uboczny siostry hrabiego A, S t r og a n o w a otrzymał wychowanie wytworne w domu tegoż. W wieku młodym wstąpił do służby wojskowej, a obok tego pracował w wydziale dyplomacyi. Odznaczył się podczas wojny ze Szwecyą (r. 1788), znajdując się przy boku dowódcy floty, księcia de Nassau-Siegen. W r. 1792 zaliczony był do korpusu generała Kreczetnikowa, działającego na Litwie. Podczas oblężenia Warszawy przez króla pruskiego i generała rosyjskiego Ferse-na, N. używany był do korespondencyi między wojskiem pruskiem a rosyjskiem, tudzież z oddziałami na Litwie pod wodzą księcia Re-pnina.—W r. 1797 uwolniony od obowiązków. N. wyjechał do Londynu, gdzie przebywał lat cztery.—Po śmierci Pawła I powrócił do Petersburga i wnet stał się jednym z zaufańszych doradców Aleksadra I. W r, 1801 cesarz polecił mu ułożenie ustaw o włościanach w Inflantach i Estonii, następnie powierzył mu organizacyę Senatu i ministeryów; później jeszcze mianował go kuratorem uni-wersytetn petersburskiego, prezydentem akademii nauk i pomocnikiem ministra sprawiedliwości; w owym też czasie N, zawiązał stosunki bliższe zks. Adamem Czartoryskim (ob.), natenczas ministrem spraw zagranicznych, które się utrzymywały dość długo.—W r. 1804 N. wyjechał jako poseł do Londynu i zawarł przymierze między Anglią i Rosyą, skierowane przeciwko Napoleonowi. Podczas wojny w r. 1805 znajdował się u boku Aleksandra I; również w latach 1806 i 1807 przebywał w kwaterze głównej cesarskiej. Po zawarciu pokoju Tylżyckiego wyjechał do Wiednia, gdzie bawił do r. 1812, w którym znów znalazł się przy boku monarchy swego,—W r, 1813 mianowany był wiceprezydentem Rady tymczasowej księstwa Warszawskiego, w roku zaś 1815 delegowanym pełnomocnym przy rządzie Królestwa Polskiego. W r. 1818 został konserwatorem uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, w r. 1821 prezesem komitetu ustanowionego w Warszawie do przekształcenia szkolnictwa w Królestwie. W lipcu r. 1823 zjechał do Wilna, aby przeprowadzić znane śledztwo przeciwko młodzieży uniwersyteckiej, a gdy kurator dotychczesny uniwersytetu, ks. A. C z a r to r y s к i, urząd ten złożył, N w roku następnym zajął miejsce jego. W r. 1831 mianowany członkiem Rady Państwa, zasiadał pierwiastkowo w departamencie spraw Królestwa Polskiego, następnie wyniesiony na przewodniczącego w radzie wymienionej i w komitecie ministrów, zaszczycony został przez M i к o ła j а I godnością hrabiowską. — Por. Raport N-a o urządzeniu policyi w księ-

Red.

„Przegl. filoz.“).

Red.

stwie warszawskiem d. 30 września (11 paźdz.) r. 1819 w „Sborniku Matierjałow Sobstw. J. I. Wiel. Kancelaryi“ (I, 389); „Notatka historyczna o połączeniu Litwy z Polską“: w „Pusskaja Stari-na“ (r. 1882 t. 35); „Projekt konstytucyi dla Ro-syi“, w Turgieniewa „La Russie“; Pamiętniki: Niemcewicza, Ostrowskiego, Potockiej, Koźmiana; „Mémoires du Prince Adam Czartoryski“ (Paryż 1887, t. 1 — 2); Bogdanowicz „Istorja carstwowanija Aleksandra I“ (1871, t. I i VI); Szylder: „Impierator Aleksandr I“ (t. 1 — 4); Fr. Skarbek: „Dzieje Królestwa Polskiego“; Szymon Askenazy: „Z działalności Lubeckiego. Dwa stulecia“ (1903 r.); J. Bojasiński: „Rządy Tymczasowe w Królestwie Polskiem;“ L e 1 e wel: „Nowo-silcow w Wilnie“, T. Wierzbowski: „K isto-rii tajnych obszczestw i krużkow, 1819 — 1823“.

Nowosilscy kniazie, nazwisko biorą od grodu Nowosila w ziemi Wiatyczów, dzielnicy książąt Czernihowskich, wspominanego już pod r. 1155 w latopisach ruskich. Książęta ci, jak również Bielowscy, wywodzili się od Syme-ona Gł uch o wsk i e go, syna Mich ała, księcia na Czernihowie. Z nich jeden, Roman syn Symeona, w połowie drugiej wieku XIV, ustępując przed przewagą najazdu tatarskiego, przeniósł się do Odojewa w dzisiejszej guberni tulskiej i stał się protoplastą książąt Odojew-skich;w r. 1375 wojował pod znakami W. ks. Dymitra Dońskiego przeciw księciu twer-skiemu. W wieku XIV jeszcze N. ks. dostali się pod zwierzchnictwo Litwy i dopiero na mocy układów z W. ks. litewskim, późniejszym królem Aleksandrem (r. 1494), potwierdzonych i przez Zygmunta Starego (r. 1508) powrócili pod panowanie w. ks. moskiewskiego, do którego księstwo ich za Iwana Groźnego ostatecznie wcielone zostało zupełnie.

Nowosiółki Zahalczyne (po rusku N o w o-siłki Zahalczyny), wieś w Galicyi, w powiecie Złoczowskim. Cerkiew unicka, klasztor sióstr miłosierdzia, browar, gorzelnia, wapniarka, kilka młynów. Mieszkańców 1 050, w ²/₃ katolików, w l/₃ unitów i żydów 46. Nad częścią południową wsi wznosi się szczyt W a-p i e n i а г к a (471 metrów), najwyższy w całem paśmie Gołogór. W części południowo-zachodniej wznosi się piramidalna góra Wino hr ad (284 m.), na której uprawiano dawniej wino; obecnie znajdują tu często popielnice gliniane ze szczątkami kości ludzkich, strzałki zębate i t. p. przedmioty, wskazujące, że było tu niegdyś cmentarzysko pogańskie. Podobne wykopaliska znajdowano i w sąsiedniej wsi Mi tuli nie.

Nowosokratyzm. Szkołę filozoficzną tej nazwy założył w r. 1890 Leon Haas, jest ona jednak czemś więcej, aniżeli tylko kierunkiem filozoficznym, jest bowiem rodzajem wiary i religii. Powstanie jej jest niewątpliwie jednym z dowodów, jak każda filozofia dąży do wyda-nia ze swojego łona religii odpowiedniej. Zasada główna tej nowej wiary streszcza się w zdaniu Sokratesa: „Dla człowieka dobrego niema zła ani za życia, ani po śmierci“. N. można uważać za próbę dopełnienia jakimś suro-gatem religijnym kierunków filozoficznych, najnowszych, takich n. p. jak empirio-krytycyzm Avenariusa, jak Macha stanowisko i t. p. Do czego zmierza ta filozofia nowo-sokratyczna? Odpowiedź na to pytanie znajdzie czytelnik w rozprawce D-ra Henryka Gomperza która wyszła także w przekładzie polskim p. n. „Uzasadnienie filozofii nowosokratycznej“; przełożył z upoważnienia autora Antoni Kra-snowolski. (Warszawa 1900, wydawn.

M. s.

Nowosolski Jan Chrzciciel, po łacinie pisujący się Neosoliensis albo Novosolen-sis (f w r. 1550 w Krakowie) humanista, pochodzący z Węgier, który, przybywszy .młodo do Krakowa, wykształcenie otrzymał w uniwersytecie Jagiellońskim, poczem, dla nabycia wiedzy dalszej, udał się przez Austryę do Włoch, a tam głównie w Bolonii i Padwie do nauk się przykładał. Następnie powrócił do Krakowa i wszedł w stosunki z Le o n a r de m C o x e m M a r-cinem Dobrogostem i Franciszkiem Mymerem (ob.), którzy wyrobili mu poparcie Franciszka Bo nera i Andrzeja Krzy-c ki eg o, biskupa płockiego; przez tych zachęcony, miał wykładać młodzieży szlacheckiej łacinę, w szczególności zaś pisma Cycerona; wcielony do uniwersytetu wszakże nie był. Wiadomości powyższe, podane przez F. M. S o-bieszczańskiego w„Encyklopedyi powszechnej“ S. Orgelbranda (T. XIX, str. 588), a za nim powtarzane przez innych, nie są atoli bynajmniej pewne, i powstały może stąd, że N. prawdopodobnie, jako student jeszcze, według zwyczaju wówczas’ częstego, na żądanie drukarzów krakowskich przysposobił rzeczywiście wydania kilku ksiąg Cycerona, jak oto: „Commentariorum rhetoricorum ad Heren-nium libri IV“ (Kraków 1527, nakład M. Scharf-fenbera druk Unglera; ded. A. Krzyckiem u); „De inventione et arte rhetorica libri II“ (tamże, tegoż r. u M. Scharffenb.); „Oratio pro M. Marcello“ (tamże 1528, u tegoż) i „Epistoła M. T. Ciceronis ad Quintum Cicero-nem fratrem, qua boni principis institutio con-tinetur“ (tamże 1528, u tegoż, ded. Janowi Turzo nowi).

Ncwospinozyzm. Filozofia Spinozy (ob.) nie cieszyła się z początku zbyt wielkim rozgłosem i uznaniem. Dopiero przy końcu wieku XVIII zaczęto zwracać na nią uwagę. Pierwszy L e s-sing (ob.) oparł się w swoich rozmyślaniach filozoficznych na Spinozie. Następnie wywiązał się spór między Jakobim a Mendelssohnem o Spinozyzm Lessinga, do którego wmieszał się także Herder i Goethe i tak zaczęła stawać się filozofia Spinozy coraz

м. s.

Red.

popularniejszą. Po Kancie (ob.) zwrócił się znowu ku Spinozie Sch eil ing (ob.), którego „Identitätsphilosophie“ była tylko przeniesionym na grunt kantowski Spinozyzmem. Schellinga można też uważać za twór*ę tak zwanego N-sp-u w filozofii XIX stulecia. Sćhel-ling później zmienił swoje filozoficzne stanowisko i na inne zeszedł tory, natomiast wpływem Spinozy przejął się do głębi Schleiermacher (ob.), który na jego poglądach wykształcił swoją teoryę religii. Właściwym jednakże krzewicielem dalszym N-u stał się w połowie XIX stulecia Gustaw Teodor Fechner (ob.).—Wszystko wyraża się w zasadzie tożsamości, dowodził Fecline r, dusza i ciało są tylko dwoma różnemi sposobami objawiania się tej samej istoty. Pod wpływem też Fee h nera zaczął dopiero na dobre rozwijać się N-sp. Obecnie zaś należy do bardzo rozgałęzionych kierunków filozoficznych w Niemczech. Dzisiejsza filozofia przyrody zeszła tam na tory monizmu, cóż zaś może lepiej od systemu Spinozy odpowiadać duchowi takiego stanowiska? Filozofia Spinozy jest przecież najkonsekwen-tniej rozwiniętym Monizmem (ob.), ku niej więc zaczęły się coraz- wyraźniej zwracać umysły wielu filozofów niemieckich, głównie zaś tych, którzy ulegali wpływom nowych teoryj przyrodniczych, takich np. jak teorya D ar win a, jak zasada utrzymywania się zawsze tej samej ilości energii we wszechświecie i t. p.—N-sp. nie jest jednakże kierunkiem jednolitym, można bowiem wyróżnić kilka jego odcieni. I tak, jeden np. odcień, ściśle naturalistyczny, wyobraża Haeckel (ob.), inny odcień Ludwik Noire (ob.), a znowu inny Fryderyk Paulsen (ob.). Także wśród zwolenników tak zwanej filozofii immanentnej można Wilhelma Schuppe-g o uważać za nowospinozystę. Czysty N. rozwinął się głównie w Hollandyi, gdzie- S p i n o z a uchodzi za filozofa narodowego. Jan vanVloten (* r. 1818 — f r. 1883), J. P. N. Land (+ r. 1887), H. Meyer, i jeszcze kilku innych, oto najwybitniejsi nowospinozyści wspócześni w Hollandyi. Por. F i 1 o z o fi a wNiemczech, Monizm, Panteizm i Spinoza.

Nowos/heryjski archipelag, grupa wysp na oceanie Lodowatym Północnym, pomiędzy 73°9' a 77°30' szer. półn. i 136°16' i 159°6' dług. wschodniej od Greenwich; zaliczona jest do okręgu Wierchojańskiego gub. Jakuckiej. Rozległość wysp wynosi 25 966 km. kw. (471.6 mil kw.). Archipelag składa się z trzech grup: wysp La chow skich (5 058 km. kw.), z których największe są Bliźnij Ostrów (3 907 km. kw.) i Małyj Ostrów (808 km. kw.); wysp No w osy b eryj ski c h czyli Anjou (16 079 km. kw.), do których należy Kotiel-n yj Ostrów (10 814 km. kw.), Fadiejew-skij (2 573 k. k.), Nowa Syberya(2 316 k.

k.) i Bielkowskij Ostrów (376 k. k., oraz z wysp D e 1 o n g a (4 829 k. k.). Mało dotąd

znany archipelag jest skalisty i pozbawiony roślinności, z wyjątkiem mchów; kry lodowe otaczają go prawie przez rok cały. Na wyspach znaleziono bogate pokłady kości zwierząt: kłów mamuta, kości nosorożców, bawołów i t. p.; pokłady te są dorywczo przez przyjezdnych kupców eksploatowane; zjeżdżają też myśliwi i wywożą stąd sporo futer. Od brzegów Sy-beryi archipelag oddalony jest o wiorst 300. — Wyspy Lachowskie odkrył w r. 1770 kupiec Jan Lachów, który stąd przywiózł znaczną ilość kłów mamuta (t. zw. kość słoniowa Lachowska); Sannik o w zbadał archipelag w latach 1805 — 1811, Herdenstróm w r. 1809 — 10, Anjou i Iljin w r. 1822, A, Bunge (syn) i baron Toll w r. 1885- 87. Amerykanin Delong odkrył w r. 1879 wyspy Bennett a, Henryjetty iJeanettyi zatknął na nich sztandar amerykański, z powodu czego wyspy te uważa się za należące do Stanów Zjednoczonych.

Nowoszycki Samuel Kajetan (połowa pierwsza wieku XIX), rodem z Wołynia, prawnik i pisarz polski, zajmujący się starożytnościami i bibliografią. Wykształcenie otrzymał W słynnem liceum krzemienieckim, później był adwokatam przy sądzie powiatowym w Krzemieńcu; w chwilach wolnych od zajęć obowiązkowych chętnie zabawiał się piórem, pisując głównie o przeszłości Krzemieńca i szkoły jego dawnej, tak świetnej niegdyś; również zbierał skrzętnie wiadomości, dotyczące bibliografii polskiej, które oddał potem Joch er owi (ob.). Prace swe zwykł był ogłaszać w „Tygodniku petersburskim“, w „Bibliotece warszawskiej“, oraz w pismach peryodycznych lwowskich; do ważniejszych należą: „Wiadomości bibliograficzne“ (w „Tygodn. petersburskim“ r. 1839, nr. 26 — 62); „O zamku mozyr-skim,“ (tamże r. 1841); „Starożytności krzemienieckiego zamku“ (tamże 1845, nr. 58) i „Wiadomość historyczna o zamku krzemienieckim“ (w „Bibliotece warsz.“ r. 1848, T. II, str. 53).

Nowotaniec, miasteczko w Galicyi, w powiecie Sanockim, w dolinie Pielnicy, dopływu Wisłoka. Piękny kościół katolicki, murowany (z r. 1745), szkoła ludowa, dwór przerobiony ze starego zamku i browar. Mieszkańców 595. —W wieku XV była tu osada niemiecka L e-b e t a n z, przezwąna później Nebetanz; nazwa dzisiejsza weszła w użycie powszechne w wieku XVI. W wieku XVI dziedzic N-a, Hieronim de Stano, oddał kościół miejscowy kalwinom, w r. 1613 zwrócono go jednak katolikom.

Nowotarskie starostwo ni e gro do we, leżało w województwie krakowskiem, powiecie sandeckim, istniało już w w. XVI; podług lustra-cyi z r. 1770 obejmowało miasto Nowytarg (ob.) oraz wsi: Biały Dunajec, Bońsko, Maniszyna, G1 ej carów, Skrzypnę, Za-

Kcd.

stycy zm, tudziez następnjące prace: L. Couture „Comptes rendus“ w „Polybiblion“ r. 1865; Ch. Sec rétan „La renovation du Thomisme“ (w „Revue philosophique“ tom XVIII r. 1884); Fr. Picavet „Le mouvement Thomiste“ (tamże tomy 39 i 41, lata 1895 — 96).— Por. także pracę ks. Radziszewskiego w „Przegl. filozoficznym“ (rocznik IV, zesz. 4 p. n. „Odrodzenie filozofii scholastycznej“) tudzież Nowoschola-stycyzm, Scholastyka, Tomasz z A k-wi nu.

skale, L es ni c a, Grań, Białka, Bukowina, Brzegi, Poronin, Olsza, Zakopane, Zubsuche, M i ę d z y c z e r w i e n n e, Czarny Dunaj ec, Ciche, Bystrze, Dzianisz, Witów, Chochołów, Podczerwonie, Wróblówka, Szreniawa, Pyzówka, Mora w c z y n a, Lasek, Klikuszowa, Obidowa, Długopól, Dział, Odrowąż, Z a t u-czne, P i e n i ą ż к o w i c e, Niwa, Waksmund i Szaflary. — W roku 1771 na starostwie siedział Franciszek R y c h t e r, podstoli krakowski, opłacający rocznie kwarty złp. 17084 i gr. 14, hiberny zaś złp. 8 090 i gr. 24.—Po zajęciu Galicyi przez rząd austryacki w r. 1773, N.- stwo zabrane zostało na rzecz skarbu, który podzieliwszy je na cztery działy sprzedał je razem za 99 432 reńskich St. Horn olać sowi po nim odziedziczył je brat Edward, który je później sprzedał. — Por. „Słowu, geog.“ (t. VII str. 309).

Nowotny Fr., ob. NovotnyF.

Nowotny Fr. S., ob. Novotny F. S.

Nowotny Wacław, ob. Novotny W.

Nowotomizm. Filozofię Tomasza z Akwinu (ob.) należy uważać za szczyt w rozwoju myślenia średniowiecznego. Jest to system, który w sposób najdoskonalszy zespolił filozofię Arystotelesa z poglądem chrześciańskim na świat, a równocześnie rzucił także mnóstwo myśli nowych, które później dopiero filozofia nowożytna dalej rozwinęła. Kościół katolicki ogłosił Tomasza z Akwinu już w wieku XVI za piątego, największego nauczyciela Kościoła (czterej dawniejsi są: św. Ambroży, Augustyn, Hieronim i Grzegorz Wielki) i zalecał szczególnie od czasów reformacyi stu-dyum jego filozofii, jako ważne i podstawne dla teologii katolickiej. Studyum też Tomasza nigdy nie wygasło w szkołach katolickich, ożywiło się jednak na prawdę dopiero w w. XIX, głównie pod wpływem encykliki papieża Leona XIII „Aeterni Patris“ z roku 1879. Leon XIII wskazał na Tomasza, jako tego filozofa, do którego wypada cofnąć się, chcąc wskrzesić na nowo filozofię na gruncie chrześciańsko-ka-tolickim, na niego bowiem, jako na punkt wyjścia historyczny wszyscy mogą zgodzić się. Skutkiem więc pobudki wyszłej od Leona XIII zaczął wszędzie rozwijać się kierunek N-u, który jednak już przedtem liczył w świecie katolickim wielu zwolenników wybitnych (por. N o-woscliołasty cy zm). Ogniskami głównemi N-u są obecnie Louvain w Belgii i Fryburg w Szwajcaryi, uprawiają jednakże kierunek ten w całym świecie katolickim, przeważnie w se-minaryach duchownych i na wydziałach teologicznych uniwersytetów, wszędzie istnieją katedry filozofii tak zwanej chrześciańskiej, a raczej tomistycznej. N. ma zwolenników licznych we Francyi, w Anglii, we Włoszech, w Hiszpanii, w Czechach, na Węgrzech, a także i u nas. Co do szczegółów dalszych ob, No w o schola

M. s.

Nowotwory (patol,) są to wytwory chorobliwe. powstające z komórek i tkanek ustroju bez żadnej napozór przyczyny widocznej, nie spełniające żadnej dla ustroju pożytecznej czynności, a często nawet wprost szkodliwe i wyodrębniające się z pośród tkanki macierzystej pod względem budowy anatomicznej i czynności. N. zjawiać się mogą w tkankach rozmaitych ustroju i występują w dwuch postaciach: rozlanej, jako nacieczenie nowotworowe i ograniczonej, jako guzy nowotworowe. W przypadku pierwszym niekiedy cały narząd dany może przeistoczyć się w N. lub też większe, nie ograniczone ściśle odcinki tkanek nabierają cech nowotworowych.—N-y ograniczone przedstawiają się zwykle jako guzy, których wielkość jest w zależności od rodzaju N-u i od stopnia jego rozwoju, waha się więc w granicach bardzo rozległych — od widocznego zaledwie dla oka guziczka do guzów ważących 10 — 30 kilogramów. Guzowatości nowotworowe, umiejscowione na powierzchni narządów, mają niekiedy postać gąbczastą lub brodowkowatą, lub wreszcie strzępko watą; rozgałęzienia drzewiaste brodawek lub strzępków nadaje N-om postać ka-lafiorowatą. Wyodrębnienie pod względem czynności, czyli fizyologicznem, polega na tern, że N-y, pomimo budowy komórkowej, zupełnie podobnej do tkanek prawidłowych, nie mają żadnego udziału w czynnościach ustroju. Na tern polega różnica N-ów od przerostu (oh.), powstającego wskutek nadmiernej czynności tkanek i narządów, a objawiającego się również rozmnażaniem się komórek, które w tym razie jednak pełnią czynność prawidłową, właściwą tkance danej.—Większość N-ów jest. szkodliwa dla ustroju, lecz stopień i rodzaj tej szkodliwości bywa rozmaity. Niektóre N-y bywają szkodliwe dlatego, że zniekształcają pewne narządy i członki, lub wywierają ucisk na sąsiednie narządy, albo wreszcie rozmiarami swemi utrudniają ruchy osobnika chorego. Stopień szkodliwości tych N-ów jest względnie niewielki i dlatego zaliczane bywają jeszcze do łagodnych, dla odróżnienia ich od innej grupy N-ów bardzo szkodliwych dla ustroju, zwanych zło-śliwemi.—Złośliwość N-ów bywa przypisywana nadzwyczajnej żywotności ich komórek.

' które rozmnażając się bardzo szybko, przenikają do otaczających tkanek, podchłaniają dużo soków odżywczych i tem samem doprowadzają

komórki tkanki macierzystej i tkanek sąsiednich do obumarcia, lub też przeciwnie pobudzają je do rozrostu, przeinaczając je również w komórki nowotworowe. Równocześnie, ponieważ wobec nadmiernego rozmnażania się komórek nowotworowych, ilość dostarczanych im soków staje się niedostateczna, a komórki same nie są zbyt odporne, przeto niejednokrotnie, jako skutek odżywiania upośledzonego, młoda tkanka nowotworowa podlega rozmaitym zwyrodnieniom i obumiera; przytem powstają owrzodzenia nowotworowe, lub jamy, napełnione rozpadem tkanek, zatruwającym ustrój i sprowadzającym t. z. charłactwo nowotworowe (Cachexia). Złośliwość N-u wzmaga się również wskutek tego, że komórki nowotworowe mogą przerastać wgłąb naczyń krwionośnych lub chłonnych i wraz z prądem krwi lub limfy przenoszone bywają do bliższych lub dalszych narządów, tworząc t. z. przerzuty (ob.); w tych oddalonych od pierwotnego ogniska miejscach komórki nowotworowe rozmnażają się z nową energią, przyczem powstają guzy wtórne.—Dawniej sądzono, że tworzenie przerzutów właściwe jest jedynie dwum gatunkom nowotworów złośliwych, a mianowicie rakom i mięs a-kom, przekonano się jednak, że inne również, uważane zazwyczaj za łagodne, n. p. chrzęst n i a ki, mogą niekiedy dawać guzy przerzutowe. Na ogół biorąc, N-y tern więcej bywają złośliwe, im bardziej budowa ich drobnowidzowa zbliżona jest do tkanek zarodkowych.—Rozpoznanie łagodności lub złośliwości N-u ma wielkie znaczenie kliniczne, gdyż wpływa na rokowanie. N-y łagodne po usunięciu na drodze operacyjnej zazwyczaj nie odrastają, podczas gdy N-y złośliwe znacznie mniejszą pod tym względem dają pewność, nawet wobec możliwie doszczętnego na pozór usunięcia.—Wzrost N-ów bywa bardzo rozmaity. Niektóre rosną w ciągu pewnego czasu i następnie powstrzymują się w dalszym rozwoju; inne rosną powoli, lecz stale, niekiedy z pewnemi przerwami. Inne wreszcie rosną szybko i ogarniają coraz większe przestrzenie; tu należą raki i mięsaki, zwłaszcza miękkie, soczyste, obfitujące w komórki i naczynia.—W pewnych przypadkach zdarza się, że N., który przez czas dłuższy nie ulegał żadnym zmianom, nagle zaczyna szybko rosnąć, nabierając własności złośliwych. Tu należą naprzykład pospolite bardzo nowotwory zwane znamionami płoni i enis temi, a należące do t. z. naczyniaków (ob.); N-y te, słusznie uważane za zupełnie łagodne, mogą niekiedy po wielu latach trwania nagle przeobrazić się w złośliwe.—Wzrost N-ów w stosunku do tkanek otaczających bywa trojakiego rodzaju—środkowy, naciekowy i obwodowy. W pierwszym przypadku N-y rosną wskutek rozmnażania się swych własnych komórek, przyczem guz wyrasta nad powierzchnię lub rozpycha tkanki otaczające, od których nieraz bywa od

dzielony torebką z tkanki bardziej zbitej. W ten sposób zazwyczaj rosną N-y łagodne. Nacieszenie nowotworowe polega na wrastaniu komórek guza w tkanki otaczające i tworzeniu pewnego rodzaju rozgałęzień, sięgających niekiedy znacznie po za granice masy głównej nowotworu; zjawisko to, właściwe N-om złośliwym, jest powodem, dla którego usunięcie guza bywa trudne i nieraz wątpliwe. Podczas wzrostu obwodowego, poza rozmnażaniem się komórek N-u mamy również bujanie tkanek otaczających, nabierające także cech nowotworowych, tak że \y ten sposób rozmiary guza szybko się zwiększają. Szybkość wzrostu N-ów, oprócz energii bujania komórek, zależy także od budowy samego guza i tkanek otaczających go. N-y obfitujące w komórki i zawierające mało istoty międzykomórkowej i tkanki łącznej rosną wo-góle szybcej, aniżeli guzy ubogie w komórki, obfitujące w tkankę łączną, zwłaszcza zbitą i twardą. Prawo to stosuje się również do N-ów o znamionach złośliwych; tak n. p., raki twarde, bliznowate rosną niekiedy bardzo pomału. Ponieważ bujanie komórek warunkuje się również ilością soków odżywczych, rozwój naczyń krwionośnych jest także w pewnym — aczkolwiek nie stałym—związku ze wzrostem, N-ów.— W N-ach spotykamy zarówno tętnice, żyły i naczynia włosko wate, jak i naczynia chłonne. Część tych należy do tkanki macierzystej, wśród której powstał N., część zaś powstaje wskutek nowotworzenia. Te zaś zazwyczaj posiadają ściany cienkie i z łatwością pękają, sprowadzając krwawienia. Ucisk na naczynia, wywierany przez tkankę nowotworową, sprowadza ich zamknięcie i, co za tein idzie —dopływ niedostateczny soków odżywczych, wywołąjący obumarcie części N-u lub t. z. przemiany wsteczne (ob.), a więc śtłuszczenie, zwyrodnienie szkliste, zwapnienie i t. p. Stopień odporności tkanek otaczających również wpływa na szybkość wzrostu N-ów; tak "fi. p. powięzi, ścięgna lub kości w większym stopniu powstrzymują bujanie komórek guza, aniżej tkanka gruczołowa, miękka. Twardość N-ow zależna bywa od ich budowy i rodzaju tkanek w ich skład wchodzących; tak więc śluzaki bywają miękkie, chrzęstniaki i kostniaki bardzo twarde. Barwa N-ów zależy od ilości naczyń krwionośnych i od barwnika, który niekiedy w nich znajdowany bywa; tak, n. p. znamię naczyniowe (rodzaj naczyniakà (ob.), składające się z licznych naczyń krwionośnych, poskręcanych, występuje w postaci plam czerwonych; chrzęstniaki i kostniaki często bywają kredowo-bia-łe, czarniaki {melanoma), zawierające barwnik czarny, dwoisty, — zupełnie czarne i t. d. — Co się tyczy umiejscowienia N-ów, powiedzieć można, że niema ani jednego narządu w ustroju zarówno ludzkim, jak i pewnych zwierząt w którymby nie mogły powstać te wytwory patologiczne, aczkckUek oddzielnym rodzajom

N-ów właściwe są pewne miejsca, przyczem mnażać z energią nadzwyczajną, dając począ-najczęściej gra tu rolę związek genetyczny da- tek N-om.— Niektórzy uczeni za przyczynę nego guza z odpowiednią pod względem histologicznym tkanką; tak naprz., włókniaki powstają wśród tkanki łącznej, mięśniaki w mięśniach, kostniaki najczęściej w kościach, raki wśród nabłonka i t. d., aczkolwiek w tym względzie zdarzają się wyjątki liczne.

N-ów uważają pewne pasorzyty, należące do najprostszych przedstawicieli państwa zwierzęcego lub roślinnego, lecz dostatecznych dowodów na stwierdzenie tego przypuszczenia dotychczas nie złożono. W każdym razie pewną jest rzeczą, że N-y, a mianowicie mięsaki i raki, mogą być przeszczepiane z chorego (człowieka lub zwierzęcia) na zdrowego. Co się tyczy leczenia N-ów, to usunięcie ich możliwe jest jedynie na drodze operacyjnej. Od niedawna mnożą się spotrzeżenia, stwierdzające wpływ dxiatni leczniczy promieni Röntgena (oh.)

D-r J-y B-r.

Nowo-Ukrainka (dawniej Nowo-P awłow-ka), osada w Rosyi w gub. Chersońskiej, powiecie Elizabetgradzkim, nad Czarnym i Dońskim Taszlikiem, stacya dr. żel. z Birzuły do Elizabetgradu. 2 cerkwie, 2 żydowskie domy modlitwy, przytułek i szkoła. Mieszkańców liczy 7 000. W N-ce znajdują się warsztaty, wyrabiające narzędzia rolnicze; odbywają się tu co rok 2 jarmarki.

Nowouzeńsk (NowyjUzeń), miasto powiatowe w Rosyi, w gub. Samarskiej, nad rzeką Uzeniem, stacya drogi żel. Urbach-Aleksandrow Gaj. 2 cerkwie prawosławne, jedna starowier-ców; szpital. Dosyć znaczne jarmarki. Miesz-k ińców 13 475 (r. 1897). N. powstał z osady ros-kolniczej Czertauła, założonej w wieku XVill. —Powiat N o w o u z e ń s к i zajmuje 35 646 wiorst kw., mieszkańców liczy 490171 (r. 1895), w tern 76 473 katolików; 111281 protestantów (przeważnie Niemców) i 12 685 mahometan (Tatarów),

N-y niektóre bywają wrodzone, czyli powstają już w okresie płodowym, inne zaś należą do rzędu cierpieli nabytych i pojawiają się w różnych okresach życia; z pomiędzy N-ów złośliwych raki najczęściej zdarzają się u ludzi starszych, mięsaki zaś u osób młodszych.—Podziału zupełnie zadawalającego N-ów niema, na raki skórne, pomimo wielu podanych w tym wględzie zarysów; najczęściej przyjmowana bywa podstawa histogenetyczna, i według tej klasyfikacyi (B ir ch-Hirschfeld) nowotwory dzielą się: na 1) złożone z tkanki łącznej i powstające z tkanek, do grupy tkanki tej należących, 2) złożone z tkanki mięsnej i z niej powstające,

Nowowiejski Felicyan (* w Poznaniu z. 1687—f tamże w r. 1762), doktor teologii, Dominikanin, historyk zakonu swego w Polsce. Do klasztoru wstąpił w Poznaniu, potem przeniesiono go do Warszawy, gdzie w latach 1742 — 1745 zaszczycon był przeorostwem, następnie przebywał w Sieradzu i w Łucku, nakoniec wrócił do Poznania i tam, w mieście rodzin-nem, dni swych dokonał.—Napisał; „Limpidissi-mae Aquinatis undae diffusae, seu Cenclusiones theologicae“ (Kraków 1722 in folio, u M a ty a sz-ka) i „Phoenix deeoris et ornamenti Provinciae Poloniae Ord. Praedicantium Hyacinthus Odro-vansius redivivus etc. (Poznań 1752, w 4-e). Dzieło napisane było z polecenia kapituły generalnej, bonońskiej i prowincyi łuckiej, a miało zawierać dzieje zupełne zakonu dominikańskiego w Polsce, ale autor nie umiał sprostać zadaniu swemu, więc też zamiast dziejów spisanych porządnie, zestawił gmatwaninę dziwną, złożoną przeważnie z panegiryków przesadnych, a szumnych, osobom pobożnym poświęconych, i z mnóstwa szczegółów podrzędnych i- wypisów z dzieł rozmaitych bez podawania źródeł; całość zaś jest wypowiedziana językiem niedbałym i niepoprawnym. Pomimo wad tych nie można

3) złożone z tkanki nerwowej, 4) N., których główna część składowa powstaje z prawdziwych nabłonków, 5) N-y torbielowate w postaci worka zamkniętego z zawartością rozmaitą, 6) N-y złożone. —W grupach poszczególnych znajdują się jeszcze nowotwory dwojakiego rodzaju: o układzie typowym, budową swoją przypominające tkankę właściwą, i nietypowe, zbaczające od typu tkanek prawidłowego. Do N-ów typowych należą: włókniaki, śluzaki glejaki, tłuszczaki, chrzęstniaki, kostniaki, limfomaty, naczyniaki, mięśniaki, nerwiaki, brodawczÆki i g ruez o laki (ob. te wyrazy) do nietypowych—mięsaki (ob.) i raki (ob.); istnieją również postaci przechodnie obu typów, n. p. włókno mięsa ki, kostno mięsaki, gruczolakoraki i t. p.—Przyczyny powstawania N-ów nie щ dotychczas dokładnie poznane, aczkolwiek nie brak w tym względzie przypuszczeń rozmaitych,

Dziedziczność w niektórych przypadkach zdaje się grać pewną rolę, chociaż w znacznie mniejszym stopniu, aniżeli to powszechnie przyjmowane bywa. —Według danych stastycznych zaledwie około 10% N-ów powstaje na tle dzie-dzicznem. Stwierdzono niezbicie, że stałe podrażnienie pewnych tkanek sprzyja powstawaniu w tych miejscach N-ów; tak, n. p. rak wargi rozwija się niekiedy na tle oparzenia i drażnienia tego miejsca dymem tytoniowym u palących fajkę; raki języka wytwarzać się mają wskutek zranienia błony śluzowej tego narządu brzegami ostremi zębów spróchniałych i. t. d.

Znana terya Cohnheima (ob.), mająca wiele cech prawdopodobieństwa, przypisuje powstawanie N-ów rozrastaniu się komórek zarodkowych, które przez długi czas (od wczesnego okresu rozwoju) zachowywały się wśród tkanek bezczynnie i nagle, pod wpływem tej lub owej przyczyny nieznacznej, zaczynają się roz-

księgi N-go potępić zupełnie, ponieważ zawiera    Lebenskraft i t. d. Specyficzne te czynniki

także i wiadomości rzeczywiście pożyteczne,    miały dokonywać najróżnorodniejsze czynności,

zacząwszy od spraw odżywczych (przyswajania ciał pokarmowych, wydzielania, wytwarzania ciepłoty swoistej, zwierzęcej), pobudliwości ogólnej i wszelkiego rodzaju ruchów, aż do utworzenia nowych ustrojów, ich rozwoju i wzrostu, utrzymania jedności spraw w całym złożonym mechanizmie ustrojowym, działań leczniczych i odnowczych, a nawet do czynności zmysłów i zjawisk świadomości (ob. W i t a 1 i z m). Pogląd mechanistyczny otrzymał swą nazwę stąd, że wszelkie zjawiska w przyrodzie, zarówno martwej, jaki ożywionej, sprowadza do ruchów, przeważnie drobinowych, wywoływanych przez czynniki fizyczne i chemiczne. Pogląd ten wyłonił się z wielkich postępów fizyki i chemii w pierwszej połowie XIX wieku, które dosięgły poniekąd swego szczytu w ustanowieniu przez R. Mayera i H. Helmholtz a tak zwanego prawa zachowania sił czyli energii, przez które pojęcie siły zostało zupełnie uproszczone i ustalone. — Obok fizyki i chemii czyniły jednak doniosłe postępy także nauki biologiczne, a mianowicie anatomia porównawcza, badania rozwoju ustrojów zwierzęcych i roślinnych i ich ' składu z części pierwiastkowych, dokonywane za pomocą mikroskopów udoskonalonych, i fizyologia doświadczalna. Ta mianowicie przyswoiła sobie w zupełności zasady i metody, stosowane w fizyce i chemii, usiłując przy ich pomocy wyjaśnić wszystkie zjawiska życia; badania zaś mikroskopowe doprowadziły do odkrycia udziału komórki w rozwoju i budowie ustroju roślinnego i zwierzęcego przez Schleidena i Schwan na (ob. te nazw.). Na ostatku wymieniony badacz hołdował już w zupełności poglądom mechani-stycznym w biologii, a wytwarzanie komórek żyjących wyłożył jako proces wyłącznie chemiczny i fizyczny; chociaż przy badaniach nad fermentacyą i gniciem doszedł do wniosków, które później Pasteur dopiero ostatecznie ustalił, a mianowicie, że mikroby, powodujące rozkład ciał, powstają nie przez samorództwo, ale z rozmnażania się zawiązków, pochodzących z powietrza lub zanieczyszczeń przypadkowych. Remak dostrzegł już rozmnażanie się komórek przez podział ich ciała i zachwiał tym sposobem twierdzenie Schwanna o sainodzielnem ich powstawaniu, ale dopiero Virchow postawił stanowczo tezę: omnis cellula a cellula (komórka powstaje jedynie z innej komórki), która do obecnej chwili uznawana jest przez wszystkich biologów. Virchow dostarczył tym sposobem poglądowi witalistycznemu ważnego poniekąd argumentu, przeczącego możności samorództwa z przypadkowego skupienia się warunków fizyczno-che-micznych przy wytworzeniu się choćby najprostszego ustroju. Prócz tego poparł ten pogląd jeszcze przez przeniesienie wszystkich isto-

odnoszące się mianowicie do czasu założenia i stanu różnych klasztorów dominikańskich w Polsce. Przełożył też jeszcze N. z języka włoskiege „Życie doczesne pięciu kapłanów zakonu kaznodziejskiego, mission, chińskich i t. d.“

Ked

(Poznań 1751).—Głównie podług F. M. Sobie-szczańskiego w „Encykl. powsz.“ S. Orgelbranda (T. XIX, str. 588.)

Nowowiejski Józef Hipolit (f w Iłży w r. 1824) kaznodzieja niegdyś wysoko bardzo ceniony; pierwotnie był zakonnikiem, Bernardynem, później księdzem świeckim, a jako taki został plebanem cerekowskim, kanonikiem kieleckim, dziekanem radomskim, nakoniec kanonikiem katedralnym, sandomierskim. W r. 1811 król Saski, książę warszawski, Fry d e ryk August, mianował go proboszczem iłżeckim; w Iłży też dokonał żywota. —N. należał do kaznodziejów najwymowniejszych u nas w ćwierci pierwszej wieku XIX-go; ceniono go zwłaszcza jako mówcę p igrzebowego, przemawiał więc nad grobem bardzo wielu osób znakomitych, oraz podczas odpustów, jako też innych uroczystości w różnych miejscach kraju, gdyż powszechnie ubiegano się o kazania jego, które dziś z pewnością nie miewałyby już powodzenia tak wielkiego; osądzić to można z przechowanych dotąd, ogłoszonych drukiem, jak oto: „Mowa żałobna w dniu dorocznym pamiątki zgonu

J. W. Jędrzeja Dobieckiego i t. d.“    (1803,

bez wym. m. dr.; w 8-e, str. 15); „Kazanie na pogrzebie Jana Chryzostoma Kolumny Cieci -szowskiego...“ (Warszawa 1810; w 8-e, str. 22);

„Mowa w czasie obrządku pogrzebowego J. W.

J. M. P. Hrabiny Katarzyny z Działyńskich Małachowskiej., w Borkowicach d. 12 Grudnia r. 181miana...“ (Bez wym. m. dr. i r. w 8-e str. 24); „Kazanie na Uroczystość świętego Józefa Kalasantego, Założyciela Szkół pobożnych, miane r. 1815 w Radomiu dnia 4 Lipca... i t. d.“

Kod

(Warszawa 1815, w 8-e str. 20) i „Mowa pogrzebowa na śmierć W. J. M. Kajetana na Świdzie Swidzińskiego... i t. d.“ (tamże 1815; w 8-e, k. nl. 8.).

Nowowiejski Franciszek, pod nazwiskiem tein przybranem pisywał Franciszek Gąsiorowski (ob.)

Nowowitalizm. Wyrazem N. czyli u e o w i-talizm oznaczono wznowiony poniekąd pogląd witalistyczny. Pogląd ten panował w naukach biologicznych, czyli zajmujących się badaniem zjawisk życia, w przybliżeniu od połowy XVIII do połowy XIX wieku, a następnie prawie powszechnie zastąpiony został przez t. zw. pogląd mechanistyczny. Pierwszy usiłował wytłómaczyć powstawanie zjawisk życia przez działanie czynników odrębnych, właściwych tylko jestestwom żyjącym i objętych nazwą zbiorową: siły żywotnej lub organizującej, dążności twórczej lub celowej, fr. principe vital, niem,

47

Wielka. Buc. Uustr. Zesz. 22b. S. II. T. III.

tnych funkcyj czyli spraw życia ze złożonego ustroju na pierwiastkowe jego składniki, a mianowicie uczył, że każda komórka samodzielnie się odżywia, rośnie, rozmnaża się i wykonywa czynności niezbędne do utrzymania całości or-ganizacyi, jak np. ruchy; nareszcie przypisywał każdej komórce także zdolność pobudliwości, to znaczy, że przez różne wpływy, czyli przez tak zwane bodźce, komórka ze względnego stanu spoczynku może być wprawioną w stan czynności wzmożonej. Zbiór wszystkich wymienionych tu spraw i zjawisk stanowi oznakę znamienną życia; dlatego też Brücke określił następnie istotę komórki jako ustrój pierwiastkowy.— Jako znakomity badacz, stawiający wnioski z największą oględnością, nie dający się porwać do bezpodstawnych spekulacyj, przypisywał V i r c li o w komórkom takie tylko własności, jakie dają się stwierdzić przez postrzeganie przedmiotowe, a po za tern nie czynił żadnych usiłowań do wniknięcia w ostateczną, wewnętrzną przyczynę zjawisk życia. Wspomina wprawdzie o odrębnej „substancyi życia“, ale tylko w tern znaczeniu, że sprawy życia mogą występować jedynie w istocie o zupełnie odrębnym, właściwym składzie, która zresztą ulega prawom przyrody ogólnym. Nie -można więc Vire h owa bezwzględnie zaliczyć do obozu Witalistycznego, tern bardziej, że istotnie zgodne zapatrywania na działalność komórki spotykamy także u stanowczych wyznawców poglądu mechanistycznego. Dlatego też, pomimo daleko sięgającego wpływu reformatorskiego nauki Virchow a, na dalszy rozwój, nietylko medycyny, ale także nauk biologicznych w ogólności, pogląd witalistyczny bynajmniej nie ustalił się w nauce, owszem zapanował w niej przez kilka dziesiątków lat nieograniczony prawie pogląd mechanistyczny, do czego przyczyniła się w znacznym stopniu rozpowszechniająca się w owym czasie nauka D a rwina, o wytwarzaniu się gatunków w walce o byt. Teorya ta zdawała się wyświetlać występowanie samodzielne w świecie ożywionym tak zagadkowego zjawiska celowości i tym sposobem usuwać jednę z najsilniejszych zapór, powstrzymujących ustalenie się poglądu mechanistycznego.-—Pierwszy, wstrząsający cios zadał wszechwładztwu tego poglądu jeden z najbardziej stanowczych przeciwników witalizmu, prof. E. Du Bois-Reymond, wmówię wygłoszonej na zjeździe przyrodników i lekarzy niemieckich w Lipsku (r.1873), z której końcowe „ignorabimus“ poczyniło w swoim czasie tyle wrzawy pośród świata naukowego. Znakomity uczony usiłował dowieść, że zjawiska psychiczne, a w szczególności świadomość, nie tylko nie dają się wytłómaczyć przy pomocy poglądu mechanistycznego, czyli jako skutki ruchu atomów materyalnych, ale pozostaną co do swej istoty na zawsze niedostępne dla zdolności poznania ludzkiej. Innych zjawisk życia DuBois-Reymond we wspomnionej mowie nie dotknął, lecz w późniejszych rozprawach wyraźnie zaznaczył, że uznaje je za dostępne tłómaczeniu mechauistycznemu, i dlatego do końca swego życia został stanowczym przeciwnikiem witalizmu. — Zjawiska psychiczne występują jednak zawsze tylko w łączności z życiem, stanowią jednę z najbardziej odrębnych i zagadkowych właściwości osobnika żyjącego, a zatem nie mogą być oddzielone od innych zjawisk życia. Wnioskowanie Du Bois-Reymonda nie było więc zupełnie konsekwentne. Dlatego też przeciwko jego „ignorabimus“ wystąpili autorowie liczni. Większe wrażenie wywarła w tym względzie mowa prof. N. v. N ä g e 1 e g o, wygłoszona na zjeździe przyrodników i lekarzy w Monachium (r. 1877), lecz i ten uczony przyznał, że zjawiska psychiczne sięgają w „bezgraniczność świata“, która dla poznania ludzkiego nie jest dostępna. — Walkę stanowczą przeciwko poglądowi mechanistycznemu rozpoczął jednak dopiero w r. 1886 prof. G. Bunge w Bazylei w mowie pod tytułem: „Vitalising und Mechanismus“, wcielonej następnie do odczytów tegoż autora o „chemii fizyologi-cznej i patologicznej“, przełożonych na język polski w r. 1889. Bunge wypowiedział tam twierdzenie, że wszelkie zjawiska życia sprawiane są nie przez siły fizyczne i chemiczne, ale przez czynniki właściwe samym tylko ustrojom żyjącym, a działalność tych czynników staje się dostępna tłómaczeniom, zaczerpniętym jedynie z postrzegania własnych spraw umysłowych człowieka. Bunge przyznał się tam wyraźnie do poglądu, który nazwał „witalizmem przyszłości“. — W r. 1888 G. E. Rindfleisch, profesor anatomii patologicznej w Würzburgu, wystąpił również w mowie publicznej pod napisem: „Aerztliche Philosophie“ w obronie poglądu podobnego, oznaczając go pierwszy raz wyrazem „neowitalizmu“. Stworzenie tego kierunku przypisał V i r c h o w o w i, który wykazując „samodzielność“ czynności komórek, a w szczególności pobudliwość składającej komórkę „istoty żywej“, miał się stać odnowicielem poglądu witalistycznego. Specyficzny czynnik żywotny scharakteryzował Rindfleisch, jako „psychiczny“ {geistiges Princip).—Po tych odezwach obrońców witalizmu pojawił się wciągu niedawnych lat kilkunastu długi szereg rozpraw i przemówień na zjazdach naukowych, w których jedni poważni uczeni występowali w obronie poglądu mechanistycznego, drudzy witalistycznego, wzajemnie siebie zwalczając. Do rzędu pierwszych należeli: E. Du B ois-Reymond (r. 1894), M. Ver worn (r. 1897 i 1899), E. Albrecht (r. 1901), J. Bütschl (w którego rozprawie p. n.: „Mechanismus und Vitalismus“ (r. 1901) podany jest spis zupełny rozpraw, odnoszących się do sprawy neowitalizmu); do rzędu drugich: Rindfleisch (w mowie wygłoszonej w Lubece r. 1895), E. В aur (r. 1898),

P. N. Cos sina nn (r. 1899), M. Benedikt

(г. 1903), H. Driesch (г. 1893 i 1894) i G. Wolff (r. 1894 i 1902). Ostatni dwaj autoro-wie zwalczają jednocześnie teoryę Darwina o powstawaniu gatunków w walce o byt, uznając jednak możność przemiany gatunków (tak zwaną „teoryę descendencyjną“). Stanowisko pośredniczące zajęli: O. Hertwig (r. 1900), J. R e i n к e (w różnych rozprawach i dziełach z lat niedawnych) i W. Ostwald (jako obrońca energetyki, mianowicie w swych wykładach o filozofii przyrody, r. 1902).—Niezależnie od tej polemiki wystąpił już w r. 1874 dr. T.Żuliń-s к i w obronie witalizmu J. Śniadeckiego (w „Roczn. tow. przyj, nauk pozn.“ t. VIII.) — Nie jest tu odpowiednie miejsce dla hardziej szczegółowego rozbioru wywodów, czynionych w jednym i drugim kierunku; możemy jedynie uwydatnić najcharakterystyczniejsze strony tych zapatrywań sprzecznych. Przedewszystkiem wypada zaznaczyć, że ani u dawnych, ani u nowoczesnych witalistów nie spotykamy zupełnie zgodnych pomiędzy sobą zapatrywań na istotę specyficznych czynników życia; należy przeciwnie w obozach jednych jak drugich odróżnić conajmniej stronnictwo skrajne od stronnictwa umiarkowanego. Kierunki skrajne uważają czynniki żywotne za zupełnie odrębne od fizycznych lub chemicznych, a niektórzy z dawnych witalistów przypisywali im zupełną niezależność od tychże; siła żywotna (vis vitalis) miała zjawiać się w nowo tworzącym się ustroju, a znikać z niego po śmierci, pozostawiając trupa działalności rozkładowej sił fizycznych. Nowożytni witaliści nie zaprzeczają już wprawdzie uczestnictwa tych sił w wytwarzaniu zjawisk życia, ale przyczynę ostateczną jego uznają za niemającą nic wspólnego z czynnikami przyrody martwej. Według nich, wytwór sztuczny, choćby się udało skupić w nim cząstki lub atomy zupełnie zgodnie z budową ustroju żywego, nigdy prawdziwych zjawisk życia okazywać nie będzie, w szczególności nie będzie się odżywiał i rozmnażał, pozostanie na zawsze tylko automatem, albowiem istotnego czynnika życia sztuka ludzka udzielić mu nie zdoła. Dlatego też stanowczo przeczą przypuszczeniu zwolenników poglądu mechanistycznego, że przez przypadkowe kiedyś ugrupowanie atomów materyalnych powstał pierwszy zaczątek życia na ziemi. — Umiarkowany witalizm nie przypisuje czynnikom żywotnym niezależności od ogólnych praw przyrody, a nawet niektórzy z dawniejszych zwolenników tego poglądu, jak np. Jędrzej Śniadecki i wyznawca jego poglądów, znakomity Jan Müller, wyraźnie zaznaczyli, że wszystko w przyrodzie dzieje się według praw stałych, siła zaś żywotna, czyli ustrojowa, ulega również tym prawom i stanowi tylko odrębną kategoryę sił przyrody. Zgodne zapatrywania spotykamy też u poważniejszych neowitalistów umiarkowanych. Utrzymują jednak, że choćby się udało, różne zjawiska wykazać jako skutki

działań fizyczno-chemicznych, jak np. przyswajanie pokarmów, wytwarzanie ciepłoty zwierzęcej, wzrost, pobudliwość tkanek, kurczliwość mięśni, to pozostaną jednak zjawiska rozwoju ustrojowego układanie się komórek w tkanki, narządy i cały ustrój, rządzony czynnikiem osobnikowym wspólnym, odrastanie członków utraconych przez zwierzęta niższe, zjawiska dziedziczności, czyli znpełnej zgodności potomka z rodzicami, zadziwiająca celowość wszystkich spraw życia, a na-dewszystkiein zjawiska psychiczne i świadomość, z których żadne nie staje się dla nas zrozumiałe przez tłómaczenie ich jako wynik ruchu drobinowego. —Istota poglądu mechanistycznego została już powyżej w krótkości określona. Opiera się on przeważnie na twierdzeniu, że przyroda stanowi ściśle zjednoczoną całość, rządzoną prawami stałemi, którym ulegają wszelkie bez wyjątku wydarzenia w świecie dostrzegalnym. Wydarzenia zostają wywołane przez czynniki proste, czyli siły fizyczne. Życie objawia się tylko w tworach, w których skład wchodzą te same pierwiastki chemiczne, które spotykamy także w świecie martwym; ulegają one także w ciele żyjącem prawom ogólnym przyrody, jak np. prawom ciążenia, powinowactwa chemicznego, działania ciepła i t. d.; ale w ustrojach pierwiastki chemiczne skupiają się w nader złożone i różnorodne związki, których oddziaływanie wzajemne również bardzo bywa złożone. (Stałe skupienia takich czynników, wykonywaj ące czynności określone w tworach złożonych, zarówno sztucznych, jak i ożywionych, oznacza J. Reinke nazwą domin ant ó w). Powstawanie tak zwanych związków organicznych, otrzymywanych dawniej wyłącznie tylko ze świata zwierzęcego i roślinnego, przypisywał dawny witalizm działalności siły żywotnej; obecnie większość tych wytworów wyrabia się już sztucznie w pracowniach chemicznych i wątpić nie można, że taka synteza grupy bardzo złożonych ciał białkowych, stanowiących zasadniczą część składową ustrojów żyjących, a opierających się dotąd jeszcze usiłowaniom syntetycznym chemików, po krótszym lub dłuższym czasie jednak dokonana zostanie. Odosobnienie ciał czynnych z ustroju lub skupień komórkowych żyjących połączone bywa z nieprzezwyciężonemi trudnościami, gdyż już częściowy rozkład ustroju pociąga za sobą dalszy, samodzielny rozpad związków złożonych, tamujący właściwą ich działalność. Pomimo to udało się w czasach niedawnych oddzielić z ustrojów żyjących hardzo liczne cinła o działalności specyficznej, a mianowicie różnego rodzaju fermenty, okazujące te same własności, jak w ustroju żyjącym. Tak np. otrzymano z komórek drożdżowycli roztwór istoty, która tak samo rozkłada cukier gronowy na wyskok i dwutlenek węgla, jak drożdże w całości; spostrzeżenie to zbija twierdzenie dawnych powag naukowych, że fermentacya stanowi wyłączny proces żywotny komórek drożdżowych. Usiłowaniom badaczów udało się nawet otrzymać już wyroby mineralne, okazujące własności istotnie zgodne z zachowaniem się fermentów organicznych. — Oprócz wymienionych powyżej danych, pogląd mechanistyezny na poparcie twierdzeń swoich przytoczyć może jeszcze spostrzeżenia następujące: różne tak zwane tropizmy czyli ruchy w określonym kierunku, występujące stale i prawidłowo u roślin i zwierząt niższych pod wpływem czynników chemicznych lub fizycznych (chemitropizm, termotropizm, geotropizm i t. d.). Dalej należy tu zachowanie przez czas dłuższy czynności żywotnych w tkankach i narządach po zupeł-nem usunięciu ich z ustroju żyjącego, jak np. peryodyczne kurczenie się wyciętego z żaby serca, kurczliwość i pobudliwość mięśni odosobnionych, przez które przepuszcza się sztucznie prąd krwi świeżej, ruchy rzęs migawkowych na komórkach nabłonkowych w cząstkach błony umieszczonych pod mikroskopem i t. d. Utworzona przez prof. W. Roux nauka tak zwanej mechaniki r o z w o j o w ej usiłuje wykazać prawidłowość fizyczną nawet w biegu spraw rozwojowych i odrodczych (regeneracyjnych) i dostarczyła w ostatnim dziesiątku lat już długiego szeregu bardzo pouczających spro-strzeżeń, jak np, zastąpienie naturalnego zapłodnienia jajka u szkarłupni (echinodermata) przez pewne wpływy chemiczne, odmiana biegu rozwoju tychże jaj przez domieszkę do wody morskiej pewnych soli mineralnych; rozwój połowy tylko ustroju kijanki po sztucznem uśmierceniu jednej z dwuch przewężnych komórek, występujących w jajku żabiem przy ropoczęciu jego rozwoju przez podział żółtka i t. d. Analogicznych spostrzeżeń możnaby przytoczyć tu jeszcze wielką liczbę.—Jeżeli ostatecznie zastanowimy się bliżej nad wywodami kierunku witalistycznego i mechanistycznego, to dojdziemy do wniosku, że ani jeden ani drugi nie jest oparty na danych stanowczych, przeciwnie obadwa stawiają tylko twierdzenia nader h y-potetyczne. Jeżeli bowiem wiadomości nasze z fizyki i chemii nie są zdolne wytłóma-czyć zjawisk życia, albo przynajmniej nie wystarczają do takiego celu, to z tego nie wynika jeszcze koniecznie, że istnieją zupełnie odrębne czynniki żywotne, albo że przy badaniu zjawisk życia należy ograniczyć się na ustaleniu spraw czysto żywotnych, nie troszcząc się wcale o uczestniczenie w nich także czynników czysto fizycznych. Mechanistyezny zaś pogląd opiera się ostatecznie tylko na przekonaniu, że zarówno w jestestwach żyjących, jak i w świecie martwym, wszystkie czynniki działają wedle praw jednakowych, że nie istnieją żadne wpływy odmienne po za obrębem znanych nam czynników fizycznych. Twierdzenia takie, sięgające w zakres metafizyki, nie dają się empirycznie dowieść. Na zapytanie: ja

ka jest przyczyna ogólnego ciążenia w święcie, dla czego ciała oddziaływają wzajemnie na siebie, dla czego istnieją prawa przyrody, jak powstaje życie? nauka ścisła, empiryczna odpowiedzi udzielić nie jest w stanie. Wniknięcie głębsze w tę zagadkę możliwem się staje tylko przez rozbiór szczegółowy naszej zdolności poznania, przez ścisłe określenie pojęcia wiedzy, jego powstawania i zakresu. W nowych dziełach autorów różnych (np. V e r-worna, R o s e n t h a 1 a, R e i n к e g o), rozbiera-jących zagadnienia zasadnicze biologii, spotykamy dla tego rozdziały, w których istota poznania i wiedzy bywa dość szeroko rozbierana, ale, według przekonania naszego, jednak nie ostatecznie rozjaśniona. W niniejszym artykule pozwalamy sobie jedynie zaznaczyć, że cała nasza wiedza, jako istotnie oparta na doświadczeniu empirycznem, jest tylko względna, osiągnięcie „absolutnych“ wiadomości nie jest możliwe dla rozumu ludzkiego. —Poznawanie polega w istocie na porównywaniu dochodzących do naszej świadomości zjawisk czyli wydarzeń, oswajaniu się z wydarzeniami wystę-pującemi stale w warunkach jednakowych i postaci zgodnej i podporządkowaniu nowych takich spostrzeżeń pod już lepiej nam znane, czyli ustalone w naszej świadomości. Poznanie dalszych jeszcze przyczyn, znanych nam dotąd najogólniejszych wydarzeń, byłoby możliwe jedynie przez zdobycie wiadomości o ogólniejszych jeszcze danych, których jednak, niestety dotąd nie posiadamy. Pogląd mechanistyezny poczytuje wprawdzie za takie dane ostateczne sprawy ruchowe, ale przeciwko zasadności tłó-maczenia wszelkich zjawisk w przyrodzie ze stanowiska mechaniki wystąpili od niedawnego czasu z polemiką niweczącą znakomici uczeni, jak E. Mach, W. Ostwald i I. B. Stall o, a zresztą jasną jest rzeczą, że zjawiska psychiczne żadną miarą nie dają się wyświetlić przez hypotezę ruchu drobinowego. Rozpowszechnione w pismach popularnych i naukowych przeciwstawienie siły i materyi, zupełnie jest bezzasadne, a przeznaczone do wyrównania tych sprzeczności pojęcie energii, określa wprawdzie wzajemną zależność zjawisk w przyrodzie, ale bynajmniej nie odkrywa pierwotnego ich źródła. — Z powyżej powiedzianego wynika, że nie posiadamy podstaw dostatecznych do rozstrzygnięcia pytania, czy istnieje różnica fundamentalna, czy istotna zgodność pomiędzy zjawiskami fizycznemi i żywotnemi? — Liczne zagadki w tych zjawiskach zostały wprawdzie z czasem rozwiązane, przeważająca ich moc pozostaje jednak dla nas jeszcze zupełnie ciemną. Czy liczne tajniki z postępem nauk nie zostaną odsłonięte, trudno przewidzieć. Nowsze spostrzeżenia nad różnego rodzaju promieniami zdają się rokować niespodziane postępy wiedzy, lecz pozostaje rzeczą nader wątpliwą, czy te odkrycia rzucą jaśniejsze niż dotąd światło także na

zagadnienie życia.—Rozprawę bardzo ciekawą o przedmiocie powyższym ogłosił niedawno W ł a d. B i e g a ń s к i p. n. „Neo-Witalizm w spół-czesnej biologii“ (w „Krytyce lekarskiej“ r.

Dr. H. H.

Rod

zawijać mogą tylko statki drobne. Przed r. 1796 miasto leżało o 80 km. dalej w górę rzeki.

1904, zesz. 1 — 4).

Nowozybków, miasto powiatowe w gub. Czernihowskiej, nad rzeczkami Zybką i Karnią, stacya dr. żel. Poleskiej (linia z Brześcia do Brańska). Zbudowane jest na wyżynie, wznoszącej się o 320 stóp nad ziemiami okolicz-nemi, otoczone błotami, co wraz z licznemi tutaj rzeźniami, topielniami łoju i garbarniami czyni je miejscowością bardzo niezdrową. Pomimo to ludność szybko wzrasta; w r. 1897 liczono 15 480 mieszkańców, przeważnie roskol-ników. W N-ie znajduje się 5 cerkwi jedno-wierców, żydowski dom modlitwy, szpital, szkoła realna i gimnazyum żeńskie.—Przemysł reprezentują 3 garbarnie, fabryka mydła, fabryka masła sztucznego, cegielnia i t. d., ogółem 50 zakładów. Handel konopiami, skórami, bydłem słoniną i łojem. —N. założony został za cara Aleksego Michajłowieża przez roskolni-ków, którzy ukryli się przed prześladowaniem w Lasach Starodubowskich.—Powiat Nowo-zybkowski zajmuje 3 355 wiorst kw., mieszkańców liczy 164 347 (bez N-a, Nowego Miasta i Klimowa), w tem 282 katolików.

Nowskie Starostwo niegrodowe położone było w dawnein województwie pomorskiem, w powiecie nowskim. Podług lustracji z r. 1664 składały się na nie: miasto Nowe albo Nowie z zamkiem (po niem. Neuenburg [ob.]), jako i wsi: Kończyce, T r e 11, M o r g i, L i pieńki, Li gn o w o, Rudno i Grę blin,—W r. 1771 staros'ą nowskim był Andrzej Moszcze risk i, wojewoda inowrocławski, opłacający rocznie kwarty złp. 2 005 igr. 10, liiberny zaś zpł. 1217 i gr. 6. Od d. 13 września r. 1772 N. st. dostało się pod panowanie pruskie i przeszło na własność rządu.

Nowy Albion, dawna nazwa części brzegu zachodniego Ameryki Północnej, zajętego obecnie przez stany Oregon i Washington Unii Amerykańskiej.

Nowy Aleksandrowsk, to samo co Nowo-Aleksandrowsk (ob.).

Nowy Almaden (NewAlmaden), okrąg górski w Ameryce Północnej, w hrabstwie Santa Clara, stanu Kalifornii, ze słynną kopalnią rtęci, najstarszą i najbogatszą w Ameryce, która do końca r. 1880 w ciągu lat 28 dostarczyła 60 milionów funtów rtęci, a w. r. 1889 jeszcze 20 000 butelek.

Nowy Amsterdam, nazwa dawna, pierwotna, New Yorku (ob.).

Nowy Amsterdam (Berbice), stolica hrabstwa Berbice w Gujanie Angielskiej, o 3 km. od uścia rzeki Berbice do morza. Mieszkańców liczy 8124 (r. 1881), ma ulice szerokie, przecięte kanałami, dom dla obłąkanych, szpital, więzienie, misyę dla Murzynów. Do N. A.

Nowy Amsterdam, wyspa w części południowej oceanu Indyjskiego, pod 37°58' szer. połudn. i 77°34' dług. wsch. od Greenwich; zajmuje 66 km. kw. Nad morzem wznoszą się skały bazaltowe, dochodzące do 650 m. wysok.; wyspa porosła jest trawą i krzakami; są na niej miejsca, zdatne pod uprawę,—Wyspa jest bezludna i z powodu braku portów niezdatna do kolonizacyi. O 82 km. na południe od N. A-u położona wyspa św. Pawła jest otwartym od wschodu kraterem o średnicy 3’/₂ km.; rozległość jej wynosi 7 km., wysokość 260 m. Zagłębie krateru tworzy port głęboki, nie zupełnie jednak od burz zasłonięty. Jest tu kilka źródeł gorących. Wyspa ta jest stacyą statków wielorybniczych. Obie wyspy należą do Francyi. Odkryte zostały w r. 1523. Hüllender van Diemen znał już obie wyspy. Zbadała je dokładnie austryacka wyprawa naukowa Nov ary (ob.)

Nowy Bajazet (ros. Nowo-Baj a zet), miasto na Kaukazie, stolica powiatu w gub. Ery-wańskiej, nad rzeczką Kawar-czaj, wpadającą do odległego o 6 wiorst jeziora Gokczi. 2 kościoły oriniańsko-gregoryańskie, 3 szkoły. Mieszkańców liczy 8 597 (r. 1897), prawie wyłącznie Ormian; zajmują się głównie rolnictwem i hodowlą bydła.—Nazwa N.-B. datuje się od r. 1850; przedtem była tu osada Kawar, w której po wojnie rosyjsko-tureckiej w latach 1828 — 29 osiedlili się wychodźcy Ormianie z miasta tureckiego Bajazetu. — Powiat Nowo-Baj azecki zajmuje 6124 km. kw., mieszkańców liczy 112111 (r. 1896), w tem Ormian 66.4%, Tatarów 28.5°/₀, Rosyan 2.5%, Kurdów 2.4%, Greków, Żydów i Mordwinów 0.2%.

Nowy Bazar, sandżak (obwód) w wdajecie tureckim Kossowo, na połud.-wschód od Bośni, graniczy z Serbią, Albanią i Czarnogórzem; rzeka Lim przecina go na całej długości. Kraj jest przeważnie nieurodzajny; rozległość wynosi 7 350 km. kw. (133.5 mil kw.), ludność 153 000 głów, w % Serbów chrześcian, w % mahometan, Albańczyków. Stolicą jest miasteczko Sienica. N., przez który przechodzi droga z Bośni do Rumelii, położony pomiędzy Serbią, a Czarnogórzem, jest ważnym punktem strategicznym. Na mocy postanowień kongresu Berlińskiego (r. 1879) Austrya osadziła wojskiem swojem część zachodnią sandżaku, mianowicie miasta Plewlje, Prepolje i Biełopolje; część południową zwróciła kilka lat temu Turcyi.

Nowy Bazar (tur. Jeni Pazar, łac. Ras-cia), miasto w Starej Serbii, w sanadżaku tejże nazwy, nad rzeką Raszką. Mieszkańców liczy 12 000; ulice w N. są nędzne, domy ubogie. W N. B-e znajduje się starożytny, ośmiokątny gmach łaźni z czasów rzymskich, pokryty kopułą, bardzo stara carkiew serbska, która była

niegdyś świątynią pogańską- pod miastem zwaliska klasztoru Jurjowi Stup owi. — Na miejscu N.-B-u za czasów dawnego pogaństwa serbskiego stało miasto Rasa czyli Rasja, o którym wspominają już w wieku IX kronikarze bizantyjscy.

homary, dorsze, łososie) wyniosła 3 746 000 dolarów. Przywóz w r. 1893 wynosił 5 602 669 dolarów (głównie wyroby fabryczne z Anglii), wywóz 7 253 611 dolarów (głównie drzewo i wyroby drewniane, ryby i tran, żelazo, węgiel kamienny, futra). Z 12 portów najważniejsze są: St. Andrews, Moncton, St. Stephen, Newcastle, Chatham, Dalhousie i stolica Fredericton. Wszystkie miasta większe połączone są drogami żelazne-mi z Kanadą i Stanami Zjednoczonemi. — Na czele rządu stoi gubernator i ministeryum z 7 członków; ciało prawodawcze liczy 46 członków. Dochody prowincyi w r. 1893 wynosiły 652 669 dolarów, wydatki 676 483, długi 2 752 297 dolarów.

Akadyi, która oprócz niego obejmowała obecną Nową Szkocyę i część Kanady Dolnej. Po ustąpieniu Kanady Anglii (r. 1763) N. B. połączony został z Nową Szkocyą; rozdzielono te dwa kraje znów w r.1783. W chwili przejścia pod panowanie angielskie większą część ludności stanowili t. zw. Akadyjczycy, potomkowie kolonistów francuskich. N. B. zawdzięcza swój szybki wzrost wysokim cłom różniczkowym, które musiało płacić w Anglii drzewo, nie pochodzące z kolonii. Od r. 1867 N. B. jest jedną z prowincyi Dominium Kanady (ob.).

Nowy Bychów, miasteczko w guberni Mo-hylowskiej, powiecie Bychowskim, na prawym brzegu Dniepru. Posiada 2 cerkwie, z których jedną wzniósł w r. 1825 ówczesny dziedzic N. В-a książę Sapieha. Mieszkańców 2 498. N. B. był niegdyś warownią, jak dowodzą ślady wałów i rowów. W wieku XVII istniał tu

Nowy Brunszwik, (po ang. New Brunswik), kolonia angielska w Ameryce Północnej, jedna z prowincyi Dominium Kanady, leży pomiędzy 45° a 48° szer. półn. i 63°48' a 69°5' dług. zach. od Greenwich; z Nową Szkocyą łączy N.-B. międzymorze Chignecto. Rozległość kraju wynosi 72 780 km. kw. (1 322 mile kw.)

N. B. był niegdyś częścią francuskiej

Brzegi długie na 800 km., wyżłobione są li-cznemi zatokami (Passamaquoddybai, Miramichi-bai, Clialeursbai). Część środkowa N.-B-u jest równiną niską, północna i południowa są górzyste, wyniosłości nie przechodzą jednak 1000 metrów. Grunt zdatny do uprawy znajduje się po dolinach. Rozciągają się tu bujne łąki i lasy gęste, w których przeważają sosny, dęby, klony, wiązy, topole i jesiony. Największa rzeka jest St. John; oprócz niej zasługują na wyróżnienie St. Croix i Miramichi. Najwięk-szem jeziorem jest Grand Lake. Klimat odznacza się wielkiemi wahaniami: w Fredericton upały dochodzą do 36°, mrozy do — 31°; ciepłota roczna, przeciętna wynosi 4.6°,^ deszczu spada 850 mm., śniegu 2 790 mm. Świat roślinny i zwierzęcy nie różni się od kanadyjskiego (ob.). Z minerałów użytecznych N. B. posiada węgiel, rudę żelazną i miedzianą; w mniejszych ilościach znajdują się tu: ruda ołowiana, magnezya, grafit i antymon.—L u filio ść w r. 1901 wynosiła 331 120 głów, czyli    zbór kalwiński fundacyi C h o d к i e w i c z ó w. W r.

5 na km. kw.; przyrost w ciągu ostatnich lat    1654 miasto ucierpiało dużo od Zołotareńki.

Nowy Dwór, miasto w Królestwie Polskiem, w powiecie Warszawskim, nad Narwią, w pobliżu jej uścia do Wisły; stacya dr. żel. Nadwiślańskiej (linia Warszawa-Mława); położone jest naprzeciw twierdzy Modlina, z którą łączą je dwa mosty, kolejowy z przejazdem dla wozów i forteczny przy samym uściu Narwi do Wisły. Kościół katolicki murowany (wzniesiony w r. 1792 przez dziedzica N. D-u, księcia Stanisława Poniatowskiego), kościół ewangielicki murowany, bóżnica, szkoła dwuklasowa. Mieszkańców 7 252 (r. 1897), z tego 70$ żydów, 16 % katolików 9$ ewangielików. Luduość zajmuje się przeważnie handlem i żyje głównie z zaspakajania potrzeb załogi sąsiedniego Modlina. — N.-D. jest bardzo starą osadą; w r. 1355 wymieniony jest w liczbie zamków warownych, mazowieckich, Tu pobierano cło od towarów, spławianych Wisłą. Miastem został N.-D. dopiero w r. 1782; ówczesny dziedzic, Stanisław książę P o n i a-t o w s к i, aby podnieść miasto, założył tu fabrykę sukna, która przetrwała do r. 1820. Istniały tu też przez czas jakiś warsztaty okrętowe i drukarnia hebrajska. Miasto ucierpiało wiele

10 wyniósł 3.1 %. W r. 1891 z liczby ogólnej 321 263 mieszkańców było mężczyzn 163 739, kobiet 157 524; urodzonych za granicą 22109,

Indyan 1521, Murzynów 1700.    61 767 osób

(19,2 7₀ ludności) używało języka francuskiego.

W r. 1892 w 1585 szkołach publicznych początkowych pobierało naukę 31967 chłopców,

28 819 dziewcząt; szkoły wyższe liczyły 683 uczniów i uczennic, szkoły normalne 269. W St.

John znajduje się uniwersytet.—Rolnictwo dostarcza głównie siana, owsa, pszenicy, jęczmienia, ziemniaków, buraków i jabłek; ziemi uprawnej jest 507 173 hektary. W r. 1891 w N. В-u było 59 586 koni, 202 439 sztuk bydła 181110 owiec i 1 51 093 świnie. Największym skarbem prowincyi są jej lasy; w r. 1892 na 455 okrętach wywieziono 357 775 tonu drzewa.

Przemysł szybko się rozwija: w r. 1891 w 5 419 zakładach przemysłowych 26 609 ludzi wyrobiło towarów za 23 685 600 dolarów; naj ważniej-szemi produktami przemysłu są wyroby z drzewa i okręty, tkaniny wełniane i bawełniane, skóry, sprzęty domowe, papier, narzędzia rolnicze, maszyny i t. d.—Rybołówstwu na morzu oddawało się w r. 1893: 12 265 osób na 6079 podczas oblężenia Modlina i powodzi w r. 1813. łodziach; wartość zdobyczy (głównie śledzie,    Po r. 1830 Bank Polski założył tu wielkie skła-

dy zboża, które obrócono później na magazyny wojskowe.

Nowy Dwór, miasteczko na Litwie w guberni Wileńskiej, powiecie Lidzkim. Posiada kościół katolicki parafialny; mieszkańców liczy 708. — W wieku XVII N. był ekonomią stołu królewskiego; prawo miejskie otrzymał w r. 1720.

Nowy Dwór (lub Nowodwór), miasteczko na Litwie, w gub. Grodzieńskiej, powiecie Sokolskim, nad rzeczką bezimienną, dopływem Bobra. Posiada kościół katolicki parafialny (ufundowany w r. 1523 przez królowę Bonę; później na jego miejscu wzniesiono nowy), cerkiew, 2 żydowskie domy modlitwy. Mieszkańców 1 282 (r. 1897), zajmujących się głównie rolnictwem i drobnym handlem.—N. założony w wieku XV należał niegdyś do dóbr stołowych królewskich ekonomii Grodzieńskiej.

Nowy Dwór (po niem. Tiegenhof), miasto w Prusach Zachodnich, w regencyi Gdańskiej, powiecie Malborskim, leży na wielkiej żuławie Malborskiej, pomiędzy Wisłą a Noga-tem, nad Spławną Tugą i kanałem; stacya drogi żel. z Szymona do N.-D. Posiada kościoły ewangielicki i katolicki, szkołę (höhere Bürgerschule); mieszkańców liczy 2780 (r. 1895), w ²/₃ ewangielików w '/₃ katolików. Mieszczanie są zamożni; trudnią się rolnictwem i hodowlą bydła; jest tu też kilka fabryk, jak oto: cukrownia, browar, garbarnia, młyn parowy i tartak parowy; dosyć ożywiony handel, głównie drzewem. — Osada N.-D. powstała dopiero w wieku XVII: przedtem była tu wieś, należąca do ekonomii Malborskiej.

Nowy Hampshire, ob. He w Hampshire. Nowy Hanno wer, najdalej wysunięta na-północ wyspa archipelagu. Nowo-Brytańskiego (ob.), oddzielona od Nowej Irlandyi (ob.) cieśninami Byrona i Steffena. Kształtu jest prawie czworobocznego, długość jej wynosi 70 km., rozległość 1476 km. kw. (26.8 mil kw.). Północne zakończenie wyspy stanowi przylądek S a-lomon Sweert, południowy przylądek Królowej Karoliny (2°ЗГ szer. połudn., 149°50’ dług. wsch. od Greenwich), Dotąd znane są tylko brzegi wyspy, porosłe gęstym lasem, żyzne i malownicze. Wyspę odkrył Carteret, który jej też nadał nazwą dzisiejszą; zwiedzał ją misionarz Brown z wysp księcia Yorku.

Nowy Jersey, stan w Ameryce póln., ob. New Jersey.

Nowy Jork, ob. New York.

Nowy Konstantynów, miasteczko na Podolu, w powiecie Lityńskim, nad Bohem, o 30 wiorst od Litynia. Posiada kościół parafialny katolicki (ufundowany w r. 1788 przez Rzewuskie h), cerkiew, bóżnicę, 3 żydowskie domy modlitwy, szkołę początkową; mieszkańców liczy 2 486. Znajduje się tu gorzelnia, kilka młynów, cegielnia, garncarnia, fabryka waty. Jarmarki odbywają się w N.-K-ie co miesiąc, targi co tydzień. — N.-K. założony został przez

Ostrogskich, prawo miejskie otrzymał w r. 1600; w r. 1623 potwierdzone zostały jego przywileje. W r. 1781 odwiedził miasto król Stanisław August.—Przed laty kilkudziesięciu dobra nowokonstantynowskie, należące do Jaroszyńskich i liczące 9171 dziesięcin, drogą sprzedaży przymusowej przeszły w ręce К o c z u b e j ó w.

Nowy Lauenblirg, nazwa nadana w r. 1885 przez Niemców wyspom Księcia Y or ku (ob.).

Nowy Margelan, miasto w Azyi środkowej, ob. M arge lan.

Nowy Meklemburg, nazwa, nadana przez Niemców wyspie Nowej Irlandyi (ob.)

Nowy Meksyk (N e w M e x i c o), terytoryum Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, leży pomiędzy 31° 21, a 37° szer. półn. i 103° a 109° dług. zacli: od Greenwich; graniczy od północy ze Stanem Colorado, od wschodu z terytoryum Indjan i Texasem, od południa z Texasem i Meksykiem, od zachodu z Arizoną.. Rozległość kraju wynosi 317 470 km. kw. (5 766 mil kw.). N.-M. zajmuje wyżynę, której wysokość prze-' ciętna obliczana jest na 1850 metrów. Szeroka dolina Rio Grande przecina całą wyżynę od północy do południa i dzieli ją na dwie części nierówne. W części wschodniej ciągnie się w kierunku południowym kilka odnóg gór Skalistych, które w Baldy Point i Ocate Crater dochodzą od 3000 do 4000 m. wysokości, dalej na południe okalają wielkie nieurodzajne doliny z błotami słonemi (doliny Grand-Quivira i Jornada del Muerto) i płaskowzgórza (Mesas), następnie zaś opuszczają się do prerii nad Canadian River i do pustyni piaszczystej, zwanej Liano estacado lub Staked Plain. Przez pustynię tę płynie Rio Pecos, dopływ Rio Grande. Na zachód od Rio Pecos ciągnie się szereg łańcuchów górskich, przechodzących do Teksasu (Sierra Bianca, Sierra Sacramento, Guadalupe Mountains): wielkie błota słone oddzielają te góry od położonych jeszcze dalej na zachód Sierra Soledad. Po stronie zachodniej Rio Grande góry Zuni, Membres i oołożone na granicy mexykahskiej płaskowzgórza Sierra Mądre (1600 m. nad poz. morza) stanowią granicę dorzecza oceanu Atlantyckiego i Spokojnego. W tej części kraju znajduje się wiele płaskowgórz, a rzeki płyną często w jarach (kanionach), głębokich nieraz na 300 metrów. Żadna z rzek (Rio Grande z Rio Puerca Pecos, Canadian, Gila, San Juan) nie jest spławna. Góry prawie zawsze porosłe są sosnami, jodłami, cedrami; na wzgórzach mniejszych i w dolinach rzek rosną dęby, orzechy włoskie i klony. Rozległe przestrzenie na płasko wzgórzach i w górach porosłe są bujną trawą i nadają się bardzo dobrze do chowu bydła, które tu może przez rok cały zostawać na powietrzu. Większa część kraju składa się jednak z ziemi nieurodzajnej.—Ze zwierząt dzikich spotyka się w N.-M-u niedźwie-

Por. Ladd

cerowe.

78 tylko 4;

dzie, wilki, rysie, bobry, zające, łosie, bawoły i in.—Klimat jest suchy, w ogóle jednak umiarkowany i zdrowy. Deszcze padają częściej tylko od lipca do października. Przeciętna ciepłota roczna w Santa Fé ^2 313 m. nad poz. morza) wynosi 10,3°C, waha się jednak pomiędzy 31° a — 20y₂"- Od października do maja spada często poniżej zera; śnieg i lód są zjawiskami powszedniemi, a wszystkie szczyty gór przez rok cały śniegiem są pokryte.—L u d n o ś ć która w r. 1850 liczyła zaledwie 61500 głów, doszła w r. 1900 do 195 310, co stanowi 0.6 na km. kw.; przyrost w ciągu ostatnich lat 10 wyniósł 27.2%. W r. 1890 ludność osiadła wynosiła 153 593 (83 055 mężczyzn, 70 538 kobiet), z czego 1956 przypada na Murzynów i Mulatów, 361 na Chińczyków, 9 903 na Indjan (Pueblo, Apacze); oprócz tego 23 450 Apaczów i Navajos żyło w szczepach osobnych. —Ciekawe zwaliska dowodzą, że cywilizacya miejscowych Indyan stała dawniej na stopniu daleko wyższym. Ludność osiadła powstała przeważnie ze zmieszania Hiszpanów z Indyanami. Językiem najwięcej używanym jest hiszpański, w większej części szkół wykład prowadzony jest po hiszpańsku. Pod względem oświaty N.-M. stoi poza wszystkiemi innemi krajami Unii; 52$ mieszkańców, liczących więcej niż 10 lat życia, nie umie pisać. Do szkół ludowych uczęszczało w r. 1890 dzieci 12 600 (w wieku szkolnym było 44 200); szkół wyższych niema -w N. M-u.—Pism peryodycznych wychodzi 55.—Rolnictwo może się rozwijać tylko w dolinach rzek, gdyż bez sztucznego nawadniania niepodobna mieć większy urodzaj. Kukurydza i pszenica udają się bardzo dobrze, tak samo i owoce. W r. 1890 było pod pługiem 105 242 hektary (kukurydza, pszenica, ziemniaki, owies). Na południe od Bernardino pozakładano winnice (474 hektary); w niektórych miejscowościach udają się też owoce południowe. Do chowu bydła kraj bardzo się nadaje. W r. 1890 liczono w N.-M-u 38 130 koni 8 367 mułów i osłów 577 511 sztuk bydła, 1 248970 owiec i 10471 świń. Po hodowli bydła najważniejszem źródłem zarobkowania ludności jest górnictwo. Do r. 1892 wydobyto w N.-M-u za 4 600 000 dolarów złota i za 6 680 000 doi. srebra; w r. 1892: 46 000 uncyi złota, 1 075 000 uncyi srebra, y₂ miliona tonn węgla. Wartość ogólna produkcyi górniczej w r. 1892 wyniosła 1 613 000 dolarów. Istnieje też w N.-M-u żelazo, ołów i miedź, a jeziora i błota słone mogą dostarczać soli w ilości nieograniczonej. Głównym punktem handlu krajowego jest Sauta Fé.— Zarząd kraju. Gubernator i sędzia główny mianowani są przez prezydenta Unii; senat liczy 12 członków, izba poselska 26. Na kongres Unii wysyła N.-M. jednego przedstawiciela.— W r. 1890 dochody terytoryum wynosiły 305 000 dolarów, wydatki 143 750, długi terytoryum 870 000, hrabstw 1 815 090, gmin 127 000,

okręgów szkolnych 19 000 dolarów. Stolicą jest Santa Fé.—D zieje. N. M. stanowił niegdyś pro-wincyę Nowej i część prowincyi Starej Kalifornii w wieekrólestwio Nowej Hiszpanii, później był częścią rzeczy pospolitej Meksykańskiej. Po wybuchu wojny pomiędzy Stanami Zjednoczonemi a Meksykiem o Teksas, Santa Fé zdobyte zostało w r. 1846 przez Amerykanów; w r. 1848 zawarto w Guadalupe-Hidalgo pokój, na mocy którego N.-M. przeszedł pod rząd Unii; w r. 1850 utworzono z niego i z części Starej Kalifornii, również przez Meksyk odstąpionej, terytoryum N.-M.; w r. 1863 z części N.-M-u utworzono osobne terytoryum, Arizonę.

„The story of New Mexico“ (Boston 1891); Bandelier „ History of the southwestern portion of the United States (Cambridge, Mass. 1891).

Nowy Most (po niem. Neubrück), wieś w W. ks. Poznańskiem, w powiecie Szamotulskim, nad Wartą. Kościół parafialny ewangie-licki; mieszkańców 646. Pod wsią rozkopano cmentarzysko starożytne, na którem znaleziono wiele urn.

Łowy Orlean (ang. New Orleans, franc. La Nouvelle-Orléans), miasto w Ameryce Północnej, najznaczniejsze w części południowej Stanów Zjednoczonych, stolica Luiz i any. Leży pod 29°57' szer. półn. i 90°0' dług. zach. od Greenwich, na lewym brzegu rz. Mississippi, która tu zakreśla wielki łuk i tym sposobem okala miasto na długości 20 km.; rzeka pod miastem ma szerokości 1 km., głębokości 35 m., N.-O. znajduje się o 170 km. od jej uścia. Od północy graniczy z miastem jezioro Pontchar-train. N.-O. zbudowany jest na równinie niskiej i bag istej, która podczas przyboru wody w Mississippi leży o 0.6 do 1.2 metra poniżej poziomu rzeki. Aby uchronić miasto od powodzi, zbudowano wielką tamę („levée“), wysoką na 4.3 metra, szeroką na 5 do 100 m. w mieście, na 4 do 5 m. poza nim. Tama ta zaczyna się w Plaquemines, o 190 km. powyżej N. O-u; w mieście utworzono na niej piękne aleje spa-Miasto zajmuje ogromną przestrzeń 548 km. kw. (prawie 10 mil kw.); trzy czwarte jednak tego stanowią bagna niezamieszkane. Klimat jest gorący (w lecie 27.3°, w zimie 13.3°, przeciętna roczna 20.6°) i wilgotny (opady atmosferyczne wynoszą 1269 m/m); gorączka żółta (ob.) zabiera dużo ofiar, bardzo dokuczliwe są tu też latem moskity. Dzięki rozumnej i energicznej działalności w kierunku uzdrowotnienia miasta, podjętej zwłaszcza przez towarzystwo Auxiliary Sanitary Association, warunki zdrowotne znacznie się od niedawna poprawiły i śmiertelność spadła na 28.6 na tysiąc pomiędzy białymi i 47.2 pomiędzy Murzynami. Epidemie gorączki żółtej stają się też co raz rzadsze i mniej złośliwe. Od r. 1797 było w N.-O-e 30 epidemii, z tego na pierwsze 45 lat przypada 18, na lata zaś 1858 zmniejszył się też znacznie procent śmiertel-

ności (w r. 1858: 30%, w 1867: 20%, w 1873: 2%, w 1878: 1.7%). W niektórych częściach miasta ludność zapada, dosyć zresztą rzadko, na malarię. Wody do picia dostarczają cysterny drewniane, w których zbiera się woda deszczowa, oraz studnia artezyjska, głęboka na 182 m.—Miasto zbudowane jest dosyć regularnie; przecina je wiele kanałów, wychodzących z Bayon St. John. Ulice są po większej części szerokie i wysadzone drzewami. Główną arteryą handlu jest Canal Street, wyciągnięta pod kątem prostym od rzeki, którą oddziela stare miasto francuskie (Vieux Carré) od nowego, amerykańskiego. Vieux Carré (część północno-wschodnia) zamieszkują prawie wyłącznie Kreole (potomkowie kolonistów francuskich i hiszpańskich); język francuski panuje niepodzielnie w tej dzielnicy. Domy przypominają tu bardzo budynki po miastach Francyi południowej i Hiszpanii; otoczone są bujną roślinnością zwrotnikową. Gmachy publiczne postawione tu są na palach 20 — 25 m. długości, wbitych w grunt grząski. Głównemi ulicami w części francuskiej są; AvenueLaFayette, Avenue Saint-Bernhart i Elysian - Fields (Champs-Elysées); wszystkie te ulice biegną od rzeki. Część miasta pomiędzy Canal Street a Avenue Saint-Bernhart zbudowana jest w szachownicę. Prawie wszystkie ulice w Vieux Carré noszą nazwy francuskie. W dzielnicy amerykańskiej ulice, biegnące ku rzece, wychodzą z punktu przy zbiegu Carrolton i Julia Avenue i rozkładają się nakształt wachlarza; przecinają je ulice równoległe do rzeki. Wśród pierwszych wyróżniają się: Avenue Tulane, Melpomena street, Washington-, Toledano-, Louisiana-, Napoleon-, Carrolton Avenue wśród równoległych do rzeki najpiękniejsze są: Prytania-, St. Charles Avenue z pomnikiem generała L e e, Clay-borne- i Broad Avenue. Z placów odznaczają się: Jackson Square z posągiem konnym generała Jacksona; przy placu tym stoi stara katedra św. Ludwika, zbudowana w latach 1792 — 94 w stylu hiszpańsko-kreolskim, oraz gmachy sądowe; Lafayette Square z pomnikiem Benjamina Franklin a, ratuszem marmurowym, największym kościołem prezbiteryanów i hallą Odd Fellows; Circus Place, zwany dawniej Congo Park. Ciekawe są też place targowe, zwłaszcza rynek francuski (French Market) przy porcie, który przedstawia niezwykły widok w godzinach porannych, gdy się na nim różnojęzyczne i różnokolorowe tłumy przekupniów i kupujących tłoczą. Z gmachów publicznych, oprócz wymienionych powyżej, zasługują na wyróżnienie: nowa katedra katolicka św. P a try к a, z wieżą wysoką na 55 metrów, zbudowana na wzór katedry w Yorku; kościół jezuicki Niepokalanego Poczęcia (ukończony w r. 1857), pałac arcybiskupi (dawny klasztor Urszulanek), olbrzymi granitowy gmach komory celnej i urzędu poczty, giełda towarowa, gieł-

Encjkl. Powez. Iluetr.S. II. Zesz. 2?b T. III.

dy bawełny i cukru, mennica, opera wielka, akademia muzyki, uniwersytet Tulane, gmach rządowy stanu Luiziany.—Park miejski (City Park), położony w części północnej miasta, zajmuje 60 hektarów; park wystawy (Exposition Park), w części południowej, jest wąski, lecz na 4 km. długi (odbywała się tu wystawa w r. 1884/85). — N.-O. posiada 12 cmeńtarzów; umarłych nie grzebią w ziemi z powodu zbyt grząskiego gruntu, lecz w pagórkach sztucznych, zwanych tumuli lub mounds. Najgodniejsze widzenia są: Cypress Grove Cemetery, niedaleko od City Park; Greenwood Cemetery z pomnikiem żołnierzy Stanów Skonfederowanych, oraz stare cmentarze francuskie. — L u d n o ś ć N.-O-u, która w r. 1810 wynosiła 17 243, doszła w r. 1900 do 287 104 mieszkańców. Pod względem narodowości Anglo-Amerykanie stanowią 18°/₀. Francuzi 17%, Niemcy 15%» Irlandczycy 14%» Włosi 8%» Hiszpanie 2 do 3°/₀» Murzyni 25%. Większa część ludności należy do kościoła katolickiego. Przemysł N.-O-u rozwija się Jmrdzo szybko. W r. 1890 było w mieście 1961 zakładów przemysłowych, zatrudniających 25 221 robotników; wartość wytwórcza wynosiła 48 300 000 dolarów. N-O. posiada m. in. 4 rafinerye cukru, 80 fabryk wyrobów z tytu-niu, 8 browarów, 33 odlewnie żelaza i fabryki maszyn, 23 fabryki ubrania i 17 obuwia, 22 tartaki. — N.-O., jako port, położony przy uściu olbrzymiej rzeki Mississippi, jest bardzo ważnym punktem handlowym. W czasach niedawnych znaczenie N.-O-u zmniejszyło się znacznie z powodu pobudowania licznych dróg żelaznych, które wożą płody dorzecza Mississippi wprost do portów oceanu Atlantyckiego. N.-O. jest jednak dotąd głównym rynkiem amerykańskim na bawełnę, cukier, tytuń i mąkę, a po Liverpoolu pierwszym rynkiem bawełnianym na ziemi. Z dorzecza Mississippi zwożą do N.-O-u ogromną ilość płodów rolniczych: bawełny, zboża, kukurydzy, tytuniu, ryżu, mięsa; z Ameryki Środkowej i wysp Antylskich kawę, cukier, owoce, zwłaszcza banany. Towarów fabrycznych przychodzi do N.-O-u ilość nieznaczna. W r. 1895 zwieziono do N. O-u towarów za 331 miljonów dolarów, z czego za 151 miljonów drogami że-laznemi i po Mississippi, za 67 statkami przy-brzeżnemi i za 13 statkami żeglugi zamorskiej! Wywieziono zaś za 224 miljony, z czego za 111 drogami żelaznemi i wodą wgłąb kraju, za 44 morzem do portów Stanów Zjednoczonych, za 68 morzem do krajów obcych. Przywóz zagraniczny wynosił więc 13 miljonów dolarów, wywóz 68 miljonów (w tym za 58 milj. bawełny). Liczby te w porównaniu z latami poprzedniemi wykazują zmniejszenie się handlu zagranicznego (w r. 1890 przywóz 157г milj. doi. wywóz 173 milj. doi.). Pod względem wywozu bawełny Galveston w Teksas robi coraz większą konkurencyę N. O-wi. Do portu w N. O-ie w roku 1892 weszło 1 356 okrętów (1040 pa-

48

a wraz z niemi pojawiła się mafia (ob.), z której wyrosła wkrótce niebezpieczna banda zbójecka. Dyrektor policyi Hennessey, który chciał przywódców mafii pociągnąć do odpowiedzialności, został d. 15 października r. 1890 zamordowany. Gdy jednak sąd przysięgłych uniewinnił oskarżonych Włochów, oburzony tłum wyciągnął ich z więzienia i zlynczował ich (ob. Lynch). Sprawa ta miała w swoim cza-

ig. r.

ig. r.

rowców) o 1656135 tonnach; do pcrtu naleiy 477 okrętów o 63 378 tonnach. Parowce utrzymują stałą komunikacyę pomiędzy N. O-em a Nowym Yorkiem, portami Florydy, Teksasu, Ameryki Środkowej i Południowej, oraz Europy. W mieście zbiega się 7 linii dróg żelaznych; dwa kanały łączą je z jeziorem Pontchartrain. Kolejki i kolej elektryczna ułatwiają komunikacyę z letniskami Westend, Milneburg i Spanish Fort nad jeziorem Pontchartrain. W N. O-ie czynne są 4 banki i dom wyrównawczy {Clearinghouse). — Z licznych zakładów dobroczynnych zasługują na wyróżnienie szpitale, Charity Hospital na 800 łóżek i Maison-Dieu; oprócz tego miasto posiada szpital marynarki, dom obłąkanych, domy sierot, domy wychowawcze dla chłopców i dziewcząt i t. p. Z zakładów naukowych najważniejsze są: Tulane University (76 profesorów, 1274 studentów, księgozbiór z 55 000 tomów), Straights University dla Murzynów, szkoła lekarska i zakład szerzenia oświaty wśród robotników (Mechanic's Institute). —Rozrywki dostarcza mieszkańcom 5 teatrów, m. in. opera francuska. Wyścigi odbywają się na Metarie Race Track na drodze do jeziora Pontchartrain.—Majątek obywateli miasta, podległy podatkom, wynosił w r. 1895: 137 milionów dolarów, długi miejskie 15 871000 dolarów.— Naprzeciw N. O-u, na prawym brzegu Mississippi, leżą przedmieścia Algiers, Gouldsboro i Gretna, o 8 km. od miasta w dół rzeki pole, na którym generał Jackson zwyciężył w r. 1815 Anglików. Dalej jeszcze w dół rzeki leżą Forty St. Philip i Jackson, broniące przystępu do miasta. — Dzieje. — N. O. założony został w r. 1718 przez gubernatora francuskiego Jana de Bien-ville; nazwę swą otrzymał na cześć ówczesnego regenta, księcia Orleańskiego. Od. r. 1721 był stolicą Luizjany, rozwijał się jednak bardzo powoli i w r. 1723 liczył dopiero kilkuset mieszkańców. W r. 1763, po wojnie siedmioletniej wraz z częścią Luizyany, położoną na wschód od Mississippi, odstąpiony został Hiszpanii. Ludność zorganizowała się w prowincyę autonomiczną i uznała władzę Hiszpanii dopiero w r. 1769. W r. 1800, na mocy traktatu w San-Ildefonso, N. O. wrócił do Francyi, która jednak już w r. 1803 sprzedała Luizjanę Stanom Zjednoczonym. N. O. liczył wtedy około 8 000 mieszkańców. Podczas wojny Stanów Zjednoczonych z Anglią, w początku grudnia r. 1814, zjawiła się pod N. O-em flota angielska i wysadziła na ląd oddział wojska, który natrafił na dzielny opór milicyi amerykańskiej pod wodzą ge-uerała Andrzeja Jacksona. Po kilku utarczkach doszło do bitwy rozstrzygającej (d. 8 stycznia r. 1815), w której Anglicy ponieśli klęskę. W latach następnych N. O. szybko zaczął wzrastać jako punkt handlowy; największy jego rozkwit przypada na lata 1830 — 60. Podczas wojny domowej N. O., jak i cała Luizjana, stanął po stronie Stanów Skonfederowanych. D. 23 kwie

tnia r. 1862 admirał Stanów Zjednoczonych, F a r r a g u t, sforsował uście Mississippi i pobił flotyllę konfederatów; aby uniknąć bombardowania miasta, wojska konfederatów opuściły je i N. O. musiał kapitulować (d. 1 maja). Od niedawna osiadło w N. O-ie wielu Włochów,

sie rozgłos wielki.

Nowy-Oskoł, miasto powiatowe w Rosyi, w gub. Kurskiej, nad rzeką Oskołem, przy drodze żel. z Jelca do Wałujek. Ma 2 cerkwie, progimnazyum żeńskie; kilka fabryk drobnych. Mieszkańców liczy 2 762 (r. 1897). — Powiat Nowo-Oskolski zajmuje 2 811 wiorst kw., mieszkańców liczy 183 699 (r. 1895).

Nowy Port, (po niem. Neufahrwasser), port i przedmieście Gdańska, o 6 km. od tego miasta oddalone, nad morzem Baltyckiem i na lewym brzegu Wisły, której uście właściwe zamknięte jest tamą (rzekę z morzem łączy obecnie znacznie w czasach niedawnych rozszerzony kanał portowy); stacya drogi żel. Tczew-Gdańsk-N.—W N. P-ie znajdują się kościoły parafialne, katolicki i ewangielicki, inspekcya budowli portowych, urząd rotmański, stacya ratunkowa morska, 2 latarnie morskie. Olbrzymie tamy, zbudowane z wielkich głazów w r. 1826, zachodzące daleko w morze, zabezpieczają wjazd od zamulenia. Mieszkańców N. P. liczy wraz z załogą wojskową 7 28ö (r. 1895), w tym 2 258 katolików i 29 żydów; wojska stoi w N. P-cie jeden batalion.—W N. P-cie znajduje się gorzelnia, browar parowy i tartak takiż. Naprzeciwko N.-P-u leżą: twierdza Wisłouście (niem. Weichselmünde), kąpiele morskie W e-stern Platte i Brzeżno.—N. P. jest osadą stosunkowo nową, cały bowiem skrawek ziemi, na którym sie znajduje, nie istniał jeszcze przed 300 laty; utworzyło go morze, które tu znosi ustawicznie piasek. W r. 1627 Gdańszczanie nabyli ten obszar od opata oliwskiego i pobudowali tu jatki i szałasy dla rybaków i marynarzy. Do wzrostu N.-P-u przyczyniła się bardzo okoliczność, że główne koryto Wisły coraz więcej się zamulało.—Po pierwszym podziale Polski N. P. przyłączony został do Prus (Gdańsk został w posiadaniu polskim). W r, 1807 traktat Tylżycki zwrócił N. P. Gdańskowi, który wtedy został miastem wolnem. Po upadku Napoleona N. P. i Gdańsk wróciły pod panowanie pruskie.

Nowy Pazar, ob. Nowy Bazar.

Nowy rok, pierwszy dzień roku, obecnie w krajach europejskich obchodzony dnia 1 stycz-

nia. Dzień ten uważany był za początek roku jnż I nie Serbów. N. S. jest głównym punktem ży-u    Rzymian,    którzy go poświęcali Janusowi; ' cia serbskiego    na Węgrzech i siedzibą Macie-

w    Wiekach    średnich wszakże panowała    pod    rzy Serbskiej    (Matica serbska). N. S. posiada

tym względem chwiejność, rozpoczynano bowiem gimnazyum państwowe katolickie i serbskie rok już to z dniem N a r o dz e ni a Chrystusa obrządku wschodniego, szkołę handlową i rze-d. 25 grudnia, już z dniem Zwiastowania d. mieślniczą; jest siedzibą władz komitatu, bisku-25 marca, już z dniem Wielkiej nocy. pa wschodniego i trybunału.—W dniu 11 czer-W    Rosyi dzień noworoczny obchodzono    dnia    wca r. 1849    N. S. wzięty został szturmem

1    września    aż do roku 1700. Zwolna    do-    przez wojska    cesarskie pod banem Jella chi

piero ustalił się zwyczaj rozpoczynania roku z d. 1 stycznia, a najpóźniej data ta Nowego roku wprowadzona została w Anglii, aż do r. 1752 bowiem za początek roku przyjmowano d. 26 marca (ob. Chronologia, str. 887). I obecnie jeszcze jednak niektóre narody chrześciańskie początek roku od innych dni liczą; Koptowie rozpoczynają rok d. 1 sierpnia, chrześcianie syryjscy d. 1 września, nestoryanie i jakobici d. 1 października według kalendarza juliańskiego.—Dzień N-go R-u miał już w Starożytności znaczenie dnia uroczystego. U Izraelitów N. R. przypada na d. 1 miesiąca tiszri i uważany był za dzień sądu bożego (jom hadin); ponieważ ogłaszano go uderzeniem w puzouy, nazywano go też świętem trąb. Persowie obchodzili również początek roku (neuruz) i obdarzali się dnia tego jajkami. U Rzymian były w zwyczaju dary noworoczne, a urzędnikom składano życzenia; początkowo obdarzano się owocami, następnie podarunkami cenniejszemi, a zwłaszcza każdy klient obowiązany był w dniu N. R-u składać dar (strena); cesarze żądali następnie takiego podatku od wszystkich mieszkańców Rzymu. Gdy dzień Narodzenia Chrystusa ustanowiony został na d. 25 grudnia, w tydzień później przypadający dzień N. R. uważany był za święto Obrzezania Pańskiego (circumcisio); różne sobory wszakże, dla wyróżnienia się od pogan, zabraniały uroczystego obchodu dnia Nowego roku.—W Chinach N. R. przypada na dzień nowiu, przy którym słońce znajduje się w gwiazdozbiorze Wodnika, zatem między d. 20 stycznia a 18 lutego; podobnież oznaczano dzień N-go R-u w Japonii do r. 1872 i w Korei do r. 1892, ale obecnie państwa te przyjęły dzień N-go R-u według kalendarza gregoryańskiego.

Nowy Sad, (po serbsku Novi Sad, po węgiersku Ujvidek, po niemiecku Neusatz), miasto w królestwie Węgierskiem, w komitacie Bâcs-Bodrog, przy drodze żelaznej z Pesztu do Zemlina; leży nad Dunajem, naprzeciwko twierdzy Petrowaradyna, z którą połączony jest mostem, i przy uściu kanału Franciszka Józefa do Dunaju. N. posiada 14 kościołów, kilkanaście pięknych gmachów publicznych (kasa oszcżędności, gimnazyum, szpital, dom towarzystwa strzeleckiego, koszary nowe), kilka młynów parowych i wodnych, gorzelni i innych fabryk. W mieście i pod miastem leżą rozległe winnice i ogrody, dostarczające wybornych owoców. Ożywiony handel i żegluga. Mieszkańców liczy N. S. 28 763 (r. 1900), przeważ-

chem. Pod miastem zachowały się dotąd szczątki wałów rzymskich.

Nowy Sącz, miasto powiatowe w Galicyi, ob. Sącz Nowy.

Nowy Szczecin, ob. Neu Stettin.

Nowy Szląsk, ob. Neu-Sc hle si en.

S. K.

Nowy Targ (łac. Ne o forum), miasto powiatowe w Galicyi, stolica Podhala (ob.), leży przy zbiegu Białego i Czarnego Dunajca na wzniesieniu 593 m., przy drodze żel. z Chabówki do Zakopanego. Posiada kościół parafialny katolicki, założony podobno przez Kazimierza Wielkego, szkołę 4-klasową dla chłopców i 2-klasową dla dziewcząt, urząd i sąd powiatowy. Mieszkańców liczy 5 878 (r. 1890), trudniących się rolnictwem, handlem i płócien-nictwem. Za miastem na wzgórzu wznosi się kośiołek modrzewiowy św. Anny, bardzo stary; w ołtarzu głównym posiada obraz z wieku XV, przedstawiający Rodzinę Świętą. Według podania, kościółek ten mieli ufundować zbójcy, którzy też umieścili w ołtarzu obraz, ukradziony na Węgrzech.—N. T. założony został w połowie wieku XIII przez cystersów Śzczerzeckicli, którzy uzyskali dla niego prawo niemieckie od Bolesława, księcia krakowskiego i sandomierskiego. W r. 1346 Kazimierz Wielki nadał nowy przywilej miastu. W połowie drugiej wieku XIV w zameczku Szaflarach pod N. T-em, należącym także do cystersów, osiadł dzierżawca żyd, który zaczął na wielką skalę fałszować monetę. Pomimo skarg, cystersi nie chcieli go wyrugować i otaczali swą opieką. Król Ludwik kazał wtedy zająć i zburzyć zameczek, fałszerza stracić, a cystersom skonfiskować dobra. Część im później zwrócono, N.T. jednak włączony został do dóbr koronnych. — W r. 1603 Zygmunt III ustanowił tu składy wina, przywożonego z Węgier. W r. 1637 ustanowiono tu skład soli i ołowiu. Czynione kilkakrotnie, począwszy od wieku XVII, próby zakładania kopalń pod N. T-m zawsze dotąd zawodziły. Do r. 1773 istniało tu starostwo nie-grodowe (ob.). — Powiat Nowotarski zajmuje 1 306 km. kw. przestrzeni, mieszkańców liczy 74 900 (r. 1890), z tego 94.2°/₀ Polaków, 3.3° q Rusinów, 2.5°/₀ Żydów. Powiat ząjmuje krańce górzyste wysokiego Beskidu i Tatr, glebę ma zimną i kamienistą; źródłem głównem zamożności są lasy świerkowe. Pomimo nieuro-dzajności gleby lud jest stosunkowo zamożny, zajmuje się bednarstwem i tkactwem, dostawą materyałów do hut żelaznych w Poroninie i Za-

Red.

kopanem, przewozem, chowem owiec i handlem. Po strąceniu skał i nieużytków, obszar powiatu wynosi 179- tysięcy morgów; z tego 78 tysięcy wypada na ziemię orną, 14 na łąki, 34 na pastwiska i 53 tysiąee na lasy.

Nowy Targ, (niem. Neu markt), miasto na Śląsku Pruskim w regencyi Wrocławskiej, przy drodze żelaznej Berlin-Sommerfeld. Posiada kościoły katolicki i ewangielicki, fabrykę cygar i kilka garbarni. Mieszkańców liczy 5 658 (r. 1895) w tem 2 135 katolików i 92 żydów. N. T. otrzymał prawo miejskie w r. 1214— Powiat Nowotarski zajmuje 710 km. kw., mieszkańców liczy 55 709 (r. 1895) Niemców, po większej części ewangielików.

Nowy Testament, ob. Biblia i Kanon biblijny.

Nowy Tomyśl, miasto w W. ks. Poznańskim, ob. Lutom y śl.

Nowy Tyczyn (po czesku Novy Jicin, p-о niem. Neutitschein), miasto na Morawach, nad Tyczem, dopływem Odry, przy drodze żel Północnej. Posiada 3 kościoły, w tej liczbie ciekawą kolegiatę i kaplicę hiszpańską (zbudowaną na pamiątkę poległych tu podczas wojny Trzydziestoletniej w r. 1621 Hiszpanów), zamek akademii Terezjańskiej, szkołę wyższą realną, szkołę średnią, rolniczą, szkołę tkacką, szpital, więzienie. Mieszkańców liczy 11 562 (r. 1890), przeważnie Niemców. W N. T-e znajdują się fabryki tkanin wełnianych, kapeluszy, pojazdów (słynne bryczki, u nas od nazwy niemieckiej miasta najtyczankami zwane), tytuniu, młyn parowy i browar. Handel ożywiony. — N. T. założony został w wieku XIII; osadzono tu kolonistów niemieckich, którzy w wieku XVI przeszli na protestantyzm. Na zachód od N.T-a leży osada Stary Tyczyn ze zwaliskami zamku, licząca 590 mieszkańców.

Nox (noc), jako postać mityczna, ob. Nyx.

Noxa. Wyraz ten oznacza w prawie rzym-skiem szkodę, wyrządzoną przez niewolnika, za którą odpowiadał pan, również szkodę, wyrządzoną przez zwierzęta czworonożne, którą winien wynagrodzić właściciel. Według prawa klasycznego odpowiadał także ojciec za szkody rządzone przez dzieci, pod władzą ojcowską zostające. Skargi tyczące się szkody, zowią się actiones noxales, quae ex noxa 'institimtur. Odpowiedzialność pana lub ojca ‘rodziny (Paterfamilias) nie jest bezwzględna. Od obowiązku wynagrodzenia szkód, zrządzonych przez niewolnika, lub syna familii, mogą ■ się, pan (dominus), a względnie ojciec rodziny, uwolnić przez noxae datio. Skutkiem noxae da-tionis było, że niewolnik przechodził na własność tego, komu szkodę wyrządził, a dziecko ‘ przechodziło pod władzę poszkodowanego, u któ-' rego pozostawało dopóty, dopóki nie odrobiło szkody. Skarga przeciwko właścicielowi zwierząt, które samowolnie szkodę zrządziły, zowie

się actio de pauperie. Por. Gaius. IV 75—79 „Inst.“ 4, 8. „Dig.“ 9, 4. „Cod.“ 3, 41 i i-rard, „Les actions noxales“ (Paryż 1888). T- •

Noya, miasto portowe w Hispanii, w pro-wincyi Coruńa, przy uściu rzeki Tambre do zatoki Muros i Noya. Garbarnie i papiernie. Mieszkańców liczy 9 257 (r. 1887).

Noyades (fr. od noyer=topić, utopić), tak nazywano sposób tracenia ludzi za pomocą topienia ich, wynaleziony w r. 1793 przez członka Konwencyi narodowej, J. Chrz. Carriera (ob.), wysłanego do Nantes przez Konwencyę rzeczoną w celu zgnębienia tamtejszych przeciwników rządu paryskiego. Satrapa' rewolucyjny zabrał się do dzieła w sposób niesłychany, skazywał gromadami całemi na śmierć osoby podejrzane o niesprzyjanie rządowi rewolucyjnemu, nie troszcząc się wcale o to, ile uzasadnione były oskarżenia, przeciwko nim wnoszone, a że na sposób zwykły tracenia ich, z powodu liczby ogromnej skazanych, nie starczyłoby czasu, więc kazał ich topić w Loarze, zwykle po 100 naraz. Skazańców nieszczęsnych, skrępowanych, układano na spodzie statków, umyślnie w celu tym urządzonych tak, że na znak dany, gdy znajdowały się na wodzie głębokiej, można było spód ich rozsunąć i w jednej chwili na śmierć skazani szli na dno.— Podobno w ciągu niespełna 4 miesięcy blisko 15 000 osób tym sposobem utopiono. Ponieważ zwykle skazanych związywano parami, razem niewiastę i mężczyznę, więc Carrier zwykł był żartobliwie topienie to nazywać „weselem republikańskim“. — Por. L allié „Etudes sur la Terreur, Les Noyades de Nantes“ (Paryż

1879).

Noyelle Karol de (* w Brukselli d. 28 lipca r. 1315—t d. 12 grudnia r. 1686), dwunasty z rzędu generał Jezuitów. Wstąpiwszy młodo do zgromadzenia Jezusowego, wcześnie już zdolnościami swemi zwrócił na siebie uwagę przełożonych, a poprzednik jego bezpośredni, Paweł Oliva, już go był zamianował swym wikaryuszem generalnym, więc też po śmierci tegoż, w dniu 5 lipca r. 1682 jednomyślnie był wybrany jego następcą. Wkrótce przed wyborem jego, w związku z zatargiem między Ludwikiem XIV a papieżem Innocentym XI, ukazała się deklaracya duchowieństwa francuskiego z dnia 19 marca r. 1682, która czyniła stanowisko Jezuitów we Francyi nadzwyczaj trudnem, a nawet wprost zagrożo-nem; wszelako zręczność spowiednika królewskiego, ojca La Chaise (ob.), oraz przebiegłość nowo obranego generała zgromadzenia, umiały tak sprawami pokierować, że Jezuici zachowali całkiem wpływ swój dawniejszy na Francyę, ale narazili się równocześnie na niezadowolenie Ojca świętego, do tego stopnia, że zagroził rozwiązaniem zgromadzenia, a zabronił im przyjmowania nadal nowicyuszów (r. 1684) i nałożył na nich inne jeszcze ograni-

Red.

Dr. J. T.

Z. W.

ezenia różne, których już N. za życia swego usunąć nie zdołał, pomimo wielkiej bystrości i układności swej.

Noylier ob. Nouailher.

Noyon, miasto we Francyi, w departamencie Oise, okręgu Compiègne, nad rzeką Verse, niedaleko od jej uścia do Oise, przy drodze żel Północnej. Posiada piękną katedrę w stylu przechodnim (z wieku. XII), dawny pałac biskupi, ratusz, piękny wodotrysk, pomnik urodzonego tutaj rzeźbiarza Sarrazin a. Mieszkańców 5 812 (r. 1891). Znajduje się tam cukrownia, browar, garbarnie; dosyć ożywiony handel zbożem, skórami i t. p. N. i ziemie przyległe tworzyły dawniej hrabstwo Noyonnais. — N. w starożytności nażywało się N o v i o m a g u s. Karol Wielki został tu ukoronowany, a H u-go Kap et okrzyknięty królem; tu też urodził się Kalwin. D. 16 sierpnia r. 1516 zawarli traktat w N. Karol I Hiszpański z Franciszkiem I Francuskim.—Por. Le franc „Histoire de la ville de Noyon jusqa’à la fin du XIII siècle“ (Paryż 1888).

Nozdrza, ob. Nos.

Nozdrza Końskie; są to dwa otwory znaczne, o kształcie wygiętym, ponad wargą górną konia widoczne, wiodące w głąb narządów powonienia i oddechowych. Oba otwory te posiadają brzegi twardawe, kręte, oraz ścianę środkową wspólną, oddzielającą zupełnie jeden od drugiego, będącą zakończeniem przegrody nosowej chrzęstnej; utrzymywane są w stanie rozwartym, bądź przez mięśnie podskórne, właściwe, ku temu służące, bądź przez chrząstki tworzące od strony zewnętrznej t. zw. skrzydła nosa. W końcu górnym N-a każdego, tuż nad wejściem do przewodu nosowego istnieje zdwojenie skórne, tworzące zagłębienie workowate; zagłębienia te noszą miano N-y rzekomych, gdy część pozostała, w głąb nosa wiodąca, nazywa się N-mi prawdziwemi. Do wnętrza N-y rzekomych schodzi na głębokość pewną skóra, łeb koński pokrywająca, przechodząca następnie w błonę śluzową, prawidłowo zabarwioną ciemnoróżowo, a gładką zupełnie i zawsze wilgotną.—U koni zdrowych, w stanie spokoju, ruch nozdrzy podczas oddychania bywa bardzo nieznaczny, ledwo dostrzec się dający; podczas pracy natężonej lub w biegu szybkim ruch ten staje się widoczniejszym w skutek oddechów głębszych i częstszych. Ruch przeto wydatniejszy i przyspieszony u koni nie zmęczonych, rozszerzający widocznie N-a ich za każdym oddechem, jest znakiem znamiennym choroby zwierzęcia. Dla tego też nabywając konie, między innemi, uwagę zwracać należy zawsze na ich N., przyczem wszakże baczyć trzeba nietylko na ich ruchy, ale również na ich wygląd ogólny, na prąd powietrza wydychanego, jako też—a to szczególnie — na śluz w nich widoczny, oraz na stan błony śluzowej, jej zabarwienie i dające się na niej

postrzedz zmiany (np. zaczerwienienia, gruzełki, owrzodzenia). Szczegóły te dają nam wskazówki ważne o stanie zdrowia zwierzęcia wogóle, a zwłaszcza dozwalają rozpoznać chorobę tak ciężką i niebezpieczną, jak nosacizna (ob.).— Kupczący końmi nieraz dosypują im do obroku wapna, aby nabrały szybko tuszy i sierści połyskującej, co dla zdrowia zwierzęcia jest szkodliwe. N. koni w sposób taki karmionych bywają wewnątrz zaczerwienione i często suche, a jeśli zwierzęciu takiemu podać wody w kuble, to niemal zawsze N. w nim zanurzy, czego konie pijąc zwykle nie czynią nigdy; po tern więc poznać można łatwo ów sposób karmienia oszukańczy.

Nozean minerał, związek podwójny glino-krzemianu sodowego z siarczanem sodu, należący do grupy sodalitu (ob.). Kryształy regularne, tetraedryczne, najczęściej mające kształt dwu-nastościanu rombowego, często w połączeniu z sześcianem. Dwojaki tworzy z płaszczyzną bliznięcą ośmiościanu. Połysk szklisty, nieco tłustawy. Przezroczysty, przeświecający, często przepełniony wrostkami, nadającemi mu barwę przypadkową, najrozmaitszą i pozbawiające-mi go prawie zupełnie przezroczystości. Wyraźnie łupliwy równolegle do ścian dwunasto-ścianu rombowego, odłam płaskomuszlowy do nierównego. Twardość pomiędzy 5 a 6, ciężar właściwy od 2.25 do 2.50. Skład chemiczny 3Na₂Al₂Si₂0₈. Na₄S0₄, budowa chemiczna następująca: 8 Na₂Al₂Si₃O₄₀. 4 Na₂Al₂0₄. 8 NaaS04 mianowicie pod działaniem rozcieńczonych roztworów alkalicznych daje natrolit, glinian i siarczan sodu. Woda gorąca dosyć łatwo odrywa odeń siarczan sodowy. Łatwo daje się odtworzyć sztucznie na drodze zarówno ogniowej, jak wodnej. W przyrodzie rzadki w stanie czystym, pospolicie zawiera domieszkę jednopostaciową analogicznego związku wapniowego i sodalitu, zawierającego, zamiast siarczanu, chlorek i siarczek sodowy. Pod działaniem chlorku sodowego z łatwością przechodzi w sodalit, reakcya ta polega na zamianie grupy S0₄ na chlor. W płomieniu dmuchawki topliwy dosyć ciężko na szkło pęcherzowate. Proszek wodu, zmoczony, wykazuje wyraźną reakcyę alkaliczną. W przyrodzie wietrzeje łatwo, przeistaczając się w natrolit i kaolin, co zupełnie jest zrozumiałe ze względu na jego budowę chemiczną. N. jest minerałem występującym wyłącznie w skałach wybuchowych, stanowi też istotną część skałotwór-czą wielu fonolitów, znany również w lawach Wezuwiusza, jeziora Laach, w Rieden i wielu innych miejscowości.

NÓŻ należy do najdawniejszych i najniezbędniejszych narzędzi rodu ludzkiego, a wynalezienie go z pewnością nie o wiele jest późniejsze od początku cywilizacyi wszelkiej, która tak samo, jak bez znajomości ognia i bez N-a nie byłaby się mogła rozwinąć.—W czasach przedhistorycznych wyrabiano N-e z kamienia

- Nóż dzisiejszy

Ilcil.

Fig. 58.

70° — 90°

45° — 60°

45 — 72° 40 — 60° 36 — 50° 17 — 22° 23 —40°

z kości i z trzciny, później dopiero z miedzi i bronzu, nakoniec z żelaza i stali. Ale nawet i wtedy, gdy już oddawna umiano wyrabiać N-e metalowe, nie pozbyto się zupełnie kamiennych, któremi posługiwano się wciąż jeszcze, spełniając niektóre obrządki rytualne, jak naprzy-kład obrzezanie, albo w Egipcie otwieranie jamy brzusznej zmarłych przed zabalsamowaniem ich, od czego Egipcyanie nigdy nie odstępywali, pomimo, że w życiu powszedniem od wielu dziesiątków wieków wyłącznie już używali tylko N-y metalowych. Wiadomo też, iż lekarze staroegipscy, robiąc operacje oczne, posługiwali się jeno wyłącznie N-mi kamienne-mi.—Do dziś jeszcze wiele plemion t. zw. dzikich, zwłaszcza w Australii, używa wciąż noży kamiennych; gdzieindziej znów kawałki kości odłupane, lub wióry bambusowe, zaostrzone służą zamiast N-y naszych żelaznych albo stalowych, których używanie jednakże z dniem każdym rozszerza się coraz więcej.—Na pomnikach egipskich, starodawnych spotykamy dość często stosunkowo wyobrażenia N-y, bądź bron-zowych, bądź żelaznych; wspominają też o nich poematy najdawniejsze greckie Ho mer a i H e -zj o d a, oraz księgi Starego testamentu, a znany Schliemann (ob.) w wykopaliskach Troi oraz Micen i w Tiryncie znalazł stosunkowo nieźle zachowane noże bronzowe i żelazne, a między niemi też bardzo ozdobne, nabijane srebrem.

Z czasów późniejszych, greckich i rzymskich, znamy N-e o postaciach najrozmaitszych, nieraz różniących się bardzo wyglądem od dzisiejszych; wizerunki ich znaleźć można między innemi w dziele Guhla i Konera „Hellada i Roma“ (Warszawa 1896, przekład wyborny S. Miecz y ń s к i e g o).—N. pierwotnie służył uietylko jako narzędzie domowe, ale również jako broń, z której później dopiero rozwinęły się oręże inne. Z N-a, przywiązanego na końcu drążka, powstał oszczep, z niego też rozwinęły się stopniowo miecze, pałasze i t. p., będące, rzecz ściśle biorąc, niczein innem jeno nożami o rozmiarach większych.—W Wiekach średnich, a nawet znacznie później jeszcze, noszono zwykle przy sobie N-e w pochewkach (ob. Nożny), nie znając jeszcze składanych, wynalezionych dopiero w wieku XVII w Niderlandach; w użyciu powszedniejszem nie były przynajmniej wcześniej. —Dziś, oprócz N-y zwykłych, ręcznych, posiadamy nadto inne, maszynowe, służące w przemyśle do wykonywania robót najrozmaitszych (ob. niżej), zwłaszcza zaś do obróbki metalów i drzewa.— Nożyczki z pewnością znacznie później od N-ów wynalezione, znajdują również zastosowanie szerokie; najdawniejsze ze znanych kształtem przypominają używane dziś jeszcze do strzyżenia owiec, jest to narzędzie ostre, służące do obrabiania przedmiotów, do dzielenia ich, krajania i t. p.—właściwie nie jest niczem innem jeno klinem (ob.). Stosownie do kształtu i sposobu działania N. otrzymuje rozmaite nazwy, i tak: N. do toczenia, do strugania, do wiercenia, do obcinania i t. p.—dalej N. stołowy zwyczajny, scyzoryk, brzytwa, N. ogrodniczy, myśliwski, chirurgiczny i t. p. Rozpatrując działanie N-a na przedmiot, spostrzeżemy, że tu bardzo ważne znaczenie ma kształt końca jego t. j. jego część krająca. I tak przedstawmy sobie N., B. fig. 58. ustawiony prostopadle do przedmiotu A. Jeżeli teraz N. B. z pewną siłą posuniemy naprzód, a grubość mate-ryału będzie nieznaczna, ma-teryał zaś będzie miększy od N-a, to wskutek tego oddzieli się część materyału na szerokość noża. Jeżeli zaś przedmiot będzie grubszy, to niepodobna będzie tego od razu dokonać. Tu materyał będzie się częściowo oddzielał t. j. tworzył wióry, w kształcie małych kostek. Nóż, postępując dalej, będzie te kostki oddalać —ale przytem koniec N-a zaokrągli t. j. stępi się, a ponieważ ciśnienie jego na materyał odbywa się na płaszczyźnie znacznej, przeto wystąpi tarcie tak znaczne, że N. może się nawet połamać. Ażeby temu przeszkodzić, należy zmniejszyć powierzchnię przylegania płaszczyzny tylnej N-a do materyału, co dokonywa się przez zdjęcie materyału z N-a na kąt ß. Jest to kąt nachylenia N-a, wynosi dla N-y tokarskich i do strugania 3 do 5°, a do dłutownic 15°. Płaszczyzna przednia N-a stoi prostopadle do kierunku ruchu. Z praktyki pokazało się, że, jeżeli płaszczyzna przednia noża będzie nieco nachylona pod kątem a jak to fig. 58. wskazuje, to krajanie będzie się lżej odbywało. Kąt ten dla stali i żelaza lanego wynosi 55°—i nazywamy go kątem ostrza, kąt zaś ß nazywamy kątem nastawienia. Kąt ostrza a i kąt nastawienia В tworzą razem kąt krajania a -f- ß — wielkość jego zależy od oporu, który N. ma przezwyciężyć. Gdy kąt ten jest mniejszy lub równy 90°, mówimy, że N. kraje. Gdy kąt ten jest większy od 90°, mówimy, że N. gładzi. Kąt a, t. j. kąt między płaszczyzną ostrza przednią a tylną, zależy od własności materyału obrabianego, od sposobu obrabiania go i, jest różny dla rożnych materyałów, jak to tablica poniższa wykazuje:

dla N-y tokarskich do odlewu białego .....

„    „ do toczenia i stru

gania stali, żelaza i miedzi dłuta do stali z wązkiem

ostrzem......

dłuta o szerokiem ostrzu .

„ kowalskie ....

„ drobne do metalu. .

„ ciesielskie ....

18 — 32°

53°

49

12 — 30° 14 - 25° 10 — 90°

9 — 14°

z.

40.

dłuta stolarskie i żelazka do

hebli.......

N-e ręczne i do toczenia .

„ do krajania papieru .

„ stołowe.....

Brzytwy i N-e chirurg. .

N-e do krajania tytoniu

i słomy......

N-e do obrabiania metalów i drzewa wyrabia się ze stali narzędziowej przez wykowanie odpowiedniego ostrza w kawałku pręta stalowego (ob. Hartowanie). — N-e zaś stołowe, scyzoryki i t. p. stanowią przedmiot fabrykacyi osobnej. —N. stołowy składa się z brzeszczota, osady i znajdującej się między niemi odsadki. Osada może być płaską i posiadać szerokość trzonka. W tym razie trzonek robi się z drzewa, rogu, kości i t. p. z dwuch części, które łączy się razem z osadą kołkami jak to wskazuje fig. 59, 2. Przy N-ach lepszych, stołowych osadę

C\

nr

г. ч. s. f. f.

1_^

8.

Fig- 59. N-e stołowe i składane.

robi się zwykle spiczastą, umocowywa się ją zaś w otworze trzonka wypełniając go żywicą, lub mięszaniną inną, twardniejącą. Obecnie ten sposób umocowywania zastąpiono tak, że trzonek stanowi rura Mannesman a, i z ostrzem stale jest połączona. N-e składane mają ostrze krótkie obracające się na czopie, a zastosowania ich są nader rozmaite i tak mogą być kieszonkowe (scyzoryki), ogrodnicze, myśliwskie, brzytwy, noże chirugiczne i t. p. Nożownictwo albo Fa-brykacya N-y obejmuje także fabrykacyę nożyczek a więc: N-y z trzonkiem i brzeszczotem, stale połączonym lub też ruchomo, dalej nożyczek małych i wielkich, przeznaczonych do użytku domowego. Narzędzia te, stosownie do celu, do którego mają służyć, sporządza się z metali rozmaitych jak: żelazo, stal, mosiądz, srebro, złoto, glin i t. p. lub z kości, rogu i t. p. Nazwa ich zależy od użytku, do którego mają służyć.—N. stołowy zwykle jest cały stalowy—ręcznie wyrabia się go w ten sposób, że zagrzewa się jeden koniec pręta stalowego, kwadratowego lub płaskiego, i odkuwa na kowadle kształt brzeszota z grzbietem grubszym, poczem uderzeniem odbija się stempel firmy i odcina tak daleko, że pozostaje dostateczny kawałek na utworzenie osady, którą odkuwa się po poprzedniem zagrzaniu.— Odsadkę między brzeszotem a osadą tworzy się w wyciskach, poczem następuje hartowanie, szlifowanie i t. d. jak niżej. W fabrykacyi masowej noży oddziela się kawałki odpowiednie z prętów stalowych w tak zwanych prasach mimośrodowych—poczem każdy taki kawałek z osobna nagrzewa się do żaru, i pod młotem spadowym przez uderzenie robi się odsadkę w pobliżu jednego końca tego kawałka—następnie część dłuższą wytwarza się pod młotem na brzeszczot, i rozpłaszcza, a kształt odpowiedni wyrabia się w prasie— krótszą zaś część wykuwa się ręcznie na osadę — dalej szlifuje się częściowo, wybija firmę, ostrze prostuje się jeszcze pod młotem, wyżarza w ogniu kowalskim do czerwoności, hartuje (ob. Hartowanie) w wodzie do twardości szkła— i znowu nagrzewa, młotkuje trochę, i odpuszcza .w wodzie do odpowiedniej twardości. Teraz następuje szlifowanie brzeszczota i zaostrzenie go—przy szlifowaniu należy polewać wodą—lepsze i delikatniejsze noże jeszcze się poleruje. — Czasami N-e wyrabia się z blachy stalowej wprost przez wybijanie, a wtedy osada przyjmuje kształt trzonka, i w takim razie N. nie ma wcale odsadki- ostrze wyrabia się przez szlifowanie—noże takie używają się do krajania chleba.—N-e robi się także z taśm stalowych, walcowanych, których przecięcie stanowi klin pojedynczy, albo podwójny O — albo też robi się brzeszczot z jedną połową trzonka z jednej sztuki blachy stalowej, za pomocą wybijania lub wyciskania—poczem druga część trzonka wyrabia się osobno, i łączy razem za pomocą nitowania, lutowania lub spawania. Inny sposób fabrykacyi N-y polega na tern, że robi się osadę wraz z brzeszczotem przez wybijanie z taśmy stalowej kształtu podwójnego klina fig. 59. 3 w miejscu gdzie ma być odsad-ka wycina się otwór prostokątny—ztąd otrzymany wytłoczek odchyla się na bok—fig. 59. 4 i 5 w otwór ten wkłada się kawałek stalowy kształtu litery H (fig. 59. 5-a) —wytłoczek napo-wrót zagina się—i w ten sposób tworzy się od-sadka fig. 59. 6 i 7. Noże składane, jak scyzoryki, noże ogrodowe i t. p. robi się całe ze stali, brzeszczot ich wykonywa się z blachy stalowej przez wybijanie fig. 59; 8, i wykucie na kowadle jak fig. 59. 9 i 10.—poczem następuje wyrobienie otworu na czop, koło którego ma się obracać; dalej hartowanie, ostrzenie i t. d. N-e większe wyrabia się z żelaza kutego, z którem następnie spaja się kawałek stali na utworzenie tylko samego ostrza.—Brzytwy przy wykonaniu wymagają wielkiej staranności, bardzo ostrożnego hartowania, gdyż tu chodzi o nadzwyczaj delikatne ostrze. Wyrabia się je ze stali lanej,

i /1

— Nie można

M. ii.

Ked.

płaskiej szerokości około 10 milimetrów przez odkucie na kowadle o brzegach zaokrąglonych, służących do nadania brzytwie wklęsłości w kierunku długości. W pierwszym ogniu zagrzewa się stal do słabego żaru czerwonego w celu odciągania t. j. wydłużenia, i obcięcia — w drugim ogniu tworzy się osadę t. j. talon do przymocowania brzytwy w oprawie—i wyrabia się w nim otwór.—W trzecim ogniu wykuwa się ostrze i nadaje wklęsłości po bokach, poczem ciągle młotkuje się aż do ostudzenia, następnie opiło wuj e się, zagrzewa w celu hartowania—zanurza grzbietem w wodzie czystej albo pomięszanej z kwasem siarkowym i salmiakiem, i w niej ciągle porusza, aż do zupełnego ostudzenia—poczem odpuszcza się do barwy słomianej—szlifuje, ostrzy na trzech kamieniach coraz to delikatniejszych, a w końcu ociąga na pasie skórzanym, w który wtarty jest grafit albo polirrot.—Nożyczki wyrabia się zwykle ze stali. Małe nożyczki wybija się wprost na machinach z blachy stalowej —a rozmaite ozdoby, któremi czasami się je zaopatruje, wyciska się w prasach. Machinowo wyrabia się nożyczki w sposób następujący: Z prętów stalowych wycina się kawałki jak fig. 60. 1, poczem ogrzewa się do czerwoności, i poddaje pod działanie młota spadowego, przyczem tworzy się jedna szczęka fig. 60. 2, następnie v w prasach obcina się U i y r materyał najpierw na V\V    U. około rękojeści i oka

! O O ⁶⁰- ³’ a Potem ob-LJ \^=yj ^y cina si§ i resztę fig. 60. 4.

;    Teraz następuje opi-

I Ig. 60. V yrób .nożyczek, jowanie, i dostosowanie

dwóch ramion tak, aby tworzyły jedne nożyczki. Dalej szlifuje się — odgina nieco, prostuje—wyrabia się otwór na pomieszczenie czopa do połączenia ramion—hartuje, ale tylko ostrze—na-sępnie ostrzy się, i poleruje — a niekiedy jesz-sze i lakieruje, nikluje, lub pozłaca—a w końcu łączy się dwa ramiona za pomocą nita, śruby, lub zamku dozwalającego łatwo rozebrać nożyczki; w ten sposób zwykle wyrabiane bywają nożyczki chirurgiczne, aby je można po użyciu oczyszczać dokładniej, wątpić o tem, że N-e były już od czasów niepamiętnych przedmiotem handlu, a zatem musiano je wyrabiać w ilościach znacznie większych, niżby tego potrzeba własna na miejscu wymagała. —W bardzo wielu miejscowościach Europy, Afryki północnej i Azyi odkryto t. zw. stacye krzemienne, gdzie na przestrzeni ograniczonej znajdowano razem setki N-y z kamienia łupanego, złamanych lub niewykończonych, co usprawiedliwia domysł, że w miejscach tych musiano je w owych czasach zamierzchłych wyrabiać na handel w ilościach bardzo wielkich, były to więc fabryki N-y najpierwo-

tniejsze. Później, gdy z rozwojem cywilizacyi N-e metalowe zastąpiły dawniejsze, kamienne, z pewnością w Egipcie, Babilonii, Assyryi, Fenicyi a także w Indyach i na dalekim Wschodzie istnieć musiały fabryki, wyrabiające już towar na wywóz. — Że w Grecyi, mianowicie w Atenach, już w wieku V przed Chr. znajdowały się wielkie zakłady wyrabiające N-e, wiemy z pewnością największą. Ojciec znanego tragika Sofoklesa (ob.) był n. p. właścicielem fabryki tego rodzaju; wiadomo również, iż ojciec mówcy Demostenesa (ob.) był nożownikiem, zatrudniającym niewolników licznych w zakładzie swym.—Podobnie działo się i w Rzymie starożytnym, a zbiory Watykanu przechowują mozajkę wyobrażającą sklep nożowniczy dawny; wykopaliska w Pompejach i w Her-kulaneum dostarczyły nam też niemało okazów N-y z przed wieków XX. —W Wiekach średnich w miastach większych Europy między rzemieślnikami napotykamy już wcześnie cechy nożownicze, oddzielne, chociaż fabryk N-y właściwych jeszcze wówczas nie było.—Przemysł nożowniczy, kwitnący też wśród Arabów, najznaczniejszy był niegdyś w Hiszpanii oraz we Włoszech, skąd rozszedł się później i na inne kraje europejskie, a w wieku XVI istnieją już fabryki N-y sławne w Anglii, Francyi i w Niemczech.—Dziś fabryki N-y największe, dostarczające towaru na świat cały, istnieją zwłaszcza w Anglii, posiadającej zakłady nożownicze w Birminghamie, Sheffieldzie, Woodstocku, Soho i w Londynie samym. We Francyi z wyrobu fabrycznego N-y i wogóle narzędzi ostrych słyną miejscowości: Châtellerault, Lan-gres, Moulins-sur-Allier, Thiers, Rouen i Paryż. WNiemczech fabryki największe istnieją w Solingen, Remscheid, Lüdenscheid, Hagen, Stol-pen i w Neustadt (Saksonia); z wyrobu N-y wybornych słynie też St eier w Austryi.—W Rosy i kwitną fabryki N-y w Tulę, Waczu, Woro-mie i w Pawłowie (gub. Władimirska). U siebie nie posiadamy fabryk krajowych większych, istnieje tylko, zwłaszcza w Warszawie, kilka zakładów mniejszych, wyrabiających towar nożowniczy.—N-y chirurgicznych najlepszych dostarcza Paryż, Londyn i Wiedeń, wyrabiane gdzieindziej równać się z niemi nie mogą.— Por. C. Page „La coutellerie depuis l’origine jusq’à nos jours“ (Châtellerault 1896 — 1898; 3 tomy z rycinami'.

Nożny albo No że n ki, nazwa dawna pochwy albo puzderka do przechowywania noża albo nożyczek.—Niegdyś, jeszcze w wieku XVII, powszechnie każdy nosił przy sobie nóż, który mu służył przy stole, albo i do innych użytków. Noże te, osadzone nieruchomo na trzonkach i zwykle kończyste, nie mogły być noszone w kieszeni, lub też zatknięte za pasem, lecz tkwiły w pochwach drewnianych, skórzanych, lub metalowych, które często, jak i rękojeści nożów samych, bywały ozdobne. Gdy w wie-

Red.

ku XVII weszły w użycie noże składane, nie potrzebujące pochew, N. pomału wyszły z używania. Nożenkami nazywano też puzderka trójkątne, wydłużone, wiszące u paska na taśmie lub łańcnszku, w którym niewiasty naszać zwykły były nożyczki.

Nożyce są to narzędzia krające, które służą do dzielenia ciał. Dwie częci a i b tj. szczęki nożyc (fig. 61), które przedmiot cc mają kłe N. do strzyżenia owiec, koni itp. b) N. drążkowe. Tu szczęki krające połączone są ze sobą i obracają się około sworznia—są to zwykłe N. do cięcia blachy, N. ogrodowe, krawieckie itd. Do tego rzędu należą także N., z których jedna szczęka jest stale osadzona, a druga porusza się ku niej po łuku. Przykład tego rodzaju N. wystawia fig. 62 z pod-

jsf:

@f

Fig. 61. Teorya działania nożyc.

podzielić, muszą posiadać krawędzie krające, skośnie ścięte pod kątem a i ß, i muszą leżeć po obydwucli stronach przedmiotu dzielonego cc tak, aby obiedwie szczęki a i b nie od siebie, ale ku sobie były ściskane. Dla zwyczajnych nożyczek i N-c, do metalu, daje się zwykle a=ß=85° do 75°—niekiedy a=50 do 55° a ß= 80°. Do papieru, tektury itp. kąt ten robi się daleko więcej ostrym, a mianowicie około 15°. Długie a wąskie szczęki otrzymują ostrza łukowato ku sobie zakrzywione. Szczęki krające poruszają się ku sobie, albo po łuku, albo równolegle do siebie w kierunku prostym i to albo prostopadle, albo skośnie do przedmiotu. N. do krajania ciał miękkich robi się zwykle całe ze stali, albo też z żelaza kutego na-stalonego. Małe nożyczki robi się często z blachy stalowej (ob. N o ż o w ni c t w o). Robią także N. z żelaza lanego (żeliwa), które następnie szlifuje się, i poleruje, lecz są nieodpowiednie.—N. do krajania metalu różnią się od zwykłych N-c tylko budową silniejszą. Małe N. porusza się ręką — nieco większe osadza się w imadle, w którem umocowuje się nóż dolny — a górny nóż połączony jest z dolnym i obraca się na sworzniu, a nadto zaopatrzony jest w rękojeść w celu poruszania go. Większe N. porusza się za pomocą przekładni drążków.—Do krajania blachy grubej, lub żelaza płaskiego, używa się N-c z napędem za pomocą kół pasowych, poruszanych od transmi-syi. N. duże otrzymują często ruch wprost od silnika z niemi połączonego, bądź to parowego, bądź wodnego, (N. hydrauliczne), elektrycz., itp. Rozróżniamy kilka rodzajów N-c i tak: sprężynowe, drążkowe, równoległe i okrągłe. a) N. sprężyno we. Tu obiedwie szczęki połączone są za pomocą sprężyny, która stara się je utrzymać w stanie otwartym—są to zwy-

Eneykl. Powsi. Ilustr. Ser. II. Zesz. 22b T. III.

cl)

Fig. 62. Nożyce drążkowe.

wójną przekładnią drążków. Na podstawie ka-błąkowatej z żelaza lanego АЛЛ znajduje się nóż dolny b, stale osadzony. Ruchomy zaś nóż górny, zakrzywiony c obraca się koło sworznia В, a opuszcza się go na dół za pomocą drążka (j obracającego się około f. Drążek ten działa na koniec noża b, za pośrednictwem łukowatego połączenia ruchomege ed. Wskutek tej przekładni otrzymuje się znaczne podniesienie siły tj. dziesięciokrotne. Można więc temi N-mi krajać blachę do 5 milimetrów grubości, a żelazo płaskie do 9 milimetrów. Aby ułatwić krajanie pasków blachy szerokości żądanej przy N-ch tych znajduje się przystawka m, posuwająca się po pryzmie /.—Do krajania żelaza kątowego, lub innego, profilowanego, należy N-om krającym dać wycięcia odpowiadające tym profilom, gdyż inaczej żelazo rozmiażdża się. Tu należą także N. do drutu, składające się z dwuch tarcz okrągłych, obracających się na sworzniu, zaopatrzonych po brzegach w wycięcia, w które wkłada się drut. Jeżeli teraz tarcze te za pomocą rękojeści rozpychanych sprężyną, obrócimy około sworznia, to wycięcia tarcz zajdą jedne na drugie, i drut obetną. Przy N. fig. 62 znajdują się przy u takie N-ce okrągłe utworzone z dwuch tarcz, i z przystawką, 00 aby można było krajać żelazo okrągłe równej długości. —3) N. równoległe—mogą być drążkowe lub ramowe. N. drążkowe ma-

49

ny-

Rcd.

Nuba nazwa plemienia murzyńskiego, które zresztą posługuje się narzeczem cliamickiem i zamieszkuje w Kordofanie i częściowo w Sen-naarze.

ją jeden nóż stały, a drugi ruchomy, poruszany drążkiem za pośrednictwem tarczy odśrodkowej—albo też czopa z krzywizną odpowiednią,

W nożycach ramowych nóż ruchomy ustawiony jest względem noża dolnego stale osadzonego, pod pewnym kątem około 20°, i porusza się między prowadnikami prostopadłymi. N-ce takie przeznaczone są do krajania blachy grubej — poruszane są za pomocą pasa od transmisyi, i zwykle połączone z przebij arką służącą do wybij an a dziur w blasze. Taka przebij arka, połą- A czona z nożycami, należy do najważniejszych ma-® szyn do obrabiania blachy, i zwykle posiada urzą- \l dzenie przedstawione na fig. 63. —Po jednej stro. Yj

przynajmniej 50 razy tak wielką jak gruboś blachy. Blacha np. 4-milimetrowej grubości wymaga średnicy tarcz 200 milimetrów—N. okrągłe używane są do krajania blachy białej, cienkiego mosiądzu, nowego srebra i t. p. — krają prędko i dobrze, nie tylko dowolnie długie taśmy, lecz także wycinają bardzo dokładnie tarcze okrągłe i pierścienie. Fig. 64 przedstawia

-S»h

1TL

•żo

.k

b«

=Szi

Fig. 63. Nożyce ramowe z przebijarką.

nie S osadzone są nożyce, a po drugiej L stempel i matryca. Nóż górny, krający i stempe do wybijania dziur osadzone są w płozach i i które poruszają się w prowadnikach tam i na-powrót, a mianowicie za pomocą drążków pociągowych a a, które przy с c połączone są z płozami za pomocą sworzni. W żelazno-lanej (żeliwnej) podstawie, złożonej z dwuch części A i В znajduje się wał b b (kropkami oznaczony), który chwyta drążki pociągowe a a, za pomocą czopów, osadzonych odśrodkowo na końcach tegoż wału, a otrzymuje ruch od koła pasowego /, i przekładni kół zębatych z, z. Płozy, a zarazem i noże otrzymują ruch- w ten sposób, że, jeżeli jeden nóż idzie do góry, to drugi opada na dół. Tego rodzaju N. budowy bardzo silnej łączy się z prasami hydrauliczne-mi, tak że mogą krajać np. blachę stalową do 60 milimetrów grubości—z ciśnieniem wynoszą-cem 1200 tonn. 4.) N. okrągłe, składające sią z dwuch nożów w kształcie tarcz ustawicznie się obracających; mają tą zaletę przed poprzednio opisanemi, że krają bez przerwy, nie mogą być jednak używane do krajania blachy grubej, gdyż ta przed krajaniem musi być uchwycona przez tarcze krające — a więc im grubszą blachę chcemy krajać, tern większą musimy dać średnicę tarczy, a mianowicie

Fig. 64. Nożyce okrągłe.

takie N.—Dwie tarcze stalowe, okrągłe a i b, które brzegami swemi zachodzą na siebie o */* do 1 milimetra, osadzone są na dwuch wałach ac i bd, otrzymujących obrót za pomocą korby h i dwuch kół zębatych h l. Tarcze krające u-stawia się dokładnie za pomocą śruby m—w tym celu osada noża górnego c obraca się około czopu e. W wycięciu podstawy o znajduje się linia kierownicza, którą ustawia się do krajania prostych i równych i taśm blachy. Do krajania zaś tarcz okrągłych centruje się blachę za pomocą punktaka s osadzonego w kabłąku B, który to punktak przyciska się do blachy kółkiem ręcznem li, ma on na celu trzymać blachę podczas krajania silnie w punkcie środkowym. W celu możności krajania blachy różnych średnic, kabłąk В przesuwa się na pryzmie H za pomocą kółka ręcznego n, kółka zębatego i połączonego z nim drążka z, a za pomocą śruby ściskającej g utrzymuje się ją stale w danem położeniu. Aby cięcia wychodziły gładkie, punktak centrujący ustawia się nieco skośnie, w tym celu pryzma H daje się obracać w łożyskach, a za pomocą śruby r przytrzymywać. Jakie położenie nadać pryzmie pokazuje nam to wskaźnik na niej umieszczo-

M. II.

Nożyce, tak „Encyklopedya powszechna“ S. Orgelbranda (t. XIX str. 597), a za nią inne, zazywa błędnie cierpienie koniom właściwe, które pisać należy N o r z y c a (ob.).

Nsibin, miasto tureckie w Azyi, ob. Neis-

b i n.

i,. K.

Nubar Pasza, (* w Smirnie w styczniu r. 1825—f w Paryżu d. 14 stycznia r. 1899) polityk egipski, wybitny. N. pochodził z rodziny chrześciańskiej, ormiańskiej, a wychowanie i wykształcenie otrzymał w Szwajcaryi i we Francyi.

Red.

1842 wstąpił w Egipcie do służby Meheme-da Ale go (ob.), który mianował go po dwu latach przybocznym swym sekretarzem i tłó-maczem. Takież samo stanowisko zajął później u boku Abasa Paszy, który go w sprawach dyplomatych w r. 1850 wysyłał do Londynu i Wiednia, a w r. 1856 powierzył mu urządzenie handlu tranzytowego do Indyi, N. zaś z zadania tego wywiązał się zręcznie i dobrze. W r. 1863 władca Egiptu, Izmail, podniósł N-a do godności Paszy i wysłał go do Paryża, gdzie w porozumieniu z Napoleonem III wyrównać zdołał pomyślnie nieporozumienia wynikłe pomiędzy rządem egipskim a towarzystwem francuskiem, budującem kanał su-ezki. Po powrocie do Kairu N. został ministrem robót publicznych, w roku zaś 1866 otrzymał tekę spraw zagranicznych; jako taki wyrobił w Konstantynopolu dla władcy swego tytuł wicekróla (chedive), oraz zdołał rozszerzyć zakres władzy jego. Od r. 1870 zaczął zbliżać się coraz widoczniej do Anglii, której moszczenia, do Egiptu popierał skutecznie. W r. 1874 ponownie musiał opuścić ministeryum, jednakże w sierpniu r. 1878, popierany wływem angielskim, zajął krzeszło pierwszego ministra. Na stanowisku tern starał się o ustalenie porozumienia francusko-angielskiego w sprawach egipskich, co jednak nie podobało się Izm a iłowi i znów pozbawił N-a władzy. Gdy wszakże po złożeniu z tronu Izmaila syn jego, Tewfik, objął rządy, a wpływ angielski w Egipcie wzrastał coraz bardziej, N. w styczniu r. 1884 został znów ministrem sprawiedliwości i prezesem ministrów, a chociaż wtedy okazywał się aż nadto powolnym i ustępującym w stosunkach z Anglią, wynikły jednak między nim a rezydentem angielskim, E. В a-ringiem nieporozumienia, które w lipcu roku 1888 sprowadziły znów upadek N-a. Po raz ostatni zajmował znów stanowisko ministery-alne w latach 1894 i 1895.

Nubia, kraj w Afryce północno-wschodniej, po obu brzegach Nilu, pod względem politycznym połączony z Egiptem. Rozciąga się od Assuanu na północy, do Chartumu na południu i od morza Czerwonego do pustyni Libijskiej i łańcucha oaz, leżących na zachód od Nilu. Zajmuje blisko 743 000 km. kw. (13 500 mil

kw.), mieszkańców liczy około miliona. Kraj jest prawie cały pustynią; na wschód i na północ od wielkiego zakrętu Nilu (ob.) rozciąga się wielka pustynia Nubijska, na zachód i na południe od zakrętu pustynia El-Dżesi-rah, która przechodzi w step В aj u da. Ziemia zdatna do uprawy znajduje się tylko w niektórych oazach i w dolinie Nilu, wygiętej w kształcie litery S; dolina Nilu w wielu miejscach jest bardzo wąska, rozszerza się jednak znacznie w okolicach Nowej Dongoli i Ber-beru. Roślinność bujna pokrywa tylko wyspy nilowe. Bardzo rozpowszechniony jest w N-i pias-

kowiec nubijski, ciemnożółty i brunatny, zwłaszcza na lewym brzegu Nilu, przy którym ciągnie się bez przerwy od Assuanu do Chartumu. Wśród piaskowca występuje gnejs i granit pomiędzy Assuanem a Korasko, pomiędzy Wadi Halfą a Dougolą, oraz pod Abu Hammedem. Na pustyni Arabsko-Nubijskiej były niegdyś kopalnie złota, eksploatowane jeszcze przez faraonów, później zaś opuszczone. Kopalniom tym zawdzięcza N. swoją nazwę („Nub“ znaczy kraj złotodajny). Pod Okmą wypływają z łupku źródła bogate w alkalia, woda z nich używana jest do kąpieli.—Klimat jest nadzwyczaj suchy. Granica północna deszczów południowych, letnich przechodzi w bliskości zwrotnika, dalej na północ zaczynają się deszcze zimowe. Od października do marca wieją wiatry północne, zimne. Przez trzy czwarte roku panuje susza. Ciepłota przeciętna roczna w Chartumie wynosi 28.6° (w styczniu 22.7°, w czerwcu 34.5°).—Roślinność w części północnej jest nader uboga. Wzdłuż Nilu ciągną się rozległe lasy palmowe. Jest tu też wiele mimoz, pochodzące z Sahary krzaki kolczaste, traga-cantha, alhagi, tamaryndy i sykomory. W najgorętszych częściach kraju, gdy wszystko wyschnie, zachowują nieco zieloności niektóre krzewy, jak Balanites, Boscia, Caloiropis pr cicer a i in. Z lian znajdujemy drzewiaste ampli-daceae po lasach, convolvulaceae w zaroślach przy brzegach Nilu, cucarbitaceae w stepach. Trawy są dobrze rozwinięte; drzewo budulcowe jest za to zjawiskiem rządkiem, jest tu jednak wiele drzewa niezwykle twardego.—Świat zwierzęcy N-i ma zupełnie charakter sudański. Liczba antylop powiększa się; szakali jest wiele, również krokodylów w Nilu, małpy są częste. Na pustyni spotykamy często żmije pustynne i jaszczurki. —L u d n o ś ó. W N-i krzyżują się wpływy arabskie, chamickie i murzyńskie. W skutek tego ludność jest pod względem rasowym niezmiernie zmieszana—zarówno pod względem językowym jak rasowym i zwyczajowym. Są tam plemionka arabskie, chamickie. Właściwi N-owie słyną pod nazwą В ar ab r a (ten sam źródło-słów со В er berzy) i pogardzają nazwą N-ów, jako oznaczającą poddanych. Liczba ich wynosi około 40 tysięcy głów. Zamieszkują porze-cze Nilu, od pierwszego wodospadu pod Aśsua-nem do drugiego przy Wadihalfa, w 80 wioskach, prócz stolicy Derr. Jedynie wodzowie żyją w wielożeństwie. Żonę kupują, połowę wypłaconej kwoty (w wielbłądach) otrzymuje żona i gdy rozłączy się z mężem, zabiera. Chaty są zbudowane z wysuszonej na słońcu gliny i pokryte słomą z kukurydzy. Nubowie masowo emigrują do Egiptu za zarobkiem, gdzie są bardzo cenieni wskutek swojej uczciwości i zawsze używani do posług domowych. Na starość powracają do ojczyzny. Zajmują się rolnictwem. Por. Reinisch „Die Nuba-Śprache“ (Wiedeń 1879, tom. 2); Lepsius „Nubische Gram-

L. к.

S Drz-

matik“ (Berlin 1880). I. Tanko „Barabra“ („Deut. Rundschau fur Geogr. u. Statistik,“ XIII). Typ fizyczny ob. N u b i j c z у c y. l. k.— Miasta nubijskie składają się zwykle z mnóstwa dom-ków glinianych z dachami płaskiemi ze słomy i licznemi szynkami, które są przeważnie w rękach Greków i Żydów. Do najznaczniejszych z nich należą: Nowa Dongola, Berber i Halfaye. Głównemi przedmiotami wywozu są: guma i daktyle, zwłaszcza z Dongoli i Berberu. Suakim jest portem, gdzie skupia się cały handel nubijski; droga karawanowa i linia telegraficzna łączy to miasto z Berberem. Towary przywożą wodą w niewygodnych łodziach o dwuch masztach i żaglach łacińskich, lądem zaś na wielbłądach i pięknych osłach miejscowych.—Dzie-j e. W starożytności N. była krajem o wysokiej cywilizacyi, jak o tern świadczą liczne zwaliska w dolinie Nilu, od granicy Egiptu do Dongoli i Chartumu; pochodzą one z czasów faraonów staroegipskich, Ptolomeuszów i imperatorów rzymskich. Starożytne świątynie w stylu egipskim znajdują się pod Kalabszeh i Dak-key pośród pustyni piaszczystej, pod Sebuah, gdzie zachowała się też aleja sfinksów, pod Abu Simbulem, Merawe i Assuanein. Za czasów Eratostenesa i Strabo na mówią o Nubijczykach, jako o narodzie wielkim, żyjącym na zachód od Nilu. Dioklekcyan około r. 300 przed Chrystusem, przeniósł ludność z oaz nad brzegi Nilu, aby zasłonić dolinę rzeki tej od napadów Blemmijczyków i Megabarów, którzy mieli górny Nil w posiadaniu.—Począwszy od wieku VI po Chr. w N-i zaczyna się krzewić chrześciaństwo podług nauki jakobickiej. Od wieku VII do XIV powstało mnóstwo kościołów i klasztorów, zwłaszcza w prowincyi Dongola. Później, od wieku XV, państwo nubijskie ulega coraz więcej Arabom, napierajęcym coraz gwałtowniej; w r. 1350 sam kró'l przechodzi na Islam.—Kraj dzielił się na drobne państewka z osobnemi królikami, którzy byli zależni od Arabów, lub od króla Senaaru, albo od sułtana. W r. 1820 Ibrahim Pasza, syn Mehemeda Alego, podbił kraj; w r. 1883 prawie cała N. wpada w ręce Mahdie-go (ob.) i została w jego mocy, pomimo wysiłków Gordona (ob.). Dopiero w r. 1896 Anglicy i Egipcyanie podjęli na nowo walkę z Mahd im; kampania, prowadzona przez generała Kitchenera (ob.), skończyła się w r. 1900 zupełną klęską Mahdiego i dolina Nilu, aż do Faszody, przyłączona została do Egiptu. Nowy nabytek podzielono na sześć prowincyi: Dongola, Berber, Kassalę, Senaar, Fa-szodęi Chartu m. —ob. też E g i p t i S ud a n.

Nubijczycy, pod taką nazwą słyną niekiedy ludy, zamieszkujące północny wschód Afryki pomiędzy 25° szer. północnej, a 4° szer. południowej. Jednak nazwa ta, jako geograficzna, coraz bardziej wychodzi z użycia i ustępuje miejsca innej: Etyopijczycy (rasa etyopska)

lub, co jest daleko właściwsza, kuszyci chamic cy, nazwa N. ma za sobą jedynie tradycyę. O N-ch wspomina Eratosthenes, jako o mieszkających na zachód od Nilu. Ptolemeusz wymienia N-ów w pustyni libijskiej (Nubi) i na wschód od Nilu (Nuba.) Pr okopios opowiada o koczownikach N u b a-tach, przebywających w Wielkiej oazie i żyjących w górę Nilu na przestrzeni siedmiu dni drogi. Nazwa N-ów, rozmaicie ukształtowana, pojawia się zwykle stosowane do ludów, zamieszkujących wtedy Nubię dzisiejszą i dzielnice ościenne. W drugiej połowie w. VI po N. Chr. N u b a d z i tworzyli znaczne państwo aż do Abisyni, ze stolicą w Dongoli. W tym czasie przedostała się tam nauka chrześeiańska obrządku jakobickiego i powstało mocarstwo chrze-ściańskie, obficie uposażone w klasztory i kościoły. Zadały mu w w. XIV cios najazdy Arabów. Wskutek tych przejść dziejowych nazwa N-ów przekroczyła granice Nubii właściwej, ochrzczono nią nawet ludy murzyńskie Kordo-fanu (ob. Nuba), wreszcie zastosowano ją jako nazwę zbiorową do wszystkich kuszytów cha-mickich (ob).

Nubie, prowincya wewnętrzna rzeczypospo-litej Chile, leży pomiędzy 31°5° a 37°15’ szer. połudn., graniczy od wschodu z Argentyną, od północy, zachodu i południa z prowincyami Si-nares, Conception i Biobio. Rozległości ma 9 210 km. kw. (167.2 mil kw.), mieszkańców liczy 174 642 (r. 1900), czyli 19 na km. kw. Prowincyę można podzielić na trzy części: zachodnią, najżyźniejszą, na leżące pośrodku llanos (ob.), na wschodnią część górzystą (Montana) z bogatemi pastwiskami i lasami na stokach Andów, z których spływają rzeki Nubie i Diguillin do Itaty. Klimat jest zdrowy. Rolnictwo i chów bydła rozwijają się pomyślnie. Prowincya ma też znaczne bogactwa mineralne: złoto, siarkę, węgle i źródła lecznicze. Stolica jest Chilian.

Nuceria, po grecku Nooxspia. 1. miasto w Kampanii południowej, noszące przydomek Alfaterna, położone nad rzeką Sarnus przy drodze Appijskiej. Podczas wojny z Sanmitami zniszczona została, później odbudowana, doszła z czasem do dość wielkiego znaczenia, zwłaszcza gdy cesarz Angustus wyniósł ją do godności kolonii rzymskiej, i również jak Neron licznych weteranów swych tutaj osadził. Dzisiaj zwie się Noc er a (ob.). Portowem miastem N-i były Pompeji. Mieszkańców N-i nazywają źródła Nu cer i ni.—Por. Livius (7, 3; 9,41); Tacitus „Anu“. (13, 31); PI i n i u s „Nat. Hist“. (3, 5, 9). — 2. Miasto w Umbryi, z przydomkiem Camellaria, leżące przy trakcie Flaminij-skim, nad rzeką Tima; dzisiaj również zowie się No cer a. — 3. Miasto w Gallia Cispadana, nad rzeką Padem leżące; dzisiaj Luz z ar a.—

1. Miasto w Apulii, noszące zwykle, a słuszniej zapewne, nazwę Łuceria (ob.).

Nuceryn Sebastyan (Nucennus, Orze- kowskiego, miał N u с e г y n mowę łacińską, która

szko) kanonik sandomierski i szkalmierski, (* w r. 1565—f r. 1635). Spółczesny z Birko-w s к i m Fabiane m, studya odbywał w akademii krakowskiej, w której stopień magistra in artibus, czyli doktora filozofiii uzyskawszy, kosztem Konstancyi z Mirowa Bużeń-skiej wysłany za granicę, pozyskał tamże doktorat obojga praw i teologii. Po powrocie do kraju był naprzód kaznodzieją w Tarnowie, potem z woli biskupa Bernarda Maciejowskiego (ob.) przełożonym nad seminaryum krakowskiem naostatek w kościele katedralnym krakowskim, objął urząd kaznodziei, który z wielką chwałą przez lat dwadzieściacztery sprawował. Oświecał słowem Bożem i swemi pismami błądzących w wierze nawracał; grzeszników do pokuty gorącą namową prowadził. Na wielu książkach czytamy go cenzorem dzieł duchownych. Nie ubiegał się też o dostojeństwa, bo nie został kanonikiem krakowskim; dopiero przed śmiercią biskup sandomierski odznaczył go kanonią sandomierską; był też i kanonikiem szkalmierskim. Staro wolski (de clar. Orat. p. 96) mieni go naczelnym wieku swego kaznodzieją, którego silnej i porywającej wymowie cała Polska wydziwić się nie mogła. „ Orbis Sarmatici decus. Alter Nazianzenus“. Vitellius, mówca Tylicyań-ski, w pochwale pogrzebowej Nu cery na („Lucerna spl end ens super candelabrum sacrum¹¹, Kraków 1635) nazywa go divinum et supra quam optimum oratorem. „Był to (mówi) prawdziwy rycerz Chrystusowy, którego męstwo rosło w miarę doznawanych blizn i ciosów, wielkość duszy wśród usiłujących zachwiać nią postrachów. Kazania jego nie były to próżne brzę-czydła, któreby powierzchownym tylko dźwiękiem łudziły ucho, ale jakb;y miecz obosieczny, przenikający duszę aż do głębi. Powiadano niegdyś o Peryklesie, że słowa jego zostawiały w umyśle słuchacza utkwione strzały—baśń to wymyślona przez zwykłą wiekom owym chełpliwe ść, na oznaczenie potęgi jego wymowy. My, którzyśmy oczyma własnemi oglądali i słyszeli tylekroć naszego mówcę, jak wdzierając się przemożnie do najgłębszych serc tajników, tłumy słuchaczów głosem swoim porywał, i już to niebiańskich roskoszy żądzą do Stwórcy podnosił, już bojaźnią grzeszników i ranami pokuty do jęków pobudzał; jakąż wymowie jego siłę, jakie groty i strzały przypiszemy? Zdawało się, że to nie człowiek, ale anioł Boży, albo raczej Bóg sam słowo sweje opowiadał“.— O wymowie jego dodaje, że łączyła w sobie dowcip z obfitością, powagę z wdziękiem. Nic w niej zniewieściale miękkiego, nic wybiegającego nad miarę, nic rozwlekłego nie było: wszystko owszem, według zasad poetów i krasomówców, umiejętnie związane, układne i piękne. Na synodzie krakowskim r. 1634 odprawionym, za Jana Olbrachta, królewicza biskupa kra-

Ks. M. N.

ówcześnie wyszła z druku. (J o c li e r „Obraz bist, bibl.“ t. III str. 311). Prócz kazań, poświęcił N u-ceryn pióro swoje tłómaczeniu wielu dzieł obcych, mianowicie z włoskiego. Wylicza je Maciejowski w t. III, „Pism. pol.“ (str. 525. i nast.). Pozostała prócz tego mowa łacińska: Oratio in incoeptione lectionum in domo ordi-nandorum Cracoviaehabita, a. 1603. Karlan-kas wspomina Mowę mianą na pogrzebie Romera i pochwały różnych znakomitych mężów; Vitellius Hymny kościelne, ułożone i zastosowane do śpiewu, pracą Nu cer y na, był bowiem biegły w muzyce. Rękopis kilkunastu kazań jego, różną ręką pisanych, a więc nie stanowiących całości, ale przypadkowo oprawionych (między temi są szkice łacińskie) posiada Biblioteka Jagiellońska pod № 1159. O p a-towczyk, prepozyt tego kościoła, miał legować kwotę na druk tych ka^ań, ale Uniwersytet, przyciśniony potrzebą, na inny cel tej kwoty użył. Wszystkich kazań jest około dwudziestu dwucli. I tak na niedz. III po Trzech Królach; Boże Narodzenie; Niedz. V, VIII, XV, XVIII, XXIII i ostatnią po świątkach, dwa na IV niedz. Adwentu; cztery na uroczystość św. Mikołaja, jedno na św. Kazimierza, Stanisława bisk., Maryę Magdalenę, Piotra i Pawła; dwa na Ewang. Łuk. г. IV Sur gens autem Jesus de synagoga venit in do-mum Simonis etc. Na Narodzenie N. Maryi

P.: O modlitwie. Piękny szkic kazania na ur. św. Szczepana M., tudzież na Wyznawcę biskupa, na niedz. Świąteczną; na Zwiastowanie N. Maryi P.— Nuceryn przysłużył się literatnrze ascetycznej przekładem dzieł św. Teresy nie z oryginału, lecz z tłómaezenia włoskiego: Ksiąg duchownych i innych. O N u-cerynie jako teologu i kaznodziei pisał ks. prof. J. Krukowski w „Homiletyce“ (t. V. str. 528 i nast.), miesięczniku wychodzącym we Włocławku pod kierunkiem ks. M. N a s a 1 s к i e-go. Cf. Karol Me cher z у ński, „Historya wymowy w Polsce“.

Nlicha, miasto powiatowe na Kaukazie, w gubernii Elizawetpolskiej, nad rzeką Kisz-Czaj, ną wysokości 2 454 stóp nad poziomem morza położone. Posiada 3 kościoły ormiańsko-gregoryańskie, cerkiew, 28 meczetów, szpital, szkołę miejską 4-klasową. Zachowały się for-tyfikacye i pałac chanów Szekińskich, zbudowane w r. 1765. Mieszkańców 24 811 (r. 1897)^ w tym 81°/o Tatarów 18°/p Ormian. W N-e rozwinięte jest bardzo jedwabnictwo; w mieście znajduje się 45 przędzalni jedwabiu, 4 cegielnie, 4 garbarnie, 3 fabryki mydła, 8 fabryk naczyń glinianych. N. była wioską do połowy wieku XVIII. Po utworzeniu się chanatu Szekińskiego, została stolicą tegoż. W r. 1819 wraz z chanatem przeszła pod panowanie rosyjskie.—P owiatNu-chiński zajmuje 3 347 w. kw., mieszk. liczy 94 767 (r. 1896), przeważnie Tatarów (70°/> ).

Dr J. Г.

Dr. A. W.

« L. K.

NucłlU-Daban, góra na Syberyi, w łańcuchu Sajańskim; leży w guberni i okręgu Irkuckim, na północ od góry Munku-Sardyk. Jeden z jej szczytów wysoki jest na 7 710 stóp, drugi na 6 738; pośrodku, na wysokości 6 640 stóp stoi kaplica Archanioła Michała, czczona także przez Szamanistów i Burjatów. Nucifraga, ptak, ob. Orzechówka.

Nuck Antoni (* w Harderwyku w roku 1650— f w Leydzie w r. 1692) anatom zasłużony. Wykształcenie zawodowe rozpoczął w r. 1669 w wydziale lekarskim miasta rodzinnego, w r. 1672 przeniósł się do uniwersytetu lejdejskiego i tam w r. 1677 dyplom doktorski mu przyznano. Początkowo zajmował się wykonawstwem lekarskim w Delfcie; w r. 1683 opuścił to miasto, by udać się do Hagi, gdzie otrzymał posadę lektora anatomii w tamtejszym „Collegium anatomo-chirurgicum“. Po latach czterech oddano mu katedrę zwyczajną w Lej-dzie, a tam wnet zasłynął jako profesor znakomity, gromadzący wkoło siebie uczniów licznych ze wszystkich nieomal krajów europejskich. W r. 1692 uniwersytet we Franeker starał się daremnie o pozyskanie dla siebie N-а, który w tymże roku jeszcze zmarł przedwcześnie.—N. był anatomem wybornym i przyczynił się niemało do postępu i rozwoju ana-tomji zwłaszcza w dziale naczyń chłonnych, ślinianek i narządów rozrodczych, nadto był także fizyologiem słusznie cenionym. Drukiem ogłosił: „De duetu salivali novo, ductibus ocu-lorum aquosis et humore oculi aqueo“ (Lejda 1685 i 1686): „Sialographia et ductuum aquo-sorum anatomia nova“ (tamże 1690;    1695

i 1727); „Defensio ductuum aquosorum пес non fons salivalis novus, hactenus non descriptus“ (tamże 1691 i 1695); „Adenographia curiosa et uteri foeminaei anatome nova“ (tamże 1691 i 1722) i „Operationes et expérimenta chirur-gica“ (tamże 1692; 1714 i 1733; w przekł. hollend. Overschuura tamże 1740; po niem tamże 1709 i Halla 1728).—Por. Suringar „Gescliiedenis van het geneesk. ondervijs aan de Leydsche Hoogeschool“ i J. Pagel „Gesch der Med“. (Cz. I, str. 243, 278).

Nucleus, jądro komórki, ob Komórka.

Nudności {nausea). Przykre uczucie którego człowiek doznaje w okresie poprzedzającym bezpośrednio wymioty. Jednakże znane są stany, w których występują jedynie nudności nie połączone z wymiotami, do takich należy n. p. choroba morska (ob.), podczas której po zwymiotowaniu zaraz w pierwszym okresie cierpienia, zawartości żołądkowej, nudności trwają w dalszym ciągu. N. same lub w połączeniu z wymiotami występują jako objaw jak najrozmaitszych spraw chorobnych miejscowych i ogólnych; nie posiadają przeto większej wartości rozpoznawczej.

Nuerzy, albo Nuerowie, wojowniczy szczep murzyński w porzeczu Nilu, wzdłuż po

łudniowego brzegu rz. Bahr-el-Ghasal przy zlewie tej rzeki z Białym Nilem. Typ fizyczny ten sam, co u sąsiednich szczepów murzyńskich: Szyluków, zamieszkujących na północ po drugiej stronie Bahr-el-Ghasalu, i D ink o w, którzy graniczą z N-ami na południu i południo-wschodzie. Są więc słusznego wzrostu i silnie zbudowani. Zwyczaje ich również są takie, jak u wymienionych sąsiadów. Zajmują się hodowlą bydła rogatego, trzody są bardzo liczne, jednak ryby i rośliny służą im głównie za pokarm, mięso należy do zrzadka spożywczych przysmaków. Mężczyźni chodzą nago i pokrywają ciało popiołem, malują włosy na czerwono, za oręż używają maczug i dzid. Niekiedy czoło przyozdabiają bliznami (są to prawdopodobnie oznaki rodowe). Dziewczęta chodzą nago, kobiety noszą przepaskę z traw dokoła bioder i w górnej wardze drucik 4-calowy z prze-wlecźonemi paciorkami z kamienia. Posiadają te same zwyczaje co Szyllucy i Dinkowie, N-rzy różnią się jednak mową swoją. Por. „Peterni aims Mitth“. 1873, tab. VIII (mapa ziemi nuerskiej); i В a к e r „the Albert Nyanza...

Nueva Bermeja (Colon), miasto na wyspie Kubie, w prowincyi Matanzas, przy drodze żelaznej z Hacany do Cienfuegos. Leży wśród obszernych plantacyi trzciny cukrowej, mieszkańców liczy 16 679 (r. 1887).

Nueva Segovia, dapartament rzeczypospo-litej Nicaragua w Ameryce Środkowej, zajmuje 41 732 kilom. kw. (758 mil kw.), mieszkańców liczy 40 343 (r. 1888),; do tej sumy nie są wliczeni Indyanie dzicy. Środków do życia dostarcza ludności rolnictwo, hodowla bydła i górnictwo (wydobywają nieco złota i srebra). Stolicą jest O cotai (Nueva Segovia) licząca około 5 000 mieszkańców.

Nuevitas (San Fernando de Nu évitas), miasto portowe przy brzegu północnym wyspy Kuby; jest głównym portem miasta Puerto Principe, z którym łączy je droga żelazna, długa na 71 km. Mieszkańców liczy 6 618 (r.

1887).

Nuevo Leon, Stan w rzeczypospolitej Meksykańskiej; graniczy ze stanami Coahuila, San Luis Potosi i Tamaulipas. Rozległość jego wynosi 61343 km. kw. (1 114 mil kw.); mieszkańców liczy 327 937 (г. 190Э), białych, Indjan i Metysów, którzy zajmują się trochę rolnictwem, głównie jednak hodowlą bydła i górnictwem (srebro, ołów’, węgiel kamienny, siarka, saletra i żelazo). Część zachodnia prowincyi jest górzysta i przechodzi do wschodu w równiny górzyste, przez które płynie Rio Pesquer-to, dopływ Rio Grande del Norte. Góry pokryte są pięknemi lasami. Stolicą jest Monterey (62 266 mieszk.

Nufe, kraina, ob. Nupe.

Nufenen, przesmyk w górach Alpejskich, w grupie św. Go tar da, łączy dolinę Val Bedret-to z Egineńską; jest to tylko ścieżka, dostępna

dla pieszych. Najwyższy punkt przesmyku wynosi 2 441 metrów.

1898; Cz. 1, 228).

Nuffer ob. Nippur.

Nugent baronowie of Del vin, rodzina starożytna irlandzka; z jej członków stanowiska wybitniejsze zajmowali: 1. S i r Gil bert N., pierwszy baron D e 1 v i n, tytuł ten otrzymał w r. 1172 i dał początek świetności rodu, swego.—2. Sir Ryszard N. (f w r. 1465) był w r. 1424 szeryfem w Meath i wojując pod sztandarem angielskim przeciwko Irlandyi, wziął do niewoli 0’C o n o r a. W r. 1444 za zasługi te mianowano go lordem-deputowanym (wielkorządcą) Irlandyi, w r. 1453 otrzymał godność ' seneszala w Meath. — 3. Ryszard N. (f blisko r. 1538) w r. 1504 miał sobie polecone stłumienie powstania lorda Clanricarda i złożył wtedy dowody odwagi oraz śmiałości nie-lada. W r. 1527 rząd mianował go lordem-deputowanym Irlandyi, ale administracya jego wywołała niezadowolenie. Spróbował układów z Brianem 0’C onorem, głową Irlandczyków wrogo przeciw rządowi stojących i wzięty przez tegoż w r. 1528 podstępnie do niewoli, przesiedział w niej 10 miesięcy. W r. 1534 ponownie mianowano go wielkorządcą Irlandyi, ale nie na długo i tylko zastępczo, podczas nieobecności lorda Kildare. W r. 1537 po-

1. Krzysztof N. (*

Nufer albo Nuffer Jakób (* w Siegershausen w kantonie szwajcarskim Thurgau w połowie drugiej wieku XV) osobistość wspominana często w dziejach sztuki lekarskiej, N. uchodzi bowiem za pierwszego wykonawcę cięcia cesarskiego (ob.) na niewieście żywej.—N. z powołania zajmował się trzebieniem świń, gdy żaś żona jego, zaszedłszy poraź pierwszy w ciążę, porodzić nie mogła w żaden sposób a nikt jej dopomódz nie zdołał, N., uzyskawszy na to pozwolenie władzy, miał z niej szczęśliwie płód wyciąć. Matka wyzdrowiała i miała następnie jeszcze kiikoro dzieci, urodzonych prawidłowo, naworodek zaś, w sposób tak niezwykły na świat przybyły, żyć miał lat 77.-Rzecz tę, która wydarzyć się miała blisko r. 1500, opisał dość szczegółowo chirurg francuski, Franciszek Rousset w książce p. n. „Traité nouveau de l’hystérotomotokie on enfantement Césarien“ (Paryż 1581), którą później К. Bauhin (ob.) przełożył na język łaciński.—O ile opowiadanie powyższe jest wiaro-godne, to w przypadku tym nie zrobiono cięcia cesarskiego w znaczeniu ścisłem, gdyż z opisu wnioskowaćby należało, że była to ciąża pozamaciczna (gravidities extraut er ino), a w razie takim N. wykonał laparotomię (ob.), nie zaś cięcie cesarskie, jak sądzą powszechnie.—Por. Dech ambre „Dictionn. encyklopédique des sciences médicales“ (Serya 2-a t. XIII, str. 748); H. Pio s s „Das Weibin der Natur u. Völkerkunde“. (Lipsk 1897; wyd 5-e, t. II, str. 296) i J. Pagel „Gesell der Medicin“ (Berlin

n-r J. V.

wierzono mu stłumienie powstania 0’Conora, wojując z nim umarł, w r. 1544 — I w r. 1602), wnuk poprzedzają2 cego, walczył, również jak dziad, pod znakami Anglii przeciwko ziomkom swym, zwłaszcza w r. 1565 przeciwko Shane mu O’Neill. Jednakże gdy w r. 1574 nie chciał uznać za rokoszanina hrabiego Desmond a, naraził się na prześladowanie rządu angielskiego. — W r. 1576 ściągnął znów na siebie gniew królowej E1 ż b i e t y, za to, że w porozumieniu z inną szlachtą irlandzką wystąpił z protestem przeciwko nadużyciom wojsk królewskich. Uwięziono go nawet za to na czas niedługi. — Po r. 1579, w którym walczył znów przeciwko ziomkom swym, popadł na nowo w niełaskę z powodu twardego obstawania przy katolicyzmie, którego był wyznawcą bardzo gorliwym i dostał się do więzienia na 18 miesięcy, które przesiedział w Dublinie, poczem kazano mu wyjechać z Irlandyi do Anglii. W r. 1588 otrzymał wprawdzie pozwolenie na powrót do ojczyzny, ale miano na niego oko baczne, posądzając go wciąż o zamiary wrogie. Mimo to podczas powstania hrabiego Tyrone (r. 1593 —1597) otrzymał dowództwo wojskowe oraz był mianowany członkiem komisyi, mającej zbadać nadużycia popełnione w zarządzie Irlandyą. — W r. 1600 musiał się poddać Tyronowi, co mu poczytano za występek i wkrótce potem uwięziono go w Dublinie, jako zdrajcę. Zmarł w więzieniu przed ukończeniem wytoczonego sobie procesu.—N. był mężem uczonym i wielkim lubownikiem książek; pozostawił w rękopisie „A primer ot the Irish Linguage“ i „Plot for the Reformation of Ireland“; dwie prace te wydał później Gilbert w „Account of National Mss. of Ireland“. — 5- Ryszard N. pierwszy hrabia Westmeath (* w r. 1583—f wr. 1642), syn poprzedzającego. W r. 1606 należał do sprzysiężenia przeciwko rządowi; uwięziono go wtedy, ale zdołał ujść z pod klucza i zbiec w góry, gdzie zręcznie umiał unikać pościgu wszelkiego; nakoniec w r. 1608 poddał się i uzyskał przebaczenie. Zasiadając w parlamencie nie ustawał w opozycyi, pomimo to jednak nie postradał łaski królewskiej i w r. 1621 otrzymał od Jakóba I tytuł hrabiowski. W r. 1641 podczas powstania w Irlandyi pozostał wiernym Anglii, pomimo nacisku ziomków. — 6. Laval N. hr. Westmeath (* w Bally-nacor [Irlandya] d. 3 lutego r. 1777—f na zamku Basiljewo w Siedmiogrodzie d. 21 sierpnia r. 1862) feldmarszałek austryacki, syn.Michała Antoniego N. (f w r. 1812). W r. 1793 wstąpił do wojska austryackiego, w którem brat dziada jego Jakób Robert N. (*r. 1720—f w r. 1794) dosłużył się stopnia wice-feldmarszałka (FeldmarscJiall-Leutnant).—N. odznaczył się podczas wojny włoskiej i w r. 1807 otrzymał szlify pułkownikowskie; po dwu latach został szefem sztabu arcyksięcia Jana. W r.

W r. 1815, już jako wicefeld-

W r. 1848 na czele

Red.

jaśnień 1856); „Lehrbuch der vergleichenden Anatomie“ (Heidelberg 1878, 2 tomy z 636 drzeworytami; wyd. 2-e, jubileuszowe, tamże 1886); „Lelirb. der praktischen Anatomie, als Anleitung zu dem Präpariren im Secirsale“ (Stuttgart 1882, z 60 drzewor.) i kilka rzeczy mniejszych,—Por. „Biogr. Lex. der hervorrag.

Dr. j. r.

S. Drz.

1813, zostawszy tymczasem generał-majorem, działał przeciwko wicekrólowi włoskiemu, E u-geniuszowi de Beauharnais; z początku poniósł wprawdzie porażkę, następnie wszakże zdobył Chorwacyę i Istryę oraz opanował dolinę rzeki Po. marszałek, dowodził we Włoszech skrzydłem prawem wojsk austryackich, zajął Rzym i pobił Murata (ob.) pod Ceprano i pod San Ger-mano. W r. 1815 Pius VII podniósł go do godności księcia rzymskiego; w roku następnym, opuściwszy wojsko austryackie wszedł w stopniu kapitana generalnego do służby królestwa Obojga Sycylii, ale już w r. 1820 wrócił napowrót pod sztandary Austryi. korpusu pośpieszył do Włoch z pomocą Radeckiemu (oh.); w r. 1849 dowodząc korpusem, uczestniczył również w wojnie przeciwko Węgrom i w tymże roku otrzymał buławę feld-marszałkowską.

Nugent Craggs Robert hrabia (* w r. 17.02 — f w Dublinie d. 13 października r. 1788) polityk i pisarz angielski. Pochodził z rodziny irlandzkiej, szlacheckiej, ale ubogiej, doszedł wszakże do majątku wielkiego, poślubiając kolejno po sobie kilka wdów bardzo bogatych, a do znaczenia politycznego porzucając katolicyzm dla anglikanizmu. Od r. 1741 do 1754 zasiadał w parlamencie jako reprezentant okręgu wyborczego St. Mawes; od r. 1754 do 1774 w Izbie gmin reprezentował Brystol, nakoniec od r. 1774 do 1784 wybierano go znów w St. Mawes. W r. 1754 pełnił obowiązki lorda skarbu; w r. 1760 został zastępcą skarbnika Irlan-dyi, w sześć lat później przewodniczącym w wydziale handlu. — Jako człowiek bardzo pieniężny, pożyczał nieraz ówczesnemu księciu Walii sumy dość znaczne, a że król Jerzy II nie płacił nigdy długów syna swego, więc starał się w sposób inny zaspakajać wierzycieli jego, zatem też N. przez niego mianowany był naprzód wicehrabią, później baronem, nakoniec hrabią. N. człowiek wesoły i zmysłowy, ale nie pozbawiony zdolności oraz dowcipu, lubił zabawiać się piórem i był rzeczywiście pisarzem wcale niezłym; układał poezye liryczne, cieszące się powodzeniem, między innemi napisał w r. 1739 odę na cześć W. Putney a, która uchodziła za arcydzieło sztuki rymotwórczej, ale posądzano go, że nie napisał jej sam, lecz kupił za drogie pieniądze od Mal le ta, autora jej prawdziwego. Niewątpliwie z pod pióra jego wyszły: „Odes and epistles“ (Londyn 1739); „Faith“ (1774) i „The Genius of Ireland“ (1775).

Red.

Nuhn Antoni (* w Schreisheimie pod Heidelbergiem d. 21 czerwca r. 1814—f w Heidelbergu w r. 1889), anatom bardzo zasłużony. Działalność naukowa N-a wiąże się nierozłącznie z uniwersytetem heidelberskim, tam przykładał się do nauk lekarskich i ukończywszy je w r. 1838 osiągnął dyplom doktorski, tam

w r. 1841 został docentem prywatnym anatomii, w r. 1844 prosektorem, w r. 1849 profesorem nadzwyczajnym, nakoniec w r. 1872 profesorem honorowym.—N. pracował wiele nad anatomią topograficzną i porównawczą, wiedzę zbogacił odkryciem gruczołów pod końcem języka, imię jego noszących (Glandulae Nuhnii). Drukiem ogłosił: „Chirurgische Anatomie des Kopfes“ (Mannheim 1845); „Ueber eine bis jetzt noch nicht näher beschriebene Drüse im Innern der Zungenspitze“ (tamże 1845, z 2-a tabl.); „Tabulae chirurgico-anatomicae. Fase. 1 contineus anatomiam capitis et colli“ (tamże 1846; wyd. 2-e po niem. p. n. „ Chirurgisch -anat. Tafeln“ 3 zesz. tabl. 30 in fol i tom ob-

Aerzte“ (t. IV, str. 390).

Nuhna gruozołki językowe Glandulae linguales Nuhnii s. Blandini, ob. N u h n, por. J ę-z y к (anat.)

Nuithones, szczep germański, wymieniony tylko przez Tacyta („Germania“ 40), mieszkający na południe i na wschód od Saksonów, - a na północ od Longobardów, na prawym brzegu rzeki Łaby (Albis); badącze niemieccy oznaczają siedziby tego szczepu to w Meklemburgii, nad rozlicznemi jeziorami pomniejszemi, w hrabstwie Rupińskiem, jak n. p. W i 1 h e 1 m Grim m, wywodzący nazwę N-ów od czasownika niutan— ryby łowić, to nad rzeką Nuthe w Marchii Środkowej, a nawet w Holsztynie i Szlezwigu. Uczony Zeuss („Die Deutschen“ str. 147) wypowiada przypuszczenie śmiałe, że N. są ni-czem innem jeno Teutonami i widzi w nich zatem praojców Jutów w Jutlandyi.

Nuits,, miasto we Francyi, w departamencie Côte d’Or, nad rzeką Muzin, przy drodze żel. Parysko-Śródziemnomorskiej. Posiada kościół katolicki św- Symforyana z wieku XIII i szpital św. W awrzyńca, założony w r. 1445. Mieszkańców liczy 3 625. Pod miastem liczne winnice, dostarczające licznych gatunków win. Dnia 18 grudnia r. 1870 zaszła tu krwawa bi-. twa pomiędzy wojskami francuskiemi pod Crein erem, a badeńskiemi pod G 1 um erem. Po bitwie oba wojska cofnęły się; żadna ze stron nie odniosła zwycięstwa.

Nukahiwa (wyspa Madisona), największa z wysp Markizkich na oceanie Spokojnym; zajmuje 482 km. kw., mieszkańców liczy 961 (r. 1889). Posiada trzy dobre porty, w jednym z nich, Taio-Hae, znajduje się francuska kolonia karna z załogą wojskową. Wewnątrz natrafiono na szczątki budowli starożytnych (taras z olbrzymich głazów, długi na 100 metrów, szeroki na 20). Wyspa należy do Francyi.

Nukleiny. Są to szczególnego rodzaju cia- I ła organiczne, zawierające fosfor; stanowią zaś główną część składową jąder komórek {nucleus), skąd pochodzi ich nazwa; później okazało się, że znajdują się także i w komórkach bez jąder. Są to ciała bardzo rozpowszechnione w świecie zwierzęcym i roślinnym, którym przypada w udziale bardzo ważna, choć dotychczas bliżej nie wyjaśniona rola w procesie przemiany materyi. Pierwsza nukleina została wydzielona przez Miesch era z jąder ciałek ropnych. N-y pochodzenia rozmaitego posiadają też rozmaity skład chemiczny, a także i przy próbach rozszczepiania, jak to wykazały szczegółowe badania Kossela, dają produkty rozkładu. Na podstawie natury ciał, otrzymywanych przy rozszczepianiu N-n, pod wpływem kwasów rozcieńczonych lub gotowania dłuższego z wodą, Hoppe-Seyler (ob.) dzieli N. na trzy grupy następujące: 1) N. dające przy rozkładzie białko, ciała ksantynowe (zasady nukleinowe czyli purynowe) i kwas fosforowy; należą tu N.r pochodzące z drożdży piwnych, ciałek ropnych i ciałek krwi czerwonych. 2) N. dające tylko białko i kwas fosforowy; należą tu N, z żółtka, sernika (caseinum). 3) N. dające tylko ciała ksantynowe i kwas fosforowy; należy tu N-a pochodząca z nasienia ryb.—N. są to ciała bezkształtne (amorpha), nierozpuszczalne w wyskoku, eterze, wodzie i kwasach rozcieńczonych; łatwo natomiast rozpuszczają się w ługach. Charakter ogólny N. jest kwasowy. Na

w morzu, jak i wszystkie jeżowce dzisiejsze, niektóre z nich tuż u wybrzeży morskich, inne w najgłębszych miejscach oceanów. Kształtu są jajowatego, kulistego, lub też czworograniastego, otoczone skorupą twardą, złożoną z licznych zygzakowato ułożonych tabliczek, tworzących zwykle 10 szeregów podwójnych (nie u wszystkich jednak); pięć z tych szeregów, opatrzonych otworkami, nazywa się ambulacra, a drugie pięć inter ambulacra, skorupa cała z wierzchu pokryta jest kolcami ruchomemi; nóżki i usta znajdują się u spodu skorupki, odbyt u góry. Należy tutaj Echinobrissus Breyn, jajowaty, podłużny, u spodu tępy u góry mniej lub więcej wypukły, spodem wklęsły. Ambulacra ma blaszkowate, u dołu rozszerzone, otworki sprzężone ze sobą zapomocą małej bruzdki, okrągłe w rzędzie wewnętrznym, a skośne w zewnętrznym, wyrostki ustne niewyraźne, cztery płytki płciowe przedziurawione, piąta cała; „perystom“ (otwór ustny) owalny albo pięciokątny, nieco oddalony od środka; odbyt w bruzdce głębokiej tuż przy wierzchołku się zaczynającej. Gatunek ten nadzwyczaj rozpowszechniony w środkowej — E. cunicularis Lwyd —- i górnej jurze, jak również kredzie dolnej — E. Olfersi Ag. sp. — żyjący do dziś gatunek znany jest z Nowej Zelandyi. Podobny do poprzedniego, tylko posiadający otworki niesprzężone, jest Nucleolites Lam. Znachodzi się w kredzie i utworach trzeciorzędnych w Australii i na Jawie. Żyje do dziś także

J Hel.

Nüll Edward van der, architekt austryacki (* r. 1812

architektury i ornamentyki w Wiedniu. Budowle wykonywał wspólnie z Augustem v. Sic-cardsburg, który zajmował się częścią techniczną, N. zaś opracowywał głównie stronę estetyczną. Z budowli jego zasługują na uwagę: Sophien bad w Wiedniu, budynek komendantury c. k. Arsenału, dom Haase-go na Grabenie, pałac L arisch a i Opera

f r. 1868) — profesor Akademii

podstawie rozbioru soli barytowej Mi es cher około Nowej Zelandyi. wnioskuje, że są to conajmniej kwasy cztero-zasadowe. Skład procentowy N-ów podlega wahaniom bardzo znacznym. Zawartość fosforu w niektórych N-ach dochodzi do 9.6°/₀- Węgiel, wodór, tlen, azot i fosfor są składnikami wspólnemi wszystkim N-om, niektóre zawierają jeszcze małe ilości siarki, a nukleina z żółtka prócz tego żelazo (0.29°/₀; t. zw. hematogen Bung ego). Od ciał białkowych N-y łatwo jest oddzielić za pomocą trawienia sztucznego, białko bowiem wówczas peptonizuje się, podczas w Wiedniu. Co do stylu, to trzymał się rene-gdy N. bardzo jest oporna na działanie soku sansu z silnym odcieniem późniejszego ba-żołądkowego.—Ważne pytanie fizyologiczne, czy roku i rokoko. N. był nauczycielem sławne-N. w tkankach powstają z N-n zawartych go architekta wiedeńskiego Fast ella (oh.). H-

w pokarmach, czy też samodzielnie w ustroju drogą syntezy się tworzą, dotychczas nie zo- ne, utworzone przez glony {Algae) należące do stało roztrzygnięte. W tkankach N. znajdują j rodzaju Lithothamnium, a które dawniej się po większej części nie w stanie wolnym,, przez Linii eu sza, L am arka, Lamo uro ux lecz w połączeniu z białkiem, jako t. zw. nu- Cuyiera, Ell i sa, So land era, i w. in. pod Meoalbuminy. Z niektórych N-n daje się od- nazwami Cellepora, Nullipora i Millepora do dzielić wraz z częścią rodników organicznych, koralowców były zaliczane. Żyjące jeszcze do wolny od siarki, lecz zawierający azot, kwas dziś gatunki Lithothamnium, a mające postać nazwany przez Altman na „kwasem nu- plechowatą lub krzaczkowatą. podobnie jak kle ino wy m“; kwas ten w niektórych komór- i kopalne, miały i mają szkielet twardy, wa-kacli zdaje się znajdować w stanie wolnym. Mut- pienny, który to wapień, podczas procesu wie-Nukleinowy kwas, Ob. Nukleiny.    trzenia lub rozkładania się tych roślin, osadzał

Nukleoalbtiminy, ob. Nukleiny.    się w mniej lub więcej zbitych masach, two-

Nukleolity—stworzenia kopalne należące do rżąc z czasem nieraz nadzwyczaj rozległe porodźmy Echinoidea (Jeżowce) — żyły dawniej kłady. Podobnie dzieje się jeszcze i dzisiaj,

Nullipory—są to wielkie pokłady wapien-

50

Encykl. Ролтвг. Iluetr. S. II. Zesz. 23a T. III.

(1902).

a nie ulega wątpliwości, że w dawniejszych czasach geologicznych działo się to na znacznie większą skalę. Gatunki dzisiejsze L-m znajdujemy we wszystkich morzach, począwszy od arktycznych i antarktycznych, aż do równikowych, w tych zaś zwłaszcza rośnie ich najwięcej, i to na rafach koralowych, do których silniejszego spojenia znacznie się przyczyniają. Zresztą trafia się je wszędzie na płytkich brzegach morskich, na skałach, kamieniach, muszlach, wyglądające jak osady nieorganiczne, wapienne; szczególnie gatunki kopalne, za które je też długo uważano, a głownie okazy o wyglądzie krzaczkowatym, podobne są z kształtu zewnętrznego do stalaktytów, tak że K ii t z i n g nazwał jeden gatunek Spongites stalactitica, a i Haidinger okazy kopalne, znalezione w wapieniu litawskim, tern samem mianem oznaczył.—N. albo Lithothamnium, występują w wielkiej ilości w pokładach trzeciorzędowych i to w postaciach, które od żyjących dzisiaj trudno odróżnić. Nieraz całe nagromadzenia składają się z jednego i tego samego gatunku, n. p. wapień litawski (oh.), albo nulliporowy koło Wiednia, wapień nulliporowy w Algierze, w którym krzaczkowate okazy Lithothamnium przedstawiają się na przełamie jako białe, błyszczące i porcelanowe utwory; spotykamy dalej N-y w tak zwanym marmurze granitowym z formacyi numulitowej, którego masa główna składa się z cząstek L-m nummuliticum Giinsb. — a zresztą prawie wszędzie, gdzie tylko występuje wapień nulliporowy. Nie tylko jednak w pokładach trzeciorzędowych występują te glony wapienne, ale także i w górnej kredzie spotyka się je bardzo często; i tak najwyższe pokłady wapienia pirolitowego z okolicy Paryża, wapień jurajskie, a mianowicie tegoż warstwy górne, zawierają bardzo często glony wapienne. Przynależność N-ów do ro-rodzaju Lithothamnium stwierdził już w r. 1858 Unger, a w czasach nowszych (r.    1873)

G Umbel, zebrawszy znaczną ilość okazów, i to z różnych warstw, po dokładnem zbadaniu potwierdził w zupełności zdanie Un gra. Przy oznaczeniu gatunków, których G Umbel już dwanaście rozróżnił, należy, oprócz kształtu zewnętrznego, który często w jednym i tym samym gatunku jest rozmaity, przedewszystkiem zważać na wielkość komórek, t. j. na ich szerokość i długość. Od czasów jednak GUmbela nie wiele więcej zrobiono. Nawet i żyjące dzisiaj gatunki Lithothamnium nie są dokładnie oznaczone, a niektóre z nich .tylko z formy zewnętrznej, która w tym właśnie przypadku może bardzo często zawodzić.—Literatura: A. Schenk „Palaeophytologie“ (1890); Unger „Beiträge zur näheren Kenntniss des Leithakalkes, nameutlich der vegetabilischen Einschlüsse und der Bildungsgeschichte derselben“ (1858); C. W. G Umbel „Die sog. Nulli-poren und ihre Betheiligung an der Züsam-mensetzung der Kalkgesteine“ (I Theil. „Nulli-poren des Pflanzenreichs (Lithothanmium)“(1872); Rothpletz „Fossile Kalkalgen ans den Familien der Codiaceen und der Corallineen“

(1891); E. Stolley „Ueber gesteinsbildende Algen etc.“ (1896); G. Capeder „Contribu-zione alio studio dei Lithothamnion terziarj“

J. Kol.

Numa, trzy jeziora na Syberyi, w gub. i okręgu Jenisejskim; największe z nich, najdalej na zachód położone, ma obwodu 460 wiorst. Na wschód od niego leżą dwa drugie, znacznie mniejsze. Z najdalej na wschód położonego jeziora wypływa rzeka Jad un i wpada do jeziora środkowego, to zaś kręty i kamienisty potok łączy z największym, z którego wypływa rzeka Kur ej к a. Wszystkie trzy jeziora, otoczone wzgórzami, są dosyć głębokie i obfitują w ryby. Na brzegach niema żadnych osad ludzkich; czasami tylko zjawiają się nad jeziorami plemiona wędrowne krajowców, którzy tu polują i łowią ryby.

Numancya, po łacinie Numantia, po gr. Noo|j,avua, stolica szczepu celtyberyjskiego Are-waków, miasto najsławniejsze w całej Celtybe-ryi, leżące nad brzegiem górnym rzeki Durius (dzisiaj Duero), w kraju Pelendonów, w His-pania Tarraconensis, zbudowane na skałach lesistych, nie zbyt wysokich; lecz niedostępnych prawie, przez samo więc położenie tak bardzo obronne, że mimo wielkiego obwodu, 24 sta-dya wynoszącego, żadnych murów ani baszt nie potrzebowało. Jedna tylko wiodła do niego droga, gęsto poprzecinana rowami i okopami. W dziejach starożytnych zasłynęła N. kilkakrotnie przez obronę dzielną, przeciwko oblegającym ją legionom rzymskim. W wojnie z'Viriathusem (ob.) przez lat kilka napróżno-kusili się Rzymianie o jej zdobycie; w r. 137 przed Chr. musiał nawet konsul Gajus H o-stilius Man c i nu s, aby tylko ocalić wojska swe zewsząd osaczone, zawrzeć układ sromotny, którego wszakże senat nie potwierdził. Dopiero Publius Cornelius Scipio Aeini-1 i a n u s, sławny zdobywca Kartaginy, zdołał po długiem, bo piętnastomiesięcznem oblężeniu, na czele 60 000 zbrojnych, przez ogłodze-nie zdobyć ją w r. 133 przed Chr. Większa część mieszkańców razem z żonami i dziećmi i z całym dobytkiem rzuciła się w płomienie gorejącego miasta, a niewielu tylko pojmali Rzymianie, aby ich sprzedać w niewolę. Całe miasto naonczas spłonęło i do szczętu zburzone zostało; znacznie później dopiero odbudowane, nie odzyskało już więcej znaczenia dawniejszego. Zwaliska N-i starożytnej znachodzą się dzisiaj prawdopodobnie w pobliżu Puente de Don Guarray, w sąsiedztwie miasta Soryi, w Starej Kastylii. — Obszerny opis pamiętnego oblężenia miasta przez Rzymian, którym tylko 8 900 walecznych obywateli opór stawiało, dochował nam Appiau w „Bell. Hispan.“ (6,

Por. nadto Cyceron „De off. “ (1.

„Numancia“.

48 — 28);

11); Strabon (3, 162; 6, 287); d’ An ville w „Mémoires de Г Acad, des Inscr“. (tom 40, str. 770 i nast.).—Wiekopomna obrona N-i posłużyła hiszpańskiemu poecie Cer w antes o-w i za tło do pięknej tragedyi, noszącej tytuł

S. Drz

Numa Pompilius, według tradycyi mitycznej rzymskiej, drugi król rzymski, który panować miał od r. 715 do 672 przed Chr. Jak legenda głosi, był synem Sabińczyka Pompona {Pompo), rodem z miasta Cures, a zięciem T a-c y u s z a (Tatius), który z Romulusem razem na tronie zasiadał. Z miasta rodzinnego, gdzie żył przy ojcu w zaciszu spokojnem, oddany pracy i rozmyślaniu, powołano go do objęcia władzy królewskiej w Rzymie. Podobnie jak Romulusowi trądycya przypisuje założenie Rzymu, zaprowadzenie pierwszego ładu w młodej osadzie i ufundowanie podwalin jej politycznych i wojskowych przez walki z ludami sąsiedniemi, wrogiemi i zawistnemi, tak N-y P-а znowu zasługą miało być wzmocnienie ustroju młodego przez utrzymanie i ustalenie stosunków pokojowych i przez zaprowadzenie systemu ścisłego religii państwowej, rzymskiej. Pragnąc zatem nierozer-wanie z sobą zespolić lud, z rozmaitych szczepów i żywiołów różnorodnych złożony i podnieść go ze stanu dzikości nieokrzesanej na stopień kultury wyższej i moralności ustalonej, zaprowadził N. formy nabożeństwa stałe i jednolite, kraj cały odtąd obowiązujące. Pobudował więc pomiędzy w zgórzem Palatyńskiem i (później tak zwanem) Kapitolińskiem, świątynię okrągłą na cześć bogini Westy, stanowić i reprezentować mającą ognisko wspólne wszystkich stanów i poszczególnych rodzin rzymskich, gdyż na ołtarzu tej świątyni gorzał ogień święty, uważany za godło owej bogini, który cztery dziewice, zmieniając się w służbie, odtąd dzień i noc troskliwie utrzymywać były winne; wygaśnięcie bowiem ognia świętego uważano za nieszczęście okropne, za przepowiednię upadku miasta samego. Zażywając już dawniej sławy męża świątobliwego, który, przez bogów szczególnie umiłowany, posiadać miał głębokie, innym śmiertelnym nieprzystępne wiadomości o sprawach boskich, nadprzyrodzonych, utwierdzał N. poddanych swych w tej wierze naiwnej i zniewalał ich do ochoczego przyjmowania nowych rozporządzeń i wykonywania cerymonij religijnych, przebywając często nad świętemi źródłami i w gajach zacisznych w okolicy Rzymu, gdzie, jak twierdził, jedno szczególnie z opiekuńczych bóstw źródlanych (Camena e), nimfa E g e г y a (ob.) zaszczycała go przed bramą Kapeńską częstemi objawieniami swemi. Dbał równocześnie i o przepych zewnętrzny nabożeństwa, wywierający wpływ niezmierny na tłumy ludu prostego i przejmujący je głębokiem uczuciem lęku i uwielbienia dla majestatu mocy nadziemskich. Dlatego urządził nabożeństwo osobne na

cześć i pamiątkę króla Romulus a, który, jak święcie wierzono, żywcem do nieba wstąpił, i ustanowił dla niego kapłana osobnego (flamen), jakiego już dawniej tylko Jupiter i Mars byli godni. Do N-y też odnoszą początek instytucyi kapłanów Salijskich (Salii, ob. =Tańczący), kiedy w ósmym roku panowania jego morowe powietrze w całej Italii, a szczególnie w Rzymie, panowało. Zbudował także N. dla Janusa, od wieków czczonego bożka słońca, symbolu wszelkiego początku w czasie i w przestrzeni, świątynię, w postaci portyku z bramą podwójną. Będąc zaś prawdziwym księciem pokoju, potępiał N. wojnę, którą należało tylko ze sprawiedliwych powodów i w u-czciwy sposób prowadzić. Na zasadach takich powołał do życia kolegium, złożone z 20 kapłanów, zwanych F et ial es (ob.), którzy, jako najwyżsi sędziowie pokoju, dożywotnie wybierani, zobowiązani byli stosunki pokojowe z narodami sąsiedniemi, ile możności utrzymać, a wojnę, tylko w razie koniecznym, wypowiadać i wieść pod osłoną przepisów prawnych. Sam N. żył pomiędzy poddanymi jako pierwszy kapłan wszystkich bóstw, których czci ich uczył, i osobiście odprawiał nabożeństwa najgłówniejsze z wszelkiemi cerymoniami rytualnemi. Wszakże w celu utrwalenia swych instytucyj religijnych, miał także napisać dzieło rytualne, dotyczące najdokładniejszych szczegółów całego kultu, w ośmiu księgach, a w podobnym również celu założył kolegium kapłanów, zwanych pon-tifices (ob.), na których czele stał tak zwany pontifex maxi mus, i jemu też wręczył owo dzieło i nadał zarazem władzę najwyższą we wszystkich sprawach religijnych i nadzór główny nad wszystkiemi kolegiami kapłanów rzymskich. Nie ulega też wątpliwości, że wszystkie owe instytucye pobożne błogo wpływały na moralność ludności rzymskiej. W przeciwieństwie też do ofiar, które z ludzi podówczas jeszcze ogólnie w całej Italii składano, wydał król rozporządzenie surowe, aby bogom tylko bezkrwawe obiaty ofiarowywano, a więc pierwociny z płodów sprzątniętych z roli, mąkę z solą zmieszaną i pszenicę prażoną.—Ręka w rękę z takiem wychowaniem religijnem ludu szły dekrety królewskie, dotyczące życia społecznego i obywatelskiego. Zwłaszcza zachęcał N. jak najpilniej poddanych do uprawy roli i hodowania jagody winnej, a biednych obywateli obdarzał w tym celu gruntami, zdobytemi dawniej na nieprzyjacielu, teraz bez użytku leżącemi. Osobni dozorcy powiadamiali króla, jak każdy obywatel pracuje na roli, a według zasług wynagradzał wtedy N. rolnika pilnego lub karał leniwege surowo. Za jego też rozkazem rozgraniczono wtedy wszelkie grunta i uznano zarazem prawo własności prywatnej. Wymierzono zatem każdą posiadłość z osobna i postawiono kamienie graniczne, poświęcone bóstwu opiekuńczemu granic, Term inusowi, któremu te-

Krytyka naukowa, od

S. Iht

raz właściciele gruntów dorocznie ofiary ze sprzętu swego składali. — Niewielkie naonczas państwo rzymskie podzielono równocześnie na obwody poszczególne (pagi), nad któremi dozorcy osobni urząd pełnili. Prócz tego zreformował N. kalendarz rzymski, który potąd był bardzo pogmatwany. Podzielił zatem rok na dwanaście miesięcy, liczących razem dni 355, wsuwając zarazem dla wyrównania co dwa lata miesiąc przestępny. A jak po wsiach posiadłości prywatne granicami stałemi pooddzielał, tak i w mieście w cechach osobnych zorganizował rzemiosła, które już naonczas tam się rozwijały, a mianowicie: muzykantów, stolarzy, mosię-żników, złotników, farbiarzy, szewców, garncarzy i garbarzy; dla innych zaś rzemieślników, jacy jeszczo byli, ustanowił cech wspólny osobny. Każdy cech (collegium) rzemieślniczy odbywał odtąd zebrania uroczyste pod wezwaniem bogów i odprawiał nabożeństwa osobno.—Środki takie, głęboko pomyślane, w znacznej mierze przyczynić się musiały do złagodzenia zaciekłych dotąd sporów pomiędzy klasami poszcze-gólnemi, wrogiemi, z różnolitych żywiołów zło-żonemi. Ażeby wreszcie uświęcić niejako stosunki wzajemne w handlu i przemyśle i oddać je pod opiekę boską, wyniósł N. słowo uczciwości, na którego dotrzymaniu przedewszystkiem ład w każdem społeczeństwie się opiera, do godności bóstwa; z królewskiego bowiem rozkazu zaczęli odtąd Rzymianie słowo, „wierność“ (Fides) czcić jako bóstwo—pierwszy zresztą przykład niezliczonych w późniejszych czasach uo-sobień i cnót poszczególnych, które Rzymianie ubóstwiali—a przysięgę pod wezwaniem tej bogini złożoną (me I)ius Fidius=im słowo!), uważano odtąd w Rzymie za najświętszą. Przez urządzenia pokojowe takie dokonał dopiero N. wielkiego dzieła, którem było założenie nowego lmiasta i państwa przez wojowniczego Romu-usa. Teraz Rzymianie pod jego rządami zażywali przez 43 lata niezakłóconego niczem spokoju, oddani pracy na roli i w rzemiośle, chwaląc podczas licznych uroczystości bóstwa i króla swego świątobliwego.—Dożył N. przeszło 80 lat wieku, a umierając, w r. 672 przed Chr., pozostawił jedyną córkę Pompilię, której naonczas syn pięcioletni, Ancus Martius został później czwartym królem rzymskim. Wbrew zwyczajowi ówczesnemu nie spalono, lecz, według wyraźnej woli królewskiej, pochowano zwłoki N-y w trumnie kamiennej u stóp pagórka Janiculus, a w krypcie kamiennej obok niego, na mocy innego rozporządzenia, ukryto wszystkie dekrety, które król wydał, odnoszące się do ustanowień religijnych, podczas panowania swego wydanych, sławnego historyka Niebuhr a (ob.) począwszy, uważa w N-ie mglistą postać pobożnej legendy patryotycznej, jednostronnie zabarwioną w sposób poetycki. Wiążą też zwykle ze względu tego nazwisko N-y z greckim wyrazem vôjj.oç

=:prawo, ład), i tłómaczą je jako „prawodawca“> a w razie takim znaczyłoby też tyle, co imię attyckiego Theseus a; miano P o m p i 1 i u s natomiast wywodzą od wyrazu pompa (po grecku 7ro[urfj=uroczysty pochód, procesya), a pon-tifer (zamiast pompifee) — urządzający pochód uroczysty, procesyę). Taką miarą wniosek stąd snują logiczny, że nazwy te oznaczają jedynie przeciwstawienie mityczne, spekulacyjne do R o-m u 1 u s a, którego ducha bohaterskiego, wojowniczego trudno było pogodzić z pokojowemi na wskroś urządzeniami religijnemi i reformami społecznemi. Istnem także niepodobieństwem wydawać się musi taki długi, lat przeszło czterdzieści obejmujący przeciąg czasu dla narodu, znajdującego się w stanie rozwoju pierwotnego, otoczonego ludami licznemi, małoznacznemi, w okresie krytycznym, na ciągłe boje mściwe i chciwe zdobycze skazanego. Ztąd też przypisać wypada całą tradycyę, którą źródła o królu N-ie podają, nie wyłącznie jednej osobistości tylko, lecz uważać w niej raczej należy dorobek ogólny, wszystkim szczepom latyńskim wspólny, w dziedzinie religijnej i społecznej. Natomiast zważyć należy z drugiej strony i na to, że jak jeden umysł wybitny, rzutki, duchem rycerskim tchnący, założyć musiał czasu swego podwaliny państwa rzymskiego, tak też trudno wyobrazić sobie genezę tak ścisłego i surowego systemu oryginalnej religii rzymskiej bez wielkiego organizatora i prawodawcy, który wcześnie już cel wysoki sobie wytknąwszy, zmierzał do niego z wyraźną kousekwencyą i energią. W zażartych walkach o istnienie młodego ustroju politycznego nie mógł Romulus myśleć o systemach religijnych, doskonałych dla swego narodu, znajdującego się w pierwszym rozwoju; innego umysłu, odrębnego, znamienitego, potężnego było potrzeba, aby ludność w ciągłych bojach zaciekłych, sprawek zbójeckich i łupie-skich zdobyczy zwyczajną, w karności surowej karby ująć i do spokoju zniewolić, tchnąć w nią uczucia łagodniejsze, szlachetne, więcej moralne, które równie są konieczne do utrzymania i wzmocnienia ustroju politycznego, jak dzielność bojowa i doskonałe władanie orężem.— Por. Pauly „Realencyklopädie“, (tomV, str. 724

1    nast.); Schmidt „Zeitschrift für Geschichte“ (rok 1845, str. 255 i nast.).

Numea (No u me a, dawn. Port de Fran-c e), stolica kolonii francuskiej Nowej Kaledonii (ob)., przy brzegu południowo-zachodnim tej wyspy, dobry port. Jest siedzibą władz rządowych, sądu wyższego, trybunału handlowego, izby handlowej; jest tu szkoła wyższa,

2    szpitale, 2 domy sierot, koszary. Mieszkańców liczy N. 5 202 (r. 1887), w tej liczbie 3159 zesłanych. Cały handel zagraniczny wyspy przez port ten przechodzi; stała koinunikacya parowcami urządzona jest pomiędzy N-ą, a Sy-dneyem, Saigonem i Marsylią.

Numedalen, dolina w Norwegii, pomiędzy Telemarken (od południa) i Hallingdalen (od północy), rozciąga się od Kongsbergu do Fille-fjeldu. Mieszkańcy jej słyną jako obrotni ku-pcy.

nauk swoich i poglądów, to zgadza się N. po części z Filou ein, po części z grecko-clirze-ściańskiemi Gnostykami i wyróżnia twórcę świata od Boga najwyższego, który jest istotą najdoskonalszą, zasadą wszelakiego bytu, czystym rozumem, ale sam nie działa. Bogiem stwarzającym jest drugi Bóg, któ. y jest dobrym tylko przez swój udział w istocie Boga pierwszego, jako Ojca swego, a do wiedzy dochodzi przez wpatrywanie się w boskie ideje, wzory i typy nadzmysłowe. Otóż te to właśnie ideje naśladuje ten drugi Bóg, wrabiając je niejako w świat zmysłowy czyli w materyę, która w taki sposób staje się bogiem trzecim. N. przyjmował istnienie duszy przed urodzeniem jej, połączenie z ciałem jest karą za popełnio-

z. w.

Numeit minerał. Jest to krzemian magnezo-wo-niklowy, tkwiący w skale oliwinowoserpenty-nowej w okolicy Numei (Nowa Kaledonia), jabłkowozielone skupienia jego przylegają do języka, posiadają twardość pomiędzy 2 i 3, ciężar właściwy 227. Sądząc z wyników rozbioru chemicznego, występowania i paragenezy jest to zserpentynowany oliwin niklowy.

wiedzę najwyższą, m.s. 2. Aleksander N., podobno spółczesny poprzedzającego, napisał dzieło retoryczne llepi tOv i'f\ç ôiavoiaç cr/ïjjj.à'coov („O rozmaitych rodzajach dyspozycyi“). — 3. Uczeń lekarza Dieuchesa z Heraklei, napisał dzieło o rybach ('AXiîimxôç) i prawdopodobnie wydał także inny utwór p. n. Hyjptaxà, o którym scholiasta do dzieł Ni к an dr a (ob.) wspomina.

króla syryjskiego, który w r. 220 przed Chr. Persów w jednym dniu w dwuch bitwach walnych na lądzie i na morzą pobił. — 5 i 6 Nazwisko dwuch Sykulczyków, występujących jako świadkowie w sławnym procesie Verre sa. — Por. Cicero

4. Wódz Anty o cha Wielkiego,

in Verr.“ (2, 23, 58 i 4, 51, 112).—s. Wù. 7. N. nazywa się także u Diogene-sa z Laërty jakiś skeptyk, o którym jednak nie wiadomo czy należał do starszej szkoły skeptyków Pyrrho na (ob.), czy też do młod-

M. s.

>5

Numejas i Peskia (mitol. litews.). Podług

K. W. Wójcickiego, powołującego się na T. Nar but ta (ob.), była to para bóstw staro-litewskich, opiekująca się gościnnością i pilnu- ne przewinienia. W człowieku przyjmował jąca przestrzegania jej praw. N. z P-ą, jak nie- dwie dusze, jedną rozumną, drugą nierozumną; sie podanie ludowe, mieli, odziani w szaty bia- obie są w ciągłej ze sobą walce. Rozważanie łe, objeżdżać wsi, dwory i miasta; gdzie ich własności tajemniczych liczb stanowi u niego przyjęto gościnnie, tam nagradzali za to zdrowiem, dobytkiem i plonami pól obfitemi, ale biada jeżeli im nie okazano gościnności należnej; wtedy odjeżdżali gniewni, a za karę na ludzi i zwierzęta nasyłali mór (Moras).—Według źródeł innych N. jest nazwą zbiorową bóstw opiekuńczych, czuwającycli nad ogniskiem domowem, pilnujących gaszenia świateł i ognia, strzegących domu od pożaru, progu domowego od zanieczyszczania, czuwających nad zamykaniem drzwi domu i t. p. — W związku z bóstwami temi były niewątpliwie zajazdy dla podróżnych i obcych na Litwie i Żmudzi, zwane „numejone“, gdzie cudzoziemiec każdy znajdował schronienie pewne i bezpieczne; również, przestępca, który wszedł do numejone nie mógł być stamtąd ruszony i pociągnięty do kary, póki się tam znajdował. — Por. „Encyklop. powsz.“ S. Orgelbranda (t. XIX, str. 602)

Red

Numenius, ptak ob. Kulig.

Numeralia, ob. Liczebniki.

Numerianus, nazwiskiem pełnein Marcus Aurelius N., brat młodszy Karinusa i syn cesarza rzymskiego Karu sa, który, wstąpiwszy na tron w r. 282 po Chr., mianował najprzód N-a Cezarem, a potem obydwuch synów spółrządcami swymi. W tymże roku jeszcze towarzyszył ojcu N. na wyprawie przeciwko Persom, a gdy Karus w roku następnym padł rażony piorunem, obwołało go wojsko cesarzem. Piastując tak wysoką godność, zawarł niebawem z nieprzyjacielem.'pokój; na czele legionów rozpoczął potem odwrót ku zachodowi; w marszu tym wszakże, we wrześniu r. 284, zamordował go własny teść, zazdrosny i ambitny, Arrius Aper, przywódca gwardyi cesarskiej; pisarze spółczęśni wyrażają się z uznaniem wielkiem o jego charakterze„ szlachetnym i wielkich zdolnościach, jako mówcy i poety, — Por. Vopiscus „Numer“, i „Carin.“ („Car“. 7 i nast.); Eutriopius (9, 18); Or o-

i W. Vollmer „Vollst. Wörterbuch der My- szej Aenesidema. thol. aller Völker“ (wyd. 2-e str. 851).

Numenios, po grecku, i\oop.rjv:oç 1. Nume-niosz Apameiw Syryi żył w drugiej połowie wieku drugiego ery chrzęść. Niektórzy pisarze starożytni nazywają go Platończykiem, inni znowu Pytagorejczykiem. Nauczał, że Sokrates i Platon wyszli ze szkoły P y t a-gorasa i wykładali poprostu tylko mądrość Bramanów, Magów, Egipcyan i Żydów, nazywał nawet Platona, mówiącym po attycku Mojżeszem. Pomimo wyraźnej skłonności do Pytagoreizmu przeważa jednak u N-a Plato-nizm, a to do tego stopnia, iż może słusznie uchodzić za poprzednika Nowoplatończyków.

Pisał N. o tajemnych naukach Platona, o różnicach między Akademikami a Platonem; napisał także komentarz do platońskiego „Ti-meusa“ i rozprawę „o Dobrem“. Ojcowie kościoła aleksandryjscy t. j. Klemens i Orige-nes podali niektóre ustępy z dzieł N-a, które wydał w roku 1875 Fr. Thedinga p. n.

„De Numenio philosopho platonico“, Co do

si US (7, 24); Zo naraz (12, 30); de la Bastie „Eclaire. sur la durée de Гетр, de Probus, Carus, Carinus et Numér.“ ( w „Mém de l’Acad. des Inscr.“, t. XIII, str. 461 i nast.).

Numerius, imię staroitalskie, pomiędzy szczepami tamtejszemi bardzo rozpowszechnione, często powtarzające się, brzmiąc pierwotnie Numesius, Numisius (ob. N u m i s i i). W dziejach rzymskich są z pomiędzy osobistości, noszących to imię, znane następujące: 1, N. Decimius, walczył na czele oddziału sa-mnickiego pod wodzą Fabius z a Kunktatora przeciw Hannibalowi.

(22, 24); 2. N. przyjaciel G aj u s a Maryusza, dla którego podczas ucieczki okręt w porcie Ostyi miał w pogotowiu.

S. Drz.

tus „Ann.“ (16, 10).

S. Drz.

Numida, ptak ob. Perliczka.

Numidius, a słuszniej zapewne Ummidi us, nazwisko kilku wybitniejszych Rzymian. 1. N. albo Ummidius (inne źródła podają jeszcze odmiankę T u mi di u s albo Vinibius) Quadratus, zarządzał za panowania cesarza Tyberyusza Luzytanią, a za Klaudyusza i Nerona Syryą. —2. N. (Umm.) Quadra tu s, bliski krewny cesarza Marka Aureliusza, którego dla bogactw ogromnych cesarz H a-dryan prześladował, podejrzewając go o ambitne uroszczenia do tronu; por. S p artacus

S. Drz.

Topografia.

S. Drz.

Por. Livius

Por. Plutarch „Marius“ (35).    3. Quintus N. Rufus, trybun ludowy

rzymski w r. 57 przed Chr., energicznie protestował przeciwko odwołaniu С y z wygnania; później jednakże stronnictwo, które go do tego kroku parło i pieniędzmi przekupiło, zdradziło go i niemal życia pozbawiło, aby tylko winę na wrogie stronnictwo zwalić. С у с e r o n pomścił się na nim bezlitośnem szyderstwem w mowie, którą miał w obronie trybuna Se sty usz a (33, 72; 38, 82). — 1 N. Atticus, pretor i senator rzymski, złożył przysięgę uroczystą, równie jak w podobnym razie po śmierci Romulus a, Julius Proculus, że widział, iż cesarz Augustus po śmierci do nieba wstępował; cesarzowa Li via ofiarowała mu za to pochlebstwo niegodne 2 50 000 drachm.—Por. Suetonius „Octav“. (101.) Numerus, ob. Liczby.

Numicii, ród rzymski, z którego członków znaczniejszą rolę odegrali następujący: 1. Titus Numicius P r i s c u s, walczył razem z Aulusem Wir gin i u s z e m. jako konsul w r. 469 przed Chr. z odznaczeniem przeciwko Wolskom i zdobył miasto ich portowe Ceno; por. Livius (2, 63). — 2. Tiberius N., trybun ludowy w r. 321 przed Chr., wydany na mocy dekretu senatu razem z innymi, którzy sromotne układy Kaudyjskie zaprzysięgli, w ręce Samnitów; por. Cicero „De off.“ (3, 30, 109).    3. N. Therm as, za rządów cesarza N e-

piastował godność pretora; okrutny tyran wydał go jednakże później w ręce mściwego ulubieńcafswego Tigellinusa, którego był niebacznem słówkiem obraził; por. Taci-

S. Drz.

Numicius albo Numicus, po grecku i>loopi>uoę rzeczka nadmorska w krainie Lacyum, uchodząca do (morza Tyrreńskiego pod miastem Ardeą, stanowiła granicę pomiędzy Lacyum a ziemią Rutulów. Nad nią wznosiła się Kaplica (albo też gaj święty lub pomnik), w której cześć oddawano jakiemuś bóstwu lokalnemu, zapewne ubóstwionemu Eneaszów i, który według opowieści mitycznej, podczas bitwy albo też po walce, nad rzeczką tą stoczonej, śmierć w jej nurtach miał znaleść. Dzisiaj zowie się

ona Nu mi co albo Riot or to.—Por. Livius,

(1, 2); Vergilius „Aen.“ (7, 150; 242; 797); Dion H a li c ar na s s. (1,    64); Ovidius,

„Fast.“ (3, 647); PI i ni us „Nat. Hist“. (3, 5, 9); Aurelius Vict. „De orig. g. Rom.“ (14, 2, 4).

„Hadr.“ (15.)

Numidya, po łacinie Numidia, po grecku Noo;n§'a, Nop.aÓia, Nojia<5г/л), kraina obszerna, położona na północnem wybrzeżu Afryki, obejmująca w części głównej dzisiejsze dzierżawy francuskie w Algierze (ob.).

N. graniczyła ku wschodowi z państwem kar-tagińskiem albo z późniejszą prowincyą rzymską, zwaną Africa propria, ku południu z L i-byą wewnętrzną i G et uli ą, ku zachodowi z Mauretanią, od której ją pierwotnie rzeka Muluchat (dzisiaj Mulasa), później rzeka Am-psaga dzieliła, a ku północy wreszcie z morzem Sródziemnem. Krainę tę, w przeważnej części bardzo urodzajną, przerywały od zachodu ku wschodowi kończyny pasma górskiego Atlasu, pomiędzy któremi na wzmiankę osobną zasługują: szczyt najwyższy całej krainy, wieloczu-baty Mons ferratus, dochodzący do 7 000 stóp wysokości, dzisiaj Dżurdżura; na wschodzie góra Thambas (dzisiaj Dżebel Edough, na północ od miasta Bony); ku południowemu zachodowi Aurasios (dzisiaj Dżebel Aures). Jako przylądki najznaczniejsze wymienić należy: Tretum (dzisiaj Sebba Rus), Promunturium Hippi, po grecku 'Ттитсоо ахра (dzisiaj Cap de Garda albo Ras el-Hamra li), albo przylądek Czerwony, zwany tak od skał marmurowych, czerwonawych. — Do wielkiej, głębokiej zatoki numidyjskiej (Numidicus sinus, po grecku Noo[j.Y]ôtxo? xôXttoç), sięgającej aż do przylądka A u d u m, wpadały rzeki Ampsaga, A u d u s, 8 i s a r. Spławnych rzek w N-i wcale niema, jedynie mniejsze, pomiędzy bagnistemi, gęsto zarosłemi brzegami w rozlicznych zakrętach, przeważnie z południa ku północy leniwie płynące strumienie, których uścia ścieśniają albo zupełnie zatykają ławy piasczyste olbrzymie. Z pomiędzy nich najważniejsze są: ku wschodowi Tusca (dzisiaj O u e d-e 1-K e b i r), odgraniczająca N-ę od państwa kartagińskiego, Armoniacum albo Arniua (dzisiaj M a f r a g g), Rubricatus (dz. S e b û s), Muf/ad (dz. Wad M e 11 e g), rzeka poboczna Bayradasu (dz.

Medżerda); ku zachodowi: Ampsaga (dz. Wadi Kebir). - Pomiędzy miastami w N-i, które w późniejszych dopiero czasach powstały, najznaczniejszemi są następujące: nad wybrzeżem morskiem S i g a, osada punicka, stolica S y f a к s a, dz. M e r s-el-K e b i r, Cartenna, założona przez cesarza Augusta, dzisiaj Tenez, Caesarea, dz. S z e r s z e 11, T i p a-s'a, wyszczególniona prawem latyńskiem, dz. Tefessad ze zwaliskami rozległemi, I c o s i u m, dz. Algier, Rusconiae, ze zwaliskami ob-szernemi, Rusucuriu m, prawami oby watel-skiemi obdarzona przez cesarza Klaudyusza, dz. D e 11 y s, T u с c a, przy uściu Ampsagi, R usi cade, port ważny, dzisiaj Philippe-ville, Ap hr o dis rum, kolonia rzymska, dz. Bona, Hippo Regius, po grecku BaaiXixoç, nad zatoką, równe noszącą miano, późniejsza kolonia rzymska, dzisiaj Sebûs ze zwaliskami rozległemi w sąsiedztwie miasta Bony, T h a-b r a c a, przy samej granicy prowincyi rzymskiej, nad rzeką Tuską, dzisiaj Tab rac a; we wnętrzu N-i leżały miasta: Oppidum n o-V u m, w dolinie rzeki Shelifu, kolonia weteranów cesarza Klaudyusza, dzisiaj miasto arabskie el-Kh adrii, ze zwaliskami obszer-nemi, Lanigara, dzisiaj Tlemcen, Vin-d o r i a, dzisiaj Maskara, A u z e a, warownia w dzisiejszej równinie Hamra, Bida, kolonia rzymska, dzisiaj Belida, Cirta, dzisiaj C o n-s t a n t i n e li, kolonia karna francuska T e v e-ste, od czasów cesarza Augusta aż do panowania Flawiuszów stały garnizon legionu rzymskiego, dzisiaj Te bess a, Cal arna, według niektórych geografów toż samo miasto, które historyk Sallustyusz Sut h ul zowie, dzisiaj G b e 1 m a, Sicca Venerea, kolonia rzymska nad granicą kartagińską, dzisiaj Keff, Z a m a, skarbnica i stolica zwyczajna króla J u-b y, sławna przez zwycięztwo S c y p i o n a nad Hani balem w r. 202 przed Chr., dzisiaj Jani a, Lambesa, właściwie Lambaesis, od r. 123 po Chr. aż do panowania cesarza Dyokle-cyana obozowisko stałe legionu rzymskiego, zwanego XIII, Augusta, dzisiaj Lambesa, ze zwaliskami rozległemi u podnóża D ż e b e 1 A lires.—Flora i fauna N-i. Głównemi pro-■ - duktami krainy numidyjskiej, zwanej w źródłach często obok dzisiejszej Provence śpiclilerzem Rzymu, było zboże, a przedewszystkiem pszenica, którą w latach pomyślnych dwa razy do roku sprzątano, jagoda winna, oliwa, wprawdzie gatunku podlejszego, daktyle, figi, jabłka, szczególnie zaś gruszki, pochodzące z ojczyzny sąsiedniej Mag o na, agronoma sławnego i pomo-loga kartagińskiego. Wyborowe były pastwiska tamtejsze, na których pasły się stada niezliczone owiec, kóz, bydła i całe tabuny koni rączych i posłusznych. Perlicę numidyjską (.Afra avis) cenili nietylko smakosze rzymscy na półmisku, lecz także koła wyższe dam stołecznych stroiły się chętnie w pięknie centkowane pióra tego ptaka.

Z N-i głównie sprowadzano na igrzyska rzymskie słonie, lwy i pantery. Obfitowała także ta ziemia w strusie liczne, węże jadowite, żmije, w skorpiony, pająki i szarańcze. Słynęły wreszcie dyamenty tamtejsze, najczystszej wody, które wyławiano w piasku rzeki Ampsagi, przepływającej obok Cirty; w górach znachodzono miedź, ołów i żelazo, szczególnie zaś marmur o barwie złotawej lub różowej, z żyłkami czar-nemi, który Rzymianie, wyżej go ceniąc od własnego marmuru białego, ku ozdobie świątyń i mieszkań prywatnych z ogromnym kosztem z ziemi tej sprowadzali.— Mieszkańcy N-i i dzieje ich. Miano mieszkańców tej krainy, N u m i d y j c z у к o w i e, po łacinie Numidae, po grecku NojiaSsę, nie jest autochtoniczne, nadali im je Grecy sycylijscy, aby przez to oznaczyć znamienny nie tylko dla tego ludu, lecz dla pokrewnych szczepów licznych, graniczących z N-ą od wschodu i zachodu, sposób życia; zmieniali bowiem często swe siedziby, koczując w coraz to innych okolicach ze stadami bydła swego i koni w lekkich namiotach i chatach, zwanych magalia albo mapalia, przewożonych na wozach (por. Sallustius „Jugurtha“ 18). Wyrażenia Nomadowie (plemię koczujące) i N u m i-dyjczykowie oznaczają istotnie jedno i to samo. Nazwa rzymska zaś Numidae, przejęta wprawdzie z języka greckiego, ogranicza się jednakże ściśle do mieszkańców krainy owej, osiadłych pomiędzy państwem Kartagińskiem a Mauretanią. Później zwano ich M a u r a m i {Mauri). Trudnili się głównie uprawą roli, chowem bydła, lecz nie gardzili także rzemiosłem rozbójniczem. Sławy wielkiej zażywały ich konie piękne i rącze, a konnica numidyj-ska zaliczała się do najlepszych w wiekach starożytnych; jej to zawdzięcza np. Hannibal niejedno swe zwycięstwo walne.—Numidyjczy-kowie był to lud rosły, krzepki i bardzo sposobny do wojny, wolność nad wszystko miłujący. Dzisiejsi Kabylowie wykazują, jako potomkowie Numidyjczyków starożytnych, jeszcze wielkie z nimi podobieństwo. Służyli często w wojskach kartagińskich, a później i w rzymskich, zwłaszcza jako konnica lekka i jako łucznicy. Znani też byli w świecie starożytnym jako wróżbici, czarownicy, umiejący szczególnie węże zaklinać i poskramiać. Główne rysy charakteru ich stanowiła chciwość niezmierna, przebiegłość, a w związku z tern ścisłym także podejrzliwość i wiarołomność. Język ich i pismo bardzo było podobne do typu punickiego. W kulcie ich religijnym odgrywały główną rolę słońce i księżyc. Czcili także Herkulesa libijskiego, odpowiadającego zupełnie punickie-mu bóstwu Mel kartowi (ob.),- któremu składali ludzi w ofierze. Prócz tego cześć jeszcze oddawali bóstwom osobnym, miejscowym i narodowym.—Numidyjczykowie, podzieleni na rozliczne szczepy, sami wspólnego wszystkim miana nie używali. Najgłówniejszemi ich plemio-

Wojnę, którą natenczas Rzymianie z Jugurtą leniwie toczyli, ukończyli szczęśliwie Mete 11 us i Marius, zwłaszcza zaś dzielny Sulla, kwestor Maryn sza, odznaczył się w tej imprezie, pojmał bowiem w niewolę wiarołomnego J u gurt ę, którego do Rzymu przywieziono i na śmierć głodową skazano. Rządy państwa numidyjskiego wpadły wtedy w ręce pozostałych jeszcze członków rodziny królewskiej. W wojnie domowej, którą Cezar z Pompejuszem toczył, stanął Juba I, król numidyjski, po stronie republikanów. Po bitwie pod Thapsus w r. 46 przed Chr. została N. prowincyą rzymską, zwaną Numidia p r o p r i a, N. n o v a, N. roman a. Zupełnej or-ganizacyi jej dokonał w r. 28 przed Chr. cesarz Augustus, przydzieliwszy zrazu królowi J u-bie II N-ę jako państwo osobne. Cesarz Кай-

też zwała się Constan-

S. Drz.

S. Drz.

nami byli Massylczykowie, po łacinie Massyli, po grecku MaaaoXeîç, MaaaôXiot, mający swe siedziby we wschodnich okolicach krainy, i Massesylyjczykowie, po łacinie Masaesyli, po grecku MaaaouaôXiot, MaaatouXot, mieszkający w części zachodniej N-i, pomiędzy rzekami Ampsagą a Muluchatem.—Rzymianie, wtarguąwszy do Afryki, zastali w N-i już zupełnie wydoskonalony ustrój monarchiczny, któremu król Masi nissa, z plemienia Mas-sylczyków dał warowne podstawy, łącząc wiele niesfornych szczepów wschodnich pod jednein berłem władcy numidyjskiego. W drugiej wojnie punickiej zawarł Masinissa z Rzymianami przymierze, a dochowując go wiernie, oddał im przysługi ważne w walkach z Kartagiń-czykami i z Sy faksem (SypJiax), królem Massesylczyków, który pojął w małżeństwo So-fonibę, córkę Hasdrubala. Po bitwie zwycięskiej pod Zamą dostał Masinissa od Rzymian w nagrodę za wierność część dzierżaw zwyciężonego Syfaksa, z czasem zaś, zbyt ufny w protekcyę rzymską, wydarł bezprawnie Kartagińczykom kilka prowincyj przyległych, a przez to sprowadził wybuch trzeciej wojny punickiej. Stolicami jego były najprzód Hippo Regius, a później Cyrta. —Synowie Masinissy, Mi cip sa, Gu lus sa i Ma stan a bal, podzielili się rozległem dziedzictwem ojcowskiem. Mi ci psa podzielił na łożu śmiertelnem państwo swe pomiędzy synów Adherbala i Hi-emp sala, a nadto część pewną przyznał bratankowi swemu, Jugurcie. Przebiegły ten i ambitny książę, wychowany w obozach rzymskich, ulubieniec S с y p i o n a, kazał po śmierci Micipsy zamordować Hiempsala, Adher-bal zaś w spiesznej ucieczce ratunku i pomocy w Rzymie szukał. W r. 117 przed Chr. podzielił senat państwo numidyjskie pomiędzy Adherbala i Jugurtę, jednakże J u gurt a, sypiąc senatorom hojnie złotem, najbogatsze prowincye dla siebie wybrał, a wtargnąwszy niebawem w dzierżawy Adherbala, zagarnął je pod swą władzę, Adherbala zaś samego na śmierć skazał.

gula podzielił N-ę na cztery prowincye, i to na: Nu mi di a Proconsularis, Numidia pro pria, Mauretania Caetareensis i Mauretania T i n g i t a n a. — Cesarz D y o-klecyan utworzył z całej krainy sześć pro-wincyj. Względami osobnemi zaszczycał N-ę cesarz Ko nstatyn, a teraz owa kraina N u ] t i n a w przeciwstawieniu do dawniejszej pro-wincyi Afryki (Africa vêtus), złożonej głównie ze zdobyczy kartagińskich.—Załogą stał w N-i za panowania cesarzy zwyczajnie jeden legion, którego używano także do budowania traktów nowych, niezbędnych dla Rzymian w celach wojskowych i handlowych. Istotnie też pod berłem cesarskiem rozwinął się bardzo handel i przemysł, jak w ogóle cała kultura, tak w samej N-i, jako i w prowincyi sąsiedniej Africa vêtus, a najlepiej dowodzi tego szczegół wymowny, że w IV wieku po Clir. liczono tutaj 123 samych stolic biskupich. W V wieku po Chr. założyli w N-i Wandalowie (ob.) królestwo, które jednak odzyskał dla siebie cesarz Justynian. Później znacznie dostała się N., jak cała Afryka północna, w ręce Arabów.—Por. D a vis „Ruined cities within Numidian and Carthaginian territories“ (Londyn 1862); Boissiere „Esquisse d’une histoire de la conquête et de l’administration romaines dans le nord de l’Afrique et particuliérement dans la province de Numidie“ (Paryż 1878); tegoż „L’Algérie romaine“ (dwie części, wyd. 2, Paryż 1883); „Corpus inscriptionum latinarum“ (tom VIII, Berlin 1881 —1891); Tissot „Exploration scientifique de la Tunisie. Géographie comparée de la province romaine d’Afrique" (2 tomy, Paryż 1884—

1888); tegoż „Fastes de la province romaine d’Afrique“ (Paryż 1885); „L’Algérie romaine“ (2 tomy, wyd. 2, Paryż 1885).

Numisii, ród rzymski, latyński, którego pierwotne miano było prawdopodobnie toż samo co rodów, zowiących się Numesii i Nume-rii (ob.), pokrewne zaś z nazwą rodu Numi-cii (ob.). Na wzmiankę pomiędzy nimi zasługują: 1. Lucius N., z Circeji rodem, dowodził: w r. 340 przed Chr. wojskami Wolsków i La-tynów przeciwko Rzymianom, walczył jednakże nieszczęśliwie, poniósł klęskę pod Kapuą, i Trifanum. — Por. Livius (8, 3; 11). — 2. N. Łupu s, walczył dzielnie za panowania cesarzy Nerona i G alb y przeciwko Roksolanoin w Mezyi, za co przyznano mu odznaczenia konsularne; w wojnach domowych, które niebawem, wybuchły potem, przerzucił się na stronę Otliona i Wespazyana.-Por. Tacitus „Hist.“ (1, 79; 3, 10). — 3. N. Rufus, dowódz-ca legionów (leyatus) nadreńskich, walki toczył z Batawczykiem Klandyuszem Civi 1 isem-dostawszy się później, podczas powstania w Galin, w ręczę rokoszan pod wodzą Cl as si cu-s a, śmierć też od nich poniósł w r. 71 po Chr.— Por. Tacitus, „Hist.“. (4, 59; 70, 89).

’

J

•% -

*

• Л

4

■ .

V

л

4,

#

■

'Ü*.

6, J? N‘

о к А

* '•

*■ R

-

>

1. Drachma podwójna (Didrachmon) z wyspy Eginy (w. VI przed Chr.)- — 2. Drachma poczwórna (Tetradrachmon) ateńska, z czasu wojen perskich. — 3. Drachma poczwórna (Tetradrachmon) nrasta x\inos w Tiacyi, z czasu wojny pelofoneskiej. — 4. Drachma podwójna (Didrachmon) elijska, b ta blisko r. 400 przed Chr. — o. Dziesięć drachm (Deladrachmon), moneta Syrakuzańsk >. bita blisko r. 400 przed Chr. stępieni wykonanym przez Euainetosa. — 6. Stater złoty Filipa II. króla macedońskieg'-. — 7. Drachma poczwórna (Tetradrachmon) Aleksandra W-go. — 8. Drachma poczwórna (Tetradrachmon) króla baktryjskiego E ukratidesa (blisko r. 150 przed Chr.).— 9. Złoty darejkos perski. —10. Srebrnik żydowski (Sekel) Szymona Machabeusza (r. 143 przed Chr.). — 11. As miedziany rzymski (lany). — 12. Demir rzymski = 10 asom. — 13. Pięć asów rzymskich (Qumarius) ze srebra. — 14. Dwa i pół asa (Sestertius). — 15. Denar Juljusza Cezara, bity ze srebra w r. 44 przed Chr. przez mincarza M arka M e 11 i u s a. — 16. Moneta złota (Aureus)

cesarza Marka Aureliusza (r. 16 :—180 | o Chr).

Monety powyższe wszystkie bite są ze srebra, z wyjątkie u oznaczonych liczbami: 6, 9, 11 i 16.— narysowane są w wielkości właściwej,

wszędzie wyobrażona jest strona główna i odwrotna.

l«É

15

j2ï

.^61 ivv^/

Monety starożytne:

УЖ

'Л

:у:

iisr $

\Y*&

EM)

qOCÇ>

&])

'■ü

IЖ:

Sali

~=>

МШ

►утр?.-

Цр

'i

[г

NJ

.л

pi

и.

'■i

Ч-

V.

ШИКР^Ир S

ШЯёШтШ ':

IplIppllglpS^:

>-

F •<

^ Тг?

4g)

Vi

же

°4_N

i i'

/j

F»^

itllllE

gprf

■«ж

Do art. Numizmatyka Tab. I.

iŸK^Ïî'

C\»i

71

<4*“ \

-4

#ж

•*/

Ü^Çÿ-ntg^

®ш1%\

!4шШ

\У'У

V-Æ

тШ

ю’

VI

№)

SSi

•'

fiW

i®<

!&

MESS w

#1%

,<OCu;

nC

eettföftv

СП

Ti^ft

-О \У-

£<*?

CÎ#

S2Y

jh

Ш,й

У Jчрш®

V*

[V.

fjy

c5cr--"^3

rrrirrrSS

=£r.rzr.r

E§g

;■#

7=

vf| \t__ „

il ШШ.

fr":

«3PY

\Ä

H&Jji

[Ö,

(л

to

r,;

i,i

c=ê

Vc

£4y

f7*b

śb )

ч-

Ikr'

V.-

■VS

•.

ihr I

W. ENCYKLOP. POWSZ. IL.

I

V-

J

*

'

*%

о и N

4

,сЧ> *'

Г <1^ г

i. ^    ./

Я А ^5-

-i-

W. ENCYKLOP. POWSZ. IL.

/к w<%.

щ К&

'Л

Г-;:®

iS

шр

<>

•утт*

§ЧМ/«де

^Мг

PIÉS7

ййШ®

•;

'Q

>.

/J

SÉxp||||

цтзр

Ik

pùü

l-ъ

.LYN

тш

б2ши>

Sir

'7

v\

у^;

щи

"w

|,Ж1

$?7Q

111- /

B/y

^§|1Г Ш

^ pH llç^/

•Г

л«

w.

шг

S»

сйЙ

шт

ттт

FÎ

ЗД1

Шф з

Жфж

gpl»

шт

■г •

ЯШ

Bi

f-Jy’ïï

Шт.

ап

КГ

JËÀ

12

JjJS

■ftp’ll

1м

ШВ

'V

'(

!1Ь2Ь)

:'о

<7

Vj •

Й9Р

gpii

4|Hl!

fir ■

\VI

га

Éâ

Do art. Numizmatyka Tab. li.

s?

II

SÇp

ж?

•7

№

li

щш

ш¥>

all

ЦШВ

жй

кта

Monety z wieków V—XVII:

£>11*

IP

Ш№

шт

Шл

ж

У®

тш*

ь..

SS

io

3?,

ms-.

W7

й1|ш

I.    Moneta srebrna О d о а к г а (г. 476 - 493). — 2. Denar srebrny Karola W-g o (bity w Moguncyi). — 3. Denar srebrny Otto n a

M'-g o (r. 936—973) wybity w Strasburgu. — 4. Denar Ottona III (r. 983 — 1002). — 5. Denar Henryka I\ (r. 1056—    )•

6. Brakteat W i c Ii m a n n a, arcybiskupa magdeburskiego (r. 1152 — 1192). — 8. Denar angielski K an u ta (r. 1014 — 10 6) wy i у w Oksfordzie — 9. Złoty Augustalis Fryderyk а II (r. 1215 —1250) wybity w Brindisi. — 10. Grosz srebrny, akwizgranski <r. 14. -)—

II.    7 estone Jana G a 1 c a z z о V i s c o n t e g o (r. 1481 — 1491) wybity w Medjolanie. - 12. Talar Zygmunta tyrolskiego (r. 1439 — 1496) — 13. Talar Maksy in ilj an a I cesarza (r. 1493 — 1519). — 14. Trzy grosze srebrne Albrechta, księcia pruskiego, lennika Polski (r. 1525 — 1568). — 15. Talar miasta Lubeki z r. 1557. —16. Ćwierć talara Wallens teina z r. 16-b.

Monety powyższe wszystkie bite są ze srebra, z wyjątkiem oznaczonej liczbą 9 — narysowane są w wielkości właściwej, wszędzie wyobrażona jest strona główna i odwrotna; wyjątek stanowią tylko brakteaty pod liczbami 6 i 7 ze stemplem jednostronnym.

i

• *

*

.

л

<*

• *

к'

Ш

*

о • *

*•

*

. •

щ»

/ ' :У

•V i;'    Со

О § $>    *

^ <łT <& о i

h~

J

* 1 s *

-*Ą: *

Z

н_

*

%.

* •

%?

*

i '•■

■

S. Drz.

S. Drz.

J. Z. zL.

Numitor, po grecku Nofr/jrcop, według legendy rzymskiej, syn starszy Pr о к as a, król w Alba Longa, którego młodszy brat, A m u 1 i u s, tronu pozbawił; wszakże wnukowie jego, Romulus i Remus, zrodzeni z córki jego Rhei S i 1V i i, Westalki, i z bożka Marsa, władzę mu znowu przywrócili. N. wysłał zaraz wnuków z rezydencyi swej Alby, aby, według woli bogów, na tem właśnie miejscu, gdzie jako niemowlęta z rozkazu Arnu li usa nad Tybrem porzuceni, cudownym sposobem ocalali, nowe miasto, t. j. Rzym, założyli.—Por. Livius (1, 3; 5, 6); Ovidius „Fast.“ (4, 53; 809; 5,75); Plutarch „Romulus“ (3, 7 i nast.); Dion Halicarnass. (1, 71; 76; 78 i nast).

Numitorii, ród italski, pochodzący z Etru-ryi, którego głośniejszymi członkami są: 1. Publius Numitorius, brat Num itory i, matki Verginii, na której cześć decemwir Appius Cl a u d i u s nastawał; po obaleniu władzy de-cemwirów, N. został w r. 449 przed Chi. obrany trybunem ludowym. — Por. Livius (3, 45; 54). —2. Quintus, N. P uli us, rodem z miasta Fregellae, wydał podczas wojny Wolsko w w r. 125 przed Chr. zdradzieckim sposobem miasto rodzinne w ręce pretora Luc i usa Opi-miusa, który je doszczętnie zburzył.—Por. Cicero, „De fin.“ (5, 22, 62); „De inv. or.“ (2, 34, 109); Plutarch „Gajus Gracchus“. — 3. Gaj us N., rycerz rzymski, wspominany przez Cycerona, jako świadek w głośnym procesie Verres a; por. Cicero „Verr.“ (5, 63). Dochowało się po nim do naszych czasów kilka monet, które swym typem wskazują dość wyraźnie na zwycięstwo, które Sulla odniósł nad Mit rad at es ein w r. 80 przed Chr.

Numizmat, jest to nazwa, którą nadajemy medalom i starym monetom pewną wartość pamiątkową posiadającym, a z obiegu już dawno wycofanym; pochodzi od wyrazu łacińskiego nummus, oznaczającego monetę, pieniądz.

Numizmatyka, w ogólnem tego słowa znaczeniu, jest to nauka, zajmująca się monetami, pod względem technicznym, estetycznym i historycznym. Uważana jako nauka do pomocy historyi służąca, dzieli się na starożytna, średniowieczną i nowożytną.—N. starożytna zajmuje się przedewszystkiem monetami dawnej Gre-cyi, wysp i prowincyi do niej należących, tak w Europie jako i w Azyi; następnie monetami dawnego państwa rzymskiego, wśród których rozróżniamy monety republikańskie, t. j. konsularne, i bite za panowania Imperatorów rzymskich do r. 476, czyli do upadku państwa Rzymskiego na Zachodzie.—Średniowieczna obejmuje monety: Wizygockie, Anglo-Saksońskie, Frankońskie, Niemieckie, Czeskie, Węgierskie, Skandynawskie, Wendyjskie, Polskie, Piastowskie i wszelkie inne do r. 1500, t. j. mniej lub więcej okresy, kiedy moneta nieudolnego stępia zaczęła ustępować monecie o wykonaniu staran-nem i gdy pojawiły się monety grubsze, jak

Wielka Еде. Iluetr. Zeez. 23a. S. II. T. III.

talary i szóstaki.—No wożyt na zaś, obejmuje wszelkie monety całego świata, od XVI-go w. aż po czasy obecne.—Monety bywają najrozmaiciej dzielone: według państw i krajów, do których należą, według rodzaju ich, przedmiotów na nich wyrytych, wykonania artystycznego i t. p., ale powszechnie obok tego przyjęty jest porządek chronologiczny.—Monety, szczególnie starożytne i średniowieczne, są bogatem źródłem do badań geograficznych, chronologicznych, historycznych, mitologicznych i archeologicznych. Za ich pomocą niejedna wątpliwość usunięta została, a wiele danych objaśnionych i dopełnionych. Przedstawiają mnóstwo szczegółów do dziejów oświaty, życia wewnętrznego narodów, kwitnienia i upadku ich sztuki, losów nie-tylko miast i prowincyi, ale i całych narodów. —W Starożytności nie zajmowano się N-ą w znaczeniu naukowem, a nawet niema śladu aby w owych czasach istniały jakie zbiory numizmatyczne. Dopiero pod koniec w. XIV-go, gdy zaczęło się budzić życie artystyczne we Włoszech, gdy śród licznych wykopalisk zaczęto znajdować i znaczną ilość monet starożytnych, zwrócono na nie uwagę baczniejszą, rozpoczęto je gromadzić, zbierać i badać znaczenie ich dla nauki. — Jako pierwszego, który miał posiadać znaczny zbiór rzadkich monet starożytnych, wymieniają historycy włoskiego poetę Petrarkę (* r. 1304 f 1374). W XV-ym to właściwie stuleciu powstaje rzeczywista nauka N-i i pierwsi o niej zjawiają się pisarze, gdy monarchowie, a za nimi możne rodziny książęce, zaczynają się numizmatyką zajmować. Już król neapolitański Alfons (r. 1420), posiada piękny zbiór numizmatyczny i zaleca poszukiwanie we Włoszech monet starożytnych. Cesarz Ferdynand I (r. 1556), według świadectwa swego lekarza i wielkiego miłośnika numizmatyki, Lazziusza Wolfganga, gromadził z zapałem monety i medale. Przebywający na dworze Rudolfa IV-go, głośni Stradowie, Oktawian i Jakób, autorzy życiorysów Imperatorów Rzymskich, i rycin rzadkich monet i medali, szerzyli zapał do nauki numizmatyki. Hugo Goltius, biegły rysownik i znawca monet, autor wielu dzieł numizmatycznych (r. 1538 —1576), naliczył w owym czasie już 380 gabinetów numizmatycznych. Odtąd też w różnych państwach zajmują się gorliwie numizmatyką, a szczególnie Francya wybitne śród nich zajmuje stanowisko. Znane są powszechnie zbiory Katarzyny de Me di cis, które, wciąż powiększane, już za Ludwika XIV-go uważane były za najpierw-sze w Europie. Królowa szwedzka Krystyna z zapałem też się numizmatyce oddawała. Niemal we wszystkich miastach znaczniejszych, a szczególnie w stolicach, powstają gabinety numizmatyczne: w Londynie British Museum, odznaczające się bogatwem monet starożytnych i wschodnich; w Madrycie liczące około 150 000

51

sztuk monet, podobnież w Kooenhadze i cesarskie w Petersburgu, obfitujące w rzadkie monety starożytne; gabinety w Wiedniu, Berlinie, Monachium, Gotha, Dreźnie, Lipsku, Hadze i wielu innych miastach obfitują w liczbę i osobliwości. Te zbiory bogate ułatwiają miłośnikom numizmatyki studyowanie jej, to też i piśmiennictwo numizmatyczne zwiększa się już w owym czasie i do dawnych przybywają coraz to nowi autorzy. Na ich czele stoi uczony arcybiskup hiszpański Augustyn Antoni, który w r. 1577 wydał swoje rozmowy o monetach, tłómaczone na wszystkie niemal języki europejskie. Jeszcze większe położył zasługi dla N-i starożytnej, Józef Eckhel, który pierwszy te wszystkie badania sumiennie zebrał i uporządkował w szacownem swojem dziele: „Doc-trina nummorum veterum“ (Wiedeń 1762 — 98, tomów 8), dopełnione później przez Stein-biichl a w jego „Addenda“ (1826). Wielkie zasługi w badaniu monet starożytnych położyli: Patin, Sestini, Mion net, Millingen, Le normand, Cohen, Mommsen, Fried-länder i L ambr os (greckie).—N-ę wschodnią opracował między wielu innemi oryentalista Krystyn Früh ii; a po nim pracowali nad nią: Erdmann, Tomberg, C as tig lio ne, Möller, Stickel i Sawaszkiewicz; dawne monety państwa Otomańskiego opisał Dorn, chińskie i japońskie Endlicher, ge-orgijskie Br os set, baktryjskie i indyjskie Prince p, Lassen, Wilson, Gesenius, fenickie książę de Luynes i Beller mann. —Do badań N-i średniowiecznej wyborne przygotowania poczynili: Ma der w „Kritische Beiträge zur Münzkunde des Mittelalters“ (Praga 1803—1815, tomów 6), i nasz Lelewel w „Numismatique du Moyen age“ (Bruksella 1836, tomów 2); pracowali również nad nią: Köhne, Barthélemy, Grote, Danenberg i wielu innych.—N. każdego kraju poszczególe, jest już dziś opracowana przez licznych miłośników tej nauki, a pierwszeństwo pod tym względem przyznać należy Niemcom, Francuzom i Włochom.— O monetach niemieckich pisali między wielu innemi: Got z, Karajan, Vossberg, Obermayer, Sagittarius, SchlegeliBin-der; o francuskich: Le Blanc, R o 11 i n, Coron, Dupuis, Engel, Henin; o włoskich: Argelati, Zanetti, Vergara, Promis o, Ambrosoli, Cy nagli (o papieskich), Fusco (о neapolitańskich), M e n i n z z i, Padovan iPapadopoli (o weneckich), ojciec i syn Gn e с c hi (o rzymskich i medyolańskich). O monetach niderlandzkich pisali: van Loon, van M i e r i s, L e C 1 e f k, v a n d e r C h j i s, B i z о t, Bogaerts, Alkemade, Goerec, i Verka-d e; o angielskich: A к e r m a n i R ü d i n g, o hiszpańskich: Lastanoso, Velasquez; Heiss, Gaillard i Delgado; o szwajcarskich: Brenner i B erc h; o rosyjskich: Cau-d o i r, Czertko w, Köhne, Reichel, I we r -s e n i w. Ks. Jerzy Michałowicz; o polskich (ob. niżej).—Doskonały przegląd N-i nowożytnej podaje nam dzieło: „Histoires métalliques“ (Paryż 1806 — 1822). Istnieją także osobne opracowania pojedyńczych rodzajów monet nowożytnych: i tak Köhler opisał dukaty, Lilienthal i M a d a i talary, J о а с к i m grosze, Reinhart monety miedziane.—W pierwszej połowie zeszłego słulecia powstały też w różnych miastach większych liczne stowarzyszenia numizmatyczne, skupiające do siebie miłośników tej nauki i zaznaczające swą działalność wydawnictwami osobnemi. Towarzystwo Numizmatyczne angielskie w Londynie od r. 1826 wydaje „Procedings“ oraz czasopismo „The Numismatist“; francuskie w Paryżu od r. 1840: „Revue numismatique“; belgijskie w Bru-kselli od r. 1842: „Revue belge de numismatique“; niderlandzkie w Lejdzie od r. 1833: „Tijdschrift voor Munt-en Penning-Kunde“; włoskie w Rzymie od r. 1882: „Bolletino Numisma-tico“ i w Medyolanie od r. 1888: „La revista Numismatica Italiana“; niemieckie w Berlinie od r. 1841: „Berliner Münzblätter“; w Wiedniu: „Monatsblatt der numismatischen Gesellschaft“ i „Mittheilungen des Club der Münz-und Medali-len-Freunde“. W Petersburgu redagował niegdyś Köhne: „Pamiętniki Towarzystwa archeologicznego petersburskiego“, pomieszczające liczne rozprawy i opisy numizmatyczne. A i Ameryka posiada też swój organ numizmatyczny, wychodzący kwartalnie w New Yorku p. n. „American Journal of Numismatics“, w Grecyi zaś, w Atenach, powstało niedawnemi czasy pismo: „Revue numismatique internationale,“ któremu rokują wielkie powodzenie. Oprócz tego wychodzi w Europie jeszcze sporo różnych czasopism numizmatycznych.—W wielu uniwersytetach zaprowadzono już od dość dawna katedrę numizmatyki, a liczne dzieła specyalne służą do ułatwienia nauki tej; wymieniamy tu niektóre wybitniejsze: Eckhel: „Anfangsgründe der Alten Numismatik“ (Wiedeń 1788 i wyd. 2-e 1807), i „Elementa rei nummariae veterum“ (Berlin r. 1841); Kolb „Traité élémentaire de numismatique ancienne“ (Paryż, 1830 tomów

2); A kenn aim „A numismatic manual“ (Londyn 1832); Raul-Rochette: „Mémoires de numismatique et d’antiquité“ (Paryż 1840.) Gräs-s e „Handbuch der alten Numismatik“ (Lipsk 1852); Mommsen: „Das Münzwesen der Römer“ (1850) i wiele innych. I. G. Lip s i us „Bibliotheca nummaria, sivé catalogue aucto-rum qui usque ad finem seculi XVIII de re monetaria aut nummis scripserunt“. (Lipsk, 1801 i dwa uzupełnienia przez L e i t z m a n n a, 1811 i 1867). I. Friedländer „Repertorium zur autiken Numismatik“ (Berlin, 1885.); Arthur Engel et R. Serrure „Répertoire des sources imprimées de la numismatique française“; (Paryż 1887 —1889, w 8-e, 2 tomy i uzupełnienie.) Najważniejszym podręcznikiem do nauki

1896).

numizmatyki ogólnej jest Halkę „Einleitung in das Studium derN.“ (Berlin 1889, wyd, 2-e). Dalej: S ch li с к ey s en „Erklärung der Abkürzungen auf Münzen“ (Berlin 1896, wyd. 3-e) oraz Lane Poole „Coins and medals“ (Londyn,

J. Z. z Ł.

Numizmatyka polska, Nie ulega dziś najmniejszej wątpliwości, że już za panowania pierwszych Piastów bito w Polsce pieniądze. Wprawdzie była to moneta stempla bardzo nieudolnego, jak w ogóle wszystkie monety średniowieczne, i w niewielkiej ilości odbijana, ale była zawsze monetą krajową. W tym czasie o wiele więcej było w obiegu w Polsce monety obcej aniżeli krajowej, co dowodnie wykazują liczne wykopaliska na ziemiach naszych dokonane, w których bardzo mały stosunek pieniędzy krajowych do obcych, był znajdowany; tę wielką ilość monety obcej przypisać słusznie można zwycięstwom Chrobrego i Krzywoustego, którzy ze szczęśliwych wypraw swoich, w łupie wojennym, musieli jej do kraju mnóstwo nawozić, Gdy między nią znajduje się sporo monety tego samego typu, w dobrem i lichem srebrze, dało to przypuszczenie naszym numizmatykom uczonym, że monetę obcą ówczesną w znacznej ilości u nas w kraju podrabiano; w starych jednak kronikach potwierdzenia przypuszczenia tego nie znajdujemy, choć nie jest zgoła bezpodstawne. — Między monetami obcemi, u nas znajdowanemi, największą stosunkowo ilość stanowią miseczkowate pieniążki, które badacze niemieccy południowo-zachodnim Słowianom przypisują, powszechnie Wendyj s kiemi zwane. Pieniążki te, aczkolwiek małe, stosunkowo dosyć grube, z za-giętemi, po obu stronach wystającemi brzegami, w licznych odmianach znajdowane, w XI w. musiały być w Polsce monetą przeważnie kursującą. Po jednej stronie jest na nich zwykle krzyż kawalerski ►f* ; po drugiej również krzyż, ale ten rozmaite już kształty przybiera: bywa albo prosty, z zaokrąglonemi ramionami, albo patryarchalny, bądź zupełny, bądź niezupełny, a czasami berło z pastorałem skrzyżowane. Połowa przynajmniej tych pieniążków, u nas znajdowanych, jest wszelkiego napisu pozbawiona, mająca zamiast liter tylko kliniki trójkątne; te zaś, które mają napis, są zazwyczaj większe i z lepszego srebra bite. Napis ten składa się z czterech liter w położeniu poziomem, z których daje się wyczytać na jednych wyraz CRVX, na innych zaś RIXA, a te właśnie uważane są za krajowe Ryksy; przypuszczają bowiem, że ta królowa za rządów swoich w Polsce, na wzór kursujących wówczas w kraju wendyjskich, bić je kazała. — Monety w owym czasie bito tylko w srebrze; były to solidy (ob.), denary (ob.), i brakteaty (ob.), później grosze (ob.) i półgroszki, wszystkie prócz brakteatów po obu stronach cechowane. Napisy na nich są wyrażane gło

skami uncyalnemi, zwykle imię panującego lub patrona kraju wyrażającemi; trafiają się i z napisami hebrajskiemi.—Od Wacława króla czeskiego i polskiego (r. 1300 —1305), zaczęto dopiero używać do napisów głosek scholasty-cznych.— Wyobrażano wówczas na monecie o bardzo nieudolnym stemplu, postaci książąt w popiersiu lub w całej figurze, siedzące na koniu lub tronie z mieczem gołym na kolanach, stojące z dzidą lub chorągiewką, jako znakiem godności monarszej. — Czy przed wstąpieniem na tron Mieczysława I (r. 965), książęta ziemi Lechickiej bili jaką monetę, trudno jest stanowczo twierdzić. Stronczyński (ob.) w swem szacownem dziele, starannie opraco-wanem w no wem wydaniu: „Dawne monety polskie dynastyi Piastów i Jagiellonów“ (3 części, Piotrków 1883—85), szesnaście różnych odmian monet lechickich podaje. Solidy z koroną i napisem Misoio po jednej, a krzyżem zupełnym, mającym po jednej kropce między ramionami i czterokrotnie powtórzoną s wasti-kę (ob.) po drugiej stronie, jednozgodnie uznają numizmatycy za monetę Mieczysława I. Monet przypisywanych В olesławowi Chrobremu mamy kilkanaście różnych odmian; prawie wszystkie, z małym wyjątkiem, zdobne są-rozmaitego rodzaju krzyżykami: to prostemi, to kawalerskiemi, to patryarchalnemi, to anglo-saksońskiemi i t. d.; napisy na tej monecie bywają też rozmaite; na jednych czytamy: Bole-slaus Dux lub samo imię Bolislaus, na drugich: Princeps Polonie, na innych, prawdopodobnie po koronacyi bitych, Вех Bolzallaus\ a są i z napisem rusińskim: Болеславъ, obok popiersia monarchy.—Wspomnieliśmy już wyżej o monecie miseczkowatej z krzyżykami, królowej Ryksy, która to moneta podczas panowania tej monarchini, jak również i syna jej,Ka-zimierz а I, w znacznej ilości w Polsce kursować musiała i pewno długo jeszcze potem była w obiegu, jak to można wnosić z licznych wykopalisk, gdzie dużo jej z monetą znacznie późniejszą znajdowano.—Za BolesławaŚmia-łego (r. 1057 —1081), typ bitej przez niego monety się zmienia; nie bije się już moneta z krzyżykami, ale denarki z popiersiem monarchy w profilu w prawo, w koronie, z mieczem w ręce, lub z jeźdzcem na koniu z włócznią, mające po s. o. bramę o trzech wieżach kopulastych, albo główkę z napisem w otoku: Ble-zlaus, czasem Blezlas. Podobnego typu są też denarki Władysława Hermana (r. 1081 — 1102), z napisem Tladislaus, w około główki profilowej w prawo, z zaczesanemi w tył włosami; gdy pieniążki te w wykopaliskach znajdowano obok znacznej ilości wendyjskich, nie ulega wątpliwości, że ta moneta również jeszcze i za Hermana obficie w obiegu w Polsce być musiała. Na monetach Bolesława III Krzywoustego (r. 1102 — 1139), znowu przeważnie krzyż po jednej stronie występuje; po drugiej

mo-

zoś widzimy wyobrażenie siedzącego na tronie monarchy z mieczem w ręce prawej, gdy lewa w górę uniesiona jakby do błogosławieństwa; w otoku napis: „1Jucis Boleslai. Po stronie krzyża najczęściej zjawia się w otoku, po raz pierwszy tu użyta nazwa czyli wartość monety: Denarius, a te które ten napis noszą są z dobrego srebra i dobrej wagi, która do 16 granów dochodzi; dowodem to, że zamiarem Krzywoustego było zaprowadzenie w kraju monety dobrej; gdy jednak w sąsiadujących Czechach i Węgrzech waga monet znacznie niższa była, nie mogły się te denary Krzywoustego długo przy swej wadze utrzymać i pod koniec jego panowania spadły do 10 granów wagi. Gdy po zabójstwie przyrodniego brata swego Zbigniewa, z którym ciągłe miał zatargi, przez żołnierzy, co swemu panu przypodobać się chcieli, Bolesław śmierć tę mimowolną sobie wyrzucając, przedsięwziął pielgrzymkę do Gniezna do grobu Ś. Wojciecha, upamiętniono ją wybiciem sporego brakteata, który niektórzy za pierwszy medal polski chcą uważać; przedstawia on rozgrzeszenie pokutującego księcia przez św. męczennika; odtąd też zaczęto bić i monetę z wyobrażeniem Ś. Woj ci ech a. Pieniążki te przedstawiają po s. g. dwie osoby: stojącego rycerza z włócznią w prawej, a tarczą w lewej ręce i siedzącego obok na tronie, prawdopodobnie biskupa, z uniesioną do góry ręką prawą, niby do rozgrzeszenia; s. o. ma krzyżyk po środku, z kulkami między ramionami i napis: Adalbus (Adalbertus=Wojciech) w otoku.—Pieniędzy Władysława II (r. 1139 — 1142) mamy kilka typów z wielką ilością odmian drobnych. I tak: jeden typ przedstawia po s. g. siedzącego z mieczem w ręce monarchę, a obok stojącego giermka z jabłkiem kró-lewskiem w ręce; w otoku napis Vladizlaus\ niekiedy napisu nie ma wcale, a wtedy rysunek znacznie większy, zapełnia całe pole monety;

s. o. zaś przedstawia rycerza ze lwem walczącego. Inny typ przedstawia popiersie monarchy wprost z mieczem w ręce prawej i tarczą po lewej; obok z lewej strony różne znaki, które uważamy już to za koronę, już też za szyszak, czasem litera, czasem krzyżyk; na s. o. popiersie biskupa z głową odkrytą, z pastorałem w ręce prawej, a księgą ewangielii w lewej; w otoku czasem ślady napisu S. A dal, znacznie częściej bez. Inny jeszcze typ, przedstawia popiersie monarchy w szyszaku spiczastym, z chorągiewką w prawej, a tarczą w ręce lewej; po s. o. jak na pierwszym typie, walczącego ze lwem rycerza. Jeszcze jeden typ monetek przypisują Władysławowi II; jest jednak zagadkowy, bo wątpliwą jest rzeczą, aby monarcha srogość swoją chciał na monecie uwieczniać; prędzej przypuszczaćby należało, iż jest to monetka po ucieczce z kraju Bolesława Śmiałego wybita, upamiętniająca zabicie Ś, Stanisława; przedstawia po s. g. zamierzającego się mieczem rycerza na człowieka padającego z lewej strony; na s. o. zaś orła dławiącego zająca czy też łanię; na niektórych odmianach tej monetki człowiek padający zdaje się być w infule, coby przypuszczenia wypowiedziane stwierdzało. Jest jeszcze kilka typów monet z tego okresu, dotąd należycie nie zbadanych, czy do panowania Władysława II należą, czy też do jakiego innego.—Monet Bolesława IV Kędzierzawego (r. 1149 — 1178), jest też kilka typów z mnóstwem odmian. Nasamprzód z postacią siedzącą monarchy z mieczem na kolanach, po której bokach rozdzielony napis Bole—slaus, różnie ułożonemi głoskami pisany; s. o. w kwadraciku perełkowym głowa, wprost, dokoła której napis: S. Adalbertus. Dalej, z postacią monarchy siedzącego w koronie, z jabłkiem królewskiem w jednej, a berłem w drugiej ręce; s. o. w trzech, linijkami od siebie oddzielonych wierszach, napis Bol-ezl-aus, a czasem Ada-lbe-rts. Inny znowu z jeźdzcem na koniu w prawo, z chorągiewką w ręku; s. o. w polu monety trzy luki, w odstępach między niemi Bolez, a w ich środku lao. To znów z popiersiem monarchy z mieczem do góry i napisem w otoku: Boleslaus;

s.    o. zaś przedstawia trzy osoby za stołem siedzące, mające przedstawiać trzech braci Bolesława: Mieszka, Henryka i Kazimierza, co pozwala mniemać, że przed r. 1167 bita była, zanim Henryk poległ w bitwie z Prusakami, inne bowiem monetki są już z dwiema tylko postaciami, a więc bite po śmierci Henryka, i te mają s. g. z postacią rycerza stojącego z chorągiewką i tarczą w rękach.— Za panowania Mieczysława III Starego (r. 1178 — 1202), wchodzą w użycie brakteaty,

t.    j. pieniążki jednostronne, z cieniutkich blaszek odbijane. Mnożą się wtedy w odbijaniu monety i przyjmowaniu jej wielkie nadużycia, o których kronikarz Wincenty Kadłubek często wspomina. Monetę książęcą nieraz trzykrotnie w roku zmieniano, wymagając wypłat poborowych w monecie nowego stempla, a odmawiając przyjmowania w starym. Mamy zatem z tego czasu wielką rozmaitość typów, których Stronczyński 17 wymienia, nie licząc różnych ich odmian; są z łacińskiemi, jak również i z hebrajskiemi napisami. Przedstawiają to głowę (twarz) wprost, z bujnemi, zawiniętemi od dołu włosami i napisem w otoku Dux Misico; to siedzącą z mieczem i berłem postać narszą i napisem do koła: Mesico-Adal-, to dwa popiersia ku sobie zwrócone, trzymające po środku chorągiew, z napisem u spodu: 3[esico-, to z jadącym w prawo na koniu jeźdzcem, po za którym napis Mesico, cały lub w skrócenin; na monecie z napisem hebrajskim widzimy postać monarchy siedzącą, lub dwie postaci ku sobie zwrócone miecze trzymające, albo też lwa w prawo oglądającego się i napis po hebrajsku: Mszko — Khamelech (znaczy

niby król), a nawet Mszko Król Polski. Jest jeszcze wiele brakteatów tegoż okresu z napisami hebrajskiemi, w których jednak imię panującego nie występuje wcale, jak również i z napisami niezrozumiałemi.—Do pięknych i wyraźnych brakteatów należy przypisywany Kazimierzowi Il-mu Sprawiedliwemu (r. 1177 — 1194), z popiersiem monarchy wprost, w koronie, z półotokowym napisem od dołu: Dux Cazimiri. Drugi, również temu książęciu przypisywany, przedstawia gryfa, czy smoka skrzydlatego w prawo, z napisem w otoku: Cazimir. Z tego czasu też pochodzą brakteaty z napisami cnót: Fides, Caritas i Justitia, Bolesławowi wrocławskiemu i Kazimierzowi Sprawiedliwemu przypisywane, a we Wrocławiu i Krakowie niewątpliwie bite. Jest także brakteat z tego czasu z wyraźną Syreną (czyżby miał być mazowiecki, warszawski?) inny zaś z orłem z głową odwróconą, w Wieńcu w bliskości Włocławka w r. 1853 z wielu innymi znalezione.—Brakteaty Leszka Białego, z pierwszych lat przerywanego jego panowania w Krakowie (r. 1194 — 1207), przedstawiają siedzącą na krześle w prawo osobę z podniesioną do góry ręką i napisem hebrajskim: Liszką drugi zaś ze lwem oglądającym się i napisem po hebrajsku: Liszkus Król. Z czasu późniejszego (r. 1207 — 1227) jest monetka jego dwustronna, niedbałego stempla, z dwiema figurkami spoinie chorągiew trzymaj ącemi i napisem łacińskim Letcus lub bestens-, po s. o. orzeł ptaka dławiący.—Mamy monety Władysława Lasko nogiego (r. 1168 — 1232) bite w Krakowie i Wielkopolsce; do pierwszych należy monetka dwustronna z dwiema osobami, chorągiew trzymającemi po jednej, a napisem Lodizlas, między odstępami, utworzonemi z czterech kropko waty cli linijek, na Krzyż się przecinających po drugiej stronie, oraz duży brakteat, z żubrem w prawo zwróconym, przy drzewie stojącym i z napisem w otoku: Dux., dizlaus. Do drugich należy monetka dwustronna z księciem przyklękającym, z mieczem do góry w ręce i napisem w otoku: Voldizv; po s. o. z główką twarzą wprost z długiemi włosami; nad nią w otoku krzyżyk wprost i napis: Zadulbust, rzadziej Voldiz. Brakteaty Bolesława V-go Wstydliwego (r.    1128 — 1279), są o wiele staranniejszego

stempla i rysunku poprawniejszego, niż poprzednie. Na długoletnie jednak panowanie tego księcia, zbyt mało ich stosunkowo się pojawiło. Na jednym typie widzimy popiersie księcia w kolczudze i misiurce spiczastej na głowie, nieco w prawo zwrócone, w prawej ręce trzyma proporzec rozwinięty, na lewej ma tarczę zawieszoną; w otoku napis wyraźny: Bolezlaus Dux. Na innym widzimy nieco w prawo popiersie księcia, który mieczem przebija rzucającego się nań żubra, w otoku napis: Dux Bolezlaus-, inny jeszcze ze stojącym rycerzem

w prawo, trzymającym w ręce proporzec rozwinięty; po za nim napis: Bolezl, a częściej w miejsce napisu dwie gwiazdki i dwa kółka naprzemian; wreszcie z popiersiem biskupa w infule, z pastorałem i krzyżem w rękach; w otoku napis: Dux Bolezlaus.—Brakteaty Leszka Czarnego (r. 1279—1288) iPrzemysława (r. 1257—1296), z jednego tylko dotąd jakoby pochodzące wykopaliska w Pełczynie (r. 1844), uległy pewnemu zakwestyonowaniu, czy nie są podrobione, chociaż Stronczyński, a szczególniej Lelewel za autentycznością ich przemawiają. Brakteat pierwszego, przedstawia księcia w popiersiu, nieco wlewo zwróconem, z mieczem gołym do góry i tarczą na lewem ramieniu; w otoku napis: Lest eus Dux. Drugiego zaś: w polu monety cztery luki kropkowane do zewnątrz; tworzące niby krzyż, po którego środku postać rycerza wprost, w dobrym rysunku, z dzidą lub mieczem w ręce prawej, a tarczą w lewej; wewnątrz łuków napis: Pre—mis— laus—Dux. — Mnóstwo istnieje jeszcze typów monet z wieku XI, XII i XIII różnych książąt Piastowskich, oraz tak zwanych niemych, które niewiadomo jakim książętom przypisać, a trudno tu je opisywać. — Z objęciem rządów w Polsce przez Wacława, króla czeskiego (r. 1300 —1305), rozpoczyna się u nas nowy okres monetarny, zwany groszowym. Monarcha ten zaprowadza reformę menniczą w Czechach i w miejsce brakteatów cienkich bije monetę grubą, znacznie większą, zwaną groszami szerokiemi (grossi) i drobniejszą małemi (parvi), a choć nie bił swojej monety w Polsce lecz tylko w Pradze, to jednakowoż moneta jego obficie u nas w kraju kursowała i oddziałała niewątpliwie na mennictwo nasze.—Na monecie jednej i drugiej tego monarchy, typ ten sam. Obok właściwego napisu, korona z jednej, a lew Czeski z drugiej strony. Na groszach całych czytamy po stronie korony w otoku podwójnym Wenceslaus Secundus—Dei Gratia Вех Boemie, po stronie lwa: Grossi Pragenses.—Na małych groszach: W. I. I. В. Воет., a po drugiej stronie: Prag — Parvi. — Władysław Łokietek (r. 1296 — 1333), prowadząc dość długo życie tułacze, ustawicznemi walkami przerywane, nie bił prawdopodobnie wcześniej swojej monety, aż po koronacyi w r. 1320. Znane są dwa typy jego denarków. Jeden z główką ukoronowaną wprost, lub z boku, i z napisem w otoku: Wladislaus; s. o. z orzełkiem ma napis: Вех Polonie. Drugi z koroną i napisem w otoku: Mo. В. P. Wla. (Moneta Begni Po-loniae Wladislai), oraz herbem Kujawskim po

s. o. Za tego króla wybito w Polsce pierwszy pieniądz złoty, z węgierskich naśladowany. Jestto czerwony złoty czyli dukat, bardzo rzadki; przedstawia po s. g. monarchę ukoronowanego, siedzącego na tronie, z berłem i jabłkiem królewskiem w rękach, i napisem w koło: Wladislaus Di. G. Вех. Po s. o. postać biskupa

w infule, z pastorałem w ręce i napis do koła: S. Stanislaus Pol. E. — Kazimierz Wielki (r. 1333 — 1370) odziedziczywszy po ojcu spore, lecz nieurządzone państwo, zajął się przede-wszystkiem jego organizacyą wewnętrzną, nie-zapominając między innymi i o poprawie oraz ustaleniu rzeczy menniczej. Przyjął system rachuby pieniędzy w większej ilości, od sąsiadujących z Polską Krzyżaków, poprzednio już w Wielkopolsce przyjęty: na grzywny, wiardun-ki i skojce. Główną jednostką monetarną tego urządzenia był kwartnik, których cztery szło na jeden skojec; kwartnik zaś odpowiadał połowie grosza. Zaprowadzenie kwart-ników musiało przypaść na pierwsze lata panowania Kazimierza, w każdym razie przed

r.    1347, gdyż w Art. 13 Statutu Wiślickiego już jest mowa, o ujednostajnieniu monety w kraju, która ma być dobra, by chętnie ją przyjmowano. Kwartniki koronne Kazimierowskie, przedstawiają po s. g. monarchę siedzącego, z berłem i jabłkiem, w otoku napis: Moneta Kazimiri\ po s. o. orzeł piastowski i napis: Peg is Polonie. Bito jeszcze jakiś czas denar-ki, z koroną po jednej, a literą К pod koroną lub orzełkiem po drugiej stronie. Kwartniki dla Rusi, we Lwowie bite, mają takąż literę К pod koroną, w obwodzie z czterech podwójnych łuków złożonym i napis w otoku: Pegis Polonie K. Na s. o. lew Rusiński, w otoku zaś: Moneta l)oi (Domini) Pussie. Są denary Kazimierza rusińskie, podobnego typu co koronne, tylko gdy te są ze srebra, rusińskie są miedziane, naturalnie też odpowiednio do wartości kruszcu znacznie większe. Gdy jeszcze dużo w tym czasie kursowało w Polsce praskich groszów, Kazimierz, chcąc tę monetę obcą wyrugować, dał na wzór jej bić w Krakowie w dobrem srebrze grosze, Krakowskie mi zwane. Grosze te. nadzwyczaj rzadkie, mają po

s.    g., jak czeskie, koronę, z napisem w otoku podwójnym: Kazimirus Primus — Del Gracia Hex Polonie; na s. o. orła piastowskiego z napisem w otoku: Grossi Cracovienses. —Za Ludwika, króla węgierskiego i polskiego (r. 1370 — 1382), prawdopodobnie była w Polsce przeważnie w obiegu moneta węgierska: dukaty ze S. Janem po jednej, a lilią florencką lub herbem Andegaweńskim po drugiej stronie i grosze z wizerunkiem monarchy na tronie z jednej, a herbem takimże na drugiej stronie. Groszy koronnych polskich pod tern panowaniem nie bito, tylko w niewielkiej ilości denarki, z hełmem po s. g. i napisem w otoku: P. Lodovici, a orzełkiem państwowym z napisem w otoku: Polonie; po s. o. kwartniki rusińskie i denary zupełnie podobne są do Kazimierowskich z tą tylko różnicą, że zamiast litery К mają litrę L pod koroną. — Władysław ks. Opolski i Ziemowit ks. Mazowiecki, biją tego samego typu kwartniki, pierwszy z literą W drugi z literą 8. —Z krótkiego panowania królowej

Jadwigi (r. 1384 — 1386) znamy tylko denarki krakowskie i poznańskie, z herbem Andegaweńskim, na którym często stoi litera H, oraz orzełkiem po s. o. kwartników krakowskich, a ze skrzyżowanemi dwoma kluczami na poznańskich. — Już pod koniec panowania Kazimierza Wielkiego, ostatnie jego kwartniki z tak lichego odbijano srebra, że ich 4 a nie 2, jak dawniej, na jeden grosz wymagano. Gdy przytem nadmierna ich ilość w kraju kursowała, w mennicy krakowskiej, pod rządami Ludwika i kr. Jadwigi, same tylko denarki bito. Dopiero w r. 1393 król Władysław Jagiełło (r. 1386 — 1434), sprowadziwszy zdolnego mincarza M o n a 1 d a, na nowo mennicę urządził, dając bić kwartniki podług stopy dawnej, ale i te okazały się wkrótce podlejsze, tak, że ich nie 2 lecz 3 na grosz czeski liczono; stąd też poszła ich nazwa trzeciaki (ternarii). Trzeciaki te mają po s. g. tarczę o krzyżu podwójnym, nad którą czasem litera W się znaduje; w otoku napis: Monę. Wladislai. Na s. o. orzełek z napisem w otoku: Pegis Polonie. Bito też pod tern panowaniem znaczną ilość pół-groszków, zwanych później półkami, z których niektóre Władysławowi Warneńczykowi (r. 1434 — 1444) długi czas przypisywano, dopiero badania Dr. Piekos ińs kiego wykazały, że są wszystkie Jagiełły, gdyż za Warneńczyka nie bito półgroszków wcale, a jedynie same denarki. Półgroszki te Jagiełły są z koroną po s. g. pod którą nieraz różne litery widzimy, będące cyframi mincar-skiemi, ułatwiającemi oznaczenie czasu wybicia; w otoku napis: Monę. Wladislai. Po s. o. orzełek i napis w otoku: Pegis Polonie. Bito i we Lwowie, jak dawniej, półgroszki rusińskie, z orzełkiem po jednej i napisem: Wladislaus Pex, a lwem rusińskim po drugiej stronie i napisem w otoku: Moneta Lembur lub Moneta Pussie.—Miasto Wschowa w Wielkopolsce, bije też maleńkie denarki z tarczą o krzyżu podwójnym po jednej, a orzełkiem po drugiej stronie.—Półgroszki Kazimierza Jag i e 11 o ń c z у к a (roku 1444 — 1491) są typu zupełnie podobnego do półgroszków Jagiełły, noszą tylko napis inny: Moneta Kazimir i. — Gdy Prusy w r. 1459 wypowiedziały posłuszeństwo Zakonowi Krzyżackiemu i poddały się Kazimierzowi, bito monetę w Gdańsku. Toruni, i Elblągu.—Półgroszki te mają zwykle orzełka pruskiego na tarczy po jednej, a herb miasta po drugiej stronie. Moneta Jana Olbr ach ta (r. 1492 — 1499) jest lichego stempla i o wiele gorsza. Biją się półgroszki koronne, tego samego typu co za poprzednich monarchów, z napisem: Moneta Alberti, lecz są o wiele od nich mniejsze, oraz denarki bilonowe z Koroną i orzełkiem.—Za Króla Aleksandra (r. 1499 —1506) widać nowe usiłowania poprawy systemu mo-notarnego w Polsce. Kromer i Bielski wspominają o wybitym pod tem panowaniem

dukacie, ale tego nie znamy wcale; rysunek bowiem, umieszczony w dziele Bandt kiego (Tab. 4, № 64), zdjęty jest z falsyfikatu. Półgroszki koronne biją się podług typu dawniejszego, ale rysunek jest staranniejszy i srebro lepsze; napis noszą po stronie orzełka: Alexander Dei G. Fex; po stronie korony: Moneta Regis Fotonie. Bije się też w nowo otworzonej mennicy w Wilnie moneta Litewska z Pogonią. Znany jest, w jednym tylko dotąd egzemplarzu, zdobiącym zbiór hr. Ordynata Z a-moyskiego w Warszawie, Grosz Litewski Aleksandra, z tarczą czteropolową po s. g. z orłami i koronami na przemian, oraz z napisem w otoku: Alexander D. G. B. Fotonie, a z Pogonią po s. o. z napisem w otoku: Moneta Magni Duc. Lituanie. Półgroszki litewskie mają pogoń po jednej, a orzełka po drugiej stronie. Bito pod tein panowaniem i denarki, tak koronne jak litewskie.—Panowanie Zygmunta

I-go (r. 1506 — 1548), przynosi nam w dziejach mennicy polskiej zmiany ważne. Drobna, nieudolnego stempla moneta, na której nieumiesz-czano dotąd daty wybicia, zastąpiona zostaje inną, o wykonaniu bardzo starannem, na której od r. 1506 data stale bywa umieszczana. Niedługo potem, w r. 1528, pojawia się krajowa, nieznana dotąd moneta grubsza, jak trojaki i szóstaki, na której po raz pierwszy widnieje popiersie monarchy, widocznie przez artystów zdolnych wykonane; w tym też roku ukazują się czerwone złote, czyli dukaty, które już odtąd obficie się za każdego panowania biją; a wr. 1533 wykonywa się pierwsza próba bicia u nas dużej monety srebrnej, t. j. Talarów.—Pod względem artystycznym panowanie Zygmunta I-go stanowi wielką epokę udoskonalenia mincarstwa w kraju, wszystkie bowiem zmiany na korzyść sztuki użyto, a sprowadzani z Włoch i Niemiec artyści, na wzorach swoich krajów się opierają. Czynne są już wtedy mennice w Krakowie, Wilnie, Gdańsku, Toruniu i Elblągu, a wszystkie ordynacye mennicze z tego okresu zachowały się w całości. Z tego źródła obfitego czerpali materyał do prac swoich numizmatycznych, BandtkieiZagórski, oraz wielu innych, tak iż możemy powiedzieć, że od tych czasów historyę numizmatyki naszej nieźle opracowaną posiadamy.—Już przed wstąpieniem na tron polski, Zygmunt I, jako książę na Głogowie, przywilejem udzielonym sobie przez brata starszego Władysława, króla Czeskiego i Węgierskiego, bił grosze, głogowskiemi zwane. Grosze te z orłem jagiellońskim i napisem: Sigismundus Dux Glogovie po jednej, a Pogonią i napisem: Kazimiri R. Fotonie na-tus, po drugiej stronie, są zwykle bez daty* i z r. 1506. Bije się jeszcze obficie i moneta drobna, na wzór dawniej odbijanej, szczególnie w początkach panowania: denarki bez daty, trzeciaki z r. 1527 i 1528 ( z r. 1546 do rzadkości należy) i półgroszki koronne od r. 1506 do 1514; kursuje też w kraju mnóstwo podrabianych z datą nieco późniejszą.— Przerwa wbiciu półgroszków koronnych (r. 1511), ośmieliła mieszczan m. Świdnicy na Śląsku do naśladowania w lichem srebrze półgroszków Zyg-muntowskich i wypuszczenia mnóstwa w obieg. Półgroszki te Świdnickie m i zwane, aczkolwiek mają napis odmienny od Zygmuntowskich po stronie orzełka: Ludoiicus Rex Ungari, a po stronie korony: Civitas Seid n't, przy ówczesnej nieznajomości pisma między ludem, szybko się po kraju rozeszły, tak, że tę monetę podłą, musiał Król Zygmunt I uniwersałem z r. 1518 z obiegu wycofać. Z tych 'wycofanych, lichych półgroszków, wybito w r. 1528 w mennicy Krakowskiej, trojaki i szóstaki, z popiersiem Zygmunta I-go w koronie i zbroi. Trojaki mają s. o., z orłem jagiellońskim i napisem w otoku: Moneta Regni Fotonie; szóstaki zaś: pięć tarcz herbowych, z których środkowa z orłem jagiellońskim pod koroną i napis w otoku: Deus in virtute tua leta-bitur rex\ z r. 1529 bite są w Toruniu; wszystkie są bardzo rzadkie. Dukaty Koronne bito w mennicy Krakowskiej od r. 1528 do 1538 i w r. 1548; należą wszystkie do wielkich rzadkości. Są opatrzone popiersiem króla w koronie po jednej, a tarczą czteropolową z herbami i napisem w otoku: Justus ut palma flo-rebit, po drugiej stronie.—Mennica litewska bije półgroszki z Pogonią od r. 1508 do 1529 i takież grosze w r. 1535 i 1536, na których datę pod Pogonią, a pod datą herb Giedyminów umieszczono.—Dla Ziemi Pruskiej bije się w Toruniu moneta od r. 1528 do 1535: szelągi, grosze, trojaki i szóstaki, a miasta Gdańsk i Elbląg biją też swoją monetę drobną i grubszą, opatrzoną herbem miasta.—Przez cały ciąg panowania Zygmunta Augusta (r. 1548 — 1570) nie bito monety w Koronie, a tylko na Litwie w Wilnie, gdzie mincarz Enoch O 1 fire r, a później Jerzy Behm zajmowali się jej wyrobem. Bito denarki, początkowo z cyfrą królewską, z liter związanych S. A. złożoną, po jednej, a herbem Giedyminów po drugiej, następnie zaś z orzełkiem z jednej, a pogonią z drugiej strony, od r. 1545 do 70; półgroszki z orłem na s. g., a Pogonią na s. o. od r. 1545 do 1566; grosze na stopę litewską (s. g. popiersie króla ukoronowane; po obu stronach głowy napis: Sigis—Aug.—Hex, a pod spodem popiersia: Folo. Mag. Dux. Lit.; s. o. Pogoń, w otoku zaś napis: Moneta Magni Duc. Litva; u dołu, pod mitrą cyfra Królewska i herb Giedyminów) od r. 1546 do 48 i od r. 1566 do 68; grosze na stopę polską, nieco większe od poprzednich, i z tą różnicą, że po s. g. niema osobnego podpisu pod popiersiem króla, a cały napis w otoku; na s. o. zaś u dołu, tylko herb Giedyminów, bez cyfry królewskiej, biją się w r. 1545 i 46 oraz od r. 1555 do 1556 i w 59 i 60; dwugroszówki, z Pogonią i herbem Giedyminowym pod mitrą, w r. 1565; trojaki w kilku odmianach: r. 1546 i 47 z popiersiem Króla po s. g., a napisem o trzech liniach po

s. o.; do r. 1564 z cyfrą królewską rok przedzielająca po s. g., a Pogonią po s. o.; i w r. 1565 i 66 z Pogonią i napisem w czterech liniach po s. o.: Qui I habitat in | coelis irri \ debit eos. Szóstaki, z popiersiem Króla w koronie i Pogonią po s o. biją się w r. 1565. Półta-lary i talary, już to z popiersiem króla, już też z jego cyfrą po jednej, a pięciu tarczami her-bowemi pod koroną, lub tarczą pięcio-polową pod mitrą, z herbem Sforciów (wężem) na tarczy po środku, po s. o., w r. 1564 i 65; wreszcie dukaty podobne do stempla talarów, z popiersiem króla i tarczą pięcio-polową, od roku 1547 do 1570; a także 10-dukatowe portugały, zwykle przez króla jako wspominki rozdawane w r. 1562 i 68.—W miastach pruskich, Wschowie i Elblągu, bije się pod tern panowaniem tylko denary, miasto Gdańsk zaś prócz denarów, szelągi, grosze, trojaki, talary i dukaty. Nadmienić tu wypada, że wypłacony Królowi po śmierci Bony spadek w monecie neapoli-tańskiej Filipa Ii-go stemplowano cyfrą Królewską; takie sztuki talarów Filipa Ii-go, cyfrą S. A. znaczone, widzieć nieraz się dają, chociaż do dosyć rzadkich należą, jako i w ogóle grubsza moneta tego panowania. Po śmierci już króla, w r. 1572 i 73, w Inflantach bije się moneta, Chodkiewiczowską zwana, szelągi, wiardunki, półgrzywny i grzywny, z gryfem Inflanckim i oznaczeniem wartości monety w języku niemieckim, dla wypłacenia żołdu zaległego rajtarom niemieckim; ta moneta, której bicie odbywało się podobno na zamku Kircholmskim do wielkich rzadkości numizmatycznych dziś nąleży, — Stefan Batory ‘(r. 1576 —1582) nie odrazu został uznany królem przez wszystkie prowincye polskie: Litwa, Wielkopolska i Prusy opierały się jego wyborowi, chcąc stawić na tronie polskim Maksymiliana, cesarza niemieckiego. Najdłużej w uporze trwali Gdańszczanie, niechcąc poddać się Stefanowi, który obrażony ich zuchwałością, postanowił orężem zmusić miasto do posłuszeństwa. Rok przeszło trwało oblężenie Gdańska, zanim jego mieszkańcy przysięgę na wierność Batoremu złożyli. W tym czasie (r. 1577) był zawiadowcą mennicy gdańskiej mieszczanin Kacper Goebel, a krótko potem Walter Talie mann z Lubeki. Ci bili podczas oblężenia w Gdańsku monetę: szelągi, grosze, półtalary i talary, z popiersiem Zbawiciela i napisem w otoku: De fende nos Christe, z dodatkiem wyrazu Salvator, na półtalarach i talarach; bite przez T allemanna opatrzone są jego znakiem mincarskim „gołąbkiem“, u góry w otoku. Dukaty z całą postacią Zbawiciela, odbijał znakomity mincmajster ówczesny gdański, Gracyan Gonzales, którego znakiem mincarskim jest pierścień. Za

Batorego bito monetę w Krakowie, Wilnie, Olkuszu, Poznaniu, Malborgu, Gdańsku, Rydze i Mitawie. Wydany przez króla przywilej 30-toletni braciom Kacprowi i Janowi Goebel o m na wynalezioną przez nich prasę menniczą, wpłynął na udoskonalenie odbijania monety; odtąd zaniechano używania młota, pieniądze zaś, za pomocą tej prasy odbijane, odznaczały się czystością i wydatnością stempla, czego niektóre zagraniczne nawet nie posiadały. Bito za Stefana: szelągi koronne, pół-groszki, grosze, trojaki, półtalary, talary polskie i siedmiogrodzkie, oraz dukaty; litewskie denary, pojedyńcze i podwójne, szelągi, grosze, trojaki, pół i całe talary i dukaty; w Rydze zaś i Gdańsku, tak monetę drobną, jak grubszą, a rozmaitość stempla z tego panowania jest już tak wielka, że trudno ją tu szczegółowo opisywać. Szelągi opatrzone są zazwyczaj na s. g. literą S pod koroną, czasem, jak z r. 1579 i 80, tarczą z wilczemi kłami (herb króla) i napisem w otoku: Stephan. D. G. Rex Rolo, z dodatkiem często M. D. Lit (Magnus Dux Lituaniae); na s. o. zaś zwykle są dwie tarcze pod koroną, z orłem i Pogonią, z napisem wyrażającym wartość monety, w otoku. Grosze, mają podobną s. o., a popiersie króla ukoronowane po s. g. Trojaki, głowę lub popiersie króla, z drugiej zaś strony: pod orzełkiem i Pogonią, między któremi herb królewski (kły) na tarczy pod cyfrą III, napis w trzech zwykle wierszach: Gros. Ary. | Trip. Reg. | Polonie, albo AL D. Lit. (na litewskich), albo Civ. Gedanensis (na gdańskich) i rok u spodu przedzielony zazwyczaj herbem podskarbiego. Pół talarki i talary, mają popiersie całkowite króla w koronie i zbroi, zazwyczaj z berłem w ręce prawej, gdy lewa spoczywa na szabli; s. o. orła państwowego, lub dwie tarcze, albo cztero -połową tarczę z orłami i Pogonią, pod koroną. Dukaty koronne, będące rzadkością nadzwyczajną, mają po s. g. popiersie króla w koronie, po s. o. zaś herby państwa, rozłożone na tarczy pięcio-polowej; na gdańskich jest tarcza z herbem miasta (dwa krzyże pod sobą); przez dwa lwy podtrzymywana; na monecie ryskiej herb m. Rygi (brama o dwuch wieżach ze spi-czastemi dachami, między lwami stojącemi, które nad bramą dwa skrzyżowane klucze trzymają). Są też b. piękne złote 5, 7 i 10 dukatowe donatywy (ob.) tego monarchy w Gdańsku bite. Za króla Stefana zarząd mennic powierzony został podskarbim, którzy byli poniekąd odpowiedzialnymi dzierżawcami tych zakładów i na swoje ryzyko je prowadzili, zdając tylko rachunek z grzywien wyrobionego srebra; wojewodowie: krakowski w Koronie, a wileński na Litwie pilnowali tylko, aby wychodząca z mennic moneta przepisaną stopę trzymała.---Od panowania Zygmunta Ill-go (r. 1586 — 1632), sztuka mennicza w Polsce zaczyna się chylić ku upadkowi, gdyż prawo bicia monety, będą-

■»I

*/-

Ä

4

* г

*

»y

—

—

—

ft

ft

fc *V

i    I I V

л 4

V :•>

< . Л or

>

%

>

О

*

n--

?a:a

i

*•

V

ft

I

. ft

IP

*■

{ШР

вал

ВВ)

*}¹)

wk

âg

--

Г? о

АЛ

wMr

Rjf

ГА

11

r.

»fia . Ш llessi «4

jgągw vffW®²®// V

⁹шя

w ET Ni С

рШш

WW

ж«

Гг

да

ж

ms

/inn

ССЬ

р»,

ущштег

Ж Жз&Ш5^23

V.

.ш

Æ7-

■i--

щШйШ

BIL

т$ш

ж

‘ЖШ

29 №

r?

fin

в»'

№Ш

AéMm

^рЩр26

ШтМШт

/А

-1

itîfy

т?з

V у!М№Ш

'■Ж У/

22^ ^

тж

еж

ЩшШ

тшш

mm

OV.

-g

,ö

fz

it

wm.

ééÉ

CvN'S.N

■t,

ЖШ

<*> шг?

ад

ПЙЯЙ

taśm]

щШШ

i asm

44-

IW#«

/£ ш?\ w

f fe !]

e-

4Л

'е/

Ф1о\

ff®

V.

■R

шея

щш

4»

(жШ

ШкЩяЗш И®

Il S i

Ж I 4Ь

eö

Ipll

шв

Si

Щ.

\\t

ill?

ШШж

©у

fÙ

rwHi-

ięm mm

ШшШш

fäß^g »

4Ô

CMj?

'.N

’P

MONETY POLSKIE DAWNE, (podług tablic przez J. L e 1 e w e 1 a rytych własnoręcznie na miedzi w dziele „La Pologne illustrée“. — Litery przy wizerunkach monet postawione znaczą. AR = srebro; OR = złoto;

C — miedź; BIL = bilon; BRA = brakteat).

1. Denar Bolesława W-go. 2 i 3. Denary przypisywane Bolesławowi Sm ałeinu. — 4. Denar Bole&ła wa Krzywo stego.— 5 i 6. Denary Bolesława Kędz

(r. 1139 —1148). 8. Brakteat bity w Gnieźnie (wiek XII).— 9. Brakteat Bolesł w a Wsty dli we go. —TO. Brakteat W a ława, króla czeskiego i pols. — ll._ Denar „----- - „    _

12. Brakteat, może Kazimierza Sprawiedliwego. — 13. Denar Bolesława Wstydliwe go. —14. Denar krakowski z połowy drugiej wieku XIII. — 15. Denar Władys wa Loki et к a 16. Kwart-nik Kazimierza W-go. — 17. Grosz krakowski Kazimierza W-go. — 18. Półgroszniak Władysława Jagiełły. — 19. Półgroszniak W ł a dy s ł a w a Warneńczyka. — 20. Półgroszniak gdański Kazimierza Jagiellończyka. — 21. Półgroszniak koronny tegoż króla. — 22. Grosz Zygmunta Star ego z r. 1528.—23. Trojak pruski tegoż króla z r. 1533. — 24. Trojak takiż zr 1530.— 25. Talar Zygmunta Starego z r. 1540,—26. Dukat gdański Zygmunta Augusta z r. 1550.—27. Czworak litewski tegoż króla z r. 1566.—28. Trojak litewski tegoż z r. 1565. — 29. — Denar podwójny lit. tegoż zr. 1570. — 30. Talar gdański z r.lo77, wybity podczas oblężenia miasta zdobywanego przez Stef an a Batorego. — 31. Trojak kurlandzki z r. 1596.—32. Grosz ryski króla Stefana z r. 1581.—33. Solidus tegoż króla z r. 1585.—34 Trojak litewski tegoż z r. 1584.— 35. Grosz Zygmunta III. z r. 1611.—36. Czerwony złoty (Dukat) Z y g m u nt a III z r. 1630,—37. Dukat toruński Z y g m u n t a III z r. 1637. — 38. Półdukat litewski Jana Kazimi er za z r. 1665. —39. Solidus koronny tegoż z r. 1664. — 40. Szostak (tynf) tegoż zr. 1665.—41. Solidus elbląski z r. 1666. — 42. Dukat podwójny J a n a K a z i mi e r z a z r. 1658—43 Talar elbląski M i c h a ł a W i ś n i o w i e с к i e g o z r. 1671.— 44. Szóstak Jana III z r. 1681. — 45. Szostak gdański Augusta III z r. 1760. — 46. Trzy grosze z miedzi krajowej Stanisława Augusta z r. 1767. — 4.. Cztery grosze srebrne tegoż z r. 1793. — 48. Dukat

potrójny tegoż z r. 1794. — 49. Szóstak tegoż z r. 1795.

CS =

O 1-1

M CD 04

—7. Denar

P Cb

n:

I.

r.

*)' •

щ

*

*

г

.V

•» ^

-. *.

¹. ♦

^•‘^,    - г

*••: "

\

;

л.

ф

% • •

'■>

*

Ч

£6 HN/д

<7

<Ч> Л

U*V* /I

\    .ft/

*

■ф

¥

-

*•

ł -

'*> -

\

*

%

:--ГCi

■кв

__

=йЁЙ

Ч

_

%■

£:

• -s

ce przedtem wyłączną własnością monarszą, odstąpiono stanom Państwa, które nie rozciągały nadzoru odpowiedniego, by moneta w dobrym gatunku i stemplu starannym bita była. Do rodzajów monet za Batorego już bitych, przybywa pod tem panowaniem jeszcze kilka nowych, jak tr z e c i ak i, półtoraki, szós-taki i orty (ob.) Otworzono też, prócz istniejących już, nowe mennice: w Warszawie, Wschowie, Bydgoszczy, Lwowie, Łobżenicy i Rewlu. Rozmaitość typów bitej w nich monety jest bardzo wielka; podobne są jednak przeważnie do bitych pod panowaniem poprzedniem: Grosze są również literą S opatrzone, tylko ta ma najczęściej po środku snopek (herb Wazo w); w r. 1620 wybito w dobrem srebrze grosze na wzór Zygmunta Iz koroną; prawdopodobnie chciano wskrzesić tę ulubioną w wieku poprzednim monetę. Na groszach i trojakach widzimy popiersie króla w koronie, z charakterystyczną kryzą na szyi; tej monety, t. j. trojaków, wybito za Zygmunta Iii-go w najróżnorodniejszych odmianach mnóstwo; lir. Walewski w swein dziełku: „Trojaki koronne Zygmunta 111-go“, samych koronnych 130 typów wymienia. Półtoraki mają tarczę pięcio-polową z herbami państwa, po s. g., a jabłko królewskie z krzyżem i cyfrą 24 na nim, po s. o.; są to 3 krajcarówki, zwane również krucieżami (Cruciferi), których takie mnóstwo pod tem panowaniem wybito, że są bardzo pospolitą monetą; w latach 1615, 16, 17 i 18 bito je też z popiersiem króla po jednej, a tarczą pięciopolo-wą po drugiej stronie. Sześciogroszówki niektóre, zwłaszcza z pierwszych lat panowania, podobne są typem do trzygroszówek; później mają trzy tarcze: dwie pod koroną, skośnie ku sobie pochylone z orłem i pogonią; trzecią mniejszą u spodu, ze snopkiem Wazów; po

s. g. popiersie, króla, jak zwykle. Nowa moneta, pod tem panowaniem do kraju wprowadzona, ortami zwana, których szło początkowo 4, a następnie gdy z lichego srebra bić je poczęto aż 8 na talar ówczesny, mają popiersie króla w koronie i zbroi, z mieczem w prawej, a jabłkiem królewskiem w ręce lewej po

s. g.; koronne, tarczę pięcio-polową pod koroną z herbami państwa, która rok wybicia rozdziela; gdańskie zaś i toruńskie herb miasta, po

s. o. Talary i półtalarki, z podobnym stemplem do ortów, są dosyć pospolite; rzadkość jedynie od roku wybicia zależy; te zaś, które mają popiersie króla odmienne: w szamerowanej delii, na której do koła szyi wielka kryza, w wysokiej czapce, zdobnej perłami i kitką z tyłu (r. 1587), lub w kapeluszu (bez roku), a czasem w zbroi, bez korony na głowie, do wielkich rzadkości należą. W r. 1623 bito talary z cyfrą króla pod koroną, z liter S. T. (Sigis-mundus Tertius) powiązanych z sobą złożoną. W Toruniu, podczas oblężenia tego miasta przez Szwedów w r. 1629, talary z palącem się mia-

Eacykl. Powsi. Iluatr. Ser. II. Zesz. 23a T. III.

stem i napisem: Fides et Constantia per ignem probata, a w r. 1632, już po śmierci króla, wybito w Toruniu, ze skrzyżowanym mieczem i berłem; u góry korona, u spodu zaś jabłko królewskie; po nad tem w górze na wstędze napis: Deus providebit.—Gdy wybijanie monet powierzone było podskarbim, ci swoje herby odtąd na monecie pomieszczać zaczęli: herby te maleńkie widzieć się dają zwykle u spodu monety.—Bito za Zygmunta Iii-go znaczną ilość dukatów, a nadto w Koronie pięcio-i dziesięcio-dukatówki w r. 1617 i 18, w Wilnie zaś pięcio-dukatówki w r. 1617, 18 i 22, a dziesięcio-dukatówki w r. 1616, 17 i 21; należą wszystkie do wielkich rzadkości i mało który gabinet numizmatyczny poszczycić się niemi może.—Pod panowaniem Wazów, jedynie miasta Pruskie dobrych miały mincmajstrów i probierzy. W Toruniu piękną bije monetę mincmajster Hans Lippe, znaczący ją głoskami H. L. Po nim trzyma pierwsze miejsce JakóbJakobson, używający głos I. I. Bardzo piękne są orty gdańskie mincarza Sten z 1 a В ermann a, głoskami S. B. znaczone, przed r. 1627 bite. Ale wszystkich gdańskich rytowników monet z tego czasu, przewyższa S a-muel Ammon, głoskami S. A. prace swoje znaczący. Jego stępia są śliczne orty (ob,) gdańskie od r. 1615 do 1621 bite. Używano go szczególnie do stempli dla monety złotej, delikatnością bowiem rylca i wykończeniem szczegółów najdrobniejszych celował. Oprócz wyżej wymienionych zasługują jeszcze na wzmiankę mine majstrzy: Herman Rytkerw Krakowie głoskami H. R. i Kacper Rytkerw Olkuszu głoskami C. R. prace swoje znaczący, również Jan Schmidt w Warszawie i Rudolf Lehmann w Poznaniu.—Za Władysława IV-go (r. 1633 — 1648) przeważnie tylko monetę grubszą w kraju bito: półtalary, talary, dukaty pojedyńcze, podwójne i potrójne, gdy tymczasem moneta drobniejsza, cudzoziemska obficie do kraju napływała, a tak zła, że wartość jej upadała ustawicznie. Czynne były pod tym panowaniem mennice w kraju: w Krakowie, Poznaniu, Bydgoszczy, Gdańsku, Toruniu, Elblągu, Mitawie i na Śląsku w Opolu. Co do sztuki i stempla, piękne są talary i półtalarki koronne od r. 1640 do 1644, głoskami G. G. z godłem wyobrażaj ącem dwa haki skrzyżowane, opatrzone, należącemi, jak się zdaje, do G abry-e 1 a Goerloffa, minemajstra w Opolu; godła te widzieć się dają i na bardzo rzadkim pół-talarku ks. opolskiego, coby dowodziło, że z jednej pochodzą mennicy. Najlepsze jednak zawsze są toruńskie i gdańskie, przez J а к o b so-na bite, a między temi z popiersiem króla nie-ukoronowanem prawie de face, w zbroi z wielkim wyłożonym na nią kołnierzem, według portretu Rubens a wykonane. Na monecie toruńskiej od r. 1640 do 1642, bardzo starannie wykonanej, spotykamy głoski M. S., niewykryte-

52

go dotąd z nazwiska mincarza. Od r. 1645 w Toruniu, a od r. 1639 w Gdańsku pracuje zdolny rytownik Gerard Rogge, literami G. R. monetę znaczący. Popiersie króla na monecie, widzimy zwykle profilowe, ukoronowane, w zbroi ozdobnej, z wyłożonym na nią dużym kołnierzem, a na piersiach łańcuch z orderem Złotego runa; lub postać króla po kolana, w koronie na głowie, z mieczem w prawej, a jabłkiem królew-skiem w ręce lewej. Do nadzwyczaj pięknych należą talary kurlandzkie z r. 1644 i 45 ks. Jakóba Ketelera, który poddał się zwierzchnictwu monarchów Polskich od r. 1639, z popiersiem księcia profilowem po s. g., a orłem i Pogonią po s. o. —Panowanie Jana Kazimierza (r. 1648 —1668) przynosi nam znowu sporo monety różnorodnej, w kraju wybitej, którą dzielono na dobrą, grubszą i lichą, zdawkową; dobrą stanowiły dukaty, talary i srebrna dawniej już znana moneta; lichą zaś, nowa zdawkowa, pod tern panowaniem wprowadzona, jak oto: szelągi miedziane i bilonowe tymfy i złotówki. Bito zaś monetę pod tern panowaniem we wszystkich niemal mennicach, za Z y-gmunta Hl-go już czynnych. Na monecie Jana Kazimierza, spotykamy się z popiersiem króla tego w koronie lub w wieńcu laurowym, to w zbroi z narzuconą na nią drape-ryą, najczęściej z zawieszonym na łańcuchu orderem Złotego runa, na szyi, to w samej tylko todze rzymskiej, rzadko z postacią po pas w zbroi, z berłem i jabłkiem królewskiem w ręce. Na s. o. monety koronnej, zwykle umieszczona jest pięciopolowa, różnoforemna tarcza pod koroną, z herbami państwa, na litewskiej Pogoń, na monecie zaś miast Gdańska, Torunia i Elbląga herb miasta. Dukaty z pierwszych lat panowania, a szczególnie z r. 1649, z całą postacią króla w płaszczu, a na s. o. z literami G. P. po bokach tarczy herbowej, będącemi cyfrą mincmajstra Gerarda Pryami w Krakowie, tudzież podwójne z r. 1661 z popiersiem króla w wieńcu laurowym i głoskami N. G. mincmajstra Mikołaja G i 11 i z Poznania, oraz dziesięciodukatówki, z tegoż roku, z literami T. T. Tomasza Tympf a miucmajstra i dzierżawy mennicy Bydgoskiej, do rzadkości należące, są jeszcze pięknego wyrobu. Do nadzwyczaj też rzadkich sztuk należą monety złote z r. 1661 w Poznaniu przez wyżej wspomnianego M. Gil le go bite, z popiersiem króla w wieńcu laurowym, a orłem po s. o. i napisem: Arcus fortium contritus est, oraz drugie z napisem: Non est fortis sicut Deus no-ster. Talary koronne są też dosyć rzadkie, a pod względem sztuki odznaczają się bite w Bydgoszczy w r. 1650, przez mincmajstra Chrystyana Gutmanna, jego cyfrą C. G. oznaczone. Do starannie zawsze wykonanych, należą monety m. Torunia, a szczególnie m. Gdańska przez Rogge go bite i cyfrą jego oznaczone. O innych monetach niema co mó-

wić. Fałszowanie doszło wtedy do najwyższego stopnia, w czem dzierżawcy mennic: Tytus Liwiusz Boratini, głoskami T. L. B. i Andrzej Tympf głoskami A. T., swoje monety odznaczający, tak się wsławili, że ich pieniądze, któremi cały kraj był zalany, boratynkami i tymfami zwano. Małe szelążki miedziane, nadzwyczaj pospolite, koronne z orzełkami, a litewskie z Pogonią, od r. 1660 do 1668 w olbrzymiej ilości przez Boratyniego wybito. Tymfy złotówkowe należą również do bardzo pospolitej monety J anaKazimierza; noszą cyfrę królewską z liter J. C. R. (Johannes Casimirus Вех) złożoną, pod koroną, i tarczę czteropolową z herbem państwa, na której w polu dolnem wartość monety: XXX Gro. Pol. wyrażona; bito je od r. 1661 do 1666.

Ta niezwykła ilość monety różnej, która podówczas w kraju kursowała, sprawiła, że choć w r. 1667 mennice w kraju zamknięto, przez parę panowań prawie innej monety nie znano. —Podczas krótkiego panowania Michała Ko-rybuta (r. 1669 —1673), bardzo mało monety bito i to jedynie w miastach Pruskich, Gdańsku, Toruniu i Pllblągu, przeważnie monetę złotą: dukaty pojedyńcze, półtoraczne i podwójne, z popiersiem króla profilowem, już-to w koronie, już też w wieńcu laurowym.

Bito w tych miastach i drobne szelągi bilonowe, z cyfrą M. R. (Michael Вех) z liter z sobą spojonych złożoną, i z napisem po s. o. w trzech liniach: Solidus | Civitatis | Gedanensis lub To-runensis albo Elbingensis, stosownie do miasta, w którem były bite. Miasto Elbląg biło też półtalary i talary, z popiersiem ukoronowanem króla i herbem miasta po s. o. (Anioł trzymający tarczę z dwoma pod sobą krzyżami, z których dolny na siatce) i głoskami po boku C. S. mincmajstra Chrzysztofa Szulca. Monety złote gdańskie, do bardzo rzadkich należące, bił mincmajster Daniel Less, literami D. L. je znaczący. Robiono też próbę bicia w Bydgoszczy w r. 1671 złotówek i dukatów koronnych, które cyframi M. H., tamecznego gwardeina Michała Hoedermanna, są znaczone; bardzo niewielką ilość ich wybito, należą też do rzadkości, jak przeważnie wszystkie monety króla Michała.— Za Jana III Sobieskiego (r. 1674—1696), w skutek zlecenia stanów, otworzono w r. 1677 na nowo mennicę krakowską, która od r. 1644 była już nieczynna, a wkrótce potem i bydgoską. Bito też pieniądze w Gdańsku i kurlandzkie F r y-deryka Kazimierza w Mitawie. Mennice krakowska i bydgowska czynne były do r. 1685, w którym z polecenia sejmu znów je zamknięto i aż dopiero za Stanisława Augusta napowrót otworzono. Wyszło z nich jednak sporo monety Jana III: szelągów, trojaków, szóstaków, tynfów, tudzież nieco talarów i dukatów; w Bydgoszczy szóstaki i tymfy, literami T. L. B. znaczone, bił dzierżawca tej ^

mennicy В о г a t i n i. Popiersie Jana III na jego monecie widziemy przeważnie uwieńczone laurem, w todze rzymskiej i zbroi, rzadziej ukoronowane w zbroi i płaszczu. Typ monety podobny jak za monarchów poprzednich. Do wielkich rzadkości należy talar koronny bez daty, z popiersiem profilowem króla, w wieńcu laurowym, w zbroi i w todze rzymskiej, z tarczą pięciopolową pod koroną na s. o. i napisem w otoku: Ingentibus ausis quo vis monstrat iter, jak również dukaty koronne z r. 1681, 82 i 83 i dwudukatówka z r. 1685. W Gdańsku bił monetę złotą piękną i talary wspomniany już mincmajster Daniel Less; na talarze gdańskim z r. 1685 widzimy popiersie króla ukoronowane, w zbroi łuskowej, na którą zarzucona draperya; na dukatach zaś ukoronowane lub uwieńczone.— Królowie August II (r. 1697 —1733) i August III (r. 1733 — 1763), nie mogąc doprowadzić do otwarcia mennic w Koronie, dawali bić monetę, dla Polski przeznaczoną, w Saksonii, przeważnie w Lipsku, podług stempla tamecznego mincmajstra Ernesta Piotra Hoechta, oznaczającego ją głoskami E. P. H., a niekiedy uzmysłowionem godłem szczupaka. August II dawał odbijać nieco lichych trojaków i szóstaków w Grodnie r. 1706 i 1707, w Gdańsku zaś i Toruniu szelągi w r. 1715, oraz dukaty gdańskie w r. 1698, a toruńskie w r. 1702. Szóstaki, tymfy, talary i dukaty koronne dla Polski bito w Lipsku, z popiersiem profilowem króla w koronie i zbroi, na którą narzucona draperya; po s. o. jest zwykle tarcza czteropolowa z orłami i Pogoniami na przemian, na której po środku mała dwupolowa z herbami saskiemi (monety z popiersiem króla w wieńcu laurowym, z dwiema tarczami czteropolowemi w stronie odwr., jedna z herbami polskiemi, druga saskiemi, są monetą właściwie saską, dla Saksonii przeznaczoną). W r. 1702 wybito dla Polski talary; na jednym widzimy popiersie króla o długich włosach, spadających na ramiona, w koronie i zbroi, z dra-peryą guzem spiętą na ramieniu, gdy na s. o. tarcza czteropolowa pod koroną, z orłami i pogoniami, na orderze duńskim Dannebrog, podobnym do krzyża, złożonego z czterech bereł, liljami zakończonych, spoczywa, z małą dwupo-lową tarczą o herbach saskich, po środku; w około tarczy głównej łańcuch orderu Słonia, gdy po bokach tarczy cyfra królewska A. S. pod koroną (Augustus Secundus). Talar ten, bardzo rzadki, Beichlingow skim zwany, od Beichlinga, rządcy mennicy drezdeńskiej, znany jest w dwuch odmianach: jedna z literami mincmajstra E. P—H, druga z jego godłem: szczupakiem. Drugi talar z tegoż roku ma krzyż Dannebroga po środku, otoczony cyfrą króla A. II, tworzącą krzyż podwójny; po

s. o. jest tarcza czteropolowa z orłami i Pogoniami, otoczona arabeskiem, pośrodku której mała tarcza z herbami saskiemi. Jest jeszcze trzeci typ talara wybity w r. 1706, z popiersiem króla w wieńcu laurowym, w zbroi z narzuconą na niej draperyą, spiętą guzem na ramieniu; po s. o. tarcza czteropolowa z herbami polskiemi pod koroną, na której w środku dwupolowa z herbami saskiemi; tarczę główną otacza sześć małych z herbami prowincyj saskich; rok u spodu, pod którym litery J. L. H. Jana Lorenca Hollanda, mincmajstra mennicy drezdeńskiej. — Za Augusta III bito monetę w kraju tylko w miastach pruskich: Gdańsku, Toruniu i Elblągu. W Gdańsku wybijano szelągi, trojaki, szóstaki, tymfy czyli 18 groszów-ki, złotówki czyli trzydziestogroszówki i dukaty, podług stempli mincmajstra Rudolfa Ernesta Oeckermanna, który monety swoje głoskami R. E. O. E. oznaczał. W Toruniu bił mincmajster Daniel Boetcher szelągi, trojaki i szóstaki, znacząc je głoskami D. B., w Elblągu zaś tego samego rodzaju monetę co w Gdańsku bili mincmajstrzy Just Karol Schroeter literami G. K. 8. i Fryderyk Ludwik Stieber głoskami F. L. S. ją znaczący. Na monecie drobnej, jak szelągach bilonowych i trojakach, cyfra królewska pod koroną, z głosek A. 3. B. (Augustus 3 Вех) złożona, rok przedzielająca, na grubszej zaś, popiersie profilowe, prawie jednostajne, króla w koronie i zbroi, na którą narzucona draperya lub płaszcz gronostajami podbity, guzem spięty na ramieniu; s. o. ma, jak zwykle, herb miasta. Monetę koronną dla Polski odbijano pod tem panowaniem w Saksonii, a bito jej sporo w różnych gatunkach: szelągi i grosze miedziane, półtoraki, trojaki, szóstaki, tymfy 18 groszowe, złotówki (r. 1762), dwuzłotówki, półta-lary, talary, dukaty, pojedyńcze i podwójne, pół Augustdory, całe i podwójne. Na monecie miedzianej widzimy popiersie króla bez korony, gdy na wszelkiej innej ukoronowane. Tarcza z herbami polskiemi, na której po środku zawsze mała z herbem saskim się znajduje, na monecie miedzianej jest formy wyginanej, na bilonowej zaś i srebrnej zwykle okrągła. Na półtoraku z r. 1753 po raz pierwszy wartość monety w polskim języku wyrażono; Augustdory mają wartość wyrażoną w talarach u spodu pod tarczą herbową: 2x/₂ Th., 5 Th. i 10 Th. Te pieniądze odbijano w Lipsku i Dreźnie podług stempli mincmajstra Ernesta Ditricha Cr o 11 a, literami E. D. C. lub E. C. monetę znaczącego. Gdy w r. 1756 Fr i dery к II król pruski zajął Saksonię, polecił żydowi berlińskiemu Efraimowi B r e n n o w i bić z najpodlej szego kruszcu monety pod stemplem Augusta III, nadając im obieg przymuszowy; bił przeto Efraim tymfy pod r. 1754 i 1755, choć je znacznie później odbijano i tą podłą monetą Polskę i Saksonię zarzucano; najwięcej puszczono jej w obieg w latach 1762 i 1763. Fałszywe te tymfy Efraima, powszechnie bąkami zwane, z których rząd Fryderyka

Ii-go olbrzymie wyciągał korzyści, gdyż mniej niżeli 3 grosze na sztuce od dobrych były warte; musiano aż uniwersałem z d. 7 lutego r. 1762, podpisanym przez Teodora Wessla, podskarbiego koronnego, wywoływać.—W pierwszym roku panowania Stanisława August a Ponia to wskie go (r. 1765 — 1795), zaczęto bić monetę miedzianą w mennicy krakowskiej, pod zarządem barona Piotra G artenberg a; bito szelągi, półgroszki, grosze i trzy-groszówki, a użyci byli do bicia ich dwaj bracia Ludewig. Mennica ta wkrótce jednakowoż (r. 1768) zwinięta została, a natomiast po ośmdziesięcioletniem zamknięciu, otworzono mennicę warszawską d. 1 września r. 1765 przy ulicy Bielańskiej, w której przez cały czas panowania Stanisława Augusta pieniądze bito. Do urządzenia początkowego jej przyłożył się szczególnie wspomniany powyżej baron Gartenberg, który po otrzymaniu indygie-natu polskiego w r. 1768, Sa do górskim się przezwał, był generalnym administratorem mennicy, tudzież Antoni Schroeder probierz generalny, a później administrator tejże mennicy, któremu wiele pożytecznych urządzeń w sprawach mennicznych przypisują. — Stanisław August, zamiłowany w sztukach pięknych, pragnął, aby i moneta pod jego panowaniem artystycznie wykonywana była, sprowadzał też z zagranicy biegłych rytowników stempli. Najsłynniejszym z nich był modelier Jan Filip Holzhäuser (ob.) sprowadzony z Saksonii, który przez całe niemal panowanie Stanisława Augusta był czynny w mennicy warszawskiej, znacząc prace swoje głoskami

J. P. H. Dalej mincmajstrzy: Fryderyk Wilhem Sylm (od r. 1765 do 1767) głoskami F. S., J u s t u s Karol Schroeder (od r. 1768 do 1772) głoskami K. S., i Antoni Parte n stein (od r. 1768 do 1774) głoskami A. P. stemple swoje znaczący. Po ostatnim z nich nastąpił Efraim Brenn (od r. 1774 do 1792)., którego głoski E. B. na monecie, z tego czasu znajdujemy. Odtąd zaprzestano już znaków mincarskich kłaść na monecie, a znaczono ją tylko głoskami M. V., znaczące-mi: Moneta Varsaviensis.—Zanim przystąpiono do bicia jakiegokolwiek gatunku monet, stemple próbne przedstawiano samemu królowi, który rozstrzygał według swego upodobania, czy moneta ma być niemi odbijana lub nie. Takich dukatów próbnych z r. 1765 znamy dwie odmiany. Obie na stronie głównej mają popiersie króla w zbroi, z głową odkrytą, na ramieniu prawem zarzucony płaszcz gronostajowy, a na szyi zawieszony order Orła Białego; na s. o. widnieje płaszcz gronostajowy z pod korony wychodzący, na tórym czteropolowa tarcza z herbami państwa; u spodu głoski F. S. minc-majstra Sylm a. Pod ramieniem króla, na je-dnem z nich litera M, słynnego medaliera J a-iia Melcbiora Mor ikofera,rodem z Szwaj-caryi, w Anglii zamieszkałego; na drugim litera L, medaliera Leutpolda z Drezna, którym król wykonanie stempli był powierzył. Z r. 1766 znanych jest aż 7 rozmaitych prób dukatów, zanim jedna z nich wybrana została, której typem w ciągu panowania dukaty odbijano. Opisujemy tu główniejsze ich cechy, pomijając odmiany. I tak: jeden z cyfrą królewską złożoną z głosek S. А. Я. (Stanislaus Augustus Вех) powiązanych z sobą pod koroną, w otoczeniu promienistem, a tarczą wyginaną czte-ropolową na s. o.; drugi z postacią króla w całej postawie, w płaszczu z berłem i jabłkiem królewskiem w ręce, a napisem pięciowierszo-wym w kwadracie okolonym arabeskami po s. odwr.; inny wreszcie z głową króla w profilu, o bujnych, długich włosach, i napisem w czterech wierszach po s. o.; napis ten na dukatach brzmi początkowo do r. 1784 Moneta aurea Poloni{ae) ad leg{em) Imp(erii), następnie zaś: Aureus nummus Poloniae. Anno (rok) w kwadracie lub wieńcu laurowym. Do talarów wykonywano też stemple próbne: z tych dwa wykonał Morikofer, a trzeci Holzhäuser; na dwuch pierwszych po s. g. jest popiersie króla w zbroi, włosy długie, fryzowane, na ramiona spadające; na piersiach na łuńcuchu order Orła Białego, płaszcz królewski na lewe ramię zarzucony; na stronie odwr. tarcza czteropolowa, okrągła, wypukła, z herbami państwa pod koroną, otoczona wieńcem z gałązki palmowej i laurowej złożonym, którą wstęga orderu Orła Białego, z napisem: Pro lege et grege, przewija. Na trzeciem jest takież popiersie króla, z różnicą, że płaszcz jest na ramieniu prawem, a order nie na łańcuchu, lecz na wstędze i pod ramie zachodzi; na s. o. zaś: tarcza owalna, cztero-polowa z herbami państwa (mała tarcza w śrojiku, z herbem króla „Ciołek,“ zawsze się na niej znajduje; na podstawie spoczywa, otoczona wstęgą orderu Orła Białego, na której napis: Pro lege et grege, nad tarczą korona, utrzymywana przez dwie postaci niewieście, przedstawiające w prawej: boginię pokoju, ż lewej: sprawiedliwości. Trzy te talary istnieją tylko w odbiciach próbnych i należą do wielkich rzadkości numizmatycznych.—Takie postępowanie króla przy wykonywaniu monety wpływało wielce na korzyść artystycznego odrabiania jej, to też wszystkie pieniądze wybijane w mennicy warszawskiej, począwszy od szeląga miedzianego, do dukatów złotych, są bardzo wytwornego stempla. Bito za Stanisława Augusta, prócz wyżej wspomnianej monety miedzianej: szóstaki bilonowe, z napisem polskim 6 Groszy, w dwuch ostatnich latach panowania (r. 1794 i 95). Srebrniki czyli ćwierć-złotki, dziesięciogroszówki (od r. 1787), pół-złotki (do r. 1786), złotówki, dwuzłotówki, pół-talary, talary 8-io złotowe, talary 6-złotowe (r. 1794 i 95), dukaty, Stanisławdory półtoraczne i potrójne (r, 1794). Grosze i trzygroszniaki mie-

dziane, oraz złotówki i dwuzłotówki Stanisława Augusta, długo jeszcze w w. XIX-ym miały kurs, i dopiero za panowania cesarza Aleksandra Ii-go wycofywać je zaczęto. Na monecie drobnej, miedzianej Stanisława Augusta, oraz ćwierć-złotówkacli,^ czyli srebrnikach, po s. g. widnieje z powiązanych z sobą liter cyfra królewska pod koroną; na 10-cio groszówkach tarcza trzypolowa, a na półzło-tówkach czteropolowa wyginana; trzygroszówki miedziane, oraz grubsza moneta srebrna i złota, mają profilową głowę króla, o włosach długich, fryzowanych, na tył szyi spadających, gdy na W r. 1813 podczas oblężenia twierdzy Zamo-

s. o. przeważnie tarcza czteropolowa, okrągła, a pod koniec panowania (od r. 1787) czworokątna się znajduje. Na Stanisławdorach, zwanych także suwerenami, są tylko dwie tarcze owalne, w środku wieńca z dwóch gałązek palmowych, skośnie ku sobie pochylone, jedna z orłem, druga z pogonią, pod niemi „Ciołek“, w otoku napis: Aureus 1794 Poloniae. Z r.

przestaje być czynną; otwiera ją dopiero na nowo Fryderyk August, król saski, książę warszawski, w r. 1810. Przez pięć lat istnienia Księstwa Warszawskiego, biją się w niej grosze i trzygroszniaki miedziane, piątaki i dzie-siątaki bilonowe, złotówki, dwuzłotówki i talary srebrne, oraz dukaty złote. Na monecie tej widnieje herb sasko-polski na tarczy dwudzielnej, owalnej pod koroną; moneta drobna ma wyrażoną wartość swą w języku polskim po s. o., grubsza zaś głowę księcia, o włosach, długich, wstążką z tyłu u szyi przewiązanych.

ścia przez wojsko rosyjskie, odbijano w tern mieście miedziane 6-cio groszówki i dwuzłotówki srebrne. Nieudolna ta moneta zwyczajnym młotem odbijana, ma na s. g. wyrażoną wartość, z napisem w otoku: Dole dopomóż wiernym ojczyźnie-, na s.o. zaś: Moneta w oblężeniu Zamościa; należą do rzadkości numizmatycznych. — W r. 1816, po ustanowieniu Kr. Polskiego kongresowego, bito w mennicy warszawskiej monetę podług nowych wzorów, ustanowionych przez cesarza i króla Aleksandra 1-go: w złocie 50-cio i 25-cio złotówki, w srebrze pięcio-złotówki, dwu-zło-tówki i złotówki, w bilonie dziesiątki i piątaki (piędo-groszówki), w miedzi trzygroszniaki i grosze. Te wszystkie monety miały napis w języku polskim, oraz nowy herb Królestwa: orła rosyjskiego z polskim po środku; na srebrnych widnieje po s. g. popiersie cesarza, z napisem w otoku: Aleksander I cesarz. Sa. W.

1786, 87 i 88 znane są także grosze i trzy-groszniaki z napisem „z miedzi krajowej“ a również trzygroszniaki z r. 1791 i 1792. —

Monety Stanisława Augusta należą wogóle do monet polskich pospolitych, a rzadkość ich jedynie od roku wybicia zależy, są bowiem z niektórych lat bardzo trudne do odszukania.—

Ros. Król Polski. Wykonywali i odbijali je sprowadzeni jeszcze za Księztwa do kraju medalierzy i mincmajstrzy: med. Aleksander Berendt, Godfryd Majnert i Karol Hoecner, oraz mincmajster Jan Benicke literami I. B. monetę znaczący. W r. 1818 Ks. Zajączek, namiestnik Królestwa, zwrócił się z prośbą do cesarza o pozwolenie kładzenia dodatkowego napisu na groszach i trojakach miedzianych: „z miedzi krajowej“, oraz o pozwolenia bicia monety nowej 10-cio złotówek z napisem: „ze srebra krajowego“. Bito zatem grosze takie lat cztery (od r. 1822 do 1825), trojaki lat dwa (w r. 1826 i 1827), dziesięciozłotówki zaś lat sześć (od r. 1820 do 1825). Po śmierci Aleksandra I-go, miano przystąpić do bicia monety z popiersiem jego następcy, tymczasem postanowieniem ces. Mikołaja I-go z d. 3 maja r. 1826, zmieniono zamiar. Nowy monarcha utrzymał w swej mocy przepisy monet, wydane przez poprzednika swego w r. 1815, życząc sobie, aby dla uwiecznienia pamięci monarchy wspaniałomyślnego, „który obsypywał Kr. Polskie swemi dobrodziejstwami“, wszystkie monety, noszące dotąd jego podobiznę, nosiły ją i nadal, z^napisem dokoła: Aleksander I ces. Ros. Wskrzesiciel Kr.j P ol ski e go r. 1815. Na s. o. tych monet pomieszczono napis w otoku: Miko-

Gdy w r. 1771 pojawiło się w kraju sporo fałszywej, bardzo lichej monety, pod stemplem Stanisława Augusta za granicą wybitej, obmyśliwano środki, aby dla dobra ludu fałszerstwo to uniemożebnić. W tym celu zaprojektowano monetę z czystego srebra z symbolami menniczemi, do której stemple Holzhäuser wykonał: talary z wagą, i napisem: Dat justi pretium, półtalary z piecem probierczym i napisem: Vincit fraudem, dwuzłotówki z ręką pocierającą pieniądz o kamień probierczy i napisem: Expretus credit; złotówki z tyglem menniczym i napisem: Probatus melior, półzłotki z Salamandrą w ogniu i napisem Non timet, oraz srebrnika z napisem tylko: Et in parvis punis. Na .próbę wybito bardzo małą ilość tych monet, gdyż projekt odrzucono, tak że nawet w kurs ich nie puszczono i są dziś rzadkością numizmatyczną.—Bito też pod tern panowaniem monetę drobniejszą w Gdańsku i Toruniu: szelągi bilonowe, trzygroszówki i szóstaki srebrne; na szóstakach tych miast widnieje popiersie króla ukoronowane.—Piotr Biron, książę kurlandzki, w r. 1780 bije talary i dukaty z orłem i Pogonią, a w roku 1794 biją się w Austryi grosze polskie, miedziane i trzygroszówki, z orłem austryackim po nad skrzyżo-wanemi sztandarami, w Prusach zaś w r. 1796 i 97 szelągi, półgroszki, grosze i trzygroszniaki miedziane, dla polski przeznaczone, z głową króla pruskiego Fryderyka Wilhel-m a po s. g., a orłem na tarczy owalnej po s. o.

—Z abdykacyą króla Stanisława Augusta i upadkiem Rp. Polskiej, mennica warszawska

łaj I ces. Wsz. Rossy i, Król Polski    cemn Krzemienieckiemu, skąd następnie do

panujący. Typy monet miedzianych pozo-    uniwersytetu Kijowskiego ją przeniesiono. Mniej-

sze, lecz niemniej cenne zbiory, posiadali w końcu wieku XVIII-go i w połowie pierwszej XIX-go. Stanisław ks. Lubomirski, hr. Czapski, Sołtyk, Rzewuski, Bielski, J. U. N i e m c e w i c z, dr. Arnold, Fr.hr. P o t о с к i w Wilanowie, ks. Radziwiłł w Berlinie, h r. R a s t a w i e с к i, dziekan к s. S z y-m ańsk i, pułkownik Przeszkodzi ń sk i, Re i-c li e 1 w Petersburgu, generałowa К i с к a, hr. Skarżyńska, JózefZelttw Berlinie (rozprzedany w r. 1867), Kazim i erz B a n d t-kie Stronczyński i wielu innych. Obecnie do najcenniejszych zbiorów prywatnych polskich należy zbiór ś. p. hr. Hutten-Czapskie go, ofiarowany przez tegoż m. Krakowowi, zbiór A. hr. Potockiego w Krakowie, Umińskiego b. prezesa Tow. Numizmatycznego tamże, ordynata hr. Zamoyskiego w Warszawie, ś. p. dr. R e w o li ń s ki e go medali (rozprzedany w r. 1900); nadto zbiory uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, przy bibliotece Ossolińskich we Lwowie

stały bez zmiany. Monety podług tego przepisu nowego, wybijano do r. 1830 tj. do wybuchu rewolucyi; odbijali je zaś mincmajstrzy:

zwane

oraz

ło do r. 1841.

na

i Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu na wyróżnienie też i uwagę zasługują.—Zbiorów" numizmatycznych polskich, prywatnych, drobnych, mniej lub więcej cennych, istnieje obecnie mnóstwo, każdy bowiem miłośnik numizmatyki zbiorek choćby niewielki monet lub medali posiadać musi, dla tego i cena numizmatów polskich jest stosunkowo bardzo wysoka. — W r. 1888 zawiązało się w Krakowie „Towarzystwo Numizmatyczne“, liczące obecnie do 150 członków", którego organem literackim jest wydawany kwartalnik pod nap. „Wiadomości Numizmatyczno - Archeologiczne“, wychodzący w Krakowie od r. 1889, początkowo pod* re-dakcyą p. Wł. Bartynowskiego, obecnie zaś Dra Feliksa Kopery. Dzieła wyłącznie do numizmatyki polskiej służące z każdym niemal się też rokiem mnożą i coraz ich więcej dobrze opracowanych przybywa, Mamy: Stron czyńskiego: „Dawne monety polskie dynastyi Piastów" i Jagiellonów“ (2 części, Piotrków 1883 — 1887), Bandtkiego Kazimierza. „Numizmatyka krajowa“ (2 tomy, Warszawa 1839), Zagórskiego: „Monety dawanej Polski, od Zygmunta I-go do Stanisława Augusta“ (Warszawa 1845), Piekosińskie-go „O monecie i stopie menniczej w Polsce w XIV i XV w.“ (Kraków 1878), Przyborow-skiego: „Przyczynki do historyi mennic Wielkopolskich w końcu XVI w.“ (Warszawa 1880), Stupnickiego: „Denary koronne od XIV do XV w.“ (Lwów 1850 r.), Beyera Karola. „Ryciny pieniędzy polskich nieobjętych dziełem Ig. Zagórskiego. O monecie dawnej Polskiej“ (1858), Morzyckiego „O trojakach kor. Zygmunta III-go“ (1883), hr. Walewskiego „Trojaki kor, Zygmunta III-go“ (Kraków 1854); Józefa hr. Tyszkiewicza „Starożytności polskie“ „Mi-

Fryderyk Hunger literami F. H. i następnie Karol Gronau literami K. G. monetę znaczący. W r. 1831 wybito monety „rewolucyjnemi“: dukaty ze stemplem holenderskim, z maleńkim orzełkiem polskim w otoku, pięcio-złotówki i dwuzłotówki srebrne, dziesiątki bilonowe i trojaki miedziane, z orłem i pogonią na tarczy dwudzielnej pod koroną, nad którą napis w półkole: Królestwo Polskie.—Od r. 1833 moneta srebrna nosiła już napis polsko-rossyjski i herb cesarski, co trwa-Ukazern z d. ³/l6 czerwca tegoż roku wprowadzono stopę menniczą rosyjską, rachującą na kopiejki i ruble. Bito zatem w mennicy Warszawskiej miedziane 1, 2, 3 i 5 kopiejkówki, srebrne 10, 20 i 25 kop., połtiny czyli pół-ruble i ruble, oraz złote półimperyaly (5 rubli), do -r. 1854. Do 25 kopiejek napisy tej monecie były polsko-rossyjskie, na wyż-szej tylko rossyjskie, a różniły się od wybijanych w Petersburgu głoskami M. W. (Mennica Warszawska) umieszczonemi u dołu. W r.

1864 mennica warszawska zwiniętą ostatecznie została, a wszelkie stemple monet i medali w niej się znajdujące, do Petersburga przewieziono.—Na zakończenie dodać nam tu jeszcze wypada, że m. Kraków w r. 1835, jako miasto wolne, biło też swoją monetę: złotówki srebrne,

10-cio i 5-cio groszówki bilonowe i trojaki miedziane, z herbem m. Krakowa nad którym napis: Wolne miasto К г а к ó w. — Są ślady, że już dawnemi czasy zajmowano się w Polsce numizmatyką. Zwyczaj zbierania monet starożytnych powstaje w Polsce blisko r. 1480, gdy Stefan, biskup chełmiński, zajmuje się zbieraniem monet wszystkich krajów. Po śmierci Króla Jana Olbrachta znaleziono w Wilnie w apartamentach Królewskich 630 numizmatów złotych, królowa zaś Barbara (f r. 1512), pierwsza żona Zygmunta I-go, miała w wyprawie 225 sztuk złotych i 411 srebrnych numizmatów. W mennicy litewskiej przechowywano wszystkie gatunki monety wybitej od czasów Władysława Jagiełły. JanŁaski, arcybiskup, zbierał też skrzętnie monety starożytne i medale, jako i Radziwiłłowiew Nieświeżu, który to zbiór, przeniesiony w r. 1813 do Charkowa, liczył sztuk 13252. —T. Czacki posiadał rejestry monet i medali, które niegdyś do Władysława IV-go i do Zbąskiego należały. — Kroi Ja n III Sobieski posiadał też sporo medali, z których dziś część w gabinecie numizmatycznym cesarskim w Wiedniu się znajduje. —S t an i s ł a w August miał piękny i bogaty zbiór numizmatów krajowych i zagranicznych, między któremi samych rzymskich sztuk 5 450. Część tego zbioru dostała się li

S. Dr/..

S. Drz.

litaria, bibliografia, numizmatyka, ryciny, zbiory, rezydencye, i t. d.“ (Poznań 1903—Tom I str. LXXIV i 1246, 36 tablic i wzorów)—W języku niemieckim: К i r m i s a „Handbuch der Polnischen Münzkunde“ (Poznań 1892), we francuskim: Plagego Ch. „Monnais frappées pour le Royaume de Pologne de 1815 à 1864“ (Kraków 1902), oraz 4-ro tomowy hr. Hutten Czapskiego: „Catalogue de la collection des Médaillés et Monnais polonaises“ (St. Peters-bourg 1881 — 1895), nadto różne „Skorowidze“ ułatwiające zbierającym porządkowanie chronologiczne zbiorów monet, z których dwa wybitniejsze wymieniemy, jak oto: K. Beyera (Warszawa 1882) i M. Kurnatowskiego (Kraków 1882) a przytem hr. Tyszkiewicza: „Podręcznik zawierający ceny amatorskie monet polskich od r. 1606 do r. 1795“ w Poznaniu wydany. Prócz tego mamy jeszcze sporo różnych dzieł większych i mniejszych, zajmujących się numizmatyką polską, które spisał Ant. Ryszard w dziełku „Bibliografia numizmatyczna Polska i t. d.“ (Kraków^ 1882).    J‘ L- 1 Ł-

Numonii, ród rzymski, prawdopodobnie z Kampanii pochodzący; więcej znanymi z członków jego są: 1. Numonis Val a, do którego poeta H о г а с y u s z list poetycki („Epist.“ 1.15) wystosował, zapytując się go o położenie i klimat miast Velii i Salernum, gdzie zamierzał miesiące zimowe przepędzić. — 2- N. Val a, walczył pod wodzą legata Kwinktiliusa Waru-s a przeciwko Germanom, a podczas walki w Le-sie Teutoburgskim w r. 9 po Chr., chcąc na czele konnicy ratować się ucieczką w stronę Renu, poniósł tutaj śmierć niezaszczytną.—Por. Velleius Paterculus (2,119).

Nummulity—zwierzątka, które prawie wymarły (zaiedwie kilka gatunków żyje w okolicach podzwrotnikowych) gatunek, pojawiający się w kredzie, a znamienny przedewszystkiem dla warstw trzeciorzędowych, należy do klasy PJiizopoda (Roznóżki), do rzędu Foramini-fera (Otwornice). N-y są kształtu blaszkowa-tego lub soczewkowatego, 2—60 mm. w średnicy i odpowiednio grube. Ich skorupka wa-pnista posiada wewnątrz cienki i wąski pasek, który, podobnie jak sprężyna w zegarku, wężo-wnicowato jest skręcony, a przez liczne przegródki, skośnie do niego nachylone, tworzy nadzwyczaj wiele małych komóreczek; te komórki są jednak za pomocą przewodzików delikatnych razem ze sobą połączone; najstarsza komórka leży w środku skorupki i jest zwykle okrągła. — Gatunek N-tów dzieli się na dwa podgatunki: Assilina d’Orb. i Nummulina d’Orb., różniące się między sobą mniejszą lub większą gładkością powierzchni, budową linii wężowni-cowatej i przegródek. Do Assilina należą: Nummulites exponeyis, N. granulosus, N. mam-milatus, N. spira etc. — do Nummulina zaś: N. Grizehensis; N. complanatus, N. perforatus, N. Brongniarti, N. Fichtelii, N. Bamondi,

A⁷. Lucasanus i wiele innych.—N-ty z powodu nadzwyczajnej obfitości i dość znacznej wielkości zwróciły już od dawna na siebie uwagę. Już S t r a b o n i Herodot wspominają o ich nachodzeniu się w Egipcie i Azyi Mniejszej, a i w licznych dziełach przyrodniczych Wieków średnich znajduje się częste ich opisy, choć zwykle źle oznaczone. Znakomitą monografię o gatunkach eoceńskich N-tów wydali w r. 1853 d’Archiac i Hai me („Description des animaux fossiles du groupe nummulitique de l’Inde,,); o budowie zaś wewnętrznej N-tów rozwodzą się prace C a r p e n t e r a (w „Quarterly Journ. geol. soc.“ 1850, vol. VI i „Introduction of the study of the Foraminifera“) i Cartera („Ann. and. mag. nat. hist.“ 1852, 53, 61). Rozpostarcie geologiczne N-tów jest dość ograniczone. Znajdują się przedewszystkiem w nadzwyczajnej ilości w eocenie. — Tak zwane forma-cye nummulitowe, składające się z gatunków licznych i różnej wielkości, tworzą całe pokłady wapienne, nieraz na paręset stóp głębokie, w Alpach francuskich, szwajcarskich, bawarskich. południowo-tyrolskich i weneckich, dalej w Karście, Istryi i Dalmacyi, w Karpatach, Apeninach, na Krymie i na Kaukazie, w Azyi Mniejszej i w Indyach wschodnich, a szczególnie w Egipcie i na pustyni libijskiej, w której przedewszystkiem widzi się grunt na kilka mil pokryty przez 1Ч-es Gizehensis Ehrbg. Dziwną też wydaje się ich rzadkość w miocenie, plio-cenie i w morzach dzisiejszych (oprócz kilku żyjących form z grupy N. planulatus), gdy się porówna ich rozrost nadmierny w eocenie. J- Rel*.

Nummus, wyraz łaciński, oznaczający wo-góle monetę, szczególnie jednakże sestertius (ob.), pieniądze w starożytnym Rzymie najwięcej używany (por. Moneta).

Nun (Los Morretes), łańcuch gór przy brzegu zachodnim Marokka; leży pod 28° 47' szer. półn., przy uściu rzeki Wadi Draa, naprzeciwko wysp Kanaryjskich.

Nun (A ssak a), rzeka w Maroku połuduio-wym; wypływa pod 29°40' szer. półn. z Anty-atlasu, i wpada pod 28°59' szer. półn. do oceanu Atlantyckiego.

Nun (Wadi Nun), okolica w Marokku południowo-zachodnim, nad oceanem Atlantyckim, na północ od Wadi Draa, długa na 24 km. szeroka na 6 km., obszaru 144 km. kw., z 45 000 mieszkańców; płynie przez nią rzeka N., nad którą leży miasto O g u 1 m i n (Glimim), otoczone murami, liczące 5 000 mieszkańców po części Żydów. Ludność zajmuje się trochę rolnictwem, głównie jednak handlem niewolnikami, a także końmi, mułami i owcami.

Nuncupatio dotyczy w prawie rzymskiem formy testowania, czyli sporządzania aktu woli ostatniej za pomocą aes et libra, sposobem mancypacyjnym, czyli pozorną sprzedażą (imaginaria venditio). Ta forma testamentu, wytworzona przez jurysprudencyę praktyczną,

I str. 297).

wyrugowała formy dawniejsze testamentu cala-tis comitiis et in procinctu. Sama mancypacya odbywała się w sposób następujący. Testator sprzedawał pozornie swe mienie (familiam su-am) swemu przyjacielowi (familiae emptor), wskazywał zarazem, co na przypadek śmierci pozostawia i prosił kupującego o wykonanie swych rozporządzeń. Familiae emptor trącał wagę (libra) kawałkiem kruszcu (aes) i wręczał ten kruszec testatorowi, niby cenę kupna. Po dokonanej mancypacyi oświadczał testator swą wolę ostatnią w obecności siedmiu osób, wzywając je na świadectwo w wyrazach uroczystych (itaque vos Quirites testimonium mihi perhibetote). To oświadczenie zwano N. (nim-cupare est enim pałam nominare). Por. G a j u s II. 104. L. 21. pr. D. 28, 1.—N. mogła się odbywać. w sposób dwojaki, albo wyłącznie ustnie, albo przy pomocy pisma. Chęć utrzymania rozporządzeń ostatniej woli w tajemnicy, większa łatwość stwierdzenia ich treści po śmierci te-statora, wspierały zwyczaj sporządzania testamentów przy pomocy pisma i zepchnęły na drugi plan testamenty ustne. Jeżeli więc N. odbywała się przy pomocy pisma, to rozporządzenia spadkodawcy, obejmujące mianowanie dziedziców, spisywano w dokumencie osobnym (;tabulae testamenti), a testator, trzymając w ręku gotowy już dokument, oświadczał owym siedmiu osobom w uroczystych wyrazach, iż jego ostatnią wolą jest wszystko to, co jest spisane in tabulis. W obydwóch wyżej przytoczonych przypadkach oświadczenie woli ostatniej .było istotnie ustne, tylko że w drugim osnowa szczegółowa nuncupationis była zawarta w piśmie.—Por. Dernburg „Zur Geschichte der römischen Testamente“ (1821); Holder „Beiträge zur Geschichte des römischen Erbrechts“ (1887); Franc. Gr ei ff, „De l’origine du testament romain“ (Paryż 1888) Cug, „Les institutions juridiques des Romains“ (1891.

T. I).

Kuncyatury spornewNiemczech. Spór о nuncyatury miał miejsce w drugiej ćwierci wieku XVIII w Niemczech. Podnietą do za-wichrzenia było głośne swego czasu dzieło su-fragana trewirskiego Honteima, który pod nazwiskiem przybranem Justyna Febroniu-sza ogłosił je drukiem r. 1763 p. n. „De statu Ecclesiae et de légitima potestate Romani Pon-tificis...“ Celem dzieła owego było zdecentralizować władzę kościelną i przenieść ją z papieża na biskupów, a tym sposobem rozbić Kościół katolicki na oddzielne kościoły narodowe. Jednym z pierwszych, którzy ideę Febronia-nizmu usiłowali przyoblec w formy ujętne, był cesarz Józef II. (ob). Niedosyć mu było, że sam pokusił się o podkopanie organiza-cyi kościelnej w ziemiach sobie podwładnych, lecz i innych panujących Rzeszy do tego podniecał. Podobni mu duchem byli elektorowie duchowni: koloński, Maksymilian brat Jó-

zefa II; Fryderyk von Er thaï, moguncki, Klemens, trewirski, człowiek skądinąd dobry, lecz słaby i zbyt ulegający wpływom postronnym. Nielepszym od nich był książę arcybiskup salcburski, Hieronim de Colloredo. Wszystkim tym panom duchownym jak i cesarzowi Józefowi II solą w w oku byli nuncyu-sze papiescy w Kolonii, Brukselli i Lucernie, wkraczający rzekomo w prawa biskupów miejscowych i imieniem papieża przyjmujący ape-lacye w sprawach duchownych; notabene prawa biskupie pojmowali wzmiankowani metropolici zupełnie według zasad Febronjańskich. Gdy w r. 1785 elektor bawarski Karol Teodor przystąpił do zaprowadzenia nowej nuncya-tury w Monachium, trzej elektorowie duchowni z arcybiskupem salcburskim i biskupem fry-zyngeiiskim, korzystając z pozoru, jakoby projektowany urząd nadwerężał ich władzę, postanowili przy poparciu cesarza uwolnić się od zależności Stolicy rzymskiej i stać się powagą samodzielną dla katolików niemieckich. Zwrócili się więc z zarzutami gwałtownemi przeciwko Stolicy świętej, wystosowanemi do papieża i do Józefa II. Z Rzymu odpowiedziano im, że nowy nuncyusz monachijski mieć będzie taką samą władzę, jak wszyscy inni nuncyusze, że zatem żadnego uszczerbku prawom biskupów uiemieckich jego urząd nie* przyniesie. W innym duchu odpowiedział cesarz w październiku r. 1785, zapewniając, iż nie ścierpi mieszania się do spraw nuncyuszom w dotychczas im przysługującym zakresie. Pomienieni wyżej prałaci przyjęli odezwę cesarską za formalne zniesienie nuncyatur, a gdy pomimo tego Stolica Apostolska zamianowała swych przedstawicieli do Kolonii (arcybiskupa Расса), ido Monachium (arcybiskupa Z o g 1 i o), nie chcieli ich przyjąć. Jednak magistrat Koloński, wbrew zaleceniom Maksymiliana, uroczyście powitał wysłannika papieskiego, a również elektor bawarski niezłomnie wobec cesarza i panów duchownych obstawał przy swem prawie przyjęcia nuncyusza na tyry tory um własnem. Wówczas czterej arcybiskupi wysłali delegatów do Ems, w sierpniu r. 1786, celem sformułowania tamże głośnych punktacyi, które na podstawach febroniańskich miały zburzyć dotychczasowy porządek hierarchiczny Kościoła i wydrzeć Stolicy Apostolskiej istotne, od Chrystusa dane jej prawa, nietylko nad wiernymi, lecz i nad pasterzami. Uchwały pseudo-soboru Bazylej-skiego (wiek XV) wzięto tamże za normę stosunków w Niemczech, a stałe nuncyatury uznano za niepotrzebne i kwalifikujące się do zniesienia zupełnego. Punktacye owe, uznane przez trzech elektorów duchownych i przez arcybiskupa salcburskiego, przesłane zostały Józefowi II, który przyjął je życzliwie i obiecał dopomódz do wprowadzenia ich w wykonanie, byle poszczególni biskupi każdej metropolii przyłączyli się do uchwały emskiej i byle sama

Ks. Wł. Kr.

Gr z e-

znalazła uznanie stanów Rzeszy, których się sprawa ta bliżej tyczyła. Lecz biskupi sufra-ganalni niemieccy nie dali się namówić do rokoszu przeciw Głowie Kościoła, a usiłowania, zwłaszcza elektora kolońskiego, aby opinję publiczną usposobić niechętnie do Rzymu, nie doprowadziły do upragnionych przezeń następstw. Pius VI surowo zganił postępowanie czterech metropolitów niemieckich; wkrótce też Klemens, elektor trewirski, i Pry deryk, mogun-cki, odwołali swe zarządzenia przeciwne prawom Stolicy Apostolskiej; to sam uczynili: Maksymilian Koloński i Hieronim arcybiskup salcburski, w r. 1789. Wówczas papież wystosował do nich głośną odezwę w sprawie nuncyatur apostolskich. Zresztą nuncyatura kolońska w kilka lat później istnieć przestała, mianowicie gdy Расса opuścił Kolonię w r. 1794, chroniąc się przed wkraczającymi tam Francuzami. W r. 1808 skasowano ele-ktorstwa duchowne, a wśród zamętu ówczesnego spór o nuncyatury poszedł w zupełne zapomnienie.—Por, (Caesar) „Geschichte der Nuntiaturen Deutschlands“ (1790 str. 1 — 71); „Responsio SS. Pii Pp. VI ad metropolitanos Moguntinum, Trevirensem, Coloniensem et Sa-lisburgensen super Nuntiaturis apostolicis“ (Rzym 1789) i „Enc. Kość.“

Nuncyusz, Nuncyatura od łacińskiego nun-Hus—poseł; mmtiatara wiadomość, doniesienie). Pomiędzy legatami papieskimi prawo kościelne rozróżnia legatów urodzonych (legati пай), którzy zajmują miejsce dawnych wikary uszów Stolicy Apostolskiej i, prócz tytułów, nie posiadają dzisiaj władzy większej, z wyjątkiem niektórych prymasów (up. arcybiskupowi ostrzy-chomskiemu tytułem legacyi podlegają na Węgrzech benedyktyni, norbertanie i cystersi) i legatów, zwanych dati albo missi, posyłanych czasowo, albo też na stałe w celu załatwiania spraw kościelnych w imieniu Papieża. Ci zaś, jeżeli są uwierzytelnieni przy dworach główniejszych państw katolickich (dzisiaj Austrya, Francy'a, Hiszpania i Portugalia), zowią się nuncyusz am i; posyłani zaś do innych państw nazywają się internuncy uszami albo delegatami apostolskie mi.—Wszyscy N-e i internuncy usze, a także niektórzy delegaci są arcybiskupami tytularnymi. Władza N-a jest ściśle określona listami uwierzytelniaj ącemi, które posłowie papiescy składają głowie państwa, w którym obowiązki swoje spełniają.— Prawo wysyłania nuncyuszów wypływa z władzy najwyższej, którą posiada Papież w całym Kościele; bez tego prawa władza papiezka byłaby w wielu razacli ścieśniona i niemożebna do wykonania. Już po soborze chalcedońskiin (r.    451) spotykamy na dworze cesarskim

w Konstantynopolu stałych posłów papieskich, zwanych apocrisiarii albo responsales, a widzimy ich tam od św. Leona W. (r. 440—461) aż do ces. Konstantyna IV Pogonata (r.

Encykl. Pottiz. Iluttr. S. II. Zesz. 23a T. III.

668—685). To samo czyniły państwa, że stanowiły poselstwa stałe przy rządach zagranicznych; tembardziej Stolica Apostolska, która utrzymywała najrozleglejsze stosunki z narodami, była zmuszona pójść za rzeczywistą potrzebą, pożytkiem i dążeniami wieku. N-e owi nie byli już kardynałami, jak dawniejsi legaci, ale zawsze byli przyozdobieni godnością biskupią i władzą hierarchicznie wyższą od episkopatu miejscowego. Z początku brano na to stanowisko biskupów dyecezyalnych; gdy zaś długa nieobecność biskupa sprzeciwiała się dobru jego dyecezyi i prawu kościelnemu o rezydencyi, Papieże zaczęli wysyłać tylko arcybiskupów i biskupów tytularnych.—Dwa były rodzaje nun-cyuszów: pierwszego rzędu, którzy przed uwolnieniem od obowiązków byli mianowani kardynałami, i drugiego rzędu, którym z chwilą ustąpienia z nuncyatury nie zaraz udzielano godności kardynalskiej. Do pierwszych należeli nuncyusze przy cesarzu w Wiedniu (od r. 1581) i przy królach we Francyi, Hiszpanii i Portugalii; do drugich zaś nuncyusze: w Polsce (r. 1566), Wenecyi, Lucernie dla Szwajcaryi (r. 1586), Monachium (r. 1785), Neapolu, Florencyi, Kolonii i Brukselli dla mis-syi w Hollandyi i Anglii (r. 1607). Najstarszym ze wszystkich był nuncyusz wiedeński. Paweł IV Papież wysłał d. 14 sierpnia roku 1555 L d w i к a L i p p o m a u a do Polski (T h e i-ner, „Monum. Pol.“ II, 580) dla powstrzymania szerzącego się protestantyzmu, gorz XIII Papież (r. 1572 — 1585) ustanowił nuncy aturę w Kolonii z powodu sprawy arcybiskupa Gerarda Truchsess a; Klemens VIII (r. 1592 — 1605) od jurysdykeyi tej nuncyatury oddzielił Hollandyę i Belgię i postawił osobnego posła w Brukselli, któremu podlegały również missye w Anglii (Ter rar is „Bibliotheca“ y-о „Nuntius“). Ostatnim z nuncyuszów jest monachijski, mianowany w r. 1785 przez Piusa VI na prośbę księcia elektora bawarskiego Karola Teodora. Z powodu nuncyatury tej powstały spory (ob. Nuncyatury sporne).—Z biegiem czasu utworzyły się stopnie hierarchiczne pomiędzy N-i tak, że posłowie papiezcy przechodzili z nuncyatury niższej na wyższą. Do wyższych i pomiędzy sobą równych należały z początku nuncyatury w Polsce, Francyi, Hiszpanii i przy cesarzu niemieckim w Wiedniu; później trzy ostatnie się podniosły i nuncyusze z Polski przechodzili na poselstwo do Wiednia lub Madrytu, zanim otrzymali nomina-cyę na kardynałów. Zwykle do Polski przychodzili nuncyusze z elektorstw niemieckich, ale Polskę opuszczali dla Wiednia, lub też, co się częściej trafiało, wracali do Rzymu, czekając na kapelusz kardynalski. — Jak powiedzieliśmy wyżej, stałą nuncyaturę zaprowadzono przy dworze polskim w r. 1556, do tego zaś czasu byli tylko legaci, o których niewiele wiemy z kronik ówczesnych, roczników, bullary-

53

uszów, kodeksów dyplomatycznych, opublikowanych w czasach dzisiejszych: nie znamy nawet wszystkich liczby, nazwisk i działalności. Józef Garampi, arcypiskup Berytu, nuncyusz w Polsce od r. 1771 do 1776 pierwszy spisał szeregi nuncyuszów i legatów w Polsce i jemu też zawdzięczamy uporządkowanie aktów nuneyatury polskiej od r. 1578, aż do jego czasów (Ci am pi „Bibliografia critica delle reciproche corrispondenze dell’ Italia colla Rusią“. Flo-reneya 1834 1.1. str. 113; F a b i s z. „Wiadomości o legatach i nuncyuszach apostolskich w dawnej Polsce“ Ostrów 1863, wyd. 2-e 1866 str. 327). W tym to okresie stałych nuncyuszów było 45, internuneyuszów 12, nie licząc tyluż legatów a lutere i około 30 posłów nadzwyczajnych. Instrukcya, dawana posłom papieskim, jadącym do Polski, oprócz spraw ogólnych tyczyła się: hierarchicznego urządzenia Kościoła, zaprowadzenia reform odpowiednich w Kościele i duchowieństwie, zwoływania i odprawiania synodów, wizytacyi dyecezyj, godzenia powaśnionych książąt, biskupów i opatów, sprawowania sądów i ogłaszania wyroków w in-stancyi najwyższej. Korespondencye i sprawozdania nuncyuszów stanowią bardzo ważny materyał historyczny, tembardziej że im prawie ze wszystkiem zawierzyć można. Nuncyusze, po przyjeździe do kraju, przedstawili się monarsze, a składając listy uwierzytelniające, spełniali to wszystko, co im dana w Rzymie instrukcya nakazywała; następnie zwykle składali wizyty prymasowi, biskupowi krakowskiemu, a także tym panom i senatorom, którym to polecono uczynić, albo potrzeba wymagała. W in-strukcyach, dawanych nuneyuszom, sprawa Religii i Kościoła naczelne zajmowała miejsce, o czem można się przekonać z pozostałych dotąd instrukcyi (Przeździecki „Wiadomości bibliogr. o rękopisach“. Warszawa 1850). Nuncyusz Ludwik L i p p o m ani, biskup Werony, zasiada na synodzie łowickim w r. 1556, a W i n-centy Lauzo, nuncyusz Grzegorza XIII, na synodzie piotrkowskim r. 1577. Jan Franciszek Commendone razem z kardynałem Hozyuszem, biskupem warmińskim, przeprowadził przyjęcie uchwał Soboru trydenckiego, przywrócił karność kościelną, udaremnił plany Uchańskiego, który zamyślał o soborze narodowym—wpływał na zmienienie szkodliwych dla Kościoła uchwał sejmu piotrkowskiego z r. 1553. Archetti wr. 1784 i Litta w r. 1798, ustalają granice arcybiskupstwa mohylewskiego i biskupstwa mińskiego.—Herezye które tak bardzo szerzyły się w Polsce w XVI wieku, mocno obchodzą Stolicę Apostolską i jej nuncyuszów.—Ważną czynnością nuncyuszów były sądy apostolskie i nuneyaturskie, w których rozsądzali sprawy w pierwszej instancyi i to nieraz z ujmą władzy biskupów, o co bywały skargi głośne. Zażalenia te kończyły się zwykle odwołaniem nuneyusza, albo jakiem odznaczeniem na rzecz Polski.—Nuncyusze przywozili niekiedy dary dla królów. I tak Grzegorz XIII posyła w r. 1580 Stefanowi Bator e-mu czapkę i miecz poświęcony, Sykstus V Annie Jagiellonce — różę złotą. Czapką i mieczem poświęconym obdarowywa przez nuneyusza Urban VIII Władysława IV w r. 1625, Klemens X—Michała Korybuta Wiśniowieckiego w r. 1672, Innocenty XI — Jana III Sobieskiego wr. 1684, aBenedykt XIV— Królewicza Fryderyka Augusta w r. 1726. Różę złotą otrzymują: Anna, żona Zygmunta III, w r. 1597; Eleonora, żona króla Michała, Mary a Kazimiera, żona Jana III i Marya Józefa, żona Augusta III.—Z legatów i nuncyuszów, wysyłanych do Polski, siedmiu zasiadło potem na Stolicy Apostolskiej, jak: Urban IV (J a-kób Pantaleon), Benedykt XI (Mikołaj Boccassini), Pius II (Eneasz Sylwiusz Piccolomini), Klemens VIII (Hipolit Aldobrandini), Kiemen sX (Emiliusz Altier i), Innocenty XI (Benedykt O descale li i i In n ocen ty XII (Antoni P i g n a-telli). — Wielu posłów papieskich było zaszczyconych purpurą kardynalską, o co się starali królowie, chociaż prawie nigdy nie prosili o ten zaszczyt dla swoich biskupów.—Po udzieleniu, bullą Leona X z r. 1515, prymasowi Janowi Łaskiemu i jego następcom godności legata urodzonego,w braku stałego nuneyusza (po r. 1556) niekiedy arcybiskupi gnieźnieńscy spełniali obowiązki posła papieskiego. I tak: prymas Jan W ę ży к objął sprawy po wyjeździe nuneyusza Antoniego, Santa Croce w r. 1630 i powtórnie w rokn 1636 po wyjeździe Filonardiego; prymas Maciej Lubieński w r. 1646 przed przyjazdem Jana de Torres.—Na samym początku istnienia nuneyatury prymas nie korzystał z praw, przysługujących mu jako legatowi urodzonemu, a mianowicie: w czasie bezkróle- • wia po Z y gm une i e Auguście wyjeżdżający nuncyusz kard. Commendone powierzył sprawy nuneyatury swemu andytorowi Antoniemu Graz i an i, który tym sposobem, bez niczyjego protestu, był pierwszym u nas inter-nuneyuszem. Później bywali również tacy urzędnicy papiescy, jak to już wyżej nadmieniliśmy, ale przeciwko ich juryzdykcyi protestował król, prymas z duchowieństwem i panowie. — Ponieważ nuncyusze stali wyżej, niż posłowie innych mocarstw, i wykonywali władzę sądowniczą, stąd relacye ich są również obszerniejsze i stanowią bardzo ważny materyał do hi-storyi narodu i Kościoła. — Najbogatsze źródła do historyi nuncyuszów w Polsce mieszczą się: w aktach nuneyatury polskiej w archiwum watykańskim, w archiwum nuneyatury w Wiedniu, w archiwum ministeryum spraw wewnętrznych w Petersburgu i w archiwum głównem w Warszawie. Z tych wszystkich ledwo ostat-

Przy końcu w. XVIII i w wieku

Ks. K. M.

S. Drz.

nie są znane i obejmują w 183 tomach oprawnych i w 140 plikach nieoprawnych akta nun-cyatury polskiej od r. 1578 do 1794. („Ency-klopedya Kościelna“ t. XII, 27). — Uczeni polscy mało dotąd korzystali z relacyi i kores-pondencyi nuncyuszów. Albertrandi przepisał z archiwum watykańskiego listy C o m-mendoniego, które przetłómaczył Józef Krzeczkowski, a wydał Mikołaj Malinowski w Wilnie (1851 2 tomy). Listy Hannibala z Kapui wydał Aleksander Przeździecki w Warszawie w r. 1851. Wyjątki z poselstw Gaetaniego wydrukował Niemcewiczw „Zbiorze pamiętników o dawnej Polsce“. Wyszły nadto w Berlinie i Poznaniu w r. 1864 w dwuch tomach „Relacye nuncyuszów apostolskich“, które w pewnej całości systematycznej podają akta urzędowe i wyciągi z relacyi.

XIX z powodu zmian politycznych, razem z upadkiem jednych państw, a powstaniem nowych, niektóre poselstwa papieskie zniesiono utworzono zaś nowe, szczególnie w Ameryce. Pius IX mianował nawet nuncyusza do Meksyku, aby uczcić nowego cesarza —nieszczęśliwego Maksymiliana (ob.); nuncyatura ta już dzisiaj nie istnieje. Według katalogu urzędowego, wydawanego corocznie nakładem Watykanu p. n. „Gerarchia Cattolica“ akredytowani są: l-o nuncyusze: w Austro-Węgrzech,Fran-cyi, Hiszpanii, Portugalii, Bawaryi i Belgii; 2-o inter nuncyusze: w Brazylii, Luksemburgu i Hollandyi; 3-o delegaci apostolscy: w Kolumbii, Ekwadorze, Boliwii, Peru, San-Do-mingo, Haiti, Venezueli, Chile, Costarica, Argentynie, Uruguayu, Paraguayu i w Szwajcaryi. Niektóre poselstwa są nieobsadzone.—Wzajemnie utrzymują przy Stolicy Apostolskiej: l-o ambasadorów: Austro-Węgry, Francya, Hiszpania i Portugalia; ministrów pełnomocnych: Bawarya, Belgia, Boliwia, Brazylia, Kolumbia, księstwo Monaco, Nicaragna, Peru, Prusy, Rosya i San Domingo; prócz tego są nie-osadzone poselstwa państw zagranicznych: Chile Costarica, Ekwador, Haiti i Honduras.—Niezależnie od swoich poselstw Stolica Apostolska posiada jeszcze do spraw kościelnych delegatów apostolskich, zależnych od Kongre-gacyi Propagandy, a mianowicie: l-o w Konstantynopolu, z rezydencyą w Pancaldi, 2-o w Egipcie i Arabii, z rezydencyą w Aleksan-dryi, 3-0 w Grecyi, z rezydencyą w Atenach,

4-0 w Indy ach Wschodnich, z rezydencyą w Kandy na Cejlonie (ostatnim delegatem jest ks. arcybiskup WładysławZaleski), 5-o w Mezopotamii, Kurdystanie i Armenii Mniejszej, z rezydencyą w Bagdadzie, 6-o w Persyi, z rezydencyą w Ounniach, 7-o w Syryi, z rezyden-cya w Bejrucie, 7-o w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej z rezydencyą w Washingtonie, 9-0 w Kanadzie i Ю-o na wyspach Filipińskich.

Nundinae, wyraz łaciński, złożony z novern dies = dziewięć dni, oznacza dzień dziewiąty; pierwotnie przeciąg czasu od jednej głównej zmiany księżyca do drugiej, albo, według wyróżniającego się liczenia rzymskiego, tydzień, składający się z siedmiu dni powszednich, rozgraniczony dwiema N-mi. Rok rzymski, obejmujący w najdawniejszych czasach dni 304, składał się z 38 N-ów i równej ilości tygodni. Trzy N. zatem obejmowały przeciąg czasu złożony z 17 dni, a zwano je Trinundinum. W późniejszym, przez króla Numę Pompi-liusza przekształconym kalendarzu rzymskim, składającym się z dwunastu miesięcy, powiększyła się też stosownie i ilość N-ów, liczono je zaś przez rok cały, bez względu na koniec jego lub początek przyszłego, w równy więc sposób, jak my obecnie tygodnie liczymy. N. były to dni odpoczynku po znojnej pracy na roli, gdyż wieśniacy w dni te do miasta przybywali. by sprzedać płody gospodarstwa swego, zaopatrzyć się w stolicy we wszelkie potrzeby, i w ogóle, aby sprawy rozmaite załatwić, zarazem jednakże, aby też uczestniczyć w uroczystościach religijnych, które się w Rzymie właśnie odbywały. Pierwotnie uważano N. w życiu publicznem jako dies ne fasti (ob.) i feriae (ob.), a z tego względu zakazane też było zwoływanie zebrań (comitia centuriata), z któ-remi wiązały się formalności, patryczyuszow-skim rodom właściwe, natomiast comitia tri-buta, jako zebrania plebej uszów, zakazowi temu nie podlegały. W dniach tych, właściwie targowych, nadających się zatem, skutkiem wielkiego napływu ludności okolicznej do stolicy, szczególnie do publikowania wiadomości ogólnych, oznajmiano też terminy zebrań ludowych i wszelkich spraw, mających być na nich roztrząsanemi. Dopiero lex Hortensia, prawomocna od r. 287 przed Chr., uznała N. jako dies fasti (ob.), w których wolno było także sprawy rządowe rozstrzygać. Za panowania cesarzy rzymskich, pod wpływem religii chrze-ściańskiej, wchodził powoli w używanie dzisiejszy tydzień, z siedmiu dni złożony, a wyrażenie N. oznaczać poczęło odtąd wyłącznie dzień targowy. — Por. Tliolosanus „De nundinis, Romanis“ (w Graevii „Thes. Antiqq. Rom.“, tom XII, str. 641 i nast., 697 i nast.).

Nuneaton, miasto w Anglii w hrabstwie Warwick, na północ od Coventry; posiada szkołę łacińską, fabryki tkanin wełnianych i przędzalnie bawełny; mieszkańców liczy 11 580 (r. 1891).

Nuńez Delgado Kacper (wiek XVI) rzeźbiarz hiszpański, uczeń Piotra Delgada, czynny w Sewilli na początku wieku XVI. Z dzieł N-a chwalony bywa zwłaszcza posąg św. Jana Ch rz ciciela, wielkości naturalnej, wykonany z mistrzowstwem niepospolitem; sporządził też mnóstwo rzeźb z gliny palonej (terra cotta), które, niestety, przeważnie uległy

Red.

1562) uniwersytetu

di“

S. J)

lted.

zniszczeniu.—Por. P'a'che'do „Arte de la pin-tura“ (Sewilla 1649).

Nunez (Nonius) Piotr, matematyk i astronom portugalski (* w r. 1492? w Alcacer do Sal—f w r. 1574? w Koimbrze), kształcił się wALizbonie i Salamance, był dozorcą celnym w Goa w Indyach (w r. 1519), kosmografem królewskim (Cosmographo Major), profesorem matematyki (r.    1544

w^Koimbrze, nauczycielem księcia Henryka, późniejszego kardynała i króla. Komentował Arystotelesa, Ptolemeusza, Sacrobos-cod Purbacha i ogłaszał prace samodzielne w języku łacińskim i portugalskim. Jedna z nich, przełożona przez samego N-a na hiszpański i ogłoszona w Antwerpii w r. 1567 p. n.: „Livro de Algebra em Arithmetica e Geometria“ zawiera metodę odnajdywania największego wspólnego dzielnika dwuch wyrażeń algebraicznych. W dziele p. n.: „De crepuscu-lis liber unus“ (Lizbona 1542) podał rozwiązanie zagadnienia o najkrótszym zmierzchu oraz oryginalny poinysł mierzenia kątów za pomocą 46 spółśrodkowych kwadrantów; narzędzie zwane Noniuszem (ob.) jakkolwiek związane z jego nazwiskiem, na odmiennym polega pomyśle. W dziele „de Arte atque ratione navigan-(Koimbra 1546), znajdujemy pierwszą teoryę krzywej, przecinającej pod równemi kątami wszystkie południki to jest tak zwane później loksodromif (ob.). Ogłosił nadto: Tratado da Esphera... e o primeiro Livro a Geographia de Ptolemeu (i w przekładzie łacińskim); „De erratis Orontii Finei liber unus“ (Koimbra 1546); „Annotaęam a Esphera de Joam de Sacro Bosco“ (po łacinie przez Eliasza Vinetusa, Wenecya 1562), „Annotationes in Aristotelis problema mecha-nicum de motu navigii .. et in planetarum theoricas G. Purbachii“ (Koimbra 1578).

Nunez de Villavicencio Piotr (* w Sewilli w r. 1635 — f tamże w r. 1700) malarz i kawaler maltański. N. pochodził z rodziny znakomitej i zamożnej, a malarstwu poświęcił się z zamiłowania do sztuki. Był uczniem Bartłomieja Murilla (ob.), który go lubił bardzo i zdolności jego cenił wysoko. Podczas pobytu na Malcie N. zetknął się bliżej z Maciejem P r e t i m, zwanym il Calabrese, także kawalerem maltańskim i malarzem dobrym, pod jego przewodnictwem kształcił się dalej. Po powrocie do ojczyzny udał się znów do Murilla, pracował z nim razem i wspólnie z nim w Sewilli założył akademię malarską, nie szczędząc majątku swego na jej utrzymanie.—Dogorywający w r. 1682 mistrz i przyjaciel jego, Murillo, uprosił sobie N-a na wykonawcę testamentu i skonał w jego objęciach.— N. był naśladowcą wiernym wielkiego nauczyciela swego, do tego stopnia, ż-j nieraz nawet znawcom trudno odróżnić obrazy jego od Murillo wskich. — N. uprawiał głównie t. zw. malarstwo rodzajowe; jednym z najsławniejszych

I obrazów jego są „Dzieci grające w kostki“ w muzeum del Prado w Madrycie. — Por. „Grande Encyclopédie“ (t. XXV, str. 141).

Nunez Rafał (* w Kartagenie [stan Bolivar] w r. 1825—f tamże d. 18 września roku

1894) prezydent Stanów zjednoczonych Kolumbii, polityk bardzo wybitny i zasłużony. — W mieście rodzinnem kształcił się w wydziale filozoficznym i prawniczym, a zostawszy doktorem prawa zajął się adwokactwem. W r. 1851 prowincya Panama wybrała go na członka kongresu, który nadał rzeczypospolitej Nowej Granady (tak zwała się wówczas jeszcze Kolumbia) ustrój demokratyczny, oparty na głosowaniu powszechnem; należał w kongresie do stronnictwa umiarkowanego odłamu liberalnego. W r. 1854 wstąpił N. do służby administracyjnej i w ministeryum Mail ar i na (r. 1855 — 1857) piastował tekę ministra skarbu, z wielkim dla kraju pożytkiem. Gdy stronnictwo zachowawcze, pod prezydentem O s p i n ą, doszło do władzy, N. nie urzędując dalej, stanął na czele dziennika „El Porvenir“, w którym wytrwale i zręcznie zwalczał politykę federalisty-czną, która wzięła górę i w r. 1858 doprowadziła do utworzenia Konfederacyi Granadzkiej. Gdy wszakże w r. 1861 generał Mosquera, zwyciężywszy w wojnie domowej, stanął na czele rządu kraju, noszącego odtąd nazwę swą dzisiejszą, N. został ponownie ministrem skarbu i znów przyczynił się niemało do uporządkowania i podniesienia stanu opłakanego finansów rzeczypospolitej. Po ustąpieniu dyktatora w r. 1864, N. opuścił kraj i osiadł w New Yorku, gdzie wydawał dziennik „El Continental“, następnie podróżował wiele po Ameryce północnej i po Europie, w końcu zajmował posadę konsula kolumbijskiego, naprzód w Haw-rze, następnie w Liverpoolu. — Gdy w r. 1874 powrócił do ojczyzny, obrano go na gubernatora stanu Bolivar, a stronnictwo „Independentów“ nadaremnie usiłowało wtedy przeprzeć wybór jego na prezydenta Kolumbii; udało się to dopiero d. 1 kwietnia r. 1880. Podczas urzędowania dwuletniego N. oddał krajowi usługi wielkie, starając się głównie o doprowadzenie do ładu skarbowości jego, co mu się też do pewnego stopnia udało. W r. 1884 wybrano go ponownie na prezydenta. W roku następnym był zmuszony stłumić siłą powstanie, wybuchłe w siedmiu ze stanów skonfederowa-nych. Aby wydarzeniom takim na przyszłość zapobiedz, w r. 1886 przeprowadził konstytucyę nową, znosząca ustrój federalistyczny, a stawiającą na to miejsce rzeczpospolitą jednolitą. Równocześnie Rada narodowa oddała mu władzę najwyższą na lat sześć. Czasu tego użył N. na uspokojenie rozterek politycznych, wewnętrznych, ustalenie rządu i-podniesienie ekonomiczne kraju. W r. 1892 obrano go po raz czwarty na prezydenta, ale już w roku następnym, z powodu zdrowia nadwątlonego znacznie, musiał rządy rzeczywiste złożyć w ręce wice-

bj a.

lled.

Nunneley Tomasz "(* w Market Horbo-rough w r. 1809—f w Leeds d. 1 czerwca roku 1870) okulista angielski znakomity. Wykształcenie zawodowe otrzymał w londyńskim Guy’s Hospital, głównie pod przewodnictwem słynnego A. Coopera (oh.). Po złożonym egzaminie w r. 1832 udał się do Paryża na czas dłuższy, a tam mistrzem jego był Laënnec (ob.).

Dr J. P.

M. s.

we

na-

prezydenta M. А. Саго, zachowując tylko tytuł swej godności. — Oprócz wielu artykułów dziennikarskich i broszur politycznych ogłosił też drukiem zbiór poezÿi p. n. „Versos“ (Bogota 1880).—N. był przeciwnikiem kanału Pa-namskiego, jednakże w r. 1880 odnowił kontrakt z Towarzystwem budującem go i przedłużył go ponownie w r. 1893. - Por. Kołu m-

lled.

Nuńez de Arce Kacper (* w Valladoli-dzie d. 4 sierpnia r. 1834) polityk i poeta bar-. dzo wybitny. Wykształcenie prawnicze otrzymał w uniwersytecie toledańskim, gdzie już jako student pisywał dramaty, za które, pomimo że nie należały do najświetniejszych, miasto Toledo w r. 1849 zaszczyciło go obywatelstwem honorowem. W r. 1865 zasiadł w sejmie madryckim (Cortes) i przyłączył się do stronnictwa liberalnego, umiarkowanego; należał do podpór rządu króla Amadeusza, po jego zaś wyjeździe z Hiszpanii, pracował nad przywróceniem tronu Bourbonom. Złączony ściśle z Sagastą (ob.) w gabinecie jego był ministrem kolonii od stycznia r. 1883, do tegoż miesiąca r. 1884; później został senatorem i od r. 1888 przewodniczącym w jednym z oddziałów Rady państwa.—N. jest największym lirykiem hiszpańskim wieku XIX, dzieła jego odznaczają się polotem wyobraźni wspaniałej, jędrnością wysłowienia się, głębokością pomysłów i wykwintem formy, właściwym poezyi starokastylskiej, zawierając przy tern dużo uczucia i natchnienia szczytnego. Od d. 21 maja r. 1876 N. jest członkiem Akademii hiszpańskiej. Z dzieł jego najdoskonalsze są: „Gritos del com-bate“ (Madryt 1875); „Ultima lamentacion de lord Byron“ (tamże 1879; przekład franc. G. В our eta, Paryż 1888); „La Selva oscura“ (r. 1879); „El Vertigo“ (r. 1879); „La Vision de Fray Martin“ (r. 1880); „Raimundo Lulio“; „La Pes-ca“ (r. 1884) i „Maruja“ (r. 1886). Utwory jego dramatyczne wyszły p. n. „Obras drama-ticas“ (Madryt 1880) najlepsze z nich są: „Den-das delahonra“; „Quien debe paga“, „Justizia providencial“ i „El Haz de lefia“; ostatnia ze sztuk wymienionych, zajmująca się dolą nieszczęsnego infanta Don Carlo sa, jest najlepszym jego utworem scenicznym, pomieszczonym też w zbiorze „Autores dramaticos contempora-neos“ (Madryt 1881 —1882).—Por. G. Bouret „La Poésie lyrique en Espagne. Gaspard N.“ (Paryż 1889) i M. Menendez y Pelayo „N. de A. estudio biografico-critico (Madryt 1892).

Powróciwszy do ojczyzny osiadł początkowo jako lekarz w hrabstwie Yorkshire. Zajmując się wykonawstwem nie zapominał atoli o nauce i w r. 1838 wydał opracowane przez siebie, piękne tablice anatomiczne; w roku zaś 1841 otrzymał nagrodę za rozprawę „A treatise on the nature, causes and treatment of erysipelas“ (wyd. ameryk. Filadelfia 1844). Wkrótce potem powołano go do Leeds, jako operatora do szpitala tamtejszego dla chorych na oczy i uszy stanowisko to zajmował do r. 1864, poczem objął oddział chirurgiczny w temże mieście.— N. zdobył sobie sławę jednego z najlepszych okulistów swego czasu, zwłaszcza używał rozgłosu, jako niezrównany operator zaćmy (ob.), dzieło zaś jego „On the organs of vision: their anatomy and physiology (Londyn 1858) należy do literatury klasycznej, okulistycznej. Z innych prac jego licznych wymieniamy tu jeszcze tylko: „On the employement of the al-caloid of the Calabar bean in prolaps of the iris“ („The Lancet“ r. 1863).—Por. nekrologi w „Medical Times and Gaz.“ (r. 1870, d. 11 czerwca); „The Lancet“ (r. 1870, d. 4 czerwca i „Brit. med. Journal" (r. 1870, d. 11 czerwca).

Nunnesius, p. J. ob. Nunnez.

Nunnez Piotr Jan, nazywany także z łacińska Nunnesius. Był rodem z Walencyi w Hiszpanii uczył się filozof! w Paryżu od Piotra Ramée w trzecim albo czwartym dziesiątku XVI wieku, następnie sam nauczał filozofii, wymowy i języka greckiego, w Walencyi, w Saragossie, w końcu w Barcelonie, gdzie też w r. 1602 umarł. W swojej ojczyźnie uchodził N. za reformatora logiki scholas-tycznej; szczególnie w Topice sprowadził 159 tak zwanych miejsc logicznych do dziesięciu. Jego pisma są następujące: „Anonymi compendium de syllogismis“ (z greckiego na łac. prze-tłóm. r. 1553); „De constitutione artis dialec-ticae“ (r. 1554); „Institutiones physicae“ (r. 1554); „Institutiones rhetoricae“ (r. 1578). Po jego śmierci wyszło jeszcze „Concilium de studio philosophico“ (r. 1621). Wydał także starą biografię Arystotelesa z roku 1294.

Nuntiatio operis nov'> zowie się w prawie rzymskiem wezwanie właściciela gruntu są-siednego, wystosowane do tego, kto zaprowadza zmiany na swym gruncie, budując lub niszcząc n. p. budowle (opus facit), gdy zmiany te przynoszą szkodę gruntowi sąsiedniemu. Na mocy tego wezwania, czyli protestu, można żądać zaniechania zmian zamierzonych, ale jeszcze w zupełności nie dokonanych, aż do orzeczenia sądowego, czy je zaprowadzać wolno. Jeżeli strona zawezwana żądaniu wzywającego zado-syć nie uczyniła, to służy mu interdictum de-molitorium o zniesienie dzieła (opus), po zwaniu wystawionego. Wzywający winien tychmiast wnieść sprawę do sądu o remissio nuntiationis („Dig.“ 43, 25). Jeżeli spór co do

T I)

Por. F r. Palermo

Bod

Bed.

tego, czy N. jest uzasadniona, dłużej trwa niż trzy miesiące, wtedy można według prawa Ju-styniańskiego, mimo zakazu i protestu wykonać dzieło zamierzone, zabezpieczając protestującego, zwykle przez poręczycieli, że się przywróci rzecz do stanu dawnego i że się mu wynagrodzi szkodę (t. zw. cautio de demoliendo). Prawodawstwa nowsze, a mianowicie niemieckie, nie znają rzymskiej operis novi nuntiatio. Por. „Dig.“ 39, 1. L. 14. „Cod.“ 8, 10. Windscheid „Pandekten.“ (tom. II § 466 wyd. 8-e 1900). Dern-hurg, „Pandekten“ (I § 233 wyd. VI 1900).

Kunziante Wit (* w Kampanji d. 12 kwietnia r. 1775 — f w Torre-Annunziata pod Neapolem d. 22 września r. 1836) generał neapo-litański. Jako chłopiec biedny i bez wykształcenia, ale odważny, śmiały i ambitny wstąpił w r. 1794 do pułku piechoty wojsk Obojga Sycylii; będąc w r. 1799 podoficerem, sam mianował się pułkownikiem, a zgromadziwszy blisko tysiąca ochotników, stanął na ich czele i ofiarował usługi swe kardynałowi Ruffo, który przyjął je chętnie i postarał się o potwierdzenie N-mu stopnia przywłaszczonego. Podczas 16-u lat następnych N. potykał się w wielu bitwach i posuwał się stale naprzód, umiejąc pamiętać o sobie. W r. 1807 został dowódcą brygady, a jako stronnik B ou rbono w w r. 1815 otrzymał dowództwo w Kala-bryi. Gdy na początku października roku tegoż król Joachim Murat (ob.), wylądował w Pizzo z garstką wiernych, N. zabrał go do niewoli i przewodniczył sądowi wojennemu, który go skazał na rozstrzelanie. Za czyn ten Ferdynand IV obdarzył go tytułem margra-biowskim. W r. 1819 mianowany był generałem dywizyi, w r. 1820 komendantem Saler-nu, następnie jeszcze inspektorem naczelnym wojsk Obojga Sycylii, kwatermistrzem generalnym, wicekrólem wyspy Sycylii (r. 1830), nakoniec wodzem naczelnym wszystkich wojsk królewskich (r. 1831).

„Vita e fatti di Vito Nunziante“ (Florencya 1839) i Helfer „Joachim Murat. Seine letzten Kämpfe und sein Ende“ (Wiedeń 1878).

Nnomemijo, podług К. Wł. Wójcickiego („Encykl. powszedni.“ S. Orgelbranda

t. XIX, str. 627), nazwa święta nowiu na Litwie pogańskiej, obchodzonego w każdy pierwszy piątek po młodziku księżyca, czyli nowiu jego. Nów pierwszy lata każdego był dniem uroczystym, w którym palono obiaty.

ITuoro, miasto na Sardynii, stolica okręgu w prowincyi Sassari, połączone drogą żelazną z Bosą; siedziba biskupa, posiada liceum, gim-nazyum, instytut nauczycieli, seminaryum; w mieście i pod miastem łomy marmuru. Mieszk. 5 967 (r. 1881).

Nuorunen, najwyższy szczyt gór Finlandzkich, położonych na południe od koła biegunowego, sięga 532 metrów. Znajduje się na południe od jeziora Pa an a, w bliskości główne-go łańcucha Maanselke. Pozbawiony jest roślinności i przez większą część roku pokryty śniegiem i lodem, roztacza się z niego widok piękny i rozległy na kraj okoliczny.

Nupe (Nufe, Nyfe), kraj w Afryce, w Sudanie, podległy sułtanowi Gandu, leży pomiędzy uściem rzeki Binue do Nigru, a 9°50' szer. półn.; zajmuje 21 310 km. kw. (387 mil kw.), mieszkańców liczy 1% miliona. Kraj jest nadzwyczaj żyzny; rodzą się tam wszystkie owoce zwrotnikowe, lasy pełne są najpiękniejszych gatunków drzew. Pracowita i dosyć wysoko pod względem cywilizacyi stojąca ludność, uprawia dużo ryżu i bawełny, wyrabia tkaniny czarne, jedwabne, przedmioty skórzane, szklane, żelazne lane. Ufortyfikowana stolica Bida leży pomiędzy Nigrem a Kaduną, liczy 50 000 mieszkańców, prowadzi handel ożywiony. Z pozostałych miast zasługują na wyróżnienie: R a b b a, S а г а к i, 11 o r i n, E g a n (25 000 mieszk.) Szonga (5 000 mieszk.) i Lokodża.

Nuphar, czyli Nenufar, ob. Nymphaea.

Nuptiae (zaślubiny), wyraz łaciński, pochodzący od czasownika nubsre—osłonić się Zawojem, oznacza jak greckie wyrażenie ^à[Loç, zi-Xoç y^oo, tsXoç yap/rçXtov, uroczyste poświęcenie pary, wstępującej w stan małżeński, wesele. Obok niejednego rysu wspólnego w tradycyjnych zwyczajach weselnych starożytnych Greków i Rzymian, miał każdy z tych narodów jednakże liczne także właściwości znamienne. 1. W G г e с y i nasamprzód używano w sposób zabobonny przeróżnych środków czarodziejskich, zwanych cptXrpa, aby zjednać i zachować sobie przychylność osoby ukochanej. Starano się także zyskać sobie łaski bóstw, sprzyjających związkom małżeńskim (J-eoi.    jak Zeusa,

Hery, Afrodyty, Ateny, albo przejednać prawdopodobny za krok taki gniew bogów, szczególnie dziewiczej Artemidy. Składano im zatem ofiary obfite, zwane eo^ai jap^Xioi, 7cpcitśXeia, TipozéXeioi zbya.1. Jako czas najpomyślniejszy do zawierania ślubów uważano zimę, zwłaszcza zaś miesiąc styczeń, zwany stąd w kalendarzu greckim Y^p/^Xubv, a w nim szczególnie dzień pełni księżyca. Równie i czwarty dzień innych miesięcy rokować miał pewne szczęście młodemu stadłu. Ze zwierząt, w przeddzień ślubu, zwany upoaoXta, na ofiarę zabitych, wyjmowano troskliwie żółć, jako siedlisko główne gniewu i nienawiści, a podczas ofiary owej badano pilnie trzewa zwierząt ofiarnych i lot ptaków, czy. tylko bogowie szczęście zwiastują. Para młoda kąpała się w źródle albo rzece, bogom póświęconej. W samym dniu wesela narzeczeni, przybrani w strój barwny, odświętny, zdobili siebie i dom weselny wieńcami. Wieczorem udawał się narzeczony po lubą swą do domu rodzicielskiego, albo wozem albo pieszo, aby ją zabrać do siebie; narzeczonej towarzyszył serdeczny jej przyjaciel, zwany Twpo^oę. Jeżeli narzeczony już raz poprzednio był żona

ty, przysyłał wtedy po narzeczoną jednego ze swych przyjaciół (vop,cp/.yiayóę). Orszak weselny, złożony z krewnych i służby narzeczonej, strojny w wieńce mirtowe, postępował za parą młodą, z towarzyszeniem muzyki, w skocznych pląsach, nucąc pieśni weselne (ó;j.svatoi), z pochodniami w ręku, które matka narzeczonej albo narzeczonego zapalała. Przy wejściu do domu, przyozdobionego splotami z liści i wieńcami z kwiatów, osypywano nowożeńców figami, orzechami i innemi owocami, symbolizującemi przyszły ich dostatek obfity. Następnie odbywała się mniej lub więcej wspaniała biesiada weselna, a tak podczas niej, jak i po jej ukończeniu, nucono znowu pieśni weselne i tańczono. Gości darzono przytem plackami, pomiędzy któreini pieczywo, z ciemierzycznicą zmięszane, szczególną, symboliczną odgrywało rolę, nadto mięsem, owocami i t. d. Przy stole siedziały także niewiasty, a wśród nich panna młoda, zakwefiona. Po tańcu weselnym wprowadzano narzeczoną do łożnicy, gdzie stało łoże, zdobne kwiatami i kołdrą purpurową okryte. Czekał tutaj na nią narzeczony, a zamknąwszy izbę, umył sobie nogi, podczas gdy narzeczona zdjęła wreszcie zawój. Zaufany przyjaciel pana młodego stał pod drzwiami, a chóry chłopców i dziewcząt śpiewały pieśni weselne, zwane è.-ib'aXô'^a, w których sławiły młodą parę i wszelkiego szczęścia jej życzyły. Nad rankiem, po nocy mistycznej, jak ją Grecy nazywali (vó£ [roauxfj), chóry chłopców i dziewcząt ponownie wesołe pieśni śpiewać poczynały. W rodzinach zamożnych odbywały się gody weselne zwyczajnie przez kilka dni. Nie tylko narzeczony, lecz także krewni młodej pary obdarzali teraz, z wielką pompą w domach bogatych, młodą panią podarkami licznemi. Dary te zwano avaxaXo7rr7jpta, Ьжхг^ла, ponieważ młoda mężatka poraź pierwszy pokazywała się teraz bez welonu. — Jak P lu t ar cli w żywocie Likurga (rozdz. 15) opowiada, przestrzegano w Spareie zwyczaju odwiecznego, według którego narzeczony ukochaną swą z domu wykradać musiał, wprawdzie za poprzedniem zezwolenieńi jej rodziców. Kiedy ją narzeczony w sposobnej chwili z grona przyjaciółek uprowadził do domu jakiej swej krewnej, która ją gościnnie przyjęła i łożnicę przygotowała, i tutaj przez dni kilkanaście potajemnie na krótki czas ją odwiedzał, wtedy dopiero rodzice oznajmiali publicznie o związku młodego stadła i święcili uroczyście gody weselne.—Por. Becker „Charikles“ (t. II str. 463 i nast.)— 2. U Rzymian zaręczały się dawniejszemi czasy młode pary z zezwoleniem rodziców we wczesnym bardzo wieku. Dopiero cesarz Augustus rozporządził, ażeby zaręczyny odbywały się nie rychlej, jak dwa lata przed ślubem. Z daleko większą jeszcze skrupulatnością, aniżeli Grecy, wybierali Rzymianie dni stosowne do zawierania związków małżeńskich. Jako czas dla młodego stadła nie-

pomyślny uważano szczególnie miesiąc maj, równie jak wszystkie dies nef asti, a nadto Kalendy, Idus i Nony fob. te wyrazy) każdego miesiąca, dalej święto „Parentalia“, poświęcone pamięci zmarłych. Wdowy jednakże nie potrzebowały troszczyć się o tak ścisłe i surowe przepisy. Dopełnianie przeróżnych formalności i cerymonij zależne było od rodzaju związku małżeńskiego, i to, czy zawierano go w formie luźniejszej, czy ścisłej. W pierwszym razie, w którym małżonka zwała się tylko uxor i pozostawała nadal pod władzą ojcowską (patria potestas), a w pewnej mierze nawet samodzielną {śni iuris) była, cerymonie wszelkie nie były konieczne ani też zwyczajne, z wyjątkiem pochodu uroczystego do mieszkania małżonka (deductio in domum mariti). W drugim wszakże razie, kiedy żona przechodziła pod władzę (manus) męża i odtąd czcigodne miano mater familias nosiła, wymagało prawo i zwyczaj dopełnienia licznych cerymonij i obrządków symbolicznych, kryjących nieraz w sobie myśl głęboką. W dniu więc weselnym zdejmowała narzeczona szatę swą dziewczęcą, dziewiczą, toga praetexta, aby ją ofiarować bogini, zwanej Fortuna virginalis. Poczem, splótłszy troskliwie warkocze, obwijała głowę przepaską szeroką, vitta recta, zdobiła się wieńcem z kwiatów i ubierała w szatę długą i obszerną, zwaną tunica recta, albo tunica рига, libera, którą ściągała paskiem wełnianym. Twarz zasłaniała welonem barwy czerwonej albo szafranowej {velum luteum, flammeum)\ również i obuwie jej było tego samego koloru. Następnie, przed samemi. godami weselnemi składano jako ofiarę bogom, a mianowicie J un oni e, wieprzka, później zaś owcę.—Dawniejszemi czasy wykradał w Rzymie narzeczony swą lubą z domu rodzicielskiego, a zwyczaj ten był uświęcony wspomnieniem 4 na znane porwanie dziewic Sabińskich za panowania króla Rom ul usa. Później szemi czasy odprowadzano w uroczystym pochodzie krewnych, gości i ciekawej zawsze publiczności, z towarzyszeniem fletnistów, oblubienicę do domu narzeczonego (uxorem, sponsam ducere domum). Dwuch chłopców, których rodzice żyli jeszcze (patrimi et matrimi) szło tuż przy boku narzeczonej, trzeci zaś niósł przed nią pochodnię płonącą. Na czele orszaku weselnego znajdowała się panna młoda z wrzecionem, kądzie-lą i wełną w ręku, za nią szedł znowu chłopiec, niosący w koszyczku rozmaite naczynia symboliczne i sprzęty drobne, domowe. Odrzwia domu pana młodego, zdobne w liczne wieńce, obwijała narzeczona wstęgami wełnianemi, na znak niepokalanej swej czystości; aby zaś uchronić się od wszelkiego uroku, smarowała je tłuszczem wieprzowym albo wilczym. Przez próg domu przenosili ją na rękach drużbowie (pro-nubi), a w domu stanąć musiała na runie ja-gnięcem, przyczem wydawano okrzyk „Talassiol“ Przy wejściu do domu stawiano narzeczonej

kiem Diebitschem, a polskim pod gen. Tomaszem Łubieńskim. Rosyanie, korzystając z niedostatecznej czujności Łubieńskiego, otoczyli korpus polski i wezwali do kapitu-lacyi. Polacy zdołali się jednak przebić bez wielkich strat przez szeregi nieprzyjacielskie, do czego dopomogła noc zapadająca. Bitwa pod N-mbyła początkiem kilkudniowej wyprawy armii głównej rosyjskiej przeciwko Skrzyneckie-m u, zakończonej bitwą pod Ostrołęką (d. 26 maja r. 1831).

pytanie, kim jest, a kiedy na to odpowiedziała: „Ubi tu Gains, ibi ego Gaiau, wręczano jej klucze od całego gospodarstwa. Poczem oboje młodzi dotykali ognia i wody, symbolicznie ślubując przez to niewinne i czyste pożycie małżeńskie. Odbywała się potem uczta (coena nuptialis), którą wyprawiał narzeczony, a podczas niej rozlegały się dźwięki muzyki i pieśni weselne radosne (epithalamia, hymenaei), z towarzyszeniem fletu. Pomiędzy dzieci, zebrane przed domostwem, rozrzucał zwyczajnie pan młody orzechy. Po uczcie prowadziły matrony poważne, jako zastępczynie Junony, głównej opiekunki stadła małżeńskiego (pronuba), narzeczoną do łożnicy (thalamus) i układały ją na łożu (lectus, torus genialiś), które, togą przykryte i pięknie przyozdobione, w atrium naprzeciw drzwi stało. Przed rozwiązaniem paska dziewiczego modlił się jeszcze narzeczony do bogów. Przed łożnicą śpiewały znowu dziewczęta pieśni na cześć młodego stadła, a potem chór chłopców nucił sole piosnki (Fescennia), z bardzo drastyeznemi zwrotami i przycinkami. Na drugi dzień wyprawiał pan młody jednę jeszcze ucztę, zwaną rcpotia, a krewni i goście godowi składali wtedy nowożeńcom swe życzenia i dary, młoda zaś mężatka odprawiała teraz pierwszą uroczystą ofiarę w swym domu. Lex Lic ini a z r. 57 przed Chr., pragnąc zapobiedz zbytkowi ogromnemu, który panował na ucztach weselnych, rozporządziła, aby koszta ich nie przenosiły 200 assów, cesarz Augustus zaś podwyższył tę summę na 1000 sestercyów.—Por. Becker „Gallus“ (tom II, str. 15 i nast.); Rossbach „Römische Hochzeits-und Ehedenkmäler“ (Lipsk

S. Drz.

1871).

strona górna ciała jest ciemno-buro-szara. Oczy jasno-kare, dziób czarny, nogi na zewnątrz szare, na wewnątrz koloru krwistego. Długość ciała 95 — 100 cm., skrzydła 42 cm., ogona 6 cm. Zamieszkuje kraje daleko na północ wysunięte, w lecie około 76° szerokości północnej najdalej do 59°; przeważnie na brzegach Grenlandyi, Szpicbergu, Rosyi północnej (europejskiej i azyatyckiej) i niektórych archipelagów, jak naprz. Hebrydów; w zimie zalatuje dalej na południe, aż do Europy środkowej; spotkać go też można wtedy na rzekach.— Nur czarnogardł lub polarny (Colymbus s. Urinator arcticus), mniejszy (77 cm. długości; skrzydło 38 cm.). Zabarwienie stroju letniego: wierzch głowy i tył szyi ciemno-popiela-ty; boki głowy i gardziel czarne; boki szyi bia-

Nur ( Colymbus s. Urinator), ptak z rodziny Colymbidae, rzędu Nato,tores Impennes. Są to ptaki morskie, odpowiadające słodkowodnym nurkom (ob.) czyli perkozom i różniące się od nich szyją krótszą, większych rozmiarów głową, dziobem grubszym, nozdrzami szparkowatemi. Nogi, bardzo ku tyłowi ciała posunięte (zadowe, ptak stojąc trzyma się pionowo), trzy palce przednie spięte po same pazury błoną, tylny we- krótki; skrzydła krótkie, sierpowate, z lotkami twardemi, ogon krótki, z 16—20 sterówek złożony, upierzenie bardzo gęste i ściśle przylegające do ciała, ubarwienie różne, stosownie do wieku osobnika i pory roku. istnieją tylko cztery gatunki, zamieszkujące kraje podbiegunowe i północne. — Nur lodowiec (Colym-bas s. Urinator glacialis) w czasie godów weselnych (w lecie), posiada upierzenie na grzbiecie i bokach koloru matowo-czarnego z plamami białemi, okienkowatemi, na głowie i szyi zielonawo-czarnego; przez środek szyi przebiega linia przerwana z przodu i ztyłu, utworzona z kresek czarnych i białych, wzdłuż idących, i tak samo zabarwiona pręga poprzeczna na przodzie; boki części górnej piersi pokryte prą-Nur, miasteczko w Królestwie Polskiem, żkami czaraemi i białeini; pozostała część spo-w pow. Ostrowskim gub. Łomżyńskiej, na pra- du ciała atłasowo-biała. W zimie i za młodu wym brzegu Buga, odległe o 15 wiorst od sta-cyi Czyże w, dr. żel. Warszawsko-Petesburskiej.

Dnia 22 maja r. 1831 Spotykany w krajach północno - wschodnich;

Posiada kościół parafialny i szkołę początkową; mieszkańców liczy około 2 000. Jest to osada bardzo dawna, według podania założona przez Bolesława Krzywoustego. — W r. 1434 Bolesław, książę Mazowiecki, nadał N-owi prawo chełmińskie; w r. 1437 i 1474 otrzymał N. nowe przywileje. Król Zygmunt August w r. 1568 dał miastu wolny spław na Bugu dla wysyłanych do Gdańska towarów. Następni monarchowie potwierdzali te przywileje i przydawali nowe. Wskutek położenia, które czyniło N. głównym punktem handlu zbożowego ziem przyległych, oraz okoliczności, że w N-e odbywały się sejmiki i sądy ziemi Nurskiej, miasto rozrosło się i doszło do znacznej zamożności. Wojny szwedzkie za Jana Kazi mi e- łe z pręgami czarnemi; grzbiet i skrzydła czar-rza i Karola XII zniszczyły pomyślność mia- ne, miejscami z plamami białemi. W zimie sta, które na początku wieku XIX liczyło za- | i za młodn: grzbiet ma czarno-brunatny, pierś ledwie 400 mieszkańców i niczem się od ubo- biała. Oczy dziób i nogi; jak u N-a lodowica, giej wsi nie różniło.

N. był widownią bitwy pomiędzy wojskiem ro- w Europie (prócz Rosyi północnej) rzadki, na-syjskim pod generałem Wittem i feldmarszał- tomiast pospolity w Syberyi i Ameryce półuo-

cnej; w zimie przylata do Rosyi południowej i zachodniej, Danii, Niemiec, Niderlandów.

dą.—Głos N-a jest krzykliwy i przykry, przy pominą wycie lub płacz dziecka. Co się tyczy strony duchowej, to N-y odznaczają się dobrze rozwiniętemi zmysłami i pewną pojętnością. Żyją po większej części samotnie, parami, w dali od innych ptaków. Napadnięte bronią się zaciekle i zadają rany niebezpieczne swym dziobem ostrym. Żywią się wyłącznie rybami; ma-

Nur północny lub rdzawoszyjny (Columbus s. Urinator septentrional is), najmniejszy ze wszystkich nurów (najwyżej 65 cm. długości). Upierzenie w lecie na bokach głowy i szyi z kreskami czarnemi i białemi; gardziel cynamonowo-czerwona; grzbiet brunatno-szary z gęstemi plamami białemi, strona dolna cała łe i wąskie połykają w całości. Gnieżdżą się biała, u osady nóg z plamami czarnemi. W stro- na wysepkach lub na brzegu jezior spokojnych ju zimowym pióra strony grzbietowej są biało słodkowodnych, niedaleko wybrzeża morskiego;

vW

-Y

ÉÉ

УЩ.

'■</> Ж-у.

V, Y\V\

W::

.V.<

У V-J.

....

' mm

• ....."...

s*

Шй

■8L-.

■у

г,

шттш.

кил

•г

|ЙГ

Щу

A. E.

Fig 65. Nurek czubaty (Podicep.ycristaius).

zakończone, pierś biała z plamami podłużnemi, brunatnó-czarnemi. Oczy buro-czerwone, dziób czarny, nogi ciemno-bure, na stronie wewnętrznej koloru perłowego. N. rdzawoszyjny zamieszkuje kraje właściwe N-om polarnemu i lodowcowi; częściej, niż te dwa, zalatuje do krajów Europy środkowej.—Wszystkie N-y należą do ptaków morskich, typowych; tylko w czasie odlotu odwiedzają wody słodkie; resztę życia przepędzają na morzu, polują na ryby, doskonale pływają i nurkują. Pod wodą N. jest w swoim żywiole; może na głębokości kilku sążni pływać z szybkością błyskawiczną, jak ryby najszybsze; te też stają się jego zdobyczą. Na lądzie N. porusza się niezgrabnie, właściwie nie stąpa, lecz pełza po ziemi. Lot ma jednak szybszy i zwinniejszy, niż możnaby było przypuścić, biorąc na uwagę stosunek między ciężarem ciała znacznym i skrzydłami krótkie-mi tych ptaków. Rozpędziwszy się nieznacznie po powierzchni morza, N. szybko i bez przerwy porusza skrzydłami, aby módz utrzymać się w powietrzu, zmęczony, lub zoczywszy zdobycz, jak strzała rzuca się w dół i ginie pod wo-

Wielka Enc. Ilustr. Zeez. 23b S. И. T. III.

Fig. 66. Nur lodowiec (Colymbus glacialia).

gniazdo budują z trzciny lub z sitowia, splatając je niezbyt gęsto, tak że N-a siedzącego na jajach można widzieć zdaleka. — Samiczka N-a rdzawoszyjnego składa 2 jajka podłużne (75 mm. długości, 57 mm. średnicy poprzecznej), o skorupie grubej i mocnej, koloru oliwkowego z plamami popielatemi u dolnego i czerwona-wo-buremi u bieguna górnego. Samiec i samiczka wysiadują jaja naprzemian w końcu maja; w czerwcu znaleźć można w gnieździe pisklęta. Jeżeli w jeziorze łatwo o ryby, młode same wyszukują sobie pożywienia; stare również im je przynoszą. Gdy pisklęta nauczą się latać, porzucają rodziców i odlatują do morza. N. nie przynosi człowiekowi żadnego pożytku, gdyż mięso jego nie jest jadalne, a skórki nie są zdatne dla kuśnierza. Natomiast przez swą żarłoczność i żywienie się wyłącznie rybami jest ogromnie szkodliwy dla rybołówstwa.

Nura, rzeka w Azyi Srodkewej, w posiadłościach rosyjskich. Tworzy się w okręgu Karka-ralińskim ze zbiegu rzek C z urubaj-Nury i Małej Nury, które mają źródła w górach Karadzelskich i Tugumbajskich. Długość tych

54

Rad.

rzek wynosi po 250 wiorst, długość N-u od zlania się ich do uścia zaś 420 wiorst.—N. płynie przez jeziora: Urta, Dżanibek, Czołak-Czełkar i Kurgaldżyń, wpada dwiema odnogami do jeziora Dengis. N. ma dno piaszczyste i kamieniste, brzegi przeważnie niskie; na wiosnę wylewa szeroko, latem zaś woda w niej bardzo opada i tworzą się wtedy liczne mielizny i brody. W N-e znajduje się wiele ryb. Kirgizi, którzy mieszkają nad jej brzegami, od czasów niedawnych zajęli się rolnictwem. Z dopływów N-y najważniejszy jest Kuła n-Utmes.

Nuragi (po gr. 06Xot, po wł. Norayhi, Nurachi), pomniki budownictwa wojskowego, pochodzące ze starożytności bardzo odległej. Są to wieże warowne, których zwaliska i szczątki najobficiej napotykamy dotąd na wyspie Sardynii- odkryto tam do dziś przeszło dwa tysiące śladów wież takich, rozsypanych po całym obszarze wyspy, wzniesionych jeszcze przed jej zdobyciem przez Rzymian (r. 259—176 przed Chr.). — Wieże te wznoszą się zazwyczaj na szczytach wzgórz, albo też na wierzchołku nasypu sztucznego, czyli kopca wysokiego wśród równiny. Były to niewątpliwie przedewszyst-kiem strażnice, ale zarazem i twierdze, w których mieszkańcy z sąsiedztwa w razie niebezpieczeństwa znaleźć mogli przytułek i schronienie.— N., których dotąd czas nie zniszczył, ani ludzie rozwalili, miewają zwykle wygląd stożka wydłużonego, ściętego u góry, wysokiego na 10 do 20 m., u podstawy zaś ich średnica wynosi 10 do 30 m. Podstawa ich składa się z brył kamiennych, wielkich, nie ociosanych wcale, zmniejszających się w warstwach górnych, ułożonych i zestawionych szczelnie, ale niespojonych niczem; reszta wieży wymurowana jest z kamieni mniejszych, na których tak samo nie widać śladów obrobienia i spojenia. Mury te zawsze są bardzo grube; we wnętrzu wież odróżnić można po dwa lub trzy piętra, na każdem z nich znajdują się wgłębienia w murze, czyli framugi większe lub mniejsze; piętra widocznie oddzielały pokłady belek, pokryte deskami. Nie wątpić, że wieże te były pierwotnie wyższe i miewały prawdopodobnie na szczycie wieżyczki mniejsze, może drewniane, albo też okalały je u góry blanki lub chodnik okolny, .wystający (gr. -epidpodozwalający z góry razić pociskami przeciwników, do podstawy wieży dobierających się. Na pewno też przypuszczać wolno, że N. zwykle otoczone bywały dziedzińcem omurowanym, jak również, iż gdy stały bardzo blizko siebie, co zdarza się dość często, to wtedy łączyły i okalały je mu-ry wspólne, tworząc w sposób ten rodzaj zamku obronnego.—Większość wież tych zburzona została przez ludzi, rozwalających je, aby posiąść kamienie do budowli nowych, czas sam nie wiele je dotąd uszkodził, jak nas przekonywają te, na których nie znać ręki człowieka burzyciela.—Ze zwaliskami bardzo podobnemi

spotykamy się również na Malcie, na Balearach i na niektórych wyspach greckich; przypominają je też do pewnego stopnia istniejące w Szko-cyi t. zw. „dims“, albo irlandzkio „dochans“. Być może, iż N. pierwotne są pochodzenia feni-ckiego; przynajmniej spotykamy je na wyspach, które albo podlegały niegdyś wprost Fenicya-nom, albo też odwiedzane bywały przez ich okręty.— Por. Della Marmora „Voyage en Sardaigne“ (Turyn 1850 — 1860, tom II) i Mal-tzan „Reisen auf der Insel Sardinien“ (Lipsk 1869).

Nura-Tau, łańcuch górski w Azyi, w Turkiestanie. Część zachodnia gór N. stanowi granicę pomiędzy Bucharą, a bezpośrednieini posiadłościami rosyjskiemi, wschodnia ciągnie się wzdłuż rosyjskiego obwodu Samarkandzkiego. Długość całego łańcucha wynosi około 240 wiorst, szczyty dochodzą do 7 000 stóp wysokości; lasy na górach nie rosną. Część wschodnia gór przecina wąwóz rzeki Sanzaru, którego miejsce najwęższe znane jest pod nazwą Wr ótTamerlana; przez wąwózd ten przechodzi droga pocztowa z Samarkandy do Dżyzaku i dalej do Ferganu i Taszkientu.

Nurczyk, rzeka na Podlasiu, lewy dopływ Nurca. Źródło ma pod wsią Rohacze w pow. Bielskim. Wpada do Nurca o 2 wiorsty od Bociek. Długość 22 wiorsty.

Nur - DŻełian, pierwotnie Nur - Mahal (* w r. 1585 — f w Laliorze w r. 1645), słynna z urody i z zalet umysłu małżonka Wielkiego Mogoła Indyi, Dżehan-Gira (* r. 1569, panował od r. 1605—i w r. 1627). Gdy ją władca poznał i pokochał, była już zamężna, starał się więc rozwieść ją z mężem, a gdy ten na to zgodzić się nie chciał, kazał go zabić. Piękna wdowa odpychała z początku zaloty cesarskie dość długo, gdy jednak nakoniec w r. 1611 żoną jego została, uzyzkała wpływ ogromny na niego oraz na bieg spraw państwa, nie nadużywając go wszakże nigdy. Dżehan-Gir uwielbiał ją bez granic, zbudował dla niej pałace wspaniałe w Agrze i w Delhi, a imię jej Nur-Mahal, łącząc je z własnem, zamienił na N-D. i kazał umieszczać obok swego na monetach bitych podczas panowania swego. Zawistni starali się podkopać stanowisko jej, ale nadaremnie, pomimo że się im udało nawet na czas pewien uwięzić Mogoła wraz z małżonką. Po śmierci Dżehan-Gira, N-D. musiała iść na wygnanie do Laliory, gdzie po latach 18-u zmarła, ale dotąd pamięć jej żyje w opowiadaniach i podaniach indyjskich.

Nur ed-Din Mahmud El Melik-el-Adil

(* w Damaszku d. 21 lutego r. 1116—f tamże d. 15 maja r. 1174) sułtan Syryi, najpotężniejszy przeciwnik drugiej krucyaty, przez historyków arabskich wysławiany, jako wzór pobożności, sprawiedliwości i męstwa, wojownik i zdobywca szczęśliwy. Już ojciec jego, Im ad ed-Din Zengi dał się we znaki krzyżowcom,

niej rozruchy, wzniecone przez emirów niechętnych N-owi, powstrzymały na lat kilka zapędy zdobywcze jego. Powróciwszy jednak do zdrowia, rozpoczął zaraz wojnę na nowo, zwracając się przeciwko królestwu jerozolimskiemu.—Król Balduin III zadał mu wprawdzie klęskę krwawą nad jeziorem Genezaret, ale skutki jej minęły niebawem i powodzenie wróciło pod znaki N-a, gdyż nietylko zmusił cesarza bizantyńskiego, M a n u e 1 a, do odstąpienia od oblężonego Alepu, ale zdobył nadto wiele warowni w krainie Rum, a w r. 1163 pobił i wziął do nie-Wieść o tern powodzeniu woli Rajnolda de Châtillon, który był ua-

a panowanie swe rozszerzył od Mosulu do Homsu, Humahu i Alepu; umierając w r. 1145 rozdzielił państwo swe między synów: starszy Self ed-Din G h a z i otrzymał Mosul z prowincyami do niego należąceini; młodszy N. otrzymał Syryę. Obrawszy sobie za stolicę Alepo, rozpoczął natychmiast wojnę z chrześcianami, zajmującymi Palestynę i część Syryi, chcąc ich stamtąd wyprzeć zupełnie. Pierwszym czynem jego było odebranie Edyssy, którą był opanował zaraz po śmierci ojca jego hrabia Joscelyn, osiadły w Tell-Baszir, i zburzenie murów obronnych miasta tego. jego obruszyła całe chrześciaństwo zachodnie do tego stopnia, że św. Bernard (ob.) zaczął nawoływać- do drugiej krucyaty, mającej zgnębić wroga tak groźnego. Wyruszyli tedy z wojskiem potężuem na Wschód Ludwik VII, król francuski i Konrad III, cesarz rzymsko-nie-miecki.—N. znalazł się w położeniu bardzo trudnym, gdy wojsko liczne krzyżowców obiegło Damaszek, ktorego wzięcie mogło chrześcia-nom ułatwić zdobycie Syryi całej. Z niebezpieczeństwa tego wybawił go brat, Self e d -Din, przybywający na czas z odsieczą, którą zmusił oblegających do odstąpienia od miasta. Odetchnąwszy, N. zaczął działać zaczepnie, a powodzenie mu posłużyło, tak że wkrótce zdobył szereg zamków obronnych w hrabstwie antyocheńskim, poraziwszy krzyżowców. W r. 1148 zdobył twierdzę Oraïmah, należącą wówczas do hrabstwa trypolitańskiego i zniósł wojsko krzyżowe w bitwie pod Jagrą; zburzył następnie zamek Herim, broniący drogi od Alepu do Antyochii. Dnia 29 czerw. r. 1149 na głowę pobił pod Apameą Rajmunda, księcia Antyochii, który zginął w tej bitwie, a bezpośrednio potem zwycięzca opanował miasto Inuib. W dwu latach następnych równie szczęśliwie walczył N. z chrześcianami i zdobył całą Syryę północną. — Gdy tak państwo jego wzrastało statecznie, Damaszkiem rządził książę udzielny, Modżir ed-Din, nie bardzo łubiany przez swych poddanych, umyślił więc N., który wojska swe zwycięskie zamierzał poprowadzić przeciwko F at y mi dom, panującym w Egipcie, opanować miasto owo wraz z krajem przyległym, aby uzyskać w ten sposób podstawę dogodną i pewną dla działań swych przeciw Egiptowi. Władca Damaszku, dowiedziawszy się o grożącem niebezpieczeństwie, nawiązał stosunki z chrześcianami palestyńskiemi, prosząc ich o pomoc, ale zanim z nią nadążyć zdołali, już N. stanął pod murami Damaszku, a miesz-

Rod.

jechał księstwo Edessy. — Podczas walk tycli nie spuszczał z oka Egiptu, który rządy niedołężne Paty mit ów, oraz zamieszki wewnętrzne pozbawiły siły odpornej. Wysłał więc z wojskiem dzielnego emira 8 z i г к u h z bratankiem jego, później tak sławnym Saladynem (ob.), którzy bez wysiłku wielkiego w r. 1169 Egipt w imieniu jego opanowali, ale umocniwszy się tam, myśleć zaczęli o zachowaniu go dla siebie samych. Dowiedziawszy się o tych zamiarach N. rozkazał Sal a dynowi przybyć natychmiast do Syryi, gdy ten jednak, pod pozorami różnemi, uchylał się od spełniania rozkazu sułtana, rozgniewany N. zgromadził pod Domasz-kiem wojsko potężne, by na czele jego zmusić do posłuszeństwa buntownika, ale zachorowawszy ciężko na gardło, zmarł nagle, zostawiając jako dziedzica swego, syna jedenastoletniego, E1 - M e 1 i к a - e 1 - S a 1 e t -1 s m a i 1 a.

Nurek czyli Perkoz (Podiceps) ptak z tej samej rodziny, co nur (ob. wyżej), należy do ptaków słodkowodnych, przynależnych i szerokościom naszym. Posiada cechy właściwe wszystkim przedstawicielom rodziny nurów (Goły mb i-dae) t. j. nogi w tył usunięte, czteropalcowe, skrzydła krótkie, dziób cienki, długi, zaostrzony. Cechą im tylko właściwą są nozdrza owalne (nie szparkowate), nogi rozciętopletwe (palce przednie nie spięte, lecz obwiedzione błonami oddzielnemi ), ogon szczątkowy (z jednego tylko pęczka piór), a podczas godów weselnych na szyi kołnierzyk z piór i czub na głowie. Istnieją 24 gatunki N-ów, właściwych szczególnie strefie umiarkowanej; żyją na wodach stojących lub niezbyt bystrych; na morzu pojawiają się rzadko, na ląd wychodzą niechętnie i nie oddalają się nigdy zbytnio od brzegu; poruszają się wtedy niezgrabnie, pełzając jak nury. Pływają i nurkują doskonale; wznieść się w powietrze mogą tylko z powierzchni wody, latają szybko, sterując nogami. Co się tyczy zmysłów, kańcy, dobrze dla niego usposobieni, otwo- to pod tym względem N-i nie ustępują innym rzyli mu bramy chętnie, a tak bez dobycia, miecza pletwonogim; odznaczają się ostrożnością i czuj-stał się panem miasta bogatego i krainy roz- ilością. W niebezpieczeństwie starają się rato-ległej (r. 1156). Modżir ed-Din, opuszczo- wać podstępem; do niewoli przywykają łatwo; ny przez poddanych umknął do Bagdadu.— i nie zwracają wtedy uwagi najmniejszej na Straszliwe trzęsienie ziemi, które zburzyło wiele bliską obecność człowieka. Na swobodzie ży-zamków syryjskich, oraz choroba ciężka, trzy- wią się owadami, żabami, głównie zaś rybami, mająca długo N-a na łożu i wybuchłe podczas Po zdobycz zanurzają się głęboko pod wodę,

A. E.

zjadają ją jednak na powierzchni; często połykają pióra własne.—N-i żyją parami, rzadziej stadkami. Gniazda budują z roślin wodnych, pływające; w ten sposób jajka zawsze leżą w wilgoci, a nawet wprost w wodzie. Samiczka składa 3 — 6 jajek podłużnych, które, będąc z poczętku koloru zielonawego, później od gniazda stają się żółto-czerwonawe lub oliwkowe. Samiec i samiczka wysiadują jaja naprzemian, lecz samica dłużej i pilniej. Po upływie 3 tygodni wykluwają się młode, które rodzice noszą z sobą na grzbiecie lub pod skrzydłami. Na wodzie N. łatwo ustrzedz się może wrogów; w locie staje się ofiarą ptaków drapieżnych. Jajka N-ów znajdują amatorów wśród wron, łysek i innych tym podobnych ptaków. Schwytać N-a żywego można tylko spuściwszy wodę w tern miejscu, gdzie przebywa. W niewoli wzbudza wesołość ogólną ruchami swemi pociesznemi. Skóry dolnej części ciała, pokryte piórami białemi, używane bywają przez kuśnierzy na kołnierzyki i zarękawki. —Z 24 gatunków N-ów najbardziej rozpowszechnione są następujące: N. czubaty lub wielki (Podiceps cristatus) z wierzchu czarniawo-brunatny, z pręgą białą przez skrzydła, od spodu jedwabi-sto-biały, z boku z plamkami rdzawemi; podczas godów weselnych na głowie ma czub czarny, opadający na tył, a na szyi suty kołnierzyk, u spodu rdzawy, czarno obwiedziony. Oczy karminowe; dziób blado-różowy. W stroju zimowym nie ma kołnierzyka ani czuba; na ciele z wierzchu przeważa wtedy kolor szary; barwa rdzawa boków traci też dużo na połysku i staje się bardziej martwą. Samica tak samo zabarwiona jak samiec, ale jest rozmiarów mniejszych. Długość ptaka dorosłege wynosi 95 cm., rozpięcie skrzydeł 66 cm., długość skrzydła 18 cm. Zamieszkuje jeziora i rzeki między 60° i 35° szerokości północnej. Na północy zjawia się w kwietniu i pozostaje najwyżej do listopada. W tych krajach, gdzie morze nie zamarza, nurek z nastaniem chłodów przelatuje na brzeg morski i tam przepędza zimę. W innych razach odlatuje do Europy południowej i Afryki północnej. Z Syberji N. na zimę przelatuje do Chin i Japonii; z Ameryki Północnej do stanów południowych. W lecie N-i żyją parami, na jesieni do odlotą zbierają się w stadka liczące 50 i więcej osobników. Gnieżdżą się niedaleko od brzegu, blisko kęp sitowia i trzciny, Gniazdo (30 cm. szerokości, 15 cm. wysokości), po większej części płaskie, bez wgłębienia naturalnego, zdaleka łudząco podobne do kupki roślin wodnych, zgniłych. Samiczka składa do 4 jajek, które, jak u wszystkich N-ów, z początku koloru białego, z czasem nabierają gliniastego. Rodzice karmią pisklęta z początku poczwarkami owadów, później rybkami; gdy trochę podrosną, uczą je nurkować i dostawać sobie pożywienia. Stare bohatersko bronią piskląt od napastników, zadając rany bo-

leśne dziobem silnym. Na N-a czubatego polują dla jego skórek cennych. Mięso nie bywa jadane. W gospodarstwie rybnem wyrządza N. czubaty szkody ogromne, szczególnie tam, gdzie przeważa zarybek drobny. W niewoli, w parku ogrodzonym, na sadzawce lub stawie, wyżyć może kilka miesięcy; nie znosi mrozu silnego.—N. mniejszy (Podiceps minor), długość ciała 25 cm., skrzydła 10 cm. Na wierzchu lśniąco brunatny, pod spodem szary z plamami cicmniejszemi (w zimie biały); gardziel ma prawie czarną, głowę i szyję brunatno-czer-woną (w zimie szarą), skrzydła czarne, oczy prawie czerwone, dziób w osadzie żółtawo-zie-lony, na końcu czarną, nogi na zewnątrz buro-czarne, na wewnątrz koloru jasno-rogowego. Rozsiedlenie geografiiczne N-a mniejszego, takie samo, jak N-a czubatego. W Europie środkowej przebywa od marca do października; podczas zimy łagodnej często zimuje u nas; w przeciwnym razie odlatuje na południe. Sposobem życia nie różni się od innych N-ów.— N. rdzawo szyj (Podiceps rubricollis s. subcristatus), j długość ciała 46 cm., skrzydła 18 cm. Szyja i gardziel koloru rdzawego; skrzydła ze zwier-ciadełkiem białem; ciało na wierzchu czarno-brunatne, od spodu jedwabisto-białe. Pióra na bokach szyi słabo rozwinięte (stąd nazwTa sub- j cristatus t. j. nieco czubaty), koloru popielate- к go, tył głowy brunatno-czarny, latem z czubem niewielkim. W stroju zimowym brak zabarwienia rdzawego na szyi. Dziób u nasady żółty, na końcu czarny. U nas rzadziej spotykany (od maja do listopada), częściej w Europie południowo-wschodniej.

Nurek, nazwa ta dawana bywa powszechnie ludziom zapuszczającym się pod powierzchnię wody do głębokości pewnej i na czas pewien, przyczem winni spełniać czynności jakie pod wodą. — Głębia największa, do której N. bez szkody dla siebie opuścić się może, nie przekracza 60 metrów, jeszcze głębiej bowiem ciśnienie wody jest tak wielkie, że ustrój ludzki znieść go nie zdoła, nawet głębie na Г 0 — 60

m. bywają już nieraz niebezpieczne. Czas pozostawania pod wodą bywa zawsze bardzo krótki; opowiadania wszelkie o ludziach mogących jakoby przebywać po minut kilka w głębi wody są bajkami wierutnemi. — Oficer angielski,

G г у 11 s, który miał sposobność wielokrotnie przypatrywać się dokładnie i umiejętnie działalności N-ów znakomitych, malajskich, zajmujących się połowem pereł w Aripie na wyspie Cejlon i z zegarkiem przed oczyma zapisywał czas ich przebywania pod wodą, zapewnia, że, N. wprawny, sposobiący się od dzieciństwa do rzemiosła swego, zanurza się zwykle najwyżej na 58 do 57 sekund, poczem, wypłynąwszy na powierzchnię, odpoczywa 3 do 5 minut, zanim się zanurzy na nowo. Raz tylko zdarzyło się sprawozdawćy widzieć, że N. wyjątkowy przepędził pod wodą minutę całą i 58 sekund, ale

Red.

Red.

Nurkowie. 1. Nazwa nadana przez biskupa Marcina Białobrześkiego, Piotra Skargę, ora<z iunych pisarzów polskich, Aryanom czyli Socynjanom (ob.) — 2. To samo, co Anabaptyści albo Nowochrzczeńcy (ob). — 3. Sekta protestancka w Ameryce północnej, od r. 1729 istniejąca, założona pierwotnie w r. 1708 w Schwarzenau w Niemczech południowych przez niejakiego Aleksandra Macka; por. Septennaryusze.

Nürnberg, ob. Norymberga.

Nurskie starostwo grodowe w województwie mazowieckim, ziemi nurskiej położone; podług lustracyi z r. 1660 składało się z miasta i z wsi: Lewice, Ż kó w-i Wola Niem owa

roku

Red.

Nura

N PT

i-t

'cpła-

Red

S. Drz.

Nurt, część koryta rzeki najgłębsza, gdzie też woda płynie najbystrzej; kierunek N-u zwykle nie jest stały, czasem idzie środkiem rzeki, również często bliżej jednego lub drugiego brzegu, a zakręty jego zowią się wartami. Zadaniem regulacyi rzek spławnych jest między in-nemi nadanie im N-u stałego i utrzymanie go w kierunku niezmiennym.

Nürtingen, miasto w Niemczech, w Wirtembergii, nad Neckarem; 2 kościoły ewangielickie, liceum realne, instytut głuchoniemych, kilka fabryk. Mieszkańców liczy 5 738 (r. 1895).

też po wypłynięciu był tak zmęczony i wyczerpany; że długo bardzo nie mógł przyjść do siebie. To czyny N-ów malajskich, najdoskonalszych; czas zwykły przebywania pod wodą poławiacza pereł zwyczajnego nie przekracza jednak przeciętnie 40 sekund (Por. Brehma „Thierleben“; wyd. 2, t. X, str. 390 i nast., gdzie dokładnie opisano połów pereł przez nurków). W czasie tak krótkim oczywiście pod wodą nie wiele zrobić można, udaje się zaledwo wykonanie tej lub owej czynności dorywczej, ale o pracy dłuższej mowy być nie może. Dlatego też od bardzo dawna już starano się o wynalezienie sposobów sztucznych, dozwalających ludziom na przebywauie dłuższe pod wodą i wykonywanie tam robót różnych.— Ślady usiłowań takich spotykamy już w starożytności w pismach Arystotelesa (wiek IV przed Chr.), opisującego rodzaj hełmu kociołkowatego, pokrywającego głowę N-a i zawierającego pewien, acz niewielki, zapas powietrza, mogący tylko nieznacznie przedłużyć czas przebywania pod wodą. Jest to pierwszy, skromny początek później wynalezionych t. zw. dzwonów nurków, o których zaraz słów kilka powiemy. — Radzono też N-om zabieranie z sobą do głębi naczynia baniastego, napełnionego powietrzem, z którego, trzymając je przy ustach, mogli czas pewien czerpać powietrze świeże. Przyrządy takie, wielce niedostateczne, widzimy wyobrażone na drzeworytach w wydaniu dawnem Wegecju-sza Renata „Ars militaris“ (Paryż 1532). — Dzwon nurków, podobny do dziś używanych, opisał już matematyk würzburski Kacper Schott (* r. 1608—f r. 1666) w dziele „Te-clinica curiosa“ (1664) i nieomal równocześnie Sinclair w „Ars nova et magna gravitatis et levitatis“ (1669), gdzie znajdujemy opis dokładny dzwonów takich, użytych rzeczywiście w latach 1588 i 1665 do wydobywania rzeczy cennych ze statków zatopionych „wiekliej Armady“ hiszpańskiej. — Hal ley (ob.) w r. 1716 dzwony te zaopatrzył w zbiorniki dodatkowe z powietrzem, a Smeaton dodał do nich rury, dozwalające za pomocą pomp wtłaczać w nie powietrze świeże, — Dzwony dziś używane są skrzyniami obszernemi z blachy grubej, zwykle żelaznej lub miedzianej, o postaci piramidy ściętej, mającej podstawę czworoboczną, mogącej we wnętrzu swem wygodnie pomieścić 2 — 4 robotników. Dzwon taki u spodu jest otwarty zupełnie, a zawarte w nim powietrze, gdy go spuszczać do głębi, wody do wnętrza jego nie dopuszcza. Od wierzchołka dzwonu, obok lin i łańcuchów służących do opuszczania i podnoszenia go, idą rury do powierzchni, połączone z pompą tłoczącą, dostarczającą powietrza świeżego robotnikom, pod dzwonem pracującym; powietrze zużyte uchodzi spodem.—Rozumie się, że N. może być czynny tylko na powierzchni dna bardzo ograniczonej, dzwonem przykrytej. Odmianą dzwonu są t. zw. kesony (ob.), uży-

, wane do wznoszenia budowli podwodnych.— Użyteczniejszy w wielu razach jako zapewniający N-i większą swobodę ruchu pod wodą, jest przyrząd inny, wynaleziony później, nazywany skafandrem (ob.b w którym można na dnie wody pracować po 4 do 5 godzin z rzędu. — Od niedawna wynaleziono też, a raczej wydoskonalono tylko znakomicie, łodzie podwodne (ob.), należące, rzecz ściśle biorąc, także do przyrządów nurkowych.

Nurkiewicz Jakób, żyjący na końcu wieku XVIf, Ormianin, obywatel warszawski, wysłany był w sprawach dyplomatycznych w r. 1699 przez króla Augusta И w poselstwie do Persyi do szacha Husseina i spełnił podobno zaszczytnie zadanie swe.—Por. „Encykl. powsz.“ S. Orgelbranda (t. XIX str. 628).

. к a, Cze n

albo Dob os owa. — Starostą 1771 był Tomasz Ossolińs cający rocznie kwarty złp. 461 i gr. 25, hiber-ny zaś złp. .310 i gr. 20. — Na sejmie z lat 1773 — 1775 oddano starostwo to w posiadanie emfiteutyczne Janowi Lanckoroiiskiemu. Por. „Sł. geogr.“ (t. VII, str. 312).

Nursya, po łacinie Nursia, po grecku Noop-oia, miasto leżące na północnych szczytach gór Sabińskich, nad górnym brzegiem rzeki Naru, miejsce rodzimie dzielnego Sertoryu-sza (ob.) i matki cesarzaWespazy a na (ob.); mieszkańców jego zowią źródła Nursini; dzisiaj zowie się Norcia (ob.), ze zwaliskami murów starożytnych; por. Plutarch „Sertorius“ (rozdz. 2); i Swe toni u sz „Vespas.“ (1.)

Red.

A. E

« M.S.

Nurzaniec, roślina ob. Va lii Sil er i a.

Nurzec, rzeka na Podlasiu, bierze początek w puszczy Białowieskiej, pod Kleszczelami, wpada do Bugu z brzega prawego pod Wojt-kowcami. Długa jest na wiorst 95; na przestrzeni wiorst 25 stanowi granicę pomiędzy gub. Grodzieńską, a Królestwem Polskiem. Od Brańska N. zdatny jest do spławu drzewa. Dopływy z prawego brzegu: Mianka i Dzieża, z lewego Nurczyk i Leśna.

Nurzyk ( Uria grylle), ptak z rodziny Alcidae (Alki), pokrewnej nurom. Jak wszystkie alki, posiada nogi tr zypalco we, gdyż palec tylny ma w stanie szczątkowym, lub brak go zupełnie; palce przednie spięte błoną. Skrzydła krótkie, szablasto zagięte; ogon krótki z 12 — 14 sterówek. Dziób ścieśniony, zaokrąglony, długi, szydłowato zakończony; nozdrza podłużne, opierzone. Długość ciała 34 cm., skrzydła 17 cm., ogona 5 cm. W lecie, czarny z połyskiem zielonawym, tylko pokrywy skrzydeł ze zwier-ciadełkami białemi; w zimie spód ciała biały z plamami czarnemi. Oczy czarne, dziób czarny również, nogi koralowo - czerwone; latem zamieszkuje kraje północne, między 80° i 58ü szerokości północnej, zimą zalatuje na południe, na brzegi północne morza Niemieckiego i Bałtyckiego; bardzo rzadko w głąb lądu. Na morzu nie tak często nurkuje jak nury i nurki: pod wodą nie pozostaje dłużej jak 2 minuty; przeważnie lubi zanurzać tylko połowę przednią ciała, wystawiając w górę swe łapki czerwone, podobnie jak to czynią kaczki nasze domowe.— N-i żyją parami oddzielnemi; mało czujne, nie boją się człowieka. Gnieżdżą się na skałach nadbrzeżnych od początku marca; na małych skałach gnieżdżą się zwykle 3—4 par, na większych najwyżej 30 par. W połowie kwietnia, najpóźniej w maju, składa samiczka w szczelinie wprost na ziemię 2 jajka 60 mm. długości i 40 mm. grubości mające, o skorupie matowej koloru brudno-białego lub niebieskawo-zielońego z plamami dużemi, popielatemi. Samiec i samiczka siedzą na jajach naprzemian, a są tak zajęte tą czynnością, że można je wtedy brać ręką z gniazda. Pisklęta karmią robakami, rybkami ma-łemi, później małe przywykają jeść ryby duże i raki. Z początku umieją tylko pływać; później uczą się nurkować. Polować i chwytać je bardzo łatwo. Mięso bywa rzadko jadane. Puch idzie na pościel. Jajka są prawdziwym smakołykiem. W niewoli N-i czują się nieswojo i prędko umierają.

Nus (gr. o voôç). Wyraz pochodzenia greckiego, który niewłaściwie tłómaczą nieraz przez słowo „duch“, o wiele trafniej jest wyrażać „nus“ przez polskie „umysł“. Na oznaczenie tego, co określamy przez słowo „duch“ posiadali Grecy wyrazy ’ inne jak np. „Pneuma“ (to 7cveóp.a).—N. czyli umysł, jako osobnypierwia-stek bytu, określił pierwszy Anaxagoras z Kl a z omeny. Wprawdzie ten N. Anaxa

goras a nie jest jeszcze czemś niemateryalnem, jest to zawsze jeszcze jakaś nader subtelna materya. N. jest u niego nieograniczony, istnieje sam przez się, jako coś czystego, z resztą rzeczy nie zmięszauego. N. jest zasadą porządku świata, jest tym, który w sposób celowy świat ukształtował. N. jest przyczyną ruchu, jest organizatorem wszechwiedzącym, myślącym, a zarazem wszechmocnym, chociaż nie jest stworzycielem materyi, tylko ją uporządkował. Platon przyjmuje także osobny, światowy N., tak samo jak i część duszy ludzkiej najwyższą określa jako N. -U Arystotelesa przedstawia się N. jako siła duchowa, najdoskonalsza, która przysługuje tylko człowiekowi, zwierzęta nie posiadają jej wcale. N. jest czemś od ciała oddalonem, jest nieśmiertelny i boski, czy jednak należy przyjmować tę nieśmiertelność jako osobistą, tego Arystoteles nie mówi. N. jest w duszy, ale pochodzi od Boga, jest formą luźną (»tSoę, slôwv) (ob.rozpr. Arystotelesa „De anima“ III, 8. 432 a 2). Arystoteles wyróżnia także dwojaki N., t. j. czynny i bierny, nazywa je: vooç îrotïjttxôç i voùç TiaiłYjTlttóę. U Nowopytagorejczyków uchodzi N. za jedność idei. Philo Judaeus nazywa N. duszą duszy. Platon i Nowoplatończycy przedstawiają go jako pierwszą emanacyę z łona pierwotnej jedności. Ta jedność myśli byt i tak wyłania się z niej N. jako powszechność wszystkich idei. N. w przeciwieństwie do sv ma w sobie zasadę odmienności (iisporrję), w nim tkwi prze-ciwstawność myśli i bytu, czyli podmiotu i pomyślanego przedmiotu. N. tkwi także w duszy ludzkiej i stanowi jej siłę najwyższą. Nowoplatończycy usiłowali zastąpić pojęciem voóę chrze-ściańskie pojęcie Xô-foç (ob. Logos).—Por. Anaxagoras, Arystoteles, Logos, także od-pow. ustępy w Idler a „Hist. fil. greek. Nusairowie ob. No SS ai o wie.

Nusbaum Hilary (*w Warszawie d. 4 kwietnia r. 1820—f tamże d. 17 listopada r. 1895) wielce zasłużony działacz w sprawie oświaty i uspołecznienia Żydów w Polsce, oraz wybitny historyk żydowski. Po ukończeniu w r. 1841 b. Szkoły Rabinów w Warszawie, zabrał się niebawem do działalności pedagogicznej w założonej przez siebie szkole elementarnej dla chłopców żydowskich, w których starał się wpajać zasady przez siebie ukochane, zmierzające do wyrwania Żydów z zastoju, zacofania i odrębności plemiennej, a powiedzenia ich na drogę postępu i zbliżenia się ściślejszego do ludności rdzennej kraju. — Gdy w r. 1842 poślubił córkę Mojżesza Tanenbauma (ob.), słynnego wówczas pisarza hebrajskiego, uległ wpływom jego moralnym, bardzo dodatnim, które niewąpliwie umocniły go w przekonaniach, oraz oddziałały niemało na pracę społeczną, późniejszą N-a.—Połączywszy się z gronem współwyznawców, szczerych zwolenników postępu i oświaty ludności żydowskiej na tle przy-

wiązania do kraju rodzinnego, stał się niejako rya Żydów od Mojżesza do epoki obecnej“ ich przewodnikiem, pracując z gorliwością wy- (tamże 1888 — 1890, 5 tomów, z których ostat-trwałą, a nie bęzowocnną, dla dążeń umiłowa- ni zawiera dzieje Żydów w Polsce) i „Przewo-nycli. Pospołu z kółkiem przyjaciół rzeczonych dnik judaistyczny“ (tamże 1893, w 8-e str. założył w Warszawie pierwszą w kraju syna- 323), dzieło obejmujące kurs religii oraz litera-gogę z rytuałem zreformowanym w duchu po- tury hebrajskiej, stępowym, w której też po raz pierwszy zaczęto przemawiać do gminy po polsku, powoławszy na kaznodzieję Izaaka Krams z tyk a (ob.), z którym N-a łączyły stosunki blizkie i przyjazne. — Synagoga ta, potępianą przez stronnictwo Żydów zachowawców i będąca im solą w oku, mieszcząca się na ulicy Daniłłowiczow-skiej, przetrwała w stanie swym pierwotnym lat 20, t. j. do chwili otwarcia nowej synagogi wielkiej na Tłumackiem.—W r. 1867, po śmierci

M. Rosena, założyciela domu schronienia dla starców i sierot starozakonnych, N. powołany był na prezesa rady opiekuńczej zakładu tego filantropijnego i jednocześnie na członka b. Rady opiekuńczej zakładów dobroczynnych w Królestwie Połskiem; pełniąc obowiązki te (później jako kurator zakładu rzeczonego) lat 20, podniósł bardzo dodatnio znaczenie moralne powierzonej sobie instytucyi oraz wzmógł i utrwalił podstawy jej finansowe. —Między r. 1870 i 1880, dwukrotnie wybierany, zasiadał jako członek w zarządzie gminy żydowskiej, warszawskiej, a tam rozwinął działalność użyteczną, zwalczając przesądy i zbyt zakrzepłą zachowawczość jednych, oraz postępowość nieszczerą drugich kolegów swych, przez co przyczynił się niemało do wprowadzenia wielu reform pożytecznych wewnątrz gminy.—Długi szereg lat był nadto członkiem czynnym wydziału Lomde Tora przy synagodze na Tłumackiem, którego zadaniem było wspieranie moralne i materyal-ne młodzieńców, oddających się badaniom judaistycznym, jednocześnie i świeckim, oraz nauce języka krajowego, w celu przysporzenia ludności żydowskiej nauczycieli religii lub kaznodziejów pożytecznych, a światłych. W zamiarze takim opracował też N. w r. 1871 plan se-minarym nauczycielskiego dla Żydów, starania wszakże jego nie doprowadziły do wyniku pożądanego, gdyż władza nie przychyliła się do urzeczywistnienia zamysłu jego. — Działalność swą społeczną, bezpośrednią, popierał N. także pracą publicystyczną, zwłaszcza jako współpracownik wierny „Jutrzenki“, wydawanej w Warszawie przez N e u f e 1 d a; w piśmie tern ogłosił mnóstwo artykułów, dotyczących spraw żywotnych, społecznych. Dzieła jego obszerniejsze są następujące: „Z teki weterana Warszawskiej gminy staroz.“ (Warszawa 1880; w 8-e, str. 97); „Szkice historyczne z życia Żydów w Warszawie od pierwszych śladów pobytu ich    (w „Archiv für exper. Pathologie u. Pharmakol.“

Red.

Nusbaum Henryk (* w Warzawie d. 24 kwietnia r. 1849), syn Hilarego N-a (ob.), lekarz spółczesny warszawski, zajmujący się głównie leczeniem chorób nerwowych. Ukończywszy w r. 1867 giinnazyum III w mieście rodzinnem, wstąpił do b. Szkoły Głównej warszawskiej, zapisując się do wydziału lekarskiego; dyplom lekarza osiągnął w r. 1872, już od uniwersytetu warszawskiego; doktorem zaś medycyny został w r. 1875 w Dorpacie (dziś Ju-rjew) po obronieniu rozprawy „Beiträge zur Kenntniss der Anatomie und Physiologie der Herznerven“. Mając zamiar pierwotny oddania się zawodowi naukowo-pedagogicznemu, wyjechał następnie do Wiednia i Paryża, aby wykształcić się głównie w zakresie fizyologii, którą uprawiał z zamiłowaniem. Powróciwszy do Warszawy, od r. 1879 do 1882 zajmował posadę laboranta w pracowni fizyologicznej, uniwersyteckiej, sposobiąc się do zawodu profesorskiego. Po dwu lekcyach pro venia legendi, wydział lekarski zalecił N-a jako kandydata na docenta prywatnego fizyologii, ale go ministe-lyum oświaty nie zatwierdziło. Zmuszony więc rozstać się z nadzieją otrzymania katedry, opuścił uniwersytet i zajął się wykonawstwem lekarskiem, nie zaniedbując atoli bynajmniej pracy nad nauką, której i nadal wiernym pozostał.— Będąc od lat wielu członkiem Towarzystwa lekarskiego warszawskiego, pełnił w niem obowiązki sekretarza dorocznego, w latach zaś 1899 —1901 z wyboru kolegów trzykrotnie zasiadał na krześle wiceprezesowskiem. W r. 1880 należał do grona lekarzów, którzy, nabywszy upadającą „Gazetę lekarską“ zajęli się jej po-dźwignięciem i odtąd, należąc do redakcyi pisma tego, zasila je pracami swemi.— N. należy do pisarzów płodnych i wielostronnych, zajmuje się albowiem nietylko pracami i zagadnieniami naukowo-lekarskiemi, ale czyni też często wycieczki do dziedziny filozofii, estetyki i społecz-nictwa, pisząc barwnie i kwieciście; umie też popularyzować wiedzę fizyologiczną, wygłaszając odczyty dla kół szerszych przeznaczone, albo pisując artykuły fizyologiczne, przystępne dla ludzi średnio wykształconych.—Z prac licznych N. wyszczególniamy tu następujące, zaczynając od lekarskich: „O metodzie rozpoznawania chorób“ (Warszawa 1877); „Untersuchungen über den Nervus accelerator cordis der Katze“

w tein mieście do chwili obecnej“ (tamże, 1881;    t. IV, r. 1875; praca dokonana wspólnie z prof,

w 8-e, str. 269); „Leon i Łajb“ studyum reli-    Boehmem); „O unerwieniu mięśnia wyżyma-

gijno-społeczne“ (tamże 1883; w 8-e, str 136);    cza pęcherza moczowogo“ (Warszawa 1880);

„Jakób Izraelewicz, szkic powieściowy z życia    „Przyczynek do kwestyi o antagonizmie trucizn“

żydów“ (tamże 1886; w 8-e, str. 170); „Histo-    (tamże 1880); „Poszukiwania nad oddziaływaniem „Gazety lek.“ Sery a III, nr. 36); „O wpływie czynności duchowych na sprawy chorobowe“

gruczołu trzustkowego na niektóre trucizny“ ukowycli, między innemi studyum obszerne A. (tamże 1884 w „Księdze pamiątkowej prof. Ho- Lande go o widłonogach (Copepoda) Królest-yera“); „O natężeniu spraw patologicznych“ wa Polskiego, oraz rozprawy S. Pietruszyń-(tamże 1891, w „Odczytach klinicz iych“ wyd. s ki ego i H. Lindelfelda o pijawkach krajowych. W tymże czasie N. wyjeżdżał kilkakrotnie zagranicę, '-zwiedzając pracownie naukowe w Berlinie i Paryżu, oraz bawiąc przez czas dłuższy na studyach zoologicznych w Ros-coff i Concarneau we Francyi.—W r. 1888 po obronieniu rozprawy p. n. „Istoria razwitija My-sis Chamaeleo Thomps“. uzyskał w uniwersytecie warszawskim dyplom doktora zoologii. Wkrótce potem zwrócono się do N-a z propo-zycyą, aby się habilitował w uniwersytecie lwowskim. W r. 1891 zatwierdzony też został tam jako docent prywatny anatomii porównawczej i embryologii. Pozostając na tern stanowisku odbył podróż do Niemiec, gdzie zapoznawał się z metodami wykładów prof. M ü 11 e r a, Walde y era, O. Hertwiga i Fr. Eilhar-da Schultzego. W r. 1894, gdy opróżniła się katedra anatomii opisowej i histologii w akademii weterynaryjnej lwowskiej po prof. H. Kadyim, N. zamianowany tam został profesorem zwyczajnym, oraz dyrektorem instytutu anatomii porównawczej uniwersytetu i docentem tegoż przedmiotu. W r. 1902 otrzymał katedrę profesora zwyczajnego anatomii porównawczej w Uniwersytecie lwowskim, gdzie dotychczas (r. 1994) wykłada anatomię i embryologię porównawczą oraz biologię ogólną. — Z pracowni czynnej jego wyszło kilkadziesiąt rozpraw naukowych, ogłoszonych przez szereg uczniów jego: Z. Markowskiego, Sidoriaka, Rukow-skieg o, Schreiber a, Bykowskiego, Hirse h 1 e r a, Czerskiego, Mucho wskiego, Pry mak a, Steckiej i inn.—Działalność naukowa N-a jest bardzo wielostronna i bogata w owoce. W dziedzinie systematyki zoologicznej pracował nad pierścienicami (Annelides) i rojnicami (Gregarinae). Z dziedziny embryologii ogłosił długi szereg prac o rozwoju skorupiaków i owadów, a także o organogenii płazów i ssaków. Jego monografie rozwoju My sis oraz równonogów (Isopoda), a także prace nad rozwojem przewodów płciowych u owadów i liczne inne, stały się podstawnemi w tej dziedzinie, jak to widać między innemi ze słynnego, krytycznego podręcznika embryologii porównawczej prof. Korse helta i H eider a, gdzie prace i poglądy N-a szeroko zostały uwzględnione.—Z szeregu najważniejszych zdobyczy N-a w dziedzinie anatomii porównawczej zasługują na uwagę: wykrycie i opisanie nieznanych niemal dotąd utworów skieletowych (t. zw. lyssy) w języku całego szeregu ssaków, wyjaśnienie-nie stosunku ucha do pęcherza pławnego u wielu ryb, zbadanie rozwoju, budowy i inwolucyi

(tamże ser. VI nr. 70, r. 1894: toż po niem. w zbiorze „Berliner Klinik“ r. 1898); „O najgłówniejszych zadaniach terapii i jej sprawności“

(„Gaz. lek.“r. 1898 — 1897);„O wahaniach okresowych w energii czynności fizyologicznych“ („Gaz. lek.“ r. 1900); „Witalizm i Marceli Nencki“ (tamże r. 1901) i „Fizyologia i patologia pracy mięśniowej“ (Warszawa 1904). —Z dziedziny pedagogii, filozofii i t. d. napisał: „O wrażeniach zmysłowych“ (Warszawa 1886); „Piękno w naturze ze stanowiska hygieny ciała i duszy“

(Warszawa 1897); „Szkolnictwo śpółczesne ze stanowiska krytyki lekarskiej“ (Kraków 1898);

„Ideał dobra ze stanowiska hygieny ciała i duszy“ (Warszawa 1898); „Ideał prawdy że stanowiska hygieny ciała i duszy (tamże 1901);

„Hygiena umysłu i uczucia“ („Encykl. wychów.“ r. 1901); „Czem jestem“ (Warszawa 1902; przekład ros., skrócony Ławrowa w „Russkije wiedomosti“ r. 1903) i „Nauki przyrodnicze w wychowaniu“ (Warszawa 1903). Z prac społecznych na uwagę zasługują: „Kobieta w społeczeństwie ze stanowiska przyrodniczego“

Di'. J P.

(Warszawa 1896) i „Głos antysyonisty do polskiej inteligencyi żydowskiej,, (Kraków (1901).

Nusbaum Józef, zoolog polski, syn Hilarego N-a (ob.), (* w Warszawie w grudniu r. 1859). Nauki pobierał w drugiem gimnazyum Warszawskiem, po którego ukończeniu wstąpił do wydziału przyrodniczego Uniwersytetu Warszawskiego. Oddając się z zamiłowaniem naukom zoologicznym, słuchał tu wykładów między innemi A. Wrześnio wsk i eg o, M. Gani na i H. Hoyera. W r. 1881 uzyskał stopień kandydata nauk przyrodniczych, poczem od r.

1882 do 1884 był stypendystą przy katedrze anatomii porównawczej, zajmowanej podówczas w Uniwersytecie Warszawskim przez prof. M.

G a n i n a. W r. 1885, po złożeniu egzaminów odpowiednich i obronieniu rozprawy p. n. „Ma-tieriały к organogienii nasjekomych iczerwiej“ w uniwersytecie odeskim osiągnął stopień magistra zoologii. Następnie N. przez szereg lat zajmował się w Warszawie nauczaniem prywa-tnem — głównie w szkole realnej, męskiej S.

Dickste i na, jednocześnie oddając się badaniom naukowym w pracowni biologicznej Towarzystwa lekarskiego Warszawskiego, a wreszcie od r. 1888 do 1890 w pracowni zooto-micznej, założonej przez siebie przy istniejącym podówczas Ogrodzie zoologicznym na Bagateli, którą samodzielnie kierował. W pracowni tej, która przetrwała aż do chwili zwinięcia Ogrodu gruczołu grasicowego u ryb, odkrycie i opisa-zoologicznego, N. zdołał skupić grono badaczy nie unerwienia naczyń krwionośnych u skoru-młodych, którzy pracowali tam pod jego kie- piaków. W latach niedawnych N. wiele praco-runkiem; wyszedł też stamtąd szereg rozpraw na- wał nad regeneracyą u ryb oraz u robaków.

Bawiąc jeszcze w Warszawie N. nietylko oddawał się badaniom naukowym, ale nadto uczestniczył żywo w sprawie popularyzacyi nauki wśród szerokich mas ogółu, często miewając wykłady publiczne — szczególnie w Towarzystwie Farmaceutycznem, w instytucyi Wykładów Wieczornych dla rzemieślników i t. p. Taką samą działalność rozwija dotąd i we Lwowie, uczestnicząc w prelekcyach „Kursów uniwersyteckich dla kobiet“, „Powszechnych Wykładów Uniwersyteckich“ we Lwowie i na prowincyi. W ciągu lat 1902 i 1903 był prezesem Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika, a nadto jest członkiem wielu instytucyi i towarzystw naukowych polskich i zagranicznych Najważniejsze prace drukowane N-a są następujące: I. Prace specyalne: a) z dziedziny systematyki zoologicznej: „ Study a nad fauną skąpo-szczetów (Oligochaete) krajowych“ („Pam. Fizy-ogr.“ r. 1891); „Materyały do historyi naturalnej skąposzczetów (Oligochaeta) galicyjskich“. (Nakł. Akad. Urn. Krak. 1895); „Dybowscella baica-lensis n. g., n. spec., ein im Süsswasser lebendes Polychaet“ („Biolog. Centrabl.“ г. 1901.)

b) z dziedziny anatomii porównawczej i ern-bryologii:—„Uzbrojenie gęby i mechanizm wysysania pokarmu u gęsienicy mrówkolwa“.(„Pam. Fizyogr.“ r. 1871); — „Rozwój przewodów organów płciowych u owadów“ (z 2tabl. „Kosmos“ r. 1884; to samo po niemiecku); „O wzajemnym stosunku organu słuchu do pęcherza pławnego u ryb karpiowatych“ (z 4 tablic. „Kosmos“ r. 1881, to samo po niemiecku); „The Embryonic Development of the Cokroach (Blatta)“ (w dziele zbioro-wem wyd. przez prof. Mi a 11 a iDeanyp.n. „The Cokroach“ r. 1886.); „L’Embryologie d’Oniscus murarius. („Zoolog. Anzeig.“ r. 1886). „Zur Morphologie der Isopodenfiisse“ („Biolog. Centralbl.“ r. 1891); „Recherches sur l’organisation des Hiru-dinées, (z 4 tabl. „Archives Slaves de Biologie“ r. 1986.) „Struna Leydiga u owadów“ (z 2 tablicami „Kosmos“ r. 1886; to samo po niemiecku); „L’ Embryologie de Mysis Chamaeleo Thomp.“ (z 8 tabl „Arch. de Zool. Expérim. et Générale“ r. 1877); „Zur Frage über die Segmenti-rung des Keimstreifens und die Bauchanhänge der Insectenembryonen“ („Biol. Centrbl.“ r. 1889); „Zur Entwickl. d. Placenta bei der Maus (weis-se Varietät).“ („Anat. Anzeig.“ r. 1890); „Przyczynek do embryologii Meloe Proscarabeus Marsh.“ (z 7 tabl. „Kosmos“ r. 1891); „Materyały do embryogenii i histogenii równono-gów (Isopoda)“ (z 6 tabl. „Rozpr. Akad. Um. w Krakowie“, r. 1892); „Zur Kenntniss der Ver-theilung der Pigmentkörnchen während der Karyokinese. („Anat. Anzeig.“ r. 1893); „Beiträge zur Anatomie der Euchytraciden“. („Biolog. Centrbl.“ r. 1895); „Przyczynek do kwestyi powstawania śróbłonków i ciałek krwi w zarodkach kręgowców“ (z 3 tabl. „Rozpr. Akad. Um. Krak.“ r. 1894; to samo po niemiecku); „Beiträge zur Kenntniss der s. g. Rückenorgane der Crusta-

Eacykl. Powsi. Iluetr. Ser. II. Zesz. 23b T. III.

ceenembryonen (2 rys. „Biolog. Centr.“ 1898 wspólnie ze S c h r e i b e r e m); — „ Lyssa i szczątki podjęzyka u zwierząt drapieżnych“ (z 1 tabl. „Rozp. Akad. Urn. Krak.“ r. 1896); „Einige Bemerkungen über die Wassermethode des Aufklebens der Parafinschnitte“ („Anat. Anzeig.“ r. 1896). „Zur Entwicklungsgeschichte des Gaumens, der Stensonschen und Jacobsonschen Kanäle und der Hypophyse beim Hunde“ („Anzeig, d. Akad. d. Wissensch.“ Kraków 1896). „Przyczynek do historyi rozwoju przysadki mózgowej (hypophysis cerebri) u ssaków“ (z 1 tabl. „Kosmos“ r. 1896), „Zur Vergleichenden Anatomie der Stützorgane in der Zunge der Säuge-thiere“ („Anat. Anzeig.“ r. 1896); „Weitere Studien über die vergleichende Anatomie und Phy-siogenie der Zungenstützorgane der Säugethie-re, zugleich ein Beitrag zur Morphologie der Stützgebilde in der Menschlichen Zunge“ (z rys. „Anat. Anzeig.“ r. 1897; wspólnie z Z. Markowskim); „Ein Beitrag zur näheren Kenntniss des Rückengefässes und des s. g. Herzkörpers bei den Pluchytraeiden“ (z rys. „Biolog. Centralb.“ r. 1897; wspólnie z J. Rakowskim); „Beiträge zur Kenntniss des peripherischen Nervensystems bei den Crustaceen“ (z rys. „Biolog. Centralbl.“ r. 1897); „Materyały do anatomii i hi-stologii obwodowego układu nerwowego u skorupiaków“ (z 3 tabl. „Kosmos“ r. 1899). „Ueber die Entstehung des Spermatozoon aus der Spermatide bei Helit. lutescens“ („Anat. Anzeig.“ r. 1899); „Ueber das anatom. Verhältniss zwischen dem Gehörorgane und der Schwimblase bei Cobitis fossilis“ (z rys. „Anat. Anzeig.“ r. 1899; wspólnie z S. Sidoriakiem); „Badania porównawcze nad podjęzykiem, przegrodą językową i lyssą zwierząt ssących“ (z 4 tabl. „Rozpraw. Akad. Urn. Krak.“ r. 1899); „Zur Entwickelungsgeschichte der lymphoiden Elemente der Thymusdrüse bei den Knochenfischen“ (z rys. „Anat. Auzeig.“ r. 1901; wspólnie z T. Pryma-ki e m); „Die Bildung der concentrischen Körperchen und die pliagocytisclien Vorgänge bei der Involution der Amphibienthymus“ (z rys. „Anat. Anzeig.“ r. 1902); „Nowe materyały do embryologii równonogów {Isopoda)“, (z 2 tabl. „Kosmos“ r. 1903); „Beiträge zur Kenntniss d. Regenerationsvorgänge bei älteren Bachforellenembryonen“ (z 4 tabl. „Archiv f. Entwickelungsmechanik d. Organismen“ r. 1900 wspólnie z S. Sidori akiem); „Zur Kenntniss der Hetero-morphose bei der Regeneration der älteren Forellenembryonen“ (z rysun. „Anat. Anzeig.“ r. 1903); „Zur Morphologie des Saccus lymphati-cus paravertebralis und einiger anderen Lymph-räume u s. w. bei den Knochenfischen“ (z rys. „Anat. Anzeig.“ r. 1903) „Studya porównawcze nad regeneracyą I. Odradzanie się tylnej części ciała u wazonkowców (Eiichytraeidae)“ (z 3 tabl. „Polskie Aricli. N. biolog, i lek.“ r. 1901) „O odradzaniu się przedniej części ciała u wazonkowców“ (z 1 tabl. „Polsk. Arch. N. biolog

55

1891.

i lek.“ r. 1904); „Ueber die geschlechtlichehete-rogame Fortpflanzung der Gregarine Schandin-nella etc.“ (z 1 tabl. „Zeitschr. f. Wiss. Zool. r. 1903).—II. Publikacye treści ogólno-b io logicznej oraz dzieła większe. „Najnowsze poglądy na genezę tkanek zwierzęcych“ („Kosmos“ r. 1893); „Nowa teorya środkowej warstwy zarodkowej u zwierząt (krytyczny rozbiór coelom-teoryi)“ („Kosmos“ r. 1892); „Now-szę poglądy na życie organizmów“ („Ateneum“ r. 1885). „Przyczyny powstawania różnych płci u człowieka i zwierząt“ (Warszawa, 1884); „Regulowanie stosunku ilościowego płci u istot organicznych“ („Ateneum“ r. 1887); „Teorya Naege-lego (rozbiór krytyczny)“ („Ateneum“ r. 1885); „Rzut oka na dzieje i stanowisko nauki o rozwoju zwierząt“ (Odbitka z „Wszechświata“ 1885); „Najbliższe zadania morfologii zwierzęcej“ (wykład habilitacyjny“) („Kosmos“ r. 1891). „Pogląd na stosunki genetyczne pomiędzy tkankowcami (Metazoa) a pierwotniakami {Protozoa)“ (z rys. „Kosmos“ r. 1892), „Zmysły i wrażenia zmysłowe u zwierząt niższych“ („Ateneum“ r. 1892); „Poglądy na rozwój osobnika zwierzęcego“ („Kosmos“ r. 1893), „Nauka biologii w szkole niższej, średniej i wyższej“ („Muzeum“; Lwów r. 1893); „O obecnem stanowisku kwesty i embryonalnego pochodzenia krwi i tkanek łącznych“ („Kosmos" r. 1893); „Pogląd krytyczny na panujące dziś w zoologii teorye rodowodowe“ („Kosmos“ r. 1894); „Einige Bemerkungen in betreff der Entwicklungtheorie von Oscar Hertwig“ („Biolog. Centralbl.“ r. 1895); „Pogląd krytyczny na niektóre nowsze teorye rozwojowe“ („Kosmos“ r. 1895); „Darwin i Darwinizm“ („Wielka Encykl. powsz. ilustrowana“ 1895); „Jakób Teodor Klein i Ludwik Bojanus, kartka z dziejów nauki w Polsce“ („Wszechświat“ r. 1895); „Przyczyny śmierci organicznej, szkic biologiczny“ („Bibl. Warszawska“ r. 1895); „H. T. Huxleys pädagogische und philosophische Ansichten“ („Biolog. Centrbl.“ 1896); „Pogląd na dzieje układnictwa zoologicznego od czasów najdawniejszych do ostatnich“ („Wszechświat“ r. 1897); „Dziedziczność w świetle badań dzisiejszych“ (Warszawa 1898); „Stacya zoologiczna w Neapolu“ („Wszechświat“ j\ 1898); „Zasady ogólne nauki o rozwoju zwierząt (embryologii)“ (z rys. Warszawa 1887); „Wiadomości początkowe z biologii (dla młodzieży)“ (Warszawa 1898). „Podręcznik zoologii“ (z 283 rys. w teks. (dla młodzieży). Wyd. 2-e, Kraków 1904); „Z zagadnień biologii i filozofii przyrody“ (Lwów 1899); „Z zagadek życia“ (Lwów 1900); „Zasady anatomii porównawczej t. I. Wiadomości wstępne i anat. po-równ. zwierząt bezkręgowych“ (z 212 rys. i 5 tabl, Warszawa 1899); t II „Anatomia porównawcza zwierząt kręgowych“ (z 400 przeważnie oryginalnemi rysunkami, Warszawa 1903); „Szlakami wiedzy, odczyty dla wykształconego ogółu z zagadnień biologii współczesnej“ (Lwów 1904). Nadto około stu nie wymienionych wy-

żej, mniejszych i większych artykułów i sprawozdań, ogłoszonych pomiędzy r. 1880 a 1903. w: „Przeglądzie Tygodniowym“, „Prawdzie“, „Głosie“, „Przeglądzie pedagogicznym“ (artykuły o znaczeniu wychowawczem nauk przyrodniczych), „Ateneum“, „Bibliotece Warszawskiej“, „Gazecie lekarskiej“, „Wielkiej Ency-klopedyi powsz. ilustr.“, „Przyrodzie i Przemyśle“, „Wszechświecie“, „Kosmosie“, „Ogniwie“, „Biologisches Ceatralblatt“, „Przeglądzie Wete-rynarskim“, „Muzeum“, „Przyrodzie“, „Poradniku dla samouków“, (obszerny rozdział „O biologii ogólnej“ i „O rozwoju życia organicznego“ w cz. V „Poradnika“) oraz w „Przeglądzie Filozoficznym“ (artykuły treści biologiczno-filozoficznej). Wreszcie przekłady: Boa sa „Podręcznik zoologii“ (przekład polski z uzupełnieniami. Warszawa 1892). Darwina „O powstawaniu gatunków“, (1883); Tegoż „Zmienność zwierząt i roślin w stanie kultury“, (tomów 2, 1885). Tegoż. „Podróż naturalisty“

Tegoż „Autobiografija oraz wybór listów“;

к к—с.

Nusle, miasto w królestwie Cześkiem, w okręgu Królewsko-Winohradzkim, przedmieście wschodnie Pragi. Leży przy drodze żel. z Wiednia do Pragi, która podąża tędy przez tunel długi na 1141 metrów do dworca praskiego. Znajduje się tu zamek z parkiem, liczne wille i browar. Mieszkańców liczy 20122 (r. 1901), prawie wyłącznie Czechów.

Nussbaum Jan Nepomucen (* w Monachium d. 2 września r. 1829—f tamże d. 31 października r. 1890) znakomity chirurg niemiecki. Do nauk lekarskich przykładał się w Monachium, Wiirzburgu, Berlinie, Paryżu, Londynie i Edynburgu. W r. 1855 przyznano mu dyplom doktorski w Monachium, gdzie zostawszy docentem prywatnym chirurgii, założył sobie klinikę własną i zakład ortopedyczny. W r. 1860 uniwersytet monachijski powołał go na profesora zwyczajnego chirurgii oraz chorób ocznych i dyrektora kliniki, na stanowisku tern zdobył sobie wnet uznanie ogólne, a w r. 1867 król bawarski, za usługi oddane podczas wojny z Prusami w r. 1866, nadal mu szlachectwo. W r. 1870, jako starszy lekarz sztabowy towarzyszył wojskom bawarskim do Francyi, pod koniec zaś wojny, w r. 1871, posunięty był na lekarza generalnego, korpuśnego. Po wojnie wrócił na stanowisko profesorskie i do śmierci zajmował je z korzyścią niemałą dla uczących się.—N. był operatorem bardzo zręcznym i biegłym i przyczynił się niemało do postępu i rozwoju chirurgii w Niemczech, przy tern znał się też wybornie na chorobach ocznych.—Z bardzo licznych prac N-a, jako najważniejsze, przytaczamy następujące: „Ueber Cornea artificia-lis“ (Monachium 1853); „Die Behandlung der Hornhauttrübung“ (tamże 1856); „Pathologie und Therapie der Ankylosen“ (tamże 1862); „Vier chirurgische Briefe an seine in den Krieg

D r J. Y

str. 70.)

N.

łamutny i niejasny.

ziehenden Schüler“ (tamże 1866):    „34 Ova-

riotomien“ (tamże 1869); „Anleitung zur antiseptischen Wundbehandlung“ (wyd. 2-e, tamże 1885); „Leitfaden zur antiseptischan Wundbehandlung“ (Stuttgart 1887, wyd. 5-e); „Eine kleine Hausapotheke“ (Berlin 1882, wyd. 2-e; w przekładzie polskim p. n. „Apteczka domowa przekład z niemieckiego podług najnowszego wydania z upoważnienia autora dokonany“ Warszawa 1884); „Die erste Hilfe bei Verletzungen“ (Augsburg 1890, wyd. 5-e); „Neuer Versuch zur Radikaloperation der Unterleibsbrüche“ (Monachium 1885); „Ueber Chloroformwirkungen“ (Wrocław 1885); „Neue Heilmittel für Nerven“ (tamże 1892; wyd. 7-e); nadto był współpracownikiem wielkich wydawnictw chirurgicznych Pithy i Billroth a, oraz tegoż i Lücke go. W r. 1892 wzniesiono mu pomnik publiczny w Monachium.

Nusshard FranciszekWilibald(*w Hor-sovym Tynie [Bischofteinitz — Czechy] dnia 7 lipca roku 1785—f w Pradze dnia 30 maja roku 1847) lekarz bardzo wybitny i zasłużony.—Do nauk zawodowych przykładał się w Pradze od r. 1800; po trzech latach został magistrem chirurgii i położnictwa, poczem do r. 1808 pełnił obowiązki chirurga młodszego w szpitalu powszechnym, praskim; następnie został asystentem tytularnym kliniki chirurgicznej i zajmował stanowisko to do r. 1816. W r. 1812 uzyskał dyplom doktora chirurgii, w r. 1815 zaś został także doktorem medycyny. W roku następnym powierzono mu wykłady medycyny teoretycznej dla chirurgów; w r. 1825 został profesorem kliniki lekarskiej, a równocześnie mianowano go lekarzem naczelnym szpitala powszechnego w Pradze, które to stanowisko zajmował do r. 1832. —Gdy w latach 1831 i 1832 cholera nawiedziła Pragę, razem zKromb-h o 1 z e m stał na czele szpitali tymczasowych. W r. 1836 otrzymał godność radcy cesarskiego, nakoniec w r. 1843 posunięto go na lekarza naczelnego i dyrektora głównego wszystkich szpitali w stolicy czeskiej.—N. był lekarzem nadzwyczaj biegłym, a jednocześnie chirurgiem wybornym. —Oprócz rozprawy doktorskiej „Skizze einer Dermato-Pathologie mit physiologischen Vorbemerkungen“ (Praga 1816), napisał tylko jeszcze „Theoretische Medicin für Wundärzte als Leitfaden zu Vorlesungen“ (Praga 1824, 2 tomy).—Por. Dech ambre „Dictionn. des Sciences méd.“ (Serya 2-a T. XIII, str. 783) i C allisen „Med. Schriftsteller-Lex.“ (T. XIV,

Dr. J. P.

Nuszić Branisław, pisarz serbski (* w г. 1864), gimnazyum i uniwersytet ukończył w Bia-łogrodzie i wkrótce potem za napisanie satyry politycznej skazany był na dwuletnie więzienie; siedząc w niem, napisał drugą satyrę społeczną, w której z wielką obrazowością i z niemałą przymieszką ironii charakteryzuje zwłaszcza młodsze pokolenie serbskie, ulegające prądom

nowym, cywilizacyjnym, idącym z Zachodu. Uwolniony z więzienia, poświęcił się całkowicie pracy piśmienniczej, kiedy niekiedy przerywając ją dłuższemi podróżami za granicę. Od r. 1899 piastuje posadę sekretarza teatru narodowego w Białogrodzie. N. znany jest jako autor kilka dramatów i komedyi, oraz kilkudziesięciu nowel, w których dość barwnie kreśli rozmaite typy i stosunki społeczne w ojczyźnie swojej. Zwłaszcza żywo pisane są jego opowiadania na tle wojny serbsko-bulgar-skiej p. n. „Pripovjetke jednoga kaplara“ (1885, wyd. 2-gie 1895) i opowiadania, malujące życie domowe i obyczaje turków p. n. „Ramazanske veceri“. Z utworów dramatycznych N-a zasługują na uwagę: „Protekcija“, komedya w 5-ciu aktach, „Narodni poslanik“, również komedya w 3-ch aktach, „Rastko Ne-manić,“ dramat historyczny w 3-aktach, i t. d. Prócz tego N. znany jest jako autor dwuch prac etnograficzno-historycznych: „Kraj obala Ohridskoga jezera“ (r. 1892) i „Kosovo“ (г. 1898.)

N Üsslein Jerzy, brat starszy Franciszka (ob.) (* w Bambergu r. 1766 — f tamże w r. 1842). W r. 1781 uzyskał dyplom doktora filozofii i otrzymał również święcenia kapłańskie, a w r. 1793 został profesorem filozofii w uniwersytecie w Bambergu. Jako taki ogłosił parę rozpraw łacińskich, a mianowicie o różnicy poznania a priori i a posteriori (r. 1794), o wolności woli (r. 1797), o nieśmiertelności duszy (r. 1799); oprócz tego po niemiecku: „Versuch einer fasslichen Darstellung der allgemeinen Verstandeswissenschaft“ (1801); „Kritik der falschen Ansichten der Logik“ (1802); „Parallelismus der Cultur des menschlichen Geistes mit der Entwickelung des Glaubens an Gott“ (1807). Umarł jako członek kapituły w Bambergu. Na jego poglądy filozoficzne wpłynął Kant, którego filozofię próbował N. pogodzić z katolicyzmem; do Kanta dołączył się u niego jeszcze wpływ Arystotelesa; Leibniza i Wolffa i tak wykształcił się jego eklektyzm wielce ba-

м. s.

Nüsslein Fran ciszek Antoni (* w Bambergu w r. 1776 — f w Dillingen w r. 1832). Nauki ukończył w rodzinnym Bambergu. Tam uzyskawszy dyplom doktora filozofii w r. 1799, został księdzem, a następnie nauczycielem w gimnazyum, z początku gramatyki, później histo-ryi naturalnej. Od roku 1811 był profesorem filozofii w Dillingen, od roku zaś 1818 w Aschaf-fenburgu; w r. 1831 przeniósł się znowu do Dillingen i tam umarł wkrótce. Następujące są jego prace filozoficzne: „Lehrbuch der Kunstwissenschaft“ (1819); „Grundlinien der allgem. Psychologie“ (1821); „Ueber das Wesen der Vernunft“ (1822); „Grundlinien der Logik nebst einem Anhänge: Begriff u. Einleitung der Philosophie als Einleitung in das Studium derselben“ (1824); „Ueber das Verhältniss der Ver-

M. s.

Red.

mmft und Offenbarung in Beziehung auf Erkenntnis Gottes“ (1825); „Ueber philosophische Behandlung der Geschichte“ (1826); „Grundlinien der Ethik“ (1829). Po jego śmierci wydano jeszcze: „Lehrbuch der Metaphysik nebst einem Grundriss der Philosophie nach der Grundlage von F. A. N’s Vorlesungsheften bearbeitet von J. B. Aymold: I. Metaphysik, II. Geschichte der Philosophie (1836 —1837). —Co do stanowiska filozoficznego N-a, to jego podstawą jest filozofia Schellinga (ob.), przyswoił sobie jednak także różne poglądy z innych przejęte systemów; był to więc eklektyk, który usiłował zająć w obrębie katolicyzmu stanowisko wolno-myślne. Idea Boga jest według niego wrodzona, ale uświadamia ją dopiero i rozwja wychowanie. Filozofia jest u niego nauką o Bogu i jego stosunku do świata, jej uzupełnieniem jest filozofia przyrody, która dzieli się znowu na filozofię natury, duszy i ducha.

Hut, bogini egipska, wyobrażająca uosobienie nieba gwiaździstego, jest małżonką boga ziemi K e b a, matką Oryrysai Seta (Ty-fona), córkami jej są Izys i Nephthys. Wyobrażano ją jako niewiastę ogromną, zgiętą łukowato nad ziemią i opierająca się o nią stopami i końcami palców rąk tylko, szata jej była osiana gwiazdami, łódź zaś słońca wschodzącego lub zachodzącego płynie po jej grzbiecie. Grecy mieli ją za jedno z boginią swą Rheą, małżonka jej zaś za Kronos a.

Nutacya, w . muzyce, sposób oznaczania, czyli pisania utworów muzycznych, ob. Nuty.

Nutacya (astrom), kołysanie się osiziem-skiej, drobne zboczenie peryodyczne, któremu ulega precesya czyli poprzedzanie punktów równo-nocnych. W skutek precesyi, mianowicie, biegun równika, czyli biegun świata, opisuje dokoła bieguna ekliptyki w ciągu lat około 26 000 okrąg koła, którego promień wyrównywa pochyleniu ekliptyki (średnio 23°28'), N. zaś polega na tem, że biegun równika nie obiega linii dokładnie kołowej, ale w ruchu tym kołysze się wciąż dokoła średniego swego położenia, opisując w ciągu 18.7 lat drobną elipsę, której półosie wynoszą 9.2" i 6.9". Biegun zatem równika opisuje dokoła bieguna ekliptyki linię falową, podobną do linii, którą księżyc opisuje dokoła słońca, krąży bowiem dokoła ziemi i wraz z nią dokoła słońca.—Wskutek nutacyi ulega zmianie wzniesienie proste i zboczenie gwiazd, jako też ich długość; szerokość jednak gwiazd jest od niej niezależna.—N. odkryta została przez Bradleyawr. 1747, a przyczyna jej polega na przyciąganiu wywieranym przez księżyc na ziemię i na jej spłaszczeniu, stąd bowiem położenie osi ziemskiej w przestrzeni doznaje pewnych zakłóceń i oś ta nie pozostaje statecznie zwróconą ku jednemu i temuż samemu punktowi nieba. Okres nutacyi schodzi się z okresem obiegu węzłów drogi księżyca (ob. Księżyc), a to z tego powodu, że położeniem węzłów warunkuje się pochylenie drogi księżyca względem równika, od tego zaś w dalszym ciągu zawisło natężenie przyciągania, które księżyc na równikowe nabrzmienie ziemi wywiera. Cały ten objaw zresztą i jego wyjaśnienie wiąże się ściśle z poprzedzaniem punktów równo-no cny cli (ob.).

Nutacya (botan.); nazywamy tak w fizyologii roślin samodzielne ruchy ustrojów rosnących, roślinnych, powodujące stałą lub czasową zmianę ich położenia w przestrzeni. Najbliższa przyczyna tych ruchów tkwi w nierównomiernym wzroście jednej strony narządu w porównaniu z drugą. Tak np. zaczątki liści w pączku początkowo szczelnie przylegają jedne do drugich, ponieważ strona ich zewnętrzna rośnie szybcej niż wewnętrzna. Później zaś odchylają się od siebie i pączek otwiera się wskutek tego, że strona wewnętrzna wzrasta energiczniej. To samo dzieje się przy skręcaniu się liści i pędów. Podobne zjawisko postrzegamy równie i w rozwoju kwiatów, których pręciki początkowo znajdujemy zawinięte ku środkowi, płatki zaś korony w rozmaity sposób pozaginane i poskręcane. Wyprostowywanie wszystkich tych części polega tutaj na ruchach nutacyjnych. Ruchy nutacyjne postrzegać można na pręcikach, zupełnie już rozwiniętych kwiatów roślin niektórych. Tak up. u bodzi-s z к a ( Geranium), skalnicy (Saxifraga), dziewięciornika (Parnassia) pręciki w okresie zapylania nachylają się ku słupkowi, później zaś odchylają się od niego. Wybitny przykład N-i, przedstawiają końce liści paproci, których blaszka zamłodu zawija się dokoła swej osi poprzecznej, a z końcem okresu wzrastania zupełnie się wyprostowuje.—Wszystkie wymienione przykłady przedstawiają ruchy nutacyjne jednorazowe, za pomocą których dany narząd rośliny przyjmuje położenie trwałe. Lecz w państwie roślinnem bardzo są rozpowszechnione także ruchy nutacyjne peryodyczne, polegające na tem, że strona najsilniejszego wzrostn zajmuje coraz to odmienne miejsce w narządzie, skutkiem czego ten właśnie wygina się w strony rozmaite. Tego rodzaju ruchy można najłatwiej postrzegać na bardzo silnie rosnących pędach, np. na osiach kwiatowych wielu gatunków cebul, na pędach lnu i t.d. Pędy tych roślin, dopóki rosną, chylą się w tę lub ową stronę, z chwilą zaś ukończenia wzrostu przyjmują postawę pionową. Tego rodzaju ruchy nutacyjne właściwe są zresztą pędom rosnącym wszystkich roślin, z tą różnicą, że bywają nieraz tak drobne, iż za pomocą bardzo subtelnych pomiarów dają się dopiero ujawnić. Badania nowsze wykazały, że i wierzchołki rosnących korzeni, pomieszczonych w wilgotnem powietrzu wykonują ruchy nutacyjne, chociaż bardzo małe. Podobnież nutacye można postrzegać i na szybko rosnących strzępkach grzybów. Wszystkie ruchy nutacyjne, peiyo-dyezne można podzielić na dwie kategorye: 1)

S. Ire,.

L.K.

Dr. J. P.

ruchy wahadłowe — będzie to N. wahadłowa i 2) ruchy obrotowe — N. obrotowa, czyli kołowa (circumnutatio). W pierwszym przypadku linia najszybszego wzrostu przenosi się kolejno z jednej strony pędu na drugi, w skutek czego wierzchołek pędu wygina się kolejno, to w jedną, to w drugą stronę; w drugim — przy N-i obrotowej — przesuwa się linia ta stopniowo po całym obwodzie pędu, wierzchołek zaś pędu opisuje wtedy linię krzywą, zamkniętą lub otwartą. N. obrotowa najsilniej występuje u roślin wijących się, warunkując tu wraz z geo-tropizmem ich wicie się. U roślin tych można jednocześnie zauważyć, że kierunek ruchów przy kołowaniu jest dla każdego gatunku stały: chmiel wije się zawsze naprawo, fasola i powój na lewo.—Zaznaczyliśmy wyżej, że najbliższa przyczyna ruchów nutacyjnych leży w nierównomiernym wzroście, Lecz ponieważ nie wiemy nic o czynnikach, powodujących tego rodzaju rozkład nierównomierny wzrostu, przeto musimy uważać przyczynę ruchów nutacyjnych za nieznaną. To tylko wiemy, że przyczyna ich nie leży w warunkach zewnętrznych, lecz w samej roślinie żyjącej. Innemi słowy mamy tu do czynienia z ruchami samodziel-nemi rośliny, czyli autonomiczne mi, a nie z ruchami, powstającemi wskutek pobudzeń zewnętrznych, czyli p aratonicznemi. Iw rzeczy samej, podrażnienia zewnętrzne mogą wstrzymać, lub zmienić kierunek tych ruchów, na samo powstawanie ich jednak nie mają wpływu. Co więcej, ruchy nutacyjne, po usunięciu podrażnienia zewnętrznego, występu daleko wyraźniej. Dla tego też przy ich badaniu, celem usunięcia wpływu światła, pomieszczamy roślinę w ciemności, a dla uniknięcia podrażnień geotropicznych — na klinostacie.

Nutka, niewielka rodzina lingwistyczna, zamieszkująca wybrzeże zachodnie w Vancouver oraz okolice lądu w pobliżu przylądka Flattery. Należą do niej trzy plemiona: Ant o wie, Nutkowie i Wakasze. Niekiedy rodzinę tę zowią Wakaską. W ostatnich czasach znany badacz Boas przelał wiele światła na te i sąsiednie ludy. Zwyczaje i tryb życia ten sam, co u Kwakiutlów (ob.). — Obyczaje N-ów opisał szczegółowo Sproats w dziele „Scenes and studies of savage life“ (Londyn 1868).

Nutroza, środek spożywczy dla chorych, wyrabiany fabrycznie w Höchst, otrzymany z mleka; jest to sernik (Caseinum) pozbawiony wszelkich przymieszek tłuszczu i cukru mlecznego; fabryki inne wyrabiają go pod nazwą „Caseinnatrium“. Nie posiada smaku właściwego, a jako ciało białkowate jest pożywny, przytem łatwo strawny; można więc dodawać N-y do potraw przeznaczonych dla chorych; własności wszakże nadzwyczajnych, zachwalanych przez fabrykantów nie posiada.

Nuty; taką nazwę mają znaki graficzne, uzmysławiające na papierze tony muzyczne.

W Grecyi starożytnej (ob. Grecka muzyka) tony oznaczano literami alfabetu, równie jak i w początkach Wieków średnich. Nazwę nuta {nota), w znaczeniu nutacyi alfabetycznej, spotykamy już w pismach Fabiana Quintilian a w II wieku po Chr. Tę nazwę przeniesiono w ciągu Wieków średnich na neu my (ob.), lubo te nie wskazywały położenia tonów w skali głosów ludzkich, lecz tylko pewne połączenia, stosunek ich wzajemny, kierunek me-lodyi i t. p. Dopiero od w. X, kiedy neumy zaczęto pisać na liniach, mogli muzycy wskazywać położenie tonów, oraz ich wartość, co do czasu trwania. Z początku pisano neumy na jednej linii, potem na dwuch, trzech, czterech (system czteroliniowy utrzymuje się do dziś dnia w nutacyi ksiąg liturgicznych kościoła Rzymsko-Katol.), wreszcie, jak dziś, na pięciu. Wartość nut oznaczać zaczęto w XII wieku; w XIV zaprowadzono znak taktu, całego i trójkowego, a w XVII podziałkę taktową. Z biegiem czasu neumy, pisane na liniach, przeobrażały się stopniowo, aż wreszcie w wieku XVIII przybrały kształt nut dzisiejszych. — Od XVI— XVII wieku używano także nutacyi odrębnej utworów muzycznych na lutnię i organy, zwanej tabulaturą (ob.). Tej nutacyi było kilka odmian; różniły się głównie ilością linii (sześć, siedem, osiem, niekiedy nawet dziesięć). W tabulaturach dla lutni używano zwykle linii pięciu lub sześciu, na których tony nutowano bądź cyframi arabskiemi i rzymskiemi (Włosi), bądź też literami (Francuzi i Niemcy). W tabulaturach organowych melodyę główną (dyszkant) oznaczano nutami na liniach, resztę zaś głosów chóralnych nutowano literami alfabetu, jeden głos pod drugim, bez linii. Częściej wszakże nuty dla wszystkich głosów, ile ich było w kom-pozycyi, oznaczano literami alfabetu na papierze bez linii, jeden głos pod drugim, jak w par-tycyach (ob.) dzisiejszych.—Wkrótce po wynalezieniu druku stosować zaczęto ten wynalazek i do druku nut w księgach liturgicznych. Z początku drukowano tylko linie farbą czerwoną na których pisano nuty; później wytłaczano pienia liturgiczne tablicami drewnianemi, na których wyrzezywano nuty. W ten sposób Hugo von Reutlingen wydrukował w r. 1488 „Flores musicae omnis cantus Gregoriani“, Ga for w r. 1496 „Practica musica“, a Jan Froscho-ure wiele dzieł w Augsburgu (r. 1496 — 1501). Były to jednak próby nieudatne, zgoła nieodpo-wiadające potrzebie, które nawet współczesnych zadowolić nie mogły. Wynalazcą typów ruchomych, metalowych i właściwym twórcą druku nut był O kt a wian Pet ru cci, Włoch, (* d. 18 czerwca r. 1466 w Fossombrone pod Ur-bino). Otrzymawszy d. 22 maja r. 1498 od Rady miejskiej w Wenecyi przywilej na lat 20 wyłącznego korzystania ze swego wynalazku, wydał mnóstwo dzieł z zakresu muzyki menzuralnej, drukowanych wyraźnie, z pewnym

to

Nuty.

°f Ÿ(r Ç3

-11,

{uf m c of m(ć mtn(

in vf

Fig. 67. Neumy z wieku X-go, z mszału katedry',w Modenie (linia pozioma w oryginale jest czerwona).

C,

JL>

Л-\ .

'Ч уоpu ić me iif cjb fea ant &c.

Fig. 68. Ne urn y z wieku XI-go, z mszału należącego do P. Martiniego. (Linia górna w oryginale jest żółta, dolna czerwona).

i Ik I'»-    4

y Qf)

*■--*——

nujV pt tier Up

Fig. 69. Neumy z wieku XII-go, Gwidona z Arezzo (Li ia druga w oryginale czerwona, czwarta zielona).

—-V.

o nr—itat tt~~^emcmmwm

Fig. 70. Neumy z wieku XlY-go, z księgi“należącej do biblioteki uniwersytetu praskiego (XIV G. 46), (w oryginale linia czwarta od dołu czerwona, druga żółta).

Fig. 67—70 wzięte z A. W. Ambros a „Geschichte der Musik“ (Wrocław 1864, T. II)

rf-

-f-

-9-Л

2 3^-0-2-д

-Q4—3-44

±~3 2 O-

-----------4-6-

A s 4 2-4--Ô4--3-s=—т—ł-e—£-

----Ô-3—0--3—00-

-- -0-3-1 2—6--

Fig. 71. Tabulatura lutniowa z wieku XVI.—Nuty cyfrowo (z dzieła Bekwaka).

<* аГ

ł J «

Г

r aJV-

7'----

4    *-c

v УЯ^ЬЩ

TA

at . r_.

YSr

$•'5

£■

IV.

tr

C\ •

■    ■ J¹

'“Л

Ł. I

*•4

‘Гу?

U’

tr

Г_ TV

/•A

Л.Г

ЛГ

,г

Fig. 72. Tabulatura organowa z wieku XVI-go.—Nuty alfabetyczne (z utworu Marcina L w o w c z у к а).

A. Pol.

(ob.).

К (id

Z. W.

Dr. J. P.

nawet wykwintem. Pierwsze dzieło, które wy- I szło z jego tłoczni d. 15 maja r. 1501, było: „Harmoniae musices Odhecaton“ (96 pieśni trzy i czterogłosowych, przeważnie utworu różnych mistrzów „Niderlandzkiej szkoły muzycznej“).—Wynalazek Petrucciego rozpowszechnili w Niemczech głównie: Erhard Oeg-1 in (Augsburg), Arnt von Aich (Kolonia), Hieronim Formschneider“ (Norymberga), Grzegorz Rh a u (Wittenberg); we Francyi: Piotr Attaignant (r. 1526), Adryan de la Ro y, Robert Ballard; w Niderlandach: Krzysztof Plantinus, Tylman Susato i Phalesius. Pierwsze próby sztychowania nut na miedzi ukazały się w XVI stuleciu; w końcu w. XVIII Alojzy Sennefelder i Franciszek. Gleissner wprowadzili w użycie litografię nut, która po dziś dzień znajduje zastosowanie, zwłaszcza w wydawnictwach pieśni, tańców i wogóle mniejszych rozmiarami utworów muzycznych.

Nutt. jako dodatek do nazw przyrodniczych, zwłaszcza botanicznych, oznacza T, N u 11 a 1 a

Nuttal Tomasz (* w hrabstwie Yorkshire w r. 1785 —f w r. 1859) przyrodnik angielski, między innemi napisał „Manual of the ornithology of the United States and Canada“ (Cambridge i Boston 1832—1834; 2 tomy) i „The North American Sylva“ (Filadelfia 1842—49).

Nuttalit — minerał, jeden z licznych glino-krzemianów, stanowiących grupę Skapolitu (ob.) a będących mieszaninami izomorfowemi dwu następujących związków: Ca₄ Al₆ Si₆ 0₂₅ i Na₄ Al3 Si₉ 0₂₄ Cl; cechami charakterystycznemu nut-talitu jest kąt pryzmatu 64°40', barwa zielo-nawo - szara i występowanie w Bolton (Massachusetts) wiąz z bioty tym i aktynolitem.

Nux vomica, ob, Wronie oko.

ITuyens Wilhelm Jan Franciszek (* w Avenhornie [Holandya półn.] w r. 1824 — f w Westwoodzie pod Hoornem d. 11 grudnia r. 1894), lekarz i historyk. Otrzymawszy wykształcenie zawodowe w uniwersytecie utrechc-kim, od r. 1848 trudnił się wykonawstwem lekarskim w Westwoodzie, zajmując się przy tern poważnie badaniami historycznemi; ponieważ zaś był katolikiem bardzo żarliwym, więc też i dzieła jego wszystkie noszą na sobie piętno wyraźne tego usposobienia i przekonań autora. Prace jego główne są następujące: „Geschie-denis der Nederlandsche beroerten der 16 ee-uw“ (Dzieje powstania niderlandzkiego w wieku XVI — Amsterdam 1865 — 1870, 4 tomy; wyd,

2-e tamże 1889, 2 tomy); „Algemeene geschie-denis des nedeiTandsclien volks“. (Dzieje ogólne narodu niderlandzkiego—tamże 1871 — 1882, 20 tomów); „Gescliiedenis van het nederlandsche yolk van 1815 tot op onze dagęn“ (Dzieje narodu niderlandzkiego od r. 1815 aż do dni naszych—tamże 1888, wyd. 2-e) i „Geschiedenis der kerkelijke en politieke geschillen tijdpns het twaalfjarig bestand“ (Dzieje sporów kościelnych i politycznych podczas przerwy dwunastoletniej—tamże 1886 — 1887). W r. 1871 wspólnie z Schaepmanem założył przegląd katolicki p. n. „De Wächter (Strażnik), który w r. 1874 zlał się z wydawnictwem „Katholiek“.— Por. „Biogr. Lex der hervorrag. Aerzte“ (t. IV. str. 394).

Nuyts P i o t r (* w Amsterdamie blisko r. 1600—f nie wiadomo kiedy) marynarz holenderski, drugi odkrywca Australii. Wyjechawszy jako kapitan statku kupieckiego do Batawii, podczas burzy morskiej zgubił drogę, zanim dotarł do wyspy Jawy, i dopłynął przypadkowo

do lądu australskiego (г. 1627) o kilka miesięcy po Carpenterze, który pierwszy dotarł do Australii. Będąc w służbie Rady indyjskiej, w w r. 1629 był mianowany posłem jej w Japonii, ale postępowaniem swem oburzył Japończyków, co w r. 1630 doprowadziło do zerwania stosunków z Towarzystwem indyjskiem, Rada więc jego złożyła N-a z urzędu i wydała go dla ukarania Japończykom, którzy go trzymali w więzieniu dwa lata, nakoniec pozwolili mu powrócić do Holandyi, gdzie zmarł w zapomnieniu.

płaskowzgórze skaliste. Z zatok najważniejsze są: U к u m b i czyli zatoka Smytha, zatoki Mur-chisona i Napoleona. Oprócz strumieni drobnych wpada do jeziora jedna tylko rzeka, Kager a; jedynym odpływem z niego jest N i 1 (ob.), zwany tu К i w i r a. Ponieważ, pomimo silnego parowania wody w jeziorze, Kiwira zawiera w sobie znacznie więcej wody, niż Kagera, sądzono, że źródła podziemne podsycają jezioro; według innych geografów wielkie deszcze wyjaśniają dostatecznie zaznaczoną wyżej różnicę. Wiktorya-N. odkryte został w sierpniu r. 1858 przez Speke g o; pierwszą mapę jego zdjął Stanley wr. 1875; uzupełnili ją: tenże Stanley w r. 1889, Stuhlmann w r. 1890 i 1891, i Baumann w r. 1892. Stopień 1 szer. południowej dzieli jezioro na dwie części prawie równe; część północna z Ugandą, Usogą i Kawirondą jest pod protektoratem angielskim, część południowa z krajami Usiba, Usindja, Usukuma i Szaszi należy do Afryki Wschodniej Niemieckiej. 2) Alber t-N. (M w u t a n-N z i g e) leży o 670 m. nad poz. morza; pomiędzy 1°11' a 2°18' szer. półn.; zajmuje 3 910 km. kw.; od wschodu i zachodu zamykają je dwa płasko-wzgórza, dochodzące do 1700 m. wysokości i spadające stromo do jeziora. Brzegi w części północno-wschodniej i południowo-zachodniej są płaskie; woda jasno-zielona i słodka. Wysp jest mało i to wyłącznie drobnych; z zatok zasługują na wyróżnienie: Tun guru, Kibiro iNsabo. Do jeziora wpadają rz. Se ml i ki czyli IssangoiSomersetNil; wypływa zaś z niego Bah r-e 1-D ż e b e 1 (Nil Górny). Jezioro to odkrył Baker w r. 1864; opłynął je po raz pierwszy Mason w r. 1877, badali później częściowo Emin Pasza w r. 1879, Stanley w r. 1876 i 1888, Stuhlmann w r. 1891. Albert-N. należy do sfery interesów angielskich; na wschód od niego leży królestwo Unjoro, na zachód kra-

Red.

Ny na początku nazw geograficznych szwe-ckich i duńskich znaczy „nowy“.

Nyack, osada w Ameryce północnej, w stanie New-York, nad brzegiem zachodnim Hudsonu, ulubione letnisko mieszkańców Nowego Yorku, do którego dostarcza mleka, owoców i warzyw. Mieszkańców liczy 4 111 (r. 1890).

Nyam-lTyain, ob. Niam-Niam.

Nyangwe (Njangwe), jedna z najważniejszych osad handlowych arabskich w państwie Kongo; leży nad górnym Kongo pod 4°15' szer. półn. i 26°20' dług. wsch. od Greenwich; liczy kilkuset mieszkańców stałych. Z N. prowadzi droga karawanowa na zachód przez Gongo Hütete nad Łomami do stacyi Lusambo nad rz. San-kurru, skąd kursują parowce do Leopoldville; druga droga karawanowa idzie z N. na wschód przez Manjeme do stacyi Albertville (Lu ty к a) nad jeziorem Tanganika.— Pierwszy z europejczyków Livingstone dotarł do Kongo w tern miejscu (d. 29 marca r. 1871); stąd w listopadzie r. 1876 Stanley wyruszył na zbadanie rz. Kongo aż do jej uścia. W walce z wodzem arabskim Rumalizą kapitan Dh ani s, na czele wojsk państwa Kongo, zdobył N. w dniu 15 lutego r. 1893.

wysokości 875 m., pomiędzy 0°44' a 0°6’ szer. półn. i 29°30’ a 30°30’ dług. wsch. od Greenwich, rozległość jego wynosi 4 480 km. kw. kształtu jest nieregularnego, półkolistego, brzegi wschodnie i zachodnie ma strome, północne i południowe niskie, wodę słodką. Niedaleko od dużej zatoki Katwe, w części północnej znajduje się ważne dla handlu jezioro słone. Wąski kanał łączy A.-E.-N. z jeziorami Ruissanga i K a su r a. Największym dopływem jest Ruczu-ru, mający źródła w górach Msumbiro. Wody jeziora spływają przez Semliki czyli Issango do Albert-N-у.—Jezioro Alberta Edwarda odkrył Stanley w r. 1876 i zbadał jego brzegi północne w r. 1889. Brzegi południowe i zachodnie zwiedzili w r. 1891 Emin Pasza

Nyanza (Njanza, Niandża), w języku Murzynów z plemienia Bantu oznacza wielkie wody; podróżnicy afrykańscy nadali nazwę tę je Wallega, Lendu i A-Lur. — 3) Albert-Ed-z dodatkiem imion własnych trzem wielkim je- ward-N. (Muta-Nzige lub Ngesi) leży na ziorom w Afryce środkowej: Albert-N., Wikto-rya-N. i Alberd-Edward-N.—1) Wiktorya-N.

(dawniej Ukerewe, Njansaja Uganda lub Usukuma w języku plemienia Suaheli, po arabsku Bahari), leży na wysokości 1190 m. nad poz. morza, pomiędzy 0 20' a 3° szer. południowej i 31°15' a 35° dług. wschodniej od Greenwich; zajmuje 68 480 km. kw. (trochę więcej niż połowa królestwa Polskiego); głębokość jego jest na ogół znaczna, choć dotąd w niektórych tylko miejscach wymierzona dokładnie. Wodę ma ciemnozieloną i słodką. Od północy jest zaokrąglone, na południu dwie zatoki większe, Emina Paszy i Speke. W części wschodniej i południowo-wschodniej jeziora leży mnóstwo wysp; największą z nich jest Ukerewe. Brzegi ma przeważnie niskie i pa- i Stuhl mann. Większa część jeziora należy górkowate, od strony południowo-zachodniej na- do państwa Kongo, mniejsza, wschodnia (z za-wet zupełnie płaskie; tylko na zachodzie i na toką Katwe), wchodzi do sfery interesów an-południe od 1° wznosi się stromo nad jeziorem gielskich. Na zachód graniczy z wielką pusz-

Nyâya. Wyraz ten jest nazwą jednego z najważniejszych systematów filozofii indyjskiej. Pochodzi od wyrazu ni -|- г, coś, za pomocą czego wnikamy w rzecz i wyprowadzamy wnioski. Wyraz polski „wnikać“ ma ten sam pierwiastek. Twórcą systemu N. był mędrzec indyjski G ot am a, o którego osobie nie posiadamy jednak żadnych wiadomości pewnych. Legendy mówią o nim tyle tylko, że był rodem z Indyj północnych i że miał za żonę córkę B r a h my A h a 1 у a. Można z tego wyprowadzić wniosek, że należał Gotama do kasty Brahmanów i z wysokiego pochodził rodu, zresztą nic więcej o nim nie wiemy, tak samo jak i o innych wielkich postaciach z dziejów Indyj. — Go tamie i jego systemowi N. możnaby naznaczyć stanowisko w dziejach filozofii indyjskiej zbliżone do tego, które w dziejach filozofii greckiej zajmuje Arystoteles. Jak Arystoteles jest autorem traktatów zawierających logikę grecką, tak znowu system logiki indyjskiej mieści się w N-i. Nosi na sobie ślady wyraźne wpływu systemu Sam-khya (ob.), którego twórcą jest, niewątpliwie od Go tamy starszy, mędrzec Kapil a (ob.). Podobnie jak Arystoteles nie mógł być

czą Środkowo-Afrykańską, na północ z Usson-gorą, na wschód z Nkole, na południe z Mpo-roro.—Por. prace Speke go, BakeraiStan-ley’a; Stuhlmann „Mit Emin - Pascha ins Herz von Afrika“ (Berlin 1894); В au mann „Durch Massailand“ (Berlin 1894).

Nyassa (Njassa, Ni andża=„wielka woda“), wielkie jezioro słodkie w Afryce południowo-wschodniej; leży pomiędzy 9°30' a 14°25' szer. połudn. i 34° a 35° dług. wscli. od Greenwich, 480 m. nad poz. morza. Długość jeziora wynosi 570 km., szerokość przeciętnie 90 km. (w miejscu najwęższem, pod Makan-dżila, tylko 29 km.), głębokość 130 — 170 m., rozległość 26 500 km. kw. (451 mil kw.). N. wypełnia wielkie zagłębienie części południowej wyżyny wschodnio-afrykańskiej. Na północ od jeziora wznosi się płaskowzgórze Kon-de, otoczone górami Beja (3 600 m.) i Usafa ze szczytem Dumwe (3 000 m.) Wzdłuż brzegu północno-wschodniego wznoszą się góry Li-vingstone’a, z któremi łączą się dalej na południe góry Mosamba. W części południowej jeziora znajduje się wiele drobnych wysepek. Po.-tów u brzegu jego niema wiele; najlepsze są: Mponda, Karonga, Ameliabai i port Hohenlohe; z powodu silnych burz i wielkiej fali, żegluga po N. jest często bardzo uciążliwa. — Od północy i zachodu wpada do N. wiele rzek, m. in. Songwe i Rikuru; na południu przez rzekę Szyrę wody jeziora odpływają do rz. Zambezi. Klimat miejscowości nadbrzeżnych jest znośny; podczas pory roku suchej brak jednak zupełnie deszczu, tak, że plantacye wymagają nawadniania sztucznego. Na brzegach jest jeszcze wiele słoni, hipopotamów, krokodylów; w jeziorze ryb obfitość wielka. Okolice, sąsiadujące z jeziorem, są jednak bardzo słabo zaludnione, głównie z powodu wypraw Arabów, którzy stąd porywają znaczną ilość niewolników. Brzeg północny i połowa wschodniego należy do kolonii niemieckiej Afryki Wschodniej, pozostała, większa część brzegu wschodniego do portugalskiego Mozambiku, reszta do kolonii angielskiej Ny assaland (ob.). Anglicy mają na jeziorze trzy kanonierki i kilka parowców. Nad jeziorem jest kilka stacyi europejskich, wojskowych i misyjnych.—N. znane było Portugalczykom już w wieku XVII; w wieku XIX pierwszy dotarł do niego Livingstone (d. 16 września r. 1859); w r. 1875 zbadał je szczegółowo Young z polecenia towarzystw misyjnych, angielskich; później objeżdżali je Elton i Cotte rill, w r. 1894 zaś Niemcy; Wangemann i pułkownik von Scheie.

ITyassaland (Njassaland, dawniej ziemia Makololo), protektorat angielski (od r. 1891) w Afryce południowej. W r. 1893 otrzymał nazwę, British Central Africa Protectorate. Od północy sąsiaduje z Niemiecką Afryką Wschodnią i państwem Kongo, od zachodu z tymże i posiadłościami angielskiemi, od południa i wsclio-

Encykl. Powex. Iluetr. S. II. Zesz. 23b T. III.

du z portugalskim Mozambikiem, jeziorami Szyrwa i Nyassa. Część południową kraju przebiega Szyra, odpływ jeziora Nyassa, zachodnią Czambezi (dopływ Konga) i Loangwa (dopływ Zambezi). Kraj jest płasko wzgórzem Wysokiem na 1000 do 1800 m.; klimat znośny jest dla Europejczyków (przeciętna roczna 17°, od października do grudnia 23°, w czerwcu i lipcu 15°). Ziemia wszędzie jest bardzo żyzna; kawa i ryż udają się tu bardzo dobrze. Kraj zamieszkują różne plemiona ze szczepu Bantu; najważniejsze z nich jest plemię Y a o. W r. 1896 w 12 okręgach kraju N. liczono 844 995 mieszkańców, w tein 289 Europejczyków. Handel nad jeziorem Nyassa mieli dawniej w swych rękach wyłącznie Arabowie (handlowali głównie niewolnikami i kością słoniową), obecnie jednak odbierają im go towarzystwa angielskie, które sprowadziły tu pewną ilość osadników europejskich i założyły wielkie plantacye kawy. Głó-wnemi przedmiotami wywozu są kość słoniowa i kawa; wartość całego wywozu w r. 1890 wynosiła 19 668 funtów sterl., przywozu 82 760 funtów. — Na czele administracyi stoi komisarz rządowy, którego władzy podlega także Tery-toryum Towarzystwa Południowo-Afrykańskiego na północ od Zambezi. Siedzibą władz angielskich jest S o m b a nad Szyre; oprócz powyższej zamieszkują Europejczycy osady Fort Johnston, Maguire, Port Herald, C z y r om o i К a-tunga; głównym punktem handlowym i siedzibą misyi szkockiej jest Blantyre.—Por. Rankin, „The Sambesi and Nyasaland“ (Londyn 1893). S e 1 a t e r, „Routes in Nyasaland“ (Londyn 1893); Johnston „British Central Africa“ (Londyn

1895).

56

159).

wcześniejszy od Platona (ob.), tak i Gota-m 'a mógł wykształcić swój system tylko na podstawach przez Kap il ę już uzyskanych. Kiedy N. powstała, tego powiedzieć nie umiemy dokładnie, lecz tylko można uważać za pewne, że jest późniejsza odSamkhyi a starsza od Buddyzmu (ob.). W najstarszych bowiem tekstach buddyjskich jest już mowa o teoryach treść N-i stanowiących. —Najważniejszą część N-i stanowi logika, czyli teorya sztuki rozumowania.—Podobnie jak logice greckiej nie zależało wcale na rozważaniu teoretycznem czynności myślenia, lecz chodziło jej o wykazanie, na czem polega sztuka dobrego rozumowania, prowadząca do wiedzy prawdziwej, tak też i logice indyjskiej nie chodziło o myślenie, lecz o drogę do wiedzy. Wiadomo, że w In-dyach najważniejszem dla myśli zagadnieniem było pytanie, jak dojść do wyzwolenia się od cierpień życia i od wędrówki duszy. Szukając odpowiedzi na to pytanie, wykształciły się dwa kierunki: jeden, który dowodził, że do wyzwolenia prowadzą ofiary i modlitwy, drugi, że cel ten można osiągnąć tylko przez wiedzę. Ten drugi kierunek właśnie wykształcił filozofię niezależną. Skoro jednak przyjęła się zasada, że do wyzwolenia prowadzi wiedza, to zaraz musiało w dalszym ciągu nasunąć się pytanie: jaka wiedza? Przecież wartość może posiadać tylko wiedza taka, jaka nam odsłoni drogę prawdziwą do wyzwolenia; zaczęto się więc oglądać za sposobami, do takiej właśnie wiedzy prowadzącemi. Dla uzupełnienia obrazu należy jeszcze dodać, że już w VI stuleciu przed Chr., a może nawet i wcześniej, rozwijał się w In-dyach ruch umysłowy bardzo żywy, istniało wiele szkół i kierunków; ciągle powstawały nowe sekty religijne; na dworach książąt i królów odbywały się dysputy na wielką skalę; dyalektyka kwitła. Im ktoś zręczniej zdołał rozumować, tern łatwiej odnosił zwycięztwo nad przeciwnikiem. Następstwem takiego stanu rzeczy było rozszerzenie sofistyki i rozwinięcie się osobnej nauki o sztuce rozumowania. Taką to właśnie naukę zawiera N. Tu nie chodzi o poznanie praw myślenia, lecz o zastosowanie ich do przedmiotów wiedzy. Przedmiotów takich wylicza N. szesnaście, z tych jednak najważniejsze są pierwsze dwa: t. j. „Pramana“ i „Prameya“. Pierwszy wyraz oznacza myśl i wiedzę samą, drugi zaś rzeczy realne. A więc według N-i dwa są główne przedmioty wiedzy: podmiot i przedmiot, myśl i byt. Otóż N. ma być głównie wiedzą o wiedzy, a więc nie-tylko logiką, ale także teoryą poznania. Stosownie do tego. rozważa N. najpierwej źródła wiedzy, których wyróżnia cztery: 1) wrażenia zmysłowe, 2) rozumowanie, 3) porównanie, 4) powaga. Z pomiędzy tych czterech źródeł zajmuje się N. głównie drugim, t. j. rozumowaniem, jako dla niej ze względów praktycznych najważniejszym. Rozumowanie opiefa się głó-

wnie na wnioskowaniu, a więc jest N. przede-wszystkiem nauką o wnioskach, uczy, że wniosek składa się z pięciu części, któremi są: 1) założenie, 2) wykazanie przyczyny, 3) przytoczenie przykładu, objaśniającego położenie, 4) zastosowanie przyczyny, 5) wniosek. Taka budowa wniosku jest tylko rozwleczeniem tej samej zasady, która tkwi także we wnioskach Arystotelesa. Pięć części syllogizmu N-i można z łatwością sprowadzić do trzech części syllogizmu Arystotelesa (ob. Wniosek i Syllogizm).—Znajdujemy dalej w N-i rozważania zajmujące nad pytaniem, co to jest przyczyna, a co skutek, tudzież nad rozumowaniem indukcyjnem.—Po nauce o rozumowaniu przychodzi w dalszym ciągu kolej na naukę o przedmiotach wiedzy realnych, celem zaś wszystkiego jest wskazanie drogi do wyzwolenia. To są najważniejsze szczczeąóły, dotyczące systemu tej logiki indyjskiej.—Źródeł najstarszych do filozofii N, nie znamy jeszcze; jak dotąd, źródłem głównem są tak zwane „Nyâya-śutras“, owoc szkoły, zdaje się z czasów późniejszych, wyszły one w druku po raz pierwszy w Kalkucie w r. 1828, ich tłómaczenia na język angielski dokonał d-r Ballantyne i wydał w Benaresie między rokiem 1850 a 1854. Literaturę źródłową do systemu N. znajdzie czytelnik zestawioną w Indeksie bibliograficznym F. E. Hal la p. n. „A contribution towards an index to the bibliography of the indian philosophical systems“ (Calcutta 1859, str. 20 — 63). Hall wylicza 202 dzieła do systemu N, należące, dalsze szczegóły ob. w M. Straszewskiego „Dziejach filozofii na Wschodzie“ (Kraków 1894, str. 155 —

M. s.

NyblällS Jan А к sei. Jeden z najznakomitszych filozofów szwedzkich, współczesnych, należący do zwolenników kierunku В o ströma (* w roku 1821—f w Bundzie r. 1899). N. był profesorem filozofii w Lundzie i uchodzi za pierwszorzędnego stylistę; pozostawił też znaczną liczbę dzieł; między innemi pisał o pojęciu dobra najwyższego u Arystotelesa (r.

1863), o prawie karnem państwowem (r. 1879 wyd. 3-e), o podstawach i istocie władzy państwa (r. 1882). Wszystkie prace powyższe wyszły w języku szwedzkim. Oprócz tego napisał

N. jeszcze wiele rozpraw treści historyczno-krytycznej, filozoficzno - prawnej, tudzież z zakresu filozofii religii. Ale dziełem największein, a w swoim rodzaju klasycznem, jest jego hi-storya filozofii w Szwecyi, która wyszła p. n. „Den filosofiska, forskningan i Sverige frän sluted af adertonde ârhundradet framställd

i sittsammanhang med filosofiens allmänna ut-veckling“ (Lund 1873 — 1875, znaczy: „Badania filozoficzne w Szwecyi od końca wieku XVIII, przedstawione w związku z ogólnym rozwojem filozofii). Jest to dzieło zakrojone na wielką skalę; dwie części, które wyszły, obejmują

W postawieniu takiej tezy N. niewątpliwie pomylił się, nie ujmuje to jednak wcale wartości jego dziełu znakomitemu, które należy do najświetniejszych pomników histo-ryografii filozoficznej XIX stulecia.

Nyblom Karol Robert (* w Upsali d. 29 marca r. 1832) estetyk szwedzki. Wykształcenie uniwersyteckie otrzymał w Upsali, tam też w r. 1860 został naprzód docentem estetyki, po siedmiu zaś latach otrzymał katedrę profesorską tegoż przedmiotu. W latach 1861 — 1863 odbył w celach naukowych podróż do Francyi i Włoch. W r. 1879 powołano go na członka akademii. —Będąc studentem jeszcze, otrzymał nagrodę akademii za poemat „Arion“; od czasu tego rozwinął działalność pisarską bogatą i urozmaiconą, jako autor oryginalny oraz jako tłómacz. Poezye liryczne jego zajmują trzy tomy, które wyszły p. n. „Dikter“ (1860); kter“

ce

Red.

przeszło 2 000 stronic. Odznacza się zarówno wielką gruntownością jak i pięknością przedstawienia, a przytem natchnione duchem głęboko patryotycznym. Usiłuje N. w niem dowieść, że tilozofia szwedzka rozstrzygnęła ostatecznie wielką walkę między empiryzmem * a idealizmem.

M. s.

„Vers och prosa“ (1870) i „Valda di-(1876). Cenione są opisy podróży artystyczne p. n. „Konststudier i Paris“ (Badania artystyczne w Paryżu; 1863) i „Bilder frân Italien“ (Obrazy z Włoch; 1864; wyd. 2-e 1883) jak również dzieła estetyce poświęcone, jak oto.: „Om den antika konsten och dess pńnytt-födelse“ (O sztuce starożytnej i jej odrodzeniu;

1864); „Estetiska studier“ (Badania estetyczne 1873; i wydanie nowe powiększone 1884, 2 tomy); „Johan Tobias Sergei“ (1877); „Minne af Tonskalden Adolf Fredrik Lindblad“ (r. 1880); „Carl Fredrik Adelcrantz“ (r. 1891) i t. d.—Przełożył między innemi Mo ora „Me-lodye irlandzkie“ i Shake spear a „Sonety“.— Przyczynił się także do odbudowania katedry upsalskiej. — Żona jego, Helena Augusta, córka malarza duńskiego J. Roeda (* w Ko-penhadzie d. 7 grudnia r. 1843), poślubiona w r. 1864, jest poetką cenioną, pisującą po duńsku i po szwedzku. Przed wyjściem za mąż z ojcem podróżowała wiele po Anglii, Belgii, Francyi, Niemczech i Włoszech; podczas podróży też poznała się z mężem, swym późniejszym. Ogłosiła między innemi drukiem: trzy zbiorki poezyi lirycznych (r. 1881, 1886 i 1894); „Digt og Virkelikhed“ (Poezya i Rzeczywistość — 1890; 2 tomy, po duńsku i po szwedzku); 5 zbiorków nowel (r. 1881 —1889); „Fortällinger og skizzer“ (Opowiadania i szki-1887); nowele „Quinnöden“ (1888) i „Fantasier“ (1896), nakoniec dramat „Hele Verden“ i komedyę „En Harn“. Utwory jej, zarówno w Danii, jak w Szwecyi mają powodzenie wielkie.

Nyborg, miasto portowe w Danii, przy brzegu wschodnim wyspy Fionii, nad Wielkim Beł-tern, stacya drogi żel. Strib—N.; połączone promem parowym z Korsör na Zelandyi. Mieszkańców liczy 6 049 (r. 1890). Port N-a głęboki jest na 4г/₂ metra; w r. 1893 weszło do niego 350 okrętów o 22 783 tonnach. Dosyć ożywiony handel bydłem i zbożem. Dawniej ściągano tu cło z okrętów, płynących przez Bełt.— N. przez długie lata należał do ważniejszych miast duńskich. Od wieku XIII do XV odprawiono tu wiele sejmów. W lutym r. 1658 Szwedzi zdobyli N., musieli jednak kapitulować d. 15 listopada r. 1659, poniósłszy klęskę od połączonych wojsk duńskich, polskich, brandenburskich i cesarskich. Do r. 1869 N. był ufortyfikowany. Szczątki starego i sławnego zamku w N-u obrócone są na składy wojskowe.

Nyctaginaoeae Juss.—N ocnico w at e—są to rośliny, tworzące rodzinę odrębną, a właściwe pasowi gorącemu całego, a przedewszyst-kiem nowego świata. Są to zioła, krzewy, a czasem drzewa o liściach naprzeciwległych, rzadziej naprzemianległych, całobrzegich, ząbkowanych lub też łatkowatych. U rodzajów z liśćmi naprzemianległemi, są zwykle liście jednej i tej samej pary nierówne co do wielkości, lub często jeden z tych liści jakby zmarniały. Przylistków brak zawsze. Z powodu skrócenia pędów, bogatych jednak w ulistnienie, przedstawiają te rośliny pokrój dziwny. U niektórych gatunków z tej rodziny, n. p. u Piso-nia aculeata L. występują też ciernie. Prawie we wszystkich częściach roślin tej rodziny przytrafiają się w \yielkiej ilości t. z w. r afidy (małe kryształy soli mineralnych). Co się tyczy korzeni, to tworzą u gatunków Mirabilis i Coli-gnonia rodzaj kłączy zgrubiałych, zaś u gat. Boerhaavia, rosnącego na pustyniach, korzenie są drzewiaste i często bardzo głęboko w ziemi umieszczone. Również i budowa kwiatu w tej rodzinie przedstawia wielką rozmaitość. Żaden z gatunków nie posiada korony, natomiast mają niejedne rodzaj okwiatu, który przechodzi od wspaniałych pod względem ubarwienia form u rodzajów Mirabilis, do niepozornych u Colignonia i Gryptocarpus. Zwykle jest ten okwiat 5-łatkowy lub 5-ząbkowy o 5 nerwach głównych, a w budowie swej albo nadzwyczaj cieniutką warstewkę tworzący (Mirabilis, Alsonia), albo zielny (Gryptocarpus, Beichenbachia) lub też mięsisty albo skórzasty (Neca) — i przechodzi od formy dzwonkowatej i rurkowatej aż do lejkowatej, Część dolna tego okwiatu zwykle podczas owocowania pozostaje (nie u wszystkich jednak gatunków), a powiększając się nieznacznie, otacza luźnie mały owoc. Liczba pręcików jest nietylko w całej tej rodzinie, ale nawet i u pojedynczych gatunków dość zmienna i różna. Najwięcej jednostajne pod tym względem są gatunki Mirabilis, Acleisanthes i Alsonia, u których zwykle znajduje się pięć pręcików, u innych gatunków liczba tychże może dochodzić od 8—30. Nitki pręcików są cienkiej

J. Hel.

J. Hel

wydłużone, często nierówne, i jużto w rurce ukryte lub wystające, a w przedkwitnieniu ka-błąkowato zgięte, niezrosłe lub w nasadzie spojone, niekiedy nawet do rurki przyrosłe. Pyl-niki dośrodkowe, 2-komórkowe, okrągławe i podłużne, pękające. Pyłek ziarenkowaty, żółty, okrągły i luźny. Zalążnia siedząca (Leucaster i Beichenbachia) lub prawie siedząca (Boldoa, Cryptocarpus) ze słupkiem nitkowatym, o szyjce zwykle krótszej od pręcików, w przedkwitnieniu zwiniętej. Znamię pojedyńcze lub kuliste, ostre czasem, jakby rozgałęzione, lub motylkowate. Owocem jest ziarniak zwykle stwardniały i okwiatem zwiększonym otulony, o nasieniu z zarodkiem łukowato zgiętym lub skrzywionym. — Ojczyzną tej rodziny jest Ameryka, mianowicie obszar od środkowych i południowych Stanów Ameryki Północnej aż do Chile i Argentyny; jeden gatunek drzewiasty, a mianowicie Pisonia aculeata L.; został prawdopodobnie z Ameryki podzwrotnikowej zaniesiony na wybrzeże podzwrotnikowe starego świata i, co dziwne, w tej samej formie na całym obszarze się zachował. Do starego świata przynależą następujące N-ae: Mirabilis himalaica Edgew. w Himalajach; liczne rodzaje Boerha-avia L., które w różnych formach i odmianach rosną w Azyi i Afryce podrównikowej i sięgają aż do wysp Oceanu Wielkiego; dalej Phaeopti-lon Radlkofer w Afryce południowej i kilka rodzajów Pisonia, które znaleziono na Cejlonie na wyspach, Sandwich, Towarzyskich, w Nowej Zelandyi, Tasmanii iii aż na wschodnich wybrzeżach Australii. Europa posiada jeden jedyny rodzaj Boerhaavia, plumbaginea Cavamil-les, a mianowicie w Hiszpani południowej, znajdujący się również w Afryce w różnych formach. W Ameryce można rozróżnić dwa zbiorowiska główne tej rodziny: 1) północno-amery-kańskie, Teksas, Meksyk, Arizonę i Kalifornię; tutaj występują gatunki: Nyctaginia, Acleisan-thes, Pterocarpon, Selinocarpus, Hermidium, tu także znajdują się, skąd się też i rozeszły; liczne rodzaje Abronia, Mirabilis i Boerhaavia,

2) zbiorowisko drugie obejmuje obszar równikowy Ameryki południowej wraz z Indyami zacho-dniemi; tu rosną następujące gatunki Neca i Pisonia, Colignonia, Leucaster, Beichenbachia i Cryptocarpus. — N-ae w pokrewieństwie najbliżej stoją z rodziną Phytolaccaceae (Szkarłat ko w a te), od których jednak w wielu razach bardzo łatwo je odróżnić na mocy budowy ich okwiatu, owoców, kwiatostanów i liści naprzeciwległych; zaś gatunki Cryptocarpus, Beichenbachia i Colignonia mają podobieństwo, szczególnie gdy kwitną, z rodziną Chenopodia-ceae (К o m o r o w at e). — Pożytku nie wiele przynoszą te rośliny. Korzenie gat. Boerhaavia i Mirabilis działają przeczyszczająco, a liście licznych rodzajów tychże gatunków, jak również gatunek Pisonia, bywają jako jarzyna «jadane. Rodzina ta dzieli się na 4 podrodziny.

1) ~Mirabileae\ 2) Pisonieae; 3) Boldoeae i 4 Leucastereae. — Literatura: A. Heimerl „Ny-ctaginaceae“ (w Prantla i E ngl er a — „Natürliche Pflanzenfamilien“); Martins „Flora Brasiliensis“ (XIV); Bailon „Histoire des plantes“ (IX); Eicher „Blütendiagramme“ (II); Bentham-Hooker „Genera plantarum“ (III); Radlkofer „Abhandl. d. naturw. Vereins zu Bremen“ (VIII 1884); Nägeli „Beiträge zur wissensch. Botanik“ (I); Finger „Anatomie und Entwicklung von Mirabilis Jalapa“; De Bary „Vergleichende Anatomie der Vegetat. Organe“; Heimerl w „Sitzungsber. der Wiener Akademie“ (XCIII 1886); i w „Denkschriften j der Wiener Akademie (LIII 1887).

Nyctalopia ob. No co widz.

NyctantłlBS L. — drzewo albo krzew, dochodzący do 9 m. wysokości, a należący do rodziny Oleaceae. Kielich, rurkowaty o 5 — 7 ząbkach, po okwitnieniu odpada. Korona talerzy-kowata o 5 — 8 płatkach, płasko rozłożonych i w lewo skręconych, o rurce dość długiej, walcowatej. Pręciki siedzą na ścianach rurki. Kwiaty stoją na końcach gałązek i tworzą grono albo pojedyncze, albo złożone. Są barwy białej, o rurce i gardzieli pomarańczowej. Znany jest jeden gatunek z Indyj Wschodnich— N-s arbor trintis L. (Scabrita triflora L.), który bywa często w krajach podzwrotnikowych hodowany, dla swoich pięknie pachnących kwiatów, lecz tylko w nocy się otwierających. To nocne kwitnienie zjednało mu nazwę Somnam-bula lub Posępni к a indyjskiego. Kwiaty zawierają olejek eteryczny i służą do farbowania potraw. Zarówno kwiaty jak i nasiona bywają używane jako lekarstwo.

Nycteae, ob. Sowa. lSyctereutes s. Ganis procyonides, (Kuno-zwierz) ssak z rodziny Canidae, grupy Vul-pina, bardziej podobny do kuny, niż do psa. Ciało podłużne, ku tyłowi szersze, na nogach krótkich, głowa krótka i wąska, pysk ostro zakończony, uszy krótkie, szerokie, zaokrąglone, ogon puszysty, sięgający do pięt. Futro gęste, brunatnawe, głowa i szyja jasno-płowa, policzki i brzeg ucha brunatne, ogon czarno-bury, strona ciała dolna jasno-bura; na szyi i na bokach plamy żółtawo-szare. Latem zabarwienie ciemniejsze. Długość ciała ogólna 75 cm., z tego na ogon przypada 10 cm.; wysokość w kłębie 20 cm.—N. jest pospolity w Chinach i Japonii, spotykany wogóle w całej Azyi wschodniej, gdzie dochodzi do 51° szerokości północnej. Wybiera na siedzibę miejsca, obfitujące w jeziora i rzeki rybne. Żywi się przeważnie rybami, którym rozgryza głowę, myszami i innemi zwierzętami drobnemi; nie gardzi też pożywieniem roślinnem. Jesienią zbiera zapasy na zimę; śpiączkę odbywa w norach lisich lub innych, dokąd mróz nie dochodzi. Ruchy ma powolne, podobne do ruchów wiwery (ob.); głos przypomina miauczenie ciche.

W dzień bardzo trwożliwy, w nocy broni się odważnie nawet przed sforą psów silnych. Jest nieostrożny i daje się łatwo truć mięsem ze strychniną. Polują na niego głównie dla futra, z którego chińczycy wyrabiają czapki. Mięso

A. E.

U młodych ślepowronów

Cz. St.

Do rodzaju tego zalicza się gatunek

Cz. St.

Red.

bywa jadane.

Nycticorax — ślepowron albo czapla nocna, rodzaj ptaków nocnych, należących do rodziny czapel (Ardeidae). U ślep o wrona (Nycticorax griseus), uważanego za przedstawiciela wspomnianego rodzaju, dziób jest krótki, nieco tylko dłuższy od głowy, gruby, z tyłu bardzo szeroki; pióra na potylicy wydłużone; nogi silne, średniej długości, część dolna goleni naga; skrzydła szerokie, gęsto upierzone. Najbardziej rozpowszechniony gatunek, spotyka się bowiem na Kaukazie, w Krymie, Europie, Azyi południowej i zachodniej, w Afryce i w Ameryce; nie znaleziono go dotychczas tylko w Australii. — U ptaka starego strona górna szyi i grzbiet zielonawo-czarne; skrzydła i ogon popielatoszare; dolna część ciała koloru blado-słomko-wo-żółtego; na potylicy 3 długie pióra białe. Oczy purpurowe, dziób czarny z nasadą żółtą, nogi zielono-żólte. strona górna jest bura z plamkami rdzawo-żół-temi i żółtawo-białemi, podłużnemi, szyja żółta, strona brzuszna biaława z plamkami bureini. Slepowrony zwykle żyją stadami, liczącemi setki osobników, na równinach zadrzewionych, błotnistych. Cały dzień, z wyjątkiem okresu rozmnażania, spędzają w spoczynku lub we śnie na drzewach, zaczynają zaś latać i polować z nadejściem wieczoru; doskonale łażą po drzewach. Gniazda budują pośrodku korony drzew, przeważnie wysokich, lub w miejscu rozdwojenia gałęzi. Nazewnątrz gniazdo splecione z suchych gałązek, jak u wrony, wewnątrz wysłane nielicznemi liśćmi zeschłemi.—Jaja podłużne, koloru zielonego, długości około 55 mm., szerokości 44 mm. o skorupie nadzwyczaj cienkiej.— Żywią się rybami, żabami i larwami owadów. Długość ciała 60 cm.; długość skrzydła 30 cm, ogona 11 cm. — Gatunek inny, Nycticorax carter opiiagus, żyjący w krzakach i trzcinie na brzegach rzek Brazylii, znacznie rożni się od poprzedniego. Część górna dzioba płasko zaokrąglona na kształt łyżki odwróconej, z wyrostkiem tępym, podłużnym, którego koniec jest zakrzywiony na dół; z przodu dziób zaokrąglony. Dolna część dzioba szeroka, gładka, rozdwojona, a między połówkami szczęki dolnej okryta skórą wilgotną. Nogi średniej długości; skrzydła silne i dosyć długie; między lotkami czwarte pióro najdłuższe; ogon dosyć krótki, prawie równo ścięty, składa się z 12 piór; pióra pokrywające rzadkie. Czoło, gardło, boki głowy i przednia część szyi — białe; część dolna szyi i pierś żółtawo-biała; pióra grzbietowe jasnoszare; lotki i sterówki białawo-szare. Oczy piwne; dziób bury, na części dolnej szczęki żółty; nogi żółtawe. Długość ciała 58 cm.; skrzydła 30 cm., ogona 12 cm. Żywi się, prawdopodobnie, zwierzętami wodnemi. oprócz ryb.

Nyctipithecus — Ponocnik, rodzaj małp nocnych z podrzędu szerokonosych (Platyr-rhini). Głowa mała, okrągła, z oęzyma sowie-mi, dużemi; pysk dosyć duży, szeroki, lecz mało wystający naprzód; otwory nosowe zwrócone na dół; kły małe, zęby sieczne pionowo stojące; uszy małe. Ciało wydłużone, okryte sierścią miękką i cienką; kończyny tylne dłuższe od przednich, ogon niechwytny, dłuższy od tułowia. Większość gatunków spotyka się w Ameryce między 25° szer. połud., a 50° szer. półn.

Nyctipithecus tr ivirgains, żyjący w lasach części wschodniej Ameryki południowej, barwy szaro-burej z odcieniem rdzawym; koniec ogona czarny. Na ciemieniu trzy pręgi podłużne, równoległe, czarne; na grzbiecie, od potylicy aż do nasady ogona, przebiega pas szeroki, jasny, żółtawo-bury. Przez dzień cały N. śpi w dziuplach drzew i dopiero w nocy wychodzi na żer, poszukując owoców, owadów i ptaszków. Przy świetle dziennem nic nie widzi, a źrenice jego wówczas są zaledwie dostrzegalne. Z nastaniem wieczoru N trivirgatus budzi się; źrenice, w miarę zmniejszania się światła dziennego, rozszerzają się i wreszcie stają się tak wielkie, że tęczówka prawie znika; oczy wówczas błyszczą, jak u kota lub sowy. Ze zmysłów, o ile się zdaje, najbardziej wykształcony jest słuch. Zdolności umysłowe bardzo ograniczone. Żyje najczęściej parami; między samcem a samicą istnieje wielkie przywiązanie, tak że w razie śmierci jednego z osobników, umiera zwykle wkrótce i drugi. Samica rodzi w czasie naszych miesięcy letnich tylko jedno młode, które początkowo nosi przy piersiach, potem zaś na grzbiecie. Długość ciała wynosi 35, — ogona 50 cm.

Nycz, herb polski (ob.) Niez.

Nycz Jan (połowa pierwsza wieku XVII) rodem z Warmii, wierszopis łacińsko-polski, mieszkał w Krakowie i był wcielony do uniwersytetu Jagiellońskiego. Już jako uczeń szkół resselskich pisywał wiersze pochwalne na cześć biskupów warmińskich; po osiedleniu się zaś w Krakowie wydał w druku utwory wierszowane. następujące. „Hodopericion“ (Kraków 1640, w 4-e), zawierające elegie na śmierć K r'z’e-sława z Kurozwęk Męcińskiego; „Pegasus Sarmaticus“ (tamże 1640 w 4-e) i „Lau-rea Academica“ (tamże, tegoż roku), panegiryk na cześć uniwersytetu krakowskiego.

Nyder Jan, ob. Nid er.

Nydrle Jindrich, ob. Niederle Henryk.

Nyenstede Franciszek, burmistrz miasta Rygi, wchodzącego za jego burmistrzowstwa w skład Rzeczypospolitej polskiej, której nie małe oddał usługi za panowania królów Stefana Batorego i Zygmunta III, zwła-

kładcy .

szcza w czasie kilkoletnich zaburzeń kalendarzowych, w których tyle niewinnej krwi przelano. Fr. N. urodził się w Westfalii d. 15 sierpnia r. 1540—f w Rydze w r. 1622,—Już w r. 1554 przybył do kraju i wstąpił do kantoru handlowego burmistrza dorpackiego Mej era, będącego najzamożniejszym kupcem Dorpatu ówczesnego. W jego sprawach handlowych odbywał liczne podróże do Pskowa, Nowogrodu i Moskwy, a za pomocą Mej era osiągnął znaczną fortunę. W r. 1571 przesiedlił się do Rygi i tu ożenił się z córką swego dawnego pryn-.cypała Me jer a, wdową po kupcu ryskim K r u ni h a u s e n i e, która jego bogactwa pomnożyła. W roku 1583 został powołany na urząd burmistrza Rygi, tak ciężki z powodu ówczesnych wypadków tragicznych. Rozkaz bowiem królewski wprowadzenia kalendarza gre-goryańskiego do Rygi wywołał bunty formalne. Rada ryska miejska w r. 1584 już oświadczyła gotowość obchodzenia świąt Bożego Narodzenia wedle nowego stylu i całe Inflanty przyjęły kalendarz gregoryański. Sprzeciwiło się temu tylko mieszczaństwo ryskie, nienawidzące reformy kalendarzowej z tego jedynie powodu, iż wyszła od głowy Kościoła katolickiego, papieża Grzegorza XIII. Adwokat ryski Marcin G i e s e rozżarzał coraz bardziej tę niechęć mieszczaństwa; za pomocą podburzonego ludu udało mu się zniewolić radę miejską, ażeby prosiła o zwłokę, której nawet z początku udzielono. W końcu jednak, na żądanie królewskie zmuszono ją do wprowadzenia kalendarza nowego. — Wszystko to spowodowało w r. 1585 t. zw. zaburzenia kalendarzowe, do których przyłączył się jeszcze ruch mieszczaństwa przeciw radzie miejskiej. Ruch ten silnie się rozwinął, wywołując wiele okrucieństw za czasów, namiestnictwa księcia Jerzego Radziwiłła, którego stanowisko stawało się w Rydze coraz cięższe. — Gdy pierwsza burza gwałtowna ucichła, obadwa stronnictwa (mieszczaństwo i rada miejska, na której czele stał N.) oskarżyły siebie wzajemnie przed królem Stefanem, który rozstrzygnął, że rada miejska ma zostać przy swem dawnem stanowisku. Adwokat G i e-s e atoli zdołał wzniecić na nowo niechęć mie-. szczaństwa przeciw dwom członkom rady miejskiej: Tastyuszowi i Wellingowi. Wzięło ich mieszczaństwo na męki i zmusiło do uczynienia zeznań, żądanych przez rozjuszone pospólstwo. Pomimo zaklęć i śmiałej obrony burmistrza N., stronnictwo przeciwne przystąpiło niebawem do wydania wyroku śmierci na obu obwinionych, z których Tastyusz stracony został publicznie d. 27 czerwca r. 1586, a Welling d. 1 lipca tegoż roku. Król rzucił banicyę na G i es ego, wysłał wojska pod Rygę i kazał wznieść strażnicę na lewym brzegu Dźwiny, którą w końcu listopada ukończono, • a w tym czasie właśnie Giese zdołał uciec ■ do Szwecyi. Tymczasem król Stefan umiera

w Grodnie d. 2 grudnia, a na tron polski wybrany zostaje Zygmunt III Waza. Gdy z Warszawy domagano się ślubowania hołdu na wierność nowemu królowi, mieszczaństwo ryskie, podżegane przez przybyłego na powrót ze Szwecyi Giese go, oświadczyło stanowczo, „iż tylko w takim razie złoży królowi Zygmuntowi przysięgę na wierność, jeśli król zatwierdzi dawne przywileje miejskie i powróci protestantom, oddany przez Stefana Batorego katolikom ryskim, kościół św. Jakóba.“ Przyszło znowu do rozruchów ulicznych, które nie pierwej dały się skutecznie przytłumić, aż M a r-cin Giese i towarzysz jego Brynk, zostali skazani na śmierć przez komisyę polską. Na jej czele stał młody podówczas Leon Sapieha. Wyrok nad winnymi wykonano d. 28 sierpnia r. 1589 na rynku ryskim. —Nie tu miejsce rozwodzić się nad tem, ile niezłomnej wierności okazali w czasie tych rozruchów ryskich królo-_wi i Rzplitej polskiej burmistrz N. i zięć jego Dawid Hilchen, syndyk miasta Rygi, a przyjaciel hetmana Jana Zamoyskiego, którzy kilkakrotnie szukać musieli schronienia w Polsce.—N. w r. 1605 powrócił na dawne stanowisko i ponownie zatwierdzony został na swym urzędzie zaszczytnym, który spokojnie piastował aż do śmierci, zaszłej w r. 1622. — Uwiecznił w Rydze imię swoje zakładając schronisko dla wdów mieszczańskich, istniejące aż po dzień dzisiejszy. Skreślił także kronikę, inflanckado której użył źródeł po części już zaginionych. Pozostaje przeważnie w rękopisie. Jedną tylko jej część ogłoszono w dziele pomnikowem p. n. „Monumenta Livoniae an-tiquae“, a mianowicie w drugim tomie wielotomowego wydawnictwa tego.—Z rodła: „Zapiski rękopiśmienne burmistrza N.“, przechowywane w zbiorach bibiioteki miejskiej w Rydze, tudzież w archiwum inflanckiego Tow. histor.-archeologicznego; „Monumenta Livoniae antiquae“ (t. Il, str. I —VIII, t. III, str. 265 —273); Gade-b u s c h: „Abhandlung von Livländischen Geschichtsschreibern“ (str. 81 — 91); Recke i N a-piersky: „Liv - Est und Kurl. Schriftsteller-Lexicon“, (tom III, str. 333); В er gm ann „Die Kalenderunruhen in Riga“ (Lipsk 1806 str. 80-91. 156 157. 166- 174); L. Napierskie-g o wstęp do pracy łacińskiej „Valentini Rascii, conrectoris Rigensis, tumultus initia et progres-sus“(Ryga 1855); В ötführ „DieRigasche Rathslinie“ (Ryga 1877, str. 152, 153. 155—157); H. Diederichs „Herzog Gotthard’s von Kurland Friedensvermittelung zwischen Rath und Bürgerschaft der Stadt Riga im Jahre 1586“ (Mitawa 1884); Böthführ: Życiorys Fr. N-a, ogłoszony w „Allgemeine deutsche Biographie“ (Lipsk 1887, tom XXIV str. 70 — 75) i G. Manteuffel „Zarysy z dziejów krain dawnych inflanckich“, rękopis przechowywany dotąd w krakowskiej Akademii umiejętności, w braku Па-

G. M.

Nyfe, kraina, ob Nupe.

Nygry, rzeczka na Syberyi, w obwodzie Ja-kuckim, okręgu Olekmińskim, dopływ Waczy, długa ną wiorst 25. Piasek jej obfituje w złoto. Nad N. czynnych jest 9 płóczkarni złota, zatrudniających 800 — 1000 robotników. Wydajność złota wynosi 160 pudów rocznie.

Nyir (Nyirsćg), wielki obszar piaszczysty na Węgrzech, w komitacie Szaboles, zajmuje 4 800 km. kw.; znajdują się też na nim porosłe trzciną błota i jeziora. W N. rodzi się zboże, kukurydza, tytuń. melony, ziemniaki, w niektórych miejscach wino i owoce. Ludność zajmuje się też wyrobem saletry i koszykarstwem. Nazwę otrzymał N. od znajdujących się tu dawniej rozległych lasów brzozowych (nyir po węgiersku znaczy brzoza). Głównym miastem jest Nyiregyhńza (ob.).

Nyirbâtor, osada na Węgrzech, w komitacie Szaboles, przy drodze żelaznej Nyiregyhńza-Mâtészalka. Klasztor Minorytów, plantacye ty-tuniu; mieszkańców liczy 5 061 (r. 1890), przeważnie Węgrów protestantów. N. było niegdyś twierdzą; jest gniazdem rodziny Batorych.

Nyiregyhńza, miasto na Węgrzech, stolica komitatu Szaboles, stacya węzłowa dróg żelaznych do Dębreczyna, Szerenes, Csap i Matć-szalka. Posiada kilka gmachów nowych, okazałych (teatr, koszary jazdy, sąd, więzienie). Mieszkańców liczy 31875 (r. 1900), głównie Węgrów; jest tu też sporo Słowaków. Ludność zajmuje się uprawą tytuniu, hodowlą bydła (zwłaszcza owiec) i handlem. W N. znajduje się trybunał, dyrekcya finansów i gimnazyum protestanckie. O 7 km. od N. kąpiele słone w S ó s t ó.

Nykjöbing 1.) Miasto w Danii, na wyspie Falster, w obwodzie Svendborg, oddzielone od Laalandu cieśniną Guldborgsund, która tu jest tylko na 630 metrów szeroka, przy drogach żelaznych Orehoved-Gjedser i N.-Nakskov; siedziba biskupa; posiada szkołę katedralną i kilka cukrowni. Mieszkańców liczy 6 087 (r. 1890). Dosyć znaczny handel; w r. 1894 wpłynęły do portu 1354 statki o 72 201 tonnach. Głównym przedmiotem wywozu jest wieprzowina (do Anglii). Stary zamek w N. zburzony został w wieku XVIII. W r. 1877 zbudowano tu most przez Guldborgsund. — 2.) Miasto w Danii, na wyspie Mors, nad Limfiordem, w obwodzie Thisted; ludność zajmuje się głównie handlem; mieszkańców liczy 3 607 (r. 1890).

Nyköping (wym. Nyczeping), miasto w Szwe-cyi, stolica prowincyi (liin) Sudermanii, nad ozeką Nykópingsa, niedaleko od jej uścia .do morza Bałtyckiego, połączone bocznicą z drogą żel. ze Stokliolmu do Gótheborgu. Ma 2 kościoły, gimnazyum, fabryki maszyn, tkackie, pończosznicze, prowadzi też ożywiony handel zbożem (w r. 1891 wyszło z portu N. 165 okrętów o 91933 tonnach). Mieszkańców liczy 5 978 (r. 1890). W N-u odbyło się wiele sejmów.—Za-

тек (N у к ö р i n g s h u s) niegdyś silna twierdza, obecnie ruina, pozyskał smutną sławę przez to, że w r. 1317 król Birger uwięził tu swych braci Eryka i Waldemara i kazał ich głodem zamorzyć. W r. 1719 Rosyanie zburzyli miasto doszczętnie.

Nyks, po grecku Nó£, po łacinie Nox (= noc), jest w mitologii greckiej uosobieniem nocy, a najstarsze kosmogonie, szczególnie zaś Orfików (ob.), zaliczając ją do żywiołów pierwotnych wszechrzeczy, zowią ją raz córką Chaosu, to E r o s a, siostrą Erebosa, a z brata tego matką pogodnego Eteru i jasnej Heme-ry (=dzień), gdyż, według przekonania religijnego greckiego, światło z ciemności, a dzień z nocy powstaje.—Jak inne znowu legendy mityczne głoszą, porodziła N. sama z siebie, bez małżonka, zgubne potęgi ciemności, któremi są: Moros (nieszczęsny los śmierci gwałtownej), Thanatos, Ker (śmierć), Momos (hańba), Oizys (nędza), N einezys (zemsta), Apate (zdrada), F i 1 o t e s (odurzenie miłosne), Geras (starość) i Eris (kłótnia); jednakże bogini ta nie zawsze w ponurem występuje oświetleniu, gdyż darzy śmiertelnych synem swym Hypno-s e m (sen) i nieprzejrzanym tłumem Marze ń (Onejroi); matką zowią ją także na samym krańcu ziemi ku zachodowi mieszkające Hespe-rydy (ob.). Przez zachodnie też bramy wyłania się N., w czarne ciemności pogrążona, z chłopcami swymi Hypnosem i Thanato-sem przy łonie, z ponurych czeluści krainy podziemnej, gdzie właściwa jest jej stolica, i spotyka się z Heme r ą, uosobieniem światłości dziennej, kiedy ta celu swego na niebie i ziemi dobiega. Homer zowie ją boginią wszechmocną, bogów i ludzi poskramiającą (öfr/jTstpa fi-swv xal àv§pwv), a nawet sam Zeus władzę jej potężną szanuje.—W dziełach poetów późniejszych, a mianowicie tragików, występuje N. jako uosobienie pory nocnej, nieba wieczornego. Z plastyczną wyrazistością przedstawiają ją w postaci skrzydlatej, w czarnej, długiej szacie, osłonioną zawojem czarnym, unoszącą się po nad ziemią, to na rydwanie, w dwa lub cztery rumaki karę zaprzężonym, jadącą, otoczoną gwiazdami, to znowu w czarnym, gwiazdami iskrzącemi zasianym zawoju, który dzierży w jednej ręce, drugą zaś ku ziemi pochodnię płonącą spuszcza, aby ją zagasić. Posąg tej bogini, dłuta Rhojkosa z wyspy Samos, zdobił obrąb świątyni Artemidy w Efezie. Na sławnej skrzynce Kypselosa (ob.) wyobrażona jest w postawie trzymającej u łona dzieci swe umiłowane, Hypnosa i Thana-tosa.—Jako najmilsze ofiary bito na cześć jej jagnięta czarne i koguty.—Por. H e z у o d „Theo-gonia“ (21 i nast.; 748 i nast.); Homer „Iliada“ (XIV, 259); Aischylos „Choeph.“ (648); Sophokles „Electra“ (19); Euripides „Ion“ (1150); „Orestes“ (176); Vergilius „Aeneis“ (VIII, 369 i VI, 250); Ovidius „Fasti“ (I,

S.Drz

2).

W lasach przeważają świerki,

is r.

Dr. J. r.

456); Statius „Thebais“ (II, 59) i Cicero „De nat. deor“ (III, 17, 14).

Nyktalopia ob. No co widz.

Nykteus, po łacinie Nycteus, po grecku Noxtsôç (dosłownie = nocny), władca ziemi Te-b ańskiej, syn H y r i e u s a i nimfy К 1 o n i i, brat Likosa, małżonek P o 1 i к s y, ojciec An-t у o p y, miłośnicy Zeusa, iNykteidy, żony P o 1 i d o r a, późniejszego króla Tebańskiego. Kiedy E p o p e u s, król Aigialei, północnego wybrzeża półwyspu peloponeskiego, porwał A n t y-o p ę, wtargnął N. na czele zastępu Tebańczy-ków w wrogą ziemię Sycyońską, w bitwie jednakże uległ przemocy i sam ciężką odniósł ranę; umierając zlecił bratu Lik oso w i zemstę na Epopeusie; wszakże ten tymczasem umarł.—Por. Apollodor (3, 10, 1); Hyginus, „Fab.“ (17, 8); P au z ani asz (2,    6,

S. Drz.

NyktiïïlOS, po łacinie Nyctimus, po grecku Nó%up.oę, najmłodszy syn L i к a o n a (ob.) którego, według jednej opowieści mitycznej, własny ojciec zabił i Zeusowi na obiad podał. Jak inna tragedya opiewa, darował mu Zeus, kiedy 49 braci jego piorunem poraził, życie, na gorące prośby bogini G e i (=Ziemi). Wstąpił po ojcu na tron Arkadyjski, a za jego panowania właśnie nastąpił potop Deuk a Mono wy. — Por. „Apollodor“ (3, 8, 1).

Nyl, po nazwach przyrodniczych, zwłaszcza botanicznych, jest skróceniem nazwiska W.. Ny 1 an dr a (ob.).

Nyland (po szwedzku Nylandslän, po fińsku Uudenmaan lääni, po rosyjsku Niulandzkajagubernia), prowincya (gubernia) w Finlandyi południowej. Od południa granicę jej stanowi zatoka Fińska; od strony lądu graniczy z prowincyami Abo-Björneborg, Tava-stehus, St.-Michel i Viborg. Rozległość jej wynosi 11 872 km. kw. Część zatoki Fińskiej, należąca do N-u posiada mnóstwo głęboko w ląd wrzynających się zatok i otoczona jest skałami i wyspami. Nadaje to brzegom wygląd malowniczy, przysparza jednak wiele niebezpieczeństw żegludze. Przed Borgo i Helnsingfor-sem morze zamarza przeciętnie na 62 dni do roku, przed Hango na dni 50. Powierzchnia N-u jest górzysta, znacznie jednak mniej, niż w innych częściach Finlandyi; zwłaszcza w części wschodniej guberni leżą równiny wielkie. Część północno-wschodnią przecinają łańcuchy górskie, równoległe Salpausselkii i Lilia Sal-pausselkä, część zachodnią Lochjanselkä. Brzegi morza są skaliste, lecz nie wysokie. Rzek większych niema; najważniejsze są: Kisko, Mu-stioki, Wanda à, Borgâ à, Kymmene. Jezior dosyć wiele w części północnej, w okolicach Salpausselkä. Błot i torfowisk znacznie mniej jest, niż gdziekolwiek indziej w Finlaudyi; stopniowo je zresztą osuszają. Klimat, wskutek sąsiedztwa morza, jest dosyć łagodny i równy. Przeciętna ciepłota roczna w Hango -f- 4.9°C.

w Helsingfrosie -{- 4.1 (najcieplejszy miesiąc lipiec -j- 16,8°, najchłodniejszy styczeń — 6,6). Minerałów użytecznych w N-e jest niewiele: nieco rudy żelaznej, srebra, miedzi, granitu i piaskowca, sosny, brzozy i olchy; z drzew ogrodowych najwięcej rozpowszechnione są jabłonie. Z roślin uprawnych najwięcej jest żyta, ziemniaków, owsa i jęczmienia, mniej pszenicy, grochu i rzepy.—Polują tu dużo na zające, wiewiórki i foki; ryb jest wielkie mnóstwo; najwięcej łowią i wywożą kilek, łososi i sigów; poważnym przedmiotem wywozu są też raki rzeczne.—L u d n o ś ć: W r. 1900 N. liczyła 297 813 mieszkańców,

t. j. 25 na km. kw.; nieco więcej niż połowę ludności stanowią Finnowie, resztę Szwedzi; ilość Niemców i Rosyan jest nieznaczna (1%). W miastach mieszka % ludności, po wsiach %. Miast liczy N. 5, wsi 1296.—Zajęciem głównym ludności jest rolnictwo; ziemia uprawna zajmuje około 10% całej przestrzeni prowincyi. W r. 1891 było koni 31 tysięcy, bydła rogatego 114, owiec 78, świń 17, ptactwa domowego 54 tysiące (głównie kury i indyki). — W r. 1891 czynne były w N-e 42 tartaki z wyrobem za 4 miljony marek fińskich. Zakładów przemysłowych liczono w r. 1891: 1172 o 14337 robotnikach; wartość wyrobionych towarów wynosiła 42% miljona marek fińskich. Głównym punktem przemysłowym jest Helsingfors; najważniejszą gałęzią przemysłn metalurgia (9 miljouów marek). Wskutek położenia nad morzem i wielu dróg żelaznych rozwinął się tu bardzo handel, zwłaszcza wywozowy, skupiający się w Hango i Helsingforsie; wywożą przeważnie drzewo, masło, ryby, mięso, żelazo, papier i granit.—Marynarka kupiecka w r. 1892 liczyła 289 okrętów o 25 593 tonnach.—Pod względom szkolnictwa N. zajmuje pierwsze miejsce w Finlandyi; w r. 1891 na 42 375 dzieci w wieku szkolnym uczyło się 41 904, nie pobierało zaś nauki tylko 471. Szkoły wyższe znajdują się w Helsingforsie; szkół ludowych, wyższych było 130. N. dzieli się na 4 powiaty: Heising e, Per-naja, Raseborg wschodni 1 Raseborg zachodni; stolicą jest H e 1 s i n g f o r s (ob.).

Nylander Wilhelm (* w Uleâborgu [Fin-landya] d. 3 stycznia r. 1822) lekarz, poświęcający się botanice. Do zawodu lekarskiego sposobił się w Helsingforsie i tamże w r. 1847 osiągnął dyplom doktora medycyny i chirurgii, lecz następnie zajął się wyłącznie badaniami botanicznemi, nie zaniedbując przy tern innych poszukiwań przyrodniczych; zwłaszcza wysoko cenione są prace jego o porostach (lichenes). Od r. 1857 do 1863 był profesorem botaniki w Helsingforsie, poczem wyjechał z ojczyzny i osiadł w Paryżu. Z prac lekarskich jego na uwagę zasługują tylko spostrzeżenia nad cholerą, w latach 1848 i 1849 w Helsingforsie poczynione, opisane w tomie IV wydawnictwa „Fińska Läk. Sällskap. Handlingar“.

Nylandra odczynnik na cukier gronowy, ki korony są liczne, spiralnie ułożone, szerokie,

nazywany też odczynnikiem Alména, wynalazł go W. Nylander (ob.), składa się z roztworu wodnego w i ni anu potasowo-sodowe-go (Natro-kali tartaricum) z dodatkiem wo-danu sodu (Natrum hÿdricum), w którym wytrawiono nie co azotanu bizmutu (Bismu-thum hydrico-nitricum). Gdy z odczynnikiem tym zagotować płyn, zawierający cukier gronowy, wnet powstaje opad czarny; służyć może do wykrywania cukru w moczu.

Dr. J. P.

i przechodzą powoli, również w licznych szeregach stojące, w pręciki, z których zewnętrzne są bez pylników. Pręciki posiadają szeroką, podobną do płatków korony, nitkę, na której wierzchołku, równolegle po obu brzegach, znajdują się pylniki. Zalążnia składa się z licznych okółkowo ułożonych, z dnem kwiatowem zro-słych, owocolistków, tworzących liczne przegrody, w których znajdują się liczne zalążki ana-tropiczne. U podrodziny Cabomboideae i Ne-Nymfeum, po łacinie Nymphaeam, po gre- lumboideae dno kwiatowe ma postać krążka,

cku Nop/pcuov, często w wiekach starożytnych spotykana nazwa geograficzna, oznacza właściwie siedzibę Nimf (ob.). —Wybitniejszemi z miejscowości owych są: 1. Góra i osada w Illiryi, nad granicą macedońską, w pobliżu Apollonii, nad rzeką Aoosem (dziś Vovussa); por. L i v i u s (XLII, 36); Plutarch, „Sulla“ (27)—2. Porti przylądek w zieriii Illyrskiej, w sąsiedztwie Lissus, dzisiaj St. Juan de Medua, w Albanii; por. C a e s a r, „Bell; ćiv“ (3, 26),

3. Południowo-zachodni przylądek na półwyspie Chalcydyjskim, dzisiaj Cap Ghiorgi, St. George; por. Strabon (VII, 330). — 4. Miasto w Chersonezie Tauryckim (dziś Krym), nad przesmykiem Cymmeryjskim,

S. Drz

Nymfeum, po łacinie Nympheum, po grecku Nojicpstov, oznacza, stosownie do pochodzenia swego etymologicznego, ulubioną siedzibę Nimf (ob.), składającą się często tylko z drzewa jednego, gaju, groty stalaktytowej, gdzie zwyczajnie źródło tryskało. W czasach późniejszych oznaczało to wyrażenie osobny rodzaj pięknie zdobnych wodotrysków, sztucznie tak urządzonych, że woda z wielu rur dopływająca, w rozlicznych promieniach w górę się wzbijała. Źródła starożytne wspominają o N-ach takich w Koryncie, Antyochii, Konstantynopolu, golnie w Rzymie, gdzie miało ich być dwanaście, zwłaszcza nimfom wodnym poświęconych. Naokoło nich znajdowały się w okresie aleksandryjskim i grecko-rzymskim portyki przepyszne, w których nieraz urządzano wygodne miejsca do siedzenia w cieniu i chłodzie podczas wielkich upałów. — Por. P 1 i n i u s „Nat. Hist.“ (XXV, 12, 43); C a pi t o lin us, „Gord.“ (32)

Nymphaeaceae— G r Z y b i e u i o w at e. Familia roślin dwuliściennych {Dicotyledoneae) z rzędn Banales (W i e 1 o o wo с к o w e). Są to rośliny wodne, z grubym, do dna rzek, stawów uczepionym kłączem, o liściach długoogonko-wych, tarczowatych lub sercowatych i pływających po wodzie; tylko u Cabomba i pokrewnych liście podwodne są postrzępione, a pływające natomiast tarczowate. Kwiaty ich duże, koloru białego, niebieskiego, czerwonego lub żółtego, stoją pojedyńczo na końcu długiej szypułki i również wznoszą się nad powierzchnię wody; są one regularne. Kielich jest zwykle 4 lub 5-cio działkowy, zielony; działki te są albo wolne, albo zrastają się z dnem kwiatowem. Płat-

w portem doskonałym.

na którego powierzchni w małem zagłębieniu, umieszczone są owocolistki. Na szczycie za-lążni znajduje się promienisto ułożona, jakby siedząca blizna, która też pozostaje na owocu, podobnym do naszego maku. Owocem jest jagoda, rozpadająca się dopiero przez gnicie, i zawierająca nasionka liczne, okrągłe lub jajo-. wate; w nasionkach rodź. Nelumbium brakuje białka.—Znanych jest dzisiaj blisko 55 gatunków, które się dzielą na trzy podrodziny: 1) Ne-lumboideae, wspaniałe rośliny wodne, o liściach prawie okrągłych lub tarczjwatych, na brzegach nieco zagiętych; kwiaty pojedyncze na długich szypułkach; kielich pięciodziałkowy, płatki korony jak i pręciki liczne. Należy tutaj Nelumbium speciosum Willd. (ob.), N-m luteum Willd. (ob.) i kilka pokrewnych gatunków, rosnących w Ameryce północnej. Drugą pod-rodzinę stanowią Cabomboideae (ob. Cabombeae). Trzecią wreszcie Nymphaeideae—piękne rośliny wodne, o kłączu wypuszczającym liczne długo-ogonkowe liście, pływające po wodzie. Do najczęściej spotykanych u nas gatunków należy Nuphar luteum Smith.—B a c z у w i e lub G r ą -żel żółty—o kłączu walcowatym, grubym, leżącym poziomo na dnie wody, a do dwuch a szcze- stóp długim; na stronie górnej tego kłącza widzimy liczne blizny po liściach opadłych, po stronie dolnej zaś silne, brunatne korzenie. Liście długoogonkowe, pływające po wodzie; ogonki liścia u dołu okrągłe, ku górze zaś trójkątne, i podobnie jak szypułki kwiatowe, również do powierzchni wody sięgające, gąbczaste. Liście jajowato - sercowate, skórzasto - mięsiste,

S. Drz.

6 — 8 cali długie a 5 — 6 szerokie środkiem, u nasady głęboko, prawie do ¹/₃ długości liścia wcięte. Liście górą błyszczące, pięknie zielone, spodem matowe, z odbłyskiem niebiesko - zielonym, całobrzegie; na stronie spodnej liści występuje bardzo silne żebro, od którego ku brzegowi biegną nerwy boczne. Kwiaty duże, żółte, na powierzchni wody się unoszące. Dział-ków kieilcha 5, okrągławych, kulisto się okręcających, wklęsłych, wewnątrz żółtkowo-żółtych; zewnątrz tylko brzegiem żółtych, a ku nasadzie przechodzących w kolor zielony. Płatki korony liczne, w dwuch rzędach ułożone, odwrotnie jajowate lub eliptyczne, lekko wklęsłe; brzegiem nieco karbowane, żółte; pręciki liczne w kilku rzędach o wąskich nitkach i takichże

::

Kcykl. Powsz. Iluetr. Ser. II. Zcez. 23b. T. III.

pylnikach; z początku stoją prosto, a później zginają się ku zewnątrz; zewnętrzne z nich dość szerokie, jakby płatki. Słupek wyższy od pręcików, kształtu kulisto-fiaszkowatego, zielony, z blizną okrągłą, siedzącą, w środku nieco wklęsłą, z 13 — 20 wypukłemi, okółkowato uło-żonerni promieniami. Owoc kształtu słupka, wewnątrz o licznych przedziałach, w których znajdują się jajowate, nieco zgniecione, żółto-szare nasionka. Rośnie w jeziorach, stawach i rzekach wolno płynących, prawie w całej Europie i Azyi środkowej. Kwitnie od czerwca do sierpnia. Stanowi piękną ozdobę stawów naszych, i często w tym celu bywa w parkach hodowany. Łatwo go rozmnożyć wrzucając kłącze obciążone kamieniem do wody, aby> nie wypłynęło. W Turcyi przez destylacyę wyrabiają z pięknie pachnących kwiatów rodzaj napoju, a kłącze było dawniej używane w medycynie.—Podobny do poprzedniego, lecz o budowie dalikatniejszej i nieco ozdobniejszej jest N-r pumilum Smith.—liście posiada mniejsze, jajowato-podłużne, eałobrzegie i u nasady prawie do połowy wcięte, na cienkich i długich ogonkach, pływające po wodzie; kwiaty żółte. Trafia się często w towarzystwie poprzedniego, lecz o wiele rzadszy. Kwitnie od lipca do sierpnia.—W Ameryce północnej rośnie N-r aduenum Ait., a w Japonii N-r japonicum D.

C., których kłącze bywa używane jako lek wzmacniający. —Drugim gatunkiem, należącym do tej podrodziny jest Nymphaea alba L. — kie, z wierzchu ciemno-zielone a spodem czerwonawe. Kwiaty duże, białe i pięknie pachnące, na długich szypułkach, pływają po wodzie; w dzień są otwarte i wynurzone, a w nocy zamknięte i zanurzone. Działki kielicha i płatki korony równej długości; pierwszych jest cztery, a drugich 20—28; pierwsze są jajowa-to-okrągłe, spodem zielone, a z wierzchu śnieżno-białe; drugie podłużnie-lancetowate i z obu stron śnieżno-białe; pręciki luźne, a z tych zewnętrzne są podobne do płatków korony. Kwiaty po okwitnieniu zanurzają się i owoc dojrzewa pod wodą. Jest nim torebka, gąbczasto-mięsista wielonasienna, podobna do makówki, lecz nie pękająca, opatrzona na szczycie blizną gwiazdkowatą. Rośnie po jeziorach, stawach i wolno płynących wodach. Kwitnie od czerwca do sierpnia. Niegdyś radix et flores Nymphaeae albae używano jako leku, dziś zarzuconego, a tylko w leczeniu domowem i u ludu używa się lilii wodnej jako środka ściągającego przy dysenteryi, rzerzączce i cierpieniach oczu. Cała ta roślina zawiera dużo garbnika i może służyć do garbowania skór. W krajach północnych liści używają na paszę dla bydła i trzody chlewnej. Kłąb młody, wygotowany bywa w niektórych okolicach jadany, a w Mołdawii z pachnących kwiatów robią sor-bety. Z kwiatów tych można otrzymywać olejek lotny, przyjemnie pachnący, który ma posiadać własności uśmierzające i nasenne. Jako roślina wodna służy doskonale na ochronę

чу

Si,

11

ms

Fig. 72 Nymphae a alba. 1. Kwiat—2. Pączek w przecięciu podłużnym.—3. Postaci przechodnie od listka korony do pręcika.—4. Owoc. (Podług Wassily u Strassburger a)

grzybienie białe lub lilie wodne, o kłączu podwodnym, węzłowatym, grubości ręki dochodzącym, od 1 do 2 stóp długim; liście na ogonkach dłuższych lub krótszych, stosownie do głębokości wody, pływające na powierzchni tejże; są jajowato okrągłe, u nasady głęboko wcięte, o łatkach prawie się stykających, skórzaste, czasem 8 cali długie, a do 6 szero-

dla ikry rybiej. Jest zarazem piękną ozdobą naszych stawów; szczególnie pięknie wyglądają jej kwiaty białe, kiedy zakwitną na czarnej powierzchni bagnisk torfowych.—Tu i owdzie trafia się drugi gatunek N-a Candida Pressl., zwana także Grzybieniem czeskim, o kwiecie dużym i białym, o liściach sercowatych, z owocem o znamieniu 7 —14 promiennem, pod

kątem nachylonym. Rośnie w Czechach, Turyngii, Bawaryi, a trafia się także często w starych korytach Wisły i t. d.—W Ameryce północnej rośnie N-a odorata, Ait., o liściach strzałkowato - sercowatych z nerwami silnemi; ogonki liściowe i szypułki kwiatowe posiada cienkie. Kwiaty mniejsze, ale o woni bardzo silnej. Najpiękniejsze jednak gatunki rosną w pasie gorącym. Do tychże należy N-a Lotus L. '(Castalia mystica Salisb.). Jest to roślina trwała, o liściach okrągławych, tarczowa-tych, ostro ząbkowanych i na długich ogonkach; kwiaty białe, wielkie, prawie pełne, o płatkach 36—48, ku środkowi węższych i od połowy żółtawych. Dość pospolity w Egipcie, gdzie

ma tarczowate, a kwiaty piękne, barwy błękitnej. Egipcyanie starożytni cześć religijną oddawali tej roślinie, której wizerunki, jak i poprzedniej, można widzieć na najdawniejszych pomnikach egipskich.—W Indyach wschodnich i na Jawie rośnie N-a pubescens Willd. (Castalia sacra Salisb.) o liściach okrągławo-ner-kowatych, ostro-ząbkowanych, aksamitno omszonych, o luźnych, promienisto rozchodzących się nerwach. Kwiaty ma wielkie, białe, woni wyskoku winnego. Odwar z kłącza tej rośliny ma leczyć zatrzymanie moczu.—W końcu wymieniamy, należącą do tejże rodziny, wspaniałą Wiktoryę lub Koroniarkę z Ameryki południowej.— Victoria regia Lindl. — a przez

Posiada liście

rośnie w rowach wodą zalanych i w zatokach | krajowców zwaną „maruru“. rzecznych. Należy w ojczyźnie swojej do roś. i ogromne, czasem do 8 łokci w obwodzie mają-

'v.    —V. г⁷

''-t,

S''

lÉJ&rfï

щ

ajat t

i. ;

Г-

шШ

mss

тшsi

p!

Tl ¹    ' А

вш

8аяЭИриь.:: ■- r-ÎSX—т-.—

Щт %

I

Jgmm

LM

pp

ШШ

у / //Av

ШШ

Fig. 73. Victoria regia. Liście pływające, kwiaty, pączki i owoce, (podług „Dictionnaire des sciences“).

lin bardzo użytecznych, gdyż oprócz użytków lekarskich, tych samych co z N-a alba, Arabowie leczą jeszcze nim żółtaczkę. Kłąb surowy lub gotowany, a liście i ogonki gotowane, bywają jadane; z mączystych zaś nasion lub też z jego kłącza miano wypiekać chleb za czasów Herodota. O roślinie tej wspominają, pod nazwą Lotus u, najdawniejsi pisarze greccy i rzymscy, a w Egipcie starożytnym była poświęcona Ozyrysowi i Izydzie i uchodziła za symbol wylewów Nilu. Roślina ta bowiem ukazywała się i znikała z podnoszeniem się i opadaniem wód Nilowych, podczas gdy jej grube i mięsiste korzenie, głęboko w ziemi ukryte, czekały następnego wylewu, aby znowu liście i kwiaty wydać.—W pewnym ciepłym strumieniu koło Wielkiego Waradynu na Węgrzech rośnie odmiana tego gatunku, nazwana przez De Candolle’a—N-a thermalis. Drugim gatunkiem, czczonym w Egipcie, była N-a coerulea Savign., rosnąca na wodach Nilu w okolicach Rozetty, Damietty i Kairu; liście ce, a tak tęgie, że pod znacznym nawet ciężarem nie uginają się; często też można widzieć na nich duże ptaki błotne, o wysokich nogach i ciężkiein ciele, czatujące na zdobycz. Brzeg tych liści naokoło wznosi się o kilka cali nad wodę, nadając im postać jakby olbrzymich pu-harów pływających po wodzie. Powierzchnia górna tych liści ma barwę ciemno-zieloną, a dolna brunatno-czerwoną; na tej też stronie występują wydatne nerwy, siatkowato rozgałęzione, najeżone kolcami sprężystemi, podobnie jak ogonki liści i szypułki kwiatowe. Kwiaty olbrzymie, wznoszące się kilka cali po nad wodę, mają czasem do półtora łokcia w obwodzie; zewnętrzne płatki korony są białe, a dalej ku środkowi kwiatu karminowo-czerwone; w pierwszym dniu swego rozwinięcia wydają woń mocną i przyjemną, ale już w drugim dniu więdną i zanurzają się pod wodę, aby tam owoce mogły dojrzeć. Owoc ma postać jabłka dużego, z góry nieco spłaszczony, i cały okryty jest kolcami. Nasiona zbierają krajowcy, gdyż upie-

J Roi.

S. Drz.

sam

sam,

za-

go

S Ur/,.

та-

s. Orz

czone stanowią pożywienie smaczne, znane w prowincyi Corrientes pod nazwą kukurydzy wodnej.—Rośnie z Guyanie i Brazylii południowej, po jeziorach oraz zatokach rzeki Amazonki i Berbice, a w Europie po ogrodach botanicznych dość często hodowana.- Piękną tę roślinę znalazł po raz pierwszy В o upland około r. 1820 w Guyanie na rzece Berbice, odnaleziona powtórnie przez naturalistę d’O r b i-gnyego na rzece La Plata, niedaleko Corrientes, i przez Roberta Schorn bourg ha, została nazwaną przez botanika Lindleya Victoria regia na cześć królowej angielskiej W i к t o r y i, która odstąpiła ogrody królewskie w Kew dla nauki. Z tego też tylko powodu nie podnieśli botanicy protestu, gdyż roślina ta już przedtem przez Salisburego, jako zwykły gatunek do rodzaju Euryale—pod nazwą Euryale amazonka Poep.—zaliczona została. W Paranie, na wodach stojących, rośnie Victoria cruziana d’Orb. o pięknych kwiatach różowo-bia-łych.—W Chinach i Indy ach wschodnich rośnie jeszcze jeden gatunek z tej podrodziny, a mianowicie Euryale ferox Salisb. —Roz du ma albo R o z ł o ś n i a—o liściach tarczowatych, pływających, o kwiatach małych, modrawo fiołkowych, o woni przyjemnej. Owoc podwodny, wielkości małego melona, zamknięty w twardym i gąbczastym kielichu, zawiera wewnątrz do 20 nasion wielkości wiśni. Rośnie na wodach stojących, stawach i jeziorach, a kwitnie przez całe lato. Nasiona prażone jadają chińczycy, podobnie jak my kasztany, a kłącze bulwiaste jako jarzynę.—Literatur a—Caspary „Nym-phaeaceae“ (w „Annales Musei Lugduno-Batavi“, tom II); Engler i Prantl „Natürliche Pflanzenfamilien“; Ts chirch „Indische Nutzpflanzen“; Gärtner „Die Heilpflanzen etc.“ (1898); H a 11 i e r „Flora von Deutschland“ (torn 12); Woe-nig „Die Pflanzen im alten Aegypten“ (1897); Czerniakowski: „Opisanie roślin dwulistnio-wyeh etc“.

Nymphenburg, wieś w Bawaryi pod Monachium; posiada 2 kościoły katolickie, zamek królewski z resztkami galeryi obrazów, których większość przeniesiono do pinakoteki monachijskiej, klasztor i piękne ogrody z kilkoma pałacykami letniemi. Niedaleko od wsi stara fabryka porcelany, niegdyś królewska.—Tak zwany traktat Nymphenburski, który miał być zawarty pomiędzy elektorem Bawarskim, Karolem Albertem, a Lu d wikiem XV wr. 1741, w sprawie podziału ziem austryackich i ustąpienia różnych terytoryów Ludwikowi, okazał się fałszerstwem.—Por. Droysen „Abhandlungen zur neuern Geschichte“ (Lipsk 1876).

Nymphis, po grecku Nóp/ptę, historyk grecki z czasów Ptolemeusza III, zwanego Euergetes, żyjący więc w połowie drugiej wieku III przed Chr., syn Ksenagorasa, rodem z Heraklei Pontyjskiej, napisał dzieła następujące: 1. IIspi ’AXe^àvdpoo xai twv Staóó^oo

xai, surfôvwv (O Aleksandrze W., Dyadochach i ich następcach), w 24 księgach, sięgając aż do czasów Ptolemeusza III); 2. ITepl 'HpaxXeiaç (O Heraklei), w 13 księgach: 3. IIsptTcXûoç "Aaiocę (Opłynięcie Azyit. j. Mniejszej). Z dzieł tych niewiele urywków się dochowało; zebrał je Müller w „Fragm. hist. Graec“. (tom III, str. 12 i nast.); najliczniejsze szczątki z dzieła „O Heraklei“ wydał Orelli w „Memnon. histor.“ (Lipsk 1816).

Nymphidius, często powtarzające, się nazwisko wyzwoleńców rzymskich, za panowania cesarzy. Z pomiędzy nich najgłośniejszy jest N. Sabinus, zwany także Numpidius Sa-binus, z nizkiego rodu pochodzący, syn wyzwoleńca, gladyatora Marcyana, jak wprawdzie utrzymywał, nieprawy syn cesarza K a 1 i g u 1 i i nierządnicy Nymphidyi. Pod koniec panowania Nerona, zyskawszy przez niecne denuncyacye wielkie względy cesarza, wysokiej godności dowódcy gwardyi przybocznej (praefecius praetorio) doszedł, w podły jednakże sposób pana swego zdradził. Kiedy bowiem Neron, skutkiem tyrańskich rządów swych, ogólnie znienawidzony, zamyślał ucieczką do Egiptu życie ocalić, podburzył N. gwardyę, aby sędziwego Galbę cesarzem obwołała. Niebawem wszakże, kiedy Galba jeszcze w dalekiej Hiszpanii przebywał, chciwy władzy i najwyższych w Państwie szczytów, zapragnął purpury cesarskiej, lecz, kiedy się pojawił w obozie, zamordowali żołnierze, dochowując Gal b i e wierności. —Por. Plutarch „Galba“ (13 — 15); Tacyt „Hist.“ (1, 5;    25;    37); Swetoniusz „Galba“

(H; 16).

Nymphodorus, po grecku Nop/póSwpoę,

I.    rodem z Amfipolis, napisał podobno dzieło, najmniej w 13 księgach, noszące tytuł JNo{JU|ia ßapßapixa (=Z wy czaję barbarzyńskie); w którym czasie żył, niewiadomo; z dzieła jego nic się do naszych czasów nie dochowało. — 2. Syra-kuzańczyk, żyjący za czasów Ptolemeusza

II. , zwanego Pi lad elf os, zatem na początku III wieku przed Chr., napisał dzieła następujące: 1. Ihpi'jtXoi (—podróże morskie); 2. ilepi ui)v èv X'xsXta ttaop.aCofJi£va)v (= O osobliwościach na wyspie Sycylii). Szczątki z dzieł tych zebrał Müller w „Fragm. hist. Graec“., (tom II, str. 375 i nast.). Twierdzenie Eberta, jakoby N. żył za czasów Filipa II, króla cedońskiego, i Aleksandra Wielkiego, nie wydaje się prawdopodobnem. — Por. Ebert „Dissert. Sicul.“ (Królewiec 1825).

Nymphon — kosmatnica; jeden z rodzajów, należących do rodziny ki ku tnie (Pij cno-gonidae) z gromady pająków (Arachnoidea). Kończyny członkowane, nitkowate, w ilości 4 par, 3—4 razy dłuższe od ciała. Liczne gatunL ki, żyjące w morzu, trudne do odróżnienia- — Nymplwn gracile, opatrzony w parę kleszczo-watych szczęk górnych i w parę czteroczłon-

Cz .'t

Cz. St.

(1876), „ L’aberration des étoiles fixes“ (1883), „Variation de la latitude de Poulkova“ (1893). Oznaczył nadto różnicę długości geograficznej między Helsingforsem a Sztokholmem.

Nyrop Krzysztof (* w Kopenhadze d. 11 stycznia r. 1858) filolog romanista. Wykształcenie uniwersyteckie otrzymał w Kopenhadze i w Paryżu, obecnie jest profesorem uniwersytetu Kopenhaskiego. —Z dzieł jego najważniejsze jest „Den oldfranske heltedigtning“ (Starofrancuska poezja bohaterska—Kopenhaga 1883; przekład włoski Gorry, Plorencya 1886) napisał też rozprawę bardzo uczoną o przymiotnikach w językach romańskich p. n. „Adjekti-vernes könsböjning i de romanske sprog“ (Ko-

Red.

S. 1\

Nysa, po grecku Nùaa, imię żeńskie i nazwa rozmaitych miejscowości w świecie starożytnym. A. 1. Córka Arysteusza, której Zeus powierzył wychowanie młodego D у o n i-zosa. — Po grecku także Nóaaa; 2. żona Ni-komedesall, króla Bitynii, matka Nikomedesa III.

4. Córka Nikomedesa III, za którą Juliusz Cezar w Rzymie gorąco się wstawiał. — 5. Siostra Mitradatesa Wielkiego, króla Pon-tyjskiego, dostała się do niewoli rzymskiej lecz wódz Lucullus darował jej wolność. — 6. Córka Mitradatesa Wielkiego, zaręczona z królem Cypryjskim, zażyła dobrowolnie trucizny, aby nie dostać się do niewoli rzyms-

kowych, cienkich szczęk dolnych, z niezmiernie długiemi, nitkowatemi kończynami, dochodzi najwyżej do 5 mm. długości; pierwszy członek głowotułowia znacznie dłuższy od pozostałych i jakby przewężony w środku. Spotyka się w morzach europejskich w pobliżu brzegów

Nymphomania (patol.), ob. Nimfomania.

Nymphula — Ż wirówka, rodzaj małych motyli (:Microlepidoptera), należący do rodziny Pyralidàe. Skrzydła przednie długie, trójkątne, głaszczki nitkowate, uda bardzo długie i cienkie. Gąsiesienice i poczwarki żyją na roślinach w wodach stojących lub wolno płynących, motyle na brzegach. W Europie spotyka się 7 gatunków. — Nymphula potamogalis ze skrzydłami białemi i błyszczącemi; skrzydła pierwszej pary z centkami brunatnemi i obwódką złocisto-żółtą, — drugiej pary z plamką nerko-watą w środku. Szerokość 22—32 mm. spotyka się głównie w czerwcu i lipcu na brzegach i nad kałużami; gąsienice w jesieni, ukryte w pochewce zbudowanej z kawałków liści i przytwierdzonej do powierzchni dolnej liści wrzecznika pływającego (Potamogeton natans),

Nyon (po niemiecku Neuss, łacińskie Novi o d u n u m, później Colonia Julia eques-tris), miasto w Szwacaryi, w kantonie Vaud, przy drodze żelaznej z Genewy do Lozanny, przystań parowców na jeziorze Genewskim. Mieszkańców liczy 4 225 (r 1888). Znajdują się tu garbarnie, fabryki fajansu, grzebieni, śrub, zapałek; handel winem, zbożem i drzewem. Zamek w N. był przy końcu wieku XVIII siedzibą wójtów Berneńskich, Hallera i Bonstet-tena, u których przebywali długo J. von Müller, Matt hi ss on i Salis. Pod miastem zamek Prangins, dawniej własność Józefa Bonap artego.

Nyons, miasto we Francyi, w departamencie Drôme, nad rz. Eygues, położone w okolicy pięknej; posiada stare mury miejskie, zwaliska zamku, most z wieku XIV, izbę rolniczą. Mieszkańców liczy 2 523 (r. 1891), w tej liczbie ł/₃ protestantów. Przędzalnie jedwabiu, wyrób oliwy, esencyi, wódki, handel truflami.

Nyrén Magnus, astronom, (* r. 1837 wWerm-land w Szwecyi). Kształcił się w Upsali, w r. 1868 przyjęty został do obserwatoryum w Pulkowie, w r. 1871 został tam adjunktem, w r. 1873 astronomem starszym, w r. 1892 wice - dyrektorem. Badania jego miały na celu głównie dokładne oznaczenie stałych, tyczących się poprzedzania punktów równo-nocnych, kołysania się osi ziemskiej i aber-racyi gwiazd, a w przedmiocie tym ogłosił, głównie w pamiętnikach akademii petersburskiej: „Détermination du coefficient constant de la précession au moyen d’étoiles de faible éclat“ (1870), „Bestimmung der Nutation der Erdachse“ (1872), „Die Polhöhe von Pułkowa“ (1873), „Das Aequinoctium für 1865“

s. к.

penhaga 1886).

Nys Ernest, zasłużony prawnik belgijski, profesor prawa w Brukselli, radca izby apelacyjnej tamże, członek Akademii belgijskiej, członek Instyt. prawa iniędzyn., doktór prawa honoris causa uniwersytetów w Edymburgu i Glas-gowie, jeden z wybitniejszych przedstawicieli partyiliberalnej belgijskiej (*w Courtrai d. 27 marca r. 1851). Jeden z najlepszych uczniów genialnego Franciszka Laurent (ob.), głęboko wykształcony w kierunku nietylko prawnym, ale historycznym i filozoficznym, od r, 1879 ogłosił cały szereg prac z zakresu prawa międzynarodowego, na które krytyka zwracała często uwagę baczną: „La papauté dans ses rapports avec le droit international“ (1879, i przekł. angielski); „Guerre maritime. Droit de la guerre et le précurseurs de Grotius“ (1882); „Commencement de la diplomatie“ (1884); „Initiateurs du droit public moderne, Origine du droit international“ (przekład serbski V e s n i ć a); „Les theories politiques et l’histoire du droit intern, en France jusqu’au XVIII siècle; Etudes sur le droit international et le droit politique“ (2 tomy), Olbrzymia ilość sprawozdań i luźnych artykułów w wybitniejszych czasopismach belgijskich i francuskich. Wreszcie „Esclavage noir devant les jurisconsultes et les cours de justice. Recherches sur l’histoire de l’économie politique,“ (przekł. angiel. Dryhursta). Przełożył też dzieła Blunt sc h lieg o, Westlakego i Lorinsera.

3. Żona Nikomedesa III.

kiej. — B. 1. Miasto w Peonii, należące później bardzo ważne o zmianach konstytucyi, zwłasz-do państwa macedońskiego, leżące pomiędzy cza zaś o przekształceniu prawa wyborczego, rzekami Nestosem a Strymonem. — 2. Miasto w Licyi, nad rzeką Ksanthos.—3. Miasto w Kap-padocyi, w obwodzie Mariane, w pobliżu rzeki Halys. — 1. Miasto w Indyi właściwej (India propria), u stóp góry Meros.— C. Nazwa kilku gór, słynących z uprawy winnic, na których, według legendy mitycznej, młody Dyonizos miał się chować, głośnych też dla tego z osobnego kultu, który tutaj owemu bożkowi, głównemu patronowi latorośli winnej i wina samego, oddawano. Źródła starożytne wymieniają góry z tą nazwą naprzód w Grecyi właściwej, jak w Beocyi, na wyspach Eubei i Na-ksos, później także i w odległych stronach świata, jak w Tracyi, Macedonii, Indy ach, Arabii, w Egipcie, nad jeziorem Serbońskiem. — D. Na-

в. I)rz.

S Dr z

•T. Rei.

pédie“ (T. XXV, str. 157).

Nystad, miasto portowe w Finlandyi, w guberni Abo-Björneborskiej, nad zatoką Botnicką; posiada nowy kościół w stylu gotyckim, dobry port, warsztaty okrętowe; prowadzi handel znaczny, zwłaszcza drzewem; mieszkańców liczy 3 908 (r. 1890).—N. założone zostało w r. 1617. Dnia 10 września r. 1721 stanął tu pomiędzy Rosyą a Szwecyą pokój, który zakończył wielką wojnę północną.—Anglicy ostrzeliwali N. d. 5 lipca r. 1855.

Nystagmus (z gr. voar'Kw=kiwam się, drzemię) drżenie gałek ocznych, powtarzające się szybko i stale w tym samym kierunku; zależnie od niego bywa N. różnego rodzaju. Zwykle zjawia się na obu oczach, rzadziej na jednem. N. nabywa się często wskutek upośledzenia wzroku, powstałego w dzieciństwie, rozwija się także w wieku późniejszym; towarzyszy również wszelkim wadom rozwojowym gałek ocznych.— U ludzi pracujących w kopalniach spostrzega się rodzaj N., mającego własność zjawiania się niedostatecznem oświetleniu i znikaniu,

zwa 44 planetoidy.

ITysus, Nyssus, po grecku Nùooç, Nôoooç, wychowawca bożka Dyonizos a, który od niego przyjąć miał drugą część swego miana. Bożek ów, udając się na znaną wyprawę do ziemi Indyjskiej, powierzył mu na czas nieobecności swej rządy nad królestwem Tebańskiem, które niedawno posiadł. Gdy mu z powrotem N. władzy oddać nie chciał, a bożek znowu wzbraniał się z przemocą przeciwko opiekunowi swemu dawniejszemu wystąpić, obrał drogę pośrednią, rozkazał bowiem zbrojnym swym, których poprzebierał za Bachantki, N-a pojmać i ubez-władnić.—Por. Hyginus „Fab.“ (131).

Nyssa (Nyssa M.) roślina z rodzaju Com-brataceae, rodziny Cornaceae (Dereniowate). Są to drzewa o liściach naprzemianległych, rosnące w Ameryce północnej, tamże znane pospolicie pod nazwą Tupelos, w okolicach górzystych Indyi i na półwyspie Malajskim; bywają również i w Europie hodowane. Kwiaty są dwu-płciowe-jednopienne; kwiat męski posiada kielich o pięciu lub więcej działkach, o tyluż płatkach dachówkowatych, i 5 —8 pręcikach; kwiaty żeńskie posiadają dno kwiatowe wklęsłe, na którego kraju znać 5 ząbków małego kielicha — słupek jest dolny, zalążnia jednokomorowa z jednym zalążkiem. Owocem jest jagoda z białem nasieniem, zawierającem zarodek. Należy tutaj N. multiflora Wagenh. z Ameryki północnej, N. hiflora Michx., N. capitata Walt, — owoców kwaśnych tych dwuch ostatnich używają na wyspach Karolińskich w miejsce cytryny.

Nyssens Albert (* w Ypres w r. 1855) polityk belgijski.—Wydział prawniczy ukończył w Gandawie: tam też osiągnął dyplom doktora prawa, poczem niebawem mianowany był w r. 1880 profesorem procedury karnej i prawa handlowego w uniwersytecie katolickim w Louvain. — Działalność polityczną rozpoczął w r. 1888, gdy go wybrano na radcę prowincyalne-go kantonu Louvain; tenże kanton wybrał go następnie w r. 1892 na posła do sejmu belgijskiego. Wtedy to toczyć się miały rozprawy a N. wtedy odegrał rolę bardzo wybitną. Wskutek zabiegów i wichrzeń stronnictw politycznych wzburzenie wśród narodu było wielkie; w Mons i Antwerpii doszło nawet do rozruchów krwawych, chodziło więc o to, aby Izby załatwiły się prędko ze zmianami prawodawczemu Wówczas N. rozwinął działalność bardzo doniosłą i pozyskawszy sobie dwie trzecie głosów Izby, przeprowadził w d. 18 kwietnia r. 1893, opracowane przez siebie nowe prawo wyborcze (suffrage plural), przyznające na wyborach głos każdemu obywatelowi belgijskiemu, mającemu 25 lat skończonych; nie było jednak powszechne, ponieważ przyznawało po kilka głosów różnym osobom uprzywilejowanym. Senat również, nieomal jednogłośnie, zgodził się na przyjęcie prawa tego.—W r. 1894 N. stanął na czele nowo utworzonego ministeryum przemysłu i pracy. Na stanowisku tern przeprowadził szereg praw społecznie doniosłych, zwłaszcza też urządził inspekcyę pracy i starał się o polepszenie doli robotników; nie wszystkich atoli zadowolić zdołał, wydając się socyalistom zbyt miękkim, zachowawcom zaś zanadto skłonnym do ustępstw na rzecz stronnictwa robotniczego. — Jako publicysta odznaczył się też N. wielu pracami cenneini, treści bądź prawniczej, bądź społecznej lub historycznej,—Por. „Grande Encyclo-

Rcd.

przy

przy dobrem oświetleniu dziennem, przyczem to drżenie uwidocznia się najlepiej przy skierowaniu wzroku ku górze. — Nareszcie bywa N. spostrzegany i przy pewnych chorobach ustroju nerwowego.—Por. podręczniki okulistyki J- K- E Nysten Piotr Hubert (* w Liège d. 30 października r. 1774—f w Paryżu d. 3 marca r. 1817), lekarz. Do nauk zawodu swego przykładał się od r. 1794 w Paryżu; w r. 1798 zo-

(serya 2-ga, t. III, str. 853).

Red.

Nyström Karol Ludwik Hipolit (* w Stokholmie d. 4 kwietnia r. 1839) lekarz i podróżnik. Kształcił się od r. 1856 w uniwersytecie upsalskim i tam też po obronieniu rozprawy treści botanicznej w r. 1863 dyplom doktora filozofii otrzymał, poczem wrócił do Stokholmu, gdzie został lekarzem wojskowym; następnie przeszedł do marynarki. W r. 1868 należał do wyprawy, wysłanej dla zbadania Szpicbergu i morza okolicznego. W r. 1871 towarzyszył Nordenskjöldowi (ob.) do Grenlandyi i do New-Foundlandu.—Wydał między innemi: „Svenska polar-expeditionen ar 1868 med kronoâ nyfartyget Sofia. Reseskizzer“ (Szwedzka wyprawa biegunowa w r. 1868 na statku rządowym Sofia. Szkice z podróży — Stokholm 1869; praca napisana wspólnie z T. Friesem) oraz szereg prac lekarskich w „Upsala Läkare-förenförhandlingar“ (t. I, II, IV, VII i VIII).— Por. „Biogr. Lex. der hervorrag.

Dr j- r.

stał pomocnikiem prosektora (aide d' anatomie), oraz preparatorem w pracowni chemicznej wydziału lekarskiego. W r. 1802 należał do wyprawy, wysłanej do Hiszpanii w celu zbadania istoty gorączki żółtej (ob.); w r. 1804 wysłano go do Francyi południowej w celu zbadania przyczyn choroby trapiącej i niszczącej tam jedwabniki; owocem wycieczki tej była praca: „Recherches sur les maladies de vers à soie et les moyens de les prévenir etc.“ (Paryż 1808). Powróciwszy do Paryża został lekarzem tamtejszego szpitala dla dzieci, a na stanowisku tern zmarł przedwcześnie po latach kilku. Rozgłos największy i długotrwały zrobił N-owi słownik lekarski p. n. „Nouveau Dictionnaire de médecine, chirurgie, chimie etc.“ (Paryż, wyd. 2-e, 1810; pierwsze wyszło pod redakcyą С apuro na), który doczekał się kilkunastu wydań, a później był przerabiany i powiększany kilkakrotnie przez Littrégo i Robina. Z prac innych N-a wymienić można jeszcze: „Nouvelles expériences faites sur les orgdnes musculaires de l’homme et des animaux à sang rouge etc“ (Paryż 1803) i „Recherches de physiologie et de chimie pathologique etc.“ (tamże 1811).—Por. „Biogr. médicale“ (t. VI, str. 329) i Dechambre „Dictionn. des sciences méd.“

Dr J. P.

Nyström Jan Fryderyk (* w Hernösan-dzie d. 26 września r. 1855) historyk szwedzki, zajmujący się również ekonomią polityczną. W r. 1875 wstąpił do uniwersytetu upsalskie-go; ukończywszy nauki, tamże w r. 1884 został docentem historyi, w r. 1892 objął nadto wykłady geografii oraz przewodniczy uniwersyteckiemu seminaryum geograficznemu. Równocześnie od r. 1890 jest czynny jako nauczyciel starszy, gimuazyaluy. Podczas wyborów sejmowych w latach 1890 i 1893 zajmował stanowisko sekretarza stronnictwa zachowawczego, jako taki słowem i piórem działał na korzyść stronnictwa tego, oraz bronił stanowiska przeważającego Szwecyi w związku z Norwegią.— Napisał: „De svenska Ostindiska kompanierna“ (Gotenburg 1883) i „Bidrag till svenska han-delns och näringarnas historia under senare delen af 1700 talet“ (Upsala 1884); obie rozprawy te zostały uwieńczone nagrodą; dalej między innemi: „Jonas Aiströmer och hansverk“ (1885) i „Den irländska frägan“ (1887); opracował i wydał na nowo Svedeliusa „Hand-bok i Statskundskap (Upsala 1887 — 1891; 4 tomy); nadto „Handbok i Sveriges geografi“ (tamże 1895); „Handelns historia“ (Stokholm 1897); nakoniec z polecenia akademii (fitterhets-Hi-storie-och Antiqvitets-Akademi) opracowali wydał „Epistolae Hugonis Grotii ad Ax. Oxen-stierna“ (tamże 1889—1891; 2 tomy).

Aerzte“ (t. IV, str. 396.

Nyvel miasto w Belgii, ob. Nivelles. Nyx, w mitologii ob. N y к s.

DOPEŁNIENIA.

Neothebel Walenty (* w Lipsku w poło- | takie jest ze stanowiska logiki niewątpliwie wie pierwszej wieku XVI — f prawdopodobnie    błędne, gdyby bowiem tak było, to sąd bez

w Toruniu pod koniec wieku tegoż) teolog pro-    podmiotu mie mógłby mieć i orzeczenia. Orze-

czenie bowiem, które niebyłoby orzeczeniem o czemś, jest sprzecznością niewątpliwą. Dlatego zupełną słuszność ma Steinthal („Zeit-schr. für Völkerpsych,“ IV str. 235). Gdy dowodzi, że S. n. nie są pozbawione podmiotu, lecz że wyrażają czynność, której podmiot tajemniczy, nieznany i dlatego myśl na^za tylko domyśla się go. Także Schuppe wyraża przekonanie, że w sądach . nieosobowych całe niejako zjawisko, cały przebieg we wrażeniu doznawany jest podmiotem, ponieważ jednak nie wyodrębnia się i nie jest zmysłowo jako osobnik do pochwycenia—tak n. p. jak: „pies“, „kamień“ lub „dom“ —a więc tkwi. ten podmiot w takim sądzie jakby jakiś postulat do urzewistnie-nia („Zeitsclir. für Völkerpsych.“ t. XVI str. 280). — W przeciwieństwie do takich zapatrywań dowodzili Brentano, a za nim Marty, że sądy nieosobowe istotnie nie zawierają podmiotu, a właściwie, że nie ma w nich ani podmiotu ani orzeczenia, lecz, że jest to poprostu tylko albo stwierdzenie, albo zaprzeczenie jakiejś treści. Taka teorya jednak nie może wytrzymać krytyki; gdyby tu bowiem istotnie chodziło tylko o stwierdzenie lub zaprzeczenie jakiejś treści, to i w tym razie sąd nie byłby pozbawiony podmiotu, gdyż wtedy byłaby nim owa myśl stwierdzająca lub zaprzeczająca. Sąd: „grzmi“ możnaby pojmować jako sąd: „ja słyszę grzmot“ a więc tu j a byłoby podmiotem.—Zanim odpowiemy, czy istotnie tak się rzeczy mają, posłuchajmy pierwej co uczą Sigwart i idący za nim Benno Erdmann. („Logik“ t. I, str. 307); obaj sięgają do podstaw psychologicznych myślenia i usiłują wykazać, że podnietą do tworzenia S-ów n-ych jest zawsze jakiś przebieg występujący we wrażeniach bardzo żywo i gwałtownie, tak, że wywołuje bardzo silne zmiany uczuciowe, otóż właśnie ta strona uczuciowa zwraca uwagę, przyczyna zaś sama zjawiska schodzi wobec tego na plan drugi. Częstokroć ta przyczyna nie daje się ująć i bliżej określić, pozostaje więc tylko wybitna wartość uczuciowa. — Są przeto S. n. zdaniem Er dm an na sądami nieokreślo-nemi, przyczynowemi. Pogląd ten Er d manna wymaga jednak—zdaje się—pewnego uzupełnienia: Z dziesięciu rodzajów S-ów n-ych u Sigwart a, na które przytacza takie przykłady: 1 ) „pachnie“, 2) „dobrze mi“, 3) „trzęsie mną“,

testancki, pastor toruński; poprzednio był kapelanem w Modliborzycach, w domu Sebastja-na Osieckiego. Mieszkając w Toruniu zwalczał zacięcie Socyuianizm, czyli t. zw. Aryanizm, krzewiący się wówczas w Polsce. — Napisał:

Hed.

„Raphaelahi, to iest lekarstwo boże, żydom tak dawnego . iak y dzisieyszęgo wieku“ (Toruń 1581, w 4-e) a w książce tej obelgami obrzuca Marcina C z e cli o w i c z a (ob.).—Por. życiorys podany przez F. M. Sobieszczań-skiego w „Eucyklop. powsz.“ S. Orgelbranda (t. XIX, str. 271);

J W. W.

Nicze mincarz. Królowa Elżbieta sprowadziła go w r. 1861 z Węgier do Krakowa dla uporządkowania mennicy tamtejszej, do której zakradły się były nadużycia.

Nieosobowe sądy (logika). Są to takie sądy którym zbywa, jak twierdzą niektórzy logicy, na podmiocie, ą raczej, w których podmiot tkwi „implicite“ w orzeczeniu i nie jest uwydatniony z osobna i jasno. Tu należą takie sądy jak

n. p.: „leje“, „błyska się“ „grzmi“ „rozumie się“, „należy się“ „pachnie“, „dobrze mi“ it. d.

Jest to jedno z pytań w logice spornych, jak naturę takich sądów pojmować. Literatura polemiczna w tej sprawie jest już dosyć obfita.

Pytanie w czasach nowszych poruszył znakomity lingwista i gramatyk Fr. Mi kłosie z w rozprawie: „Subjectlose Sätze“ (Wiedeń 1883),

O tym samym zagadnieniu pisali następnie:

Marty „Über subjectlose Sätze“ (Vierteljahrschrift fur wiss. Philos“, г. 1884); W. Schuppe „Subjectlose Sätze“ („Zeitsclir. für Völker-psych.und Spr.“ r. 1886); Ch. Sigwart „Die Impersonalien“ (Freiburg Bryzgowski 1888);

A. Puls „Über das Wesen der subjectlosen Sätze“ (Flensburg 1888 — 89). — Zagadnienia nie można uważać za rostrzygnięte i rozjaśnione dostatecznie. Najsubtelniej wniknął w sprawę Sigwart, który wyróżnił dziesięć grup sądów nieosobowych. Ben no Erdmann wykazał jednak, że z nich wszystkich właściwie na nazwę nieosobowych zasługują tylko wypowiedzenia meteorologiczne takie, jak n. p.: „leje“, „błyska się“, „świta“ „ściemnia się“; do tych zbliżone są dalej powiedzenia takie jak:

„huczy“, „dudni“, „dźwięczy“ i t. d.—Mik łosi cz jest zdania, że w takich sądach podmiot nie tylko nie jest wyraźny, ale nie ma go tam; wcale go się nawet nie myśli. Zapatrywanie

ü. s.

Jest to stan życia ducho-

4) „roi się“, 5) „leje“, 6) „teraz lato“., 7) „teraz północ“, 8) „źle mi się powodzi“, 9) Jest coś“, 10) „potrzeba“ — powiada Erdmann — tylko sądy meteorologiczne są istotnie nieoso-bowe, reszta zaś są to tylko moje stany i moje doznania, które ja, jako wydający sąd, wyrażam, czyli wypowiadam. A więc w tych wszystkich wypadkach któż jest podmiotem sądu? oczywiście ja sam. Dobrze! skoro tak jest, to pytamy się: czyż sądy takie n. p. jak: „grzmi“, „błyska się“, „ściemnia się“ wyrażają naprawdę co innego, jak takie tylko moje własne stany i doznania? zdaje się, że nie! Między sądami: „trzęsie mną“ lub „źle mi się powodzi“, a sądami takiemi jak: „grzmi“ lub „błyska się“ zachodzi może tylko w sile uczuciowości różnica pewna. Strona uczuciowa jest może silniejsza w sądzie: „źle mi się dzieje“ aniżeli w sądzie „ściemnia się“. Ale w obu są to tylko moje stany i doznania, które w sądzie wypowiadam. „Ściemnia się“ to znaczy „ja czuje ściemnianie się“, „trzęsie mną“ znaczy: „ja czuję dreszcze“, „źle mi się dzieje“ — znaczy: „ja uświadamiam sobie przykre położenie własne“. We wszystkich tych przypadkach „ja“ jest podmiotem. W gruncie rzeczy przeto nie istnieją żadne S. n. w nich zawsze jaźń jest podmiotem, a tylko sposób wyrażania się w mowie stwarza pozór jakoby to, były S. n. Taki zaś sposób wyrażania się pochodzi, stąd, że podmiot doznający, a zarazem i tworzący sąd wobec silnie uwydatnionej strony uczuciowej, zapomina niejako o sobie, jaźń własną usuwa na plan drugi, a uwydatnia w powiedzeniu tylko samo doznanie. W sądach takich n. p. jak: „I wre, i huczy, i kipi, i pryska“ poeta nie zwraca uwagi, że to on sam lub świadkowie sceny są tymi którzy tego doznają i są tu podmiotami, a maluje tylko same doznania, usiłując w taki sposób spotęgować w czytelniku stronę uczuciową. — Co do literatury por. oprócz wyżej przytoczonych dzieł jeszcze: I. Bergmann „Die Grandprobleme der Logik“ (1895) i Wundt „Logik“ (I, 155).

Nieświadomość, wego, w którym istota, życiem tern żyjąca, nie posiada sama wiedzy o jego przebiegach. Stany N-i mogą być albo stałe, albo czas dłuższy trwające, albo też mogą dotyczeć tylko niektórych stron życia wewnętrznego, czyli duchowego i ciągle na przemian zmieniać się ze stanami świadomości. Mamy na to dowody liczne i różnorodne, że istota znajdująca się w stanie nieświadomości, jednak żyje, i to nietylko organicznie, ale także i psychicznie. Przekonywamy się o tern: po pierwsze—każdy na sobie samym, możemy bowiem niejedno, czegośmy doznali w stanie półświadomości, a nawet nieświadomości dosyć daleko posuniętej, następnie choć w części sobie uświadomić. Powtóre wiemy o tern doskonale, że ogromna, poważna część naszej treści umysłowej nie jest nam świado-

Encykl. Powsi. Ilustr. Ser. II. Zen. 24a T. III.

ma, a jednak istnieje przecie, co chwila bowiem ta treść dawniejsza może cechę świadomości przybrać napowrót, świeżo zaś doznana może stać się nieświadomą, przez różne treści dawniejsze przysłoniętą. Po trzecie mamy także liczne dowody zewnętrzne na to, że istota w stanie N-i znajdująca się, jednak żyje psychicznie, i że to jej życie nie jest treści pozbawione; wskazuje na to zachowywanie się osób śpiących, lub zahypnotyzowanych, które nie są świadome tego wszystkiego co doznawały, a jednak to było, one to przechodziły. Świadomość może być nieraz w tej samej istocie dwojaka, nawet trojaka, t. j. dotyczeć pewnych tylko szeregów stanów, ze sobą tą właśnie świadomością związanych; w takich przypadkach, ta treść, która dla jednej strony życia psychicznego jest świadoma, będzie dla drugiej nieświadoma. Zdarza się także, iż dla jednej świadomości będą obce strony życia psychicznego świadome, dla drugiej zaś tylko jedna. —Stany N-i znane są już ludom na najniższych stopniach cywili-zacyi stojącym. Możemy nawet w ogóle stwierdzić fakt, iż uchodzą powszechnie za jakiś stopień doskonalszy życia wewnętrznego, aniżeli stany świadomości. Podobne poglądy powtarzają się także u ludów ucywilizowanych. Filozofia indyjska np. w różnych systemach uznaje przeważnie stan snu i hypnozy za doskonalszy znacznie od stanu świadomości.—Wielu pisarzy starożytnych, klasycznych zapatruje się tak samo, sen uważając za stan, w którym człowiek wchodzi w związek z demonami i bogami. Pizy ologią do wyjaśniania stanów nieświadomości posługiwał się lekarz A 1 к m a i o n, tłómacząc sen napełnianiem się naczyń krwionośnych, a budzenie się ich wypróżnianiem; za przyćmiewanie się boskiego światła rozumu, tlejącego w świadomości ludzkiej, uważał sen i N. He-raklit, także i Demokryt wyobrażał sobie, iż w stanie snu i N-i zatraca się jakąś część pierwiastku duchowego. Fizyologicznie próbuje również rozjaśnić stany snu i N-i Arystoteles, o czem z jego rozprawy „de somno“ przekonać się można. Stoicy znowu twierdzili, iż we śnie wyzwala się dusza rozumna częściowo z pod panowania władz niższych. — W filozofii nowszej ulegają zapatrywania na stany N-i przekształceniom wielkim i w samą istotę zagadnienia głęboko sięgającym. Karte-z у u s z dowodził, że dusza myśli ciągle i zawsze, tylko że nie wszystko pamięta, to samo dowodzi Malebranche; według L о с к e g o znowu dusza nie myśli zawsze, gdy jednak myśli, to tylko świadomie. Według Stahla powstają stany nieświadome ze świadomych, według Cudwortha dzieje się odwrotnie. Leibniz zaczyna wnikać w zagadnienie głębiej, wyprowadzając stany świadomości z wrażeń i napięć psychicznych, drobnych; skutkiem ich stopniowania się stają się wreszcie świadome: „Alle Eindrücke“ --pisze—haben ihre Wir кип-

58

gen, aber nicht alle Wirkungen sind bemerkbar“ („Wrażenda wszelkie wywierają skutek, ale nie wszystkie skutki dostrzec się dają“), a dalej: „Der Glaube, dass es in der Seele keine anderen Wahrnehmungen giebt als die, deren sie sieh bewusst ist, ist eine grosse Quelle von Irrthümern. („Mniemanie, że w duszy istnieją wrażenia inne, niż te, które dochodzą do jej świadomości, jest źródłem obfitym błędów“). Według Bonneta znowu, te wrażenia, które nie są świadome, nie są wrażeniami. Leibniz i Bonnet to początek dwuch na znaczenie świadomości poglądów sprzecznych" Kant przyjmował wyobrażenia świadome i nieświadome, te zaś nazywał „ciemnemi“, dodając, że ich zakres jest u człowieka największy (ob₄jego „Anthr o pol“. I, § 5). Przeciwnie znowu Reinhold, Jakob, E. Schmid dowodzą, że niema wyobrażenia bez świadomości. Fichte przyjmował postrzeganie nieświadome rzeczy. Głębiej wnikają w zagadnienie Herbart z jednej, Beneke z drugiej strony. Herb art dowodzi, na zasadzie swojego pojęcia o duszy, że istnieją w niej wyobrażenia nieświadome t. j. zahamowane i poniżej stopnia świadomości zapadłe, według Benekego znowu, istnieją wyobrażenia zawsze, jako dyspozycye psychiczne, nieświadome. Rechner przyjmuje także czucia nieświadome, są to takie czucia, które występują skutkiem podniet nie dosyć silnych, aby mogły wpłynąć na świadomość. Helmholtz przypuszcza także przebiegi duchowe nieświadome. Z filozofów angielskich Hami 1-t o n broni stanów nieświadomych, Stuart Mili im przeczy. — Dometafizyki wprowadził pojęcie N-i E. Hartmann(ob.). Według niego pierwiastek nieświadomy to Absolut we wszystkiem działający, to siła, która wszystko kształtuje, pomimo że do naszej świadomości nie dochodzi. Ten pierwiastek nieświadomy, będący jednością wyobrażania i woli, istniejący niezależnie od czasu i przestrzeni, jest dla nas nieświadomy, w rzeczywistości jest nadświadomy. Takie wprowadzenie N-i do metafizyki wpłynęło oczywiście na coraz uważniejsze zgłębianie tego zagadnienia w psychologii. Od czasu niedawnego zastanawiał się głównie Teodor Lipps nad zjawiskami N-i, uznając je za pod-stawne. W dziele: „Die Grundtatsachen des Seelenlebens“ pisze, że każda czynność duchowa jest pierwotnie nieświadoma. Przeciwko wyobrażeniom nieświadomym występował znowu Brentano. Wundt uznawał dawniej także istnienie stanów duchowych, nieświadomych. Obecnie sprawa stoi tak, że rozgrywa się walka pomiędzy psychologami z jednej strony, a takimi, którzy stojąc na stanowisku tak zwanego parallelizmu psycho-fizycznego, zaprzeczają istnienia stanów psychicznych, nieświadomych i dowodzą, że istnieją tylko zjawiska organiczne, które mają dla obserwatora z zewnątrz pozory stanów psychicznych, a z drugiej znowu strony takiemi, którzy istnienie stanów nieświadomych uznają za realne i do wyjaśnienia świadomości niezbędue. Dowodzą, że co innego jest stan psychiczny, a co innego wiedza o nim, która jest nowym stanem od poprzedniego odmiennym. Dla psychologów grupy pierwszej istnieje tylko życie psychiczne, świadome, innego nie ma wcale. Wśród zmian i przebiegów biologicznych zapala się co chwila i gaśnie jakiś dla nikogo niezrozumiały płomyk świadomości, nie wiadomo skąd się bierze i gdzie się podziewa, stanowił sam dla siebie jakiś porządek odrębny, jakieś zjawisko uboczne (epi-fenomen), nie mające z przemianami energii, w ustroju żyjącym dokonywającemi się, nic wspólnego. Dla psychologów znowu drugiej grupy stany N-i istnieją jako pierwotniejsze od świadomości; gdy dosięgną pewnego, jakiegoś stopnia napięcia stają się świadomemi. J o e 11, należący do grupy pierwszej, nazywa N. „Ein unvoll zieh bar er Begriff,; unbewusst kann nur ein neurocerebraler Vorgang oder Zustand sein“ („...pojęciem nie dającym się urzeczywistnić; nieświadome być mogą tylko stany albo sprawy mózgowo-nerwowe“) („Lehrb. d. Psychologie“ str. 118). Do drugiej znowu grupy należący H öfter pisze: „Ein psychischer Vorgang sei unbewusst, heisst... er sei nich Gegenstand eines auf ihn gerichteten Actes der inneren Wahrnehmung“ („Sprawa dnchowa jest nieświadoma, to zuaczy.... że nie jest przedmiotem zwróconej na nią czynności wrażenia wewnętrznego“) (“Psychologie“ stronica 273). Dla N ietzschego przedstawia życie nieświadome o wiele większą wartość, aniżeli świadome.— Nie chcąc wdawać się w wywody dalsze, odsyłamy czytelnika do art. Świadomość, gdzie zagadnienie znajduje omówienie obszerne. Tu nadmieniamy jeszcze tylko, że zaprzeczanie istnienia stanów nieświadomości polega na pomieszaniu wiedzy o stanie ze stanem samym, czyni zaś życie duchowe wprost czemś niedorzecznem i niezrozumiałem. Załatać ma i pokryć wszystkie sprzeczności zasada kojarzenia się stanów, ale skądże to bierze się owo kojarzenie, jeżeli w życiu duchowem nie ma ciągłości, jeżeli płomyczek tak zwanego życia duchowego co chwila zapala się i gaśnie? — Przecież świadomość to drobniutki tylko zakre-sik zmieniający się co chwila, życie nieświadome to głębie, w których niezmierzone kryją się bogactwa, gdyby nie istniało, to w takim razie co chwila powstawałby w nas jakiś przebieg i stan z niczego. Coś podobnego zaś przyjmować jest wprost śmiesznością. O wiele prostszy jest przecież pogląd, że wśród olbrzymiego w nas wiru stanów psychicznych, co chwila jakaś ich grupa lub grupka uzyskuje taki stopień napięcia, że staje się podnietą do wywołania stanu nowego, którego treścią tamta właśnie grupa się staje, to się ciągle zmienia i przesuwa, co zaś jest po za tern, tkwi w dal-

M. s

Dr. J. P.

szycli lub bliższych toniach N-i.—Literaturę ob, pod nagłówkiem Świadomość.

ipsa

Nietzsche Fryderyk, filozof (życiorys ob. w ser. 2-ej, T. II str. 954).

Nocny lęk, albo przestrach (łac. Pavor nocturnus, ang. night terrors), przypadłość właściwa dzieciom pomiędzy rokiem życia 3 a 7. — Objawy są następujące: dziecko pozornie zdrowe zasypia spokojnie i głęboko, po kilku godzinach snu budzi się nagle, zrywa się z krzykiem, mając twarz zaczerwienioną, czoło potem kroplistym pokryte, oczy wystraszone, rozwarte szeroko, wsłup obrócone, bełkocze wyrazy bez związku i przytomność ma zamroczoną; przytem serce bije gwałtownie, oddech bywa przyśpieszony, ręce zaś drżą. Po chwili, rozbudzone zupełnie, uspokoić się daje łatwo i wkrótce zasypia najspokojniej. Rano po przebudzeniu się jest wesołe, dolegliwości żadnych nie doznaje, nic nie pamiętając o tern, co w nocy zaszło.— Napady tego rodzaju wracają nieraz conocnie, wyjątkowo nawet powtarzają się po 2 i 3 razy w ciągu nocy jednej; częściej po nocy burzliwej zdarzają się spokojne; przerwy bywają kilkodniowe, lub nieraz kilka tygodni mija między napadem jednym a drugim, czas trwania ich wogóle rozkłada się zwykle na lat kilka. —Najczęściej przypadłości tej podlegają dzieci matek dotkniętych histerją (ob.), cierpiących często na migrenę i wogóle niedomagających na nerwy.—Dzieci podlegające N-mu 1-owi, pomimo pozorów zdrowia, nie bywają jednak nigdy zdrowe zupełnie; często bardzo trawienie ich odbywa się nieprawidłowo, albo cierpią na robaki; objawy też wywoływać mogą, bezkrwi-stość (anaemia), zaburzenia w krążeniu krwi lub zmiany w narządzie oddychania, niejedno-

krotnie także przyczyna lęku tego wypływa ze zmian pewnych w mózgu, zwłaszcza w pobliżu jądra nerwu wzrokowego. Lęk taki czasami zapowiadać może również niebezpieczeństwo grożącego zapaleniu opon mózgowych na tle gruźliczem.—Leczenie wymaga usunięcia przyczyn, o ile je odkryć można, żywienia hygie-nicznego dzieci, wzmacniania ogólnego ustroju ich. Uważać też trzeba na to, aby dzieci skłonne do cierpienia tego przed udaniem się na spoczynek nigdy nie najadały się obficie. —Rokowanie, jeśli wyłączyć można gruźlicę, zawsze bywa pomyślne, zwykle bowiem przypadłości te przemijają z czasem, nawet bez leczenia wszelkiego.

Norymberska Komisya (Nürnberger Kommission). Zaczynając od r. 1836 przez wiele dziesięcioleci czynione były w zgromadzeniach prawodawczych próby ujednostajnienia prawodawstwa handlowego niemieckiego. W r. 1836 z wnioskiem tej treści wystąpił w związku celnym pruskim (Preussischer Zollverein) rząd wirtemberski i wniosek ten poparł w ten sposób, że polecił radcy trybunału najwyższego, Hofackerowi, wygotować projekt ogólnego kodeksu handlowego (r. 1839). W r. 1848 zajął się tą sprawą parlament frankfurcki. Minister Mohl (oh.), zebrał komisyę (Th öl [ob.], Broi cher i inni), która zajęła się wygotowaniem projektu; zaledwie jednak część pracy była wykonana, parlament został zniesiony i komisya zawiesiła swoje czynności. Wreszcie Bawarya wystąpiła do Rady związkowej (Bundestag) z wnioskiem, polecającym sporządzeniu projektu. Rada nie posiadała władzy prawodawczej i mogła tylko zaprosić (uchwałą z d. 18 grudnia r. 1856) „wszystkie państwa niemieckie do dobrowolnego współudziału w naradach nad ogólnym kodeksem handlowym niemieckim“. Wskutek tego zaproszenia zebrała się w Norymberdze komisya, obesłana przez państwa związkowe (z wyjątkiem Holsztynu, Luksemburga, Strelitz i innych państw drobniejszych). Przewodniczącym był przedstawiciel Austryi Raule, sprawozdawcą przedstawiciel Prus — Bischoff, a po jego śmierci (r. 1857) Heims o et. Pomiędzy członkami wyróżniali się znani prawnicy współcześni: P a-p e (później prezydent najwyższego trybunału handlowego i przewodniczący w komisyi powołanej do ułożenia projektu kodeksu cywilnego niemieckiego), Gerber (ob.), T h ö 1 (słynny prawnik, przedstawiciel Hannoweru). Zasiadali też w komisyi reprezentanci kupiectwa. Rozpoczęto rozprawy na podstawie projektu pruskiego, wygotowanego przez Bischoffa, oraz krótkiego projektu austryackiego. W r. 1860 komisya ogłosiła projekt własny, który wywołał znakomite i niezmiernie liczne spostrzeżenia krytyczne zarówno rzeczoznawców-prawników (Goldschmidt, [ob.], Schlie-m a n n, E n d e m a n n, A n s c h ii t z, P u c h e 11), jak

S. P.

str. 178; t. III, str. 268 i 300).

Nowodworski Witold, historyk współczesny (* d. 14 czerwca r. 1861 w Semnie, w pow. Ihumeńskim, gub. mińskiej). Pochodzi ze szlachty zagonowej mińskiej. Ukończył gimnazyum wojskowe, obecnie korpus kadetów, w Połocku, następnie odbył studya w uniwersytecie petersburskim. Zostawszy nauczycielem historyi powszechnej na pensyi żeńskiej przy kościele św. Katarzyny w Petersburgu, wkrótce potem zaczął wykładać ten sam przedmiot w tamecznym korpusie kadetów. Po kilkunastu latach

i rządów związkowych, które zasypały komisyę „Przypomnieniami“ (Erinnerungen•) w ilości 505. Komisy a w obawie, że sprawa pójdzie w odwłokę, uchwaliła (jesienią r. 1860), na wniosek Au-stryi, Prus i Bawaryi, wbrew protestowi Hamburga i Hannoweru, że czytanie „przypomnień“ przerwie na № 202. Uporano się szybko z czytaniem trzecim. D. 12 marca r. 1861 na osta-

tniem posiedzeniu komisyi uchwalono projekt, który też przesłano Radzie Związkowej. Rada projekt przyjęła i rozesłała go państwom związkowym (d. 31 maja r. 1861), polecając dobrowolne wprowadzenie w życie. Państwa związkowe usłuchały tej rady i w latach 1861 —-1865 nadały projektowi na całej przestrzeni państw związkowych znaczenie prawa obowiązującego. W r. 1861 uczyniły to Prusy, Saksonia, Anhalt, w r. 1862—Bawarya, Ks. Badeń-skie i Heskie, w r. 1863 — Meklemburg, Brun-świk, Lubeka, w r. 1864—Hannower, Oldenburg, Brema, w r. 1865 — Wirtemberg, Hamburg i pozostałe państwa drobniejsze. Tylko Luksemburg i ks. Szaumburg - Lippe nie używały kodeksu handlowego niemieckiego. — Komisy a zbierała się przez cały czas urzędowania (r. 1856—1861) w Norymberdze, tylko narady w przedmiocie prawa morskiego odbyły się w Hamburgu.

Novoforensis Laurentius Corvinus, nazywany też W a w r z y ń c e m К o r w i n e m albo W. z Nowego Targu (* w Nowym Targu na Śląsku [Novum Forum, dziś Neumarkt] w r. 1460 — f prawdopodobnie we Wrocławiu w r. 1527) pedagog i wierszopis łaciński. Wykształcenie naukowe otrzymał w uniwersytecie krakowskim i w nim też później czas pewien nauczał; następnie przeniósł się do Wrocławia, gdzie otrzymał posadę sekretarza magistratu miejskiego. Zasłużył się jako wydawca książek elementarnych do nauki języka łacińskiego, z których „Hortulus elegantiarum“ doczekał się aż 15-u wydań. Również dla użytku młodzieży napisał „Carminum structura“ (Kraków 1496 i później jeszcze kilkakrotnie), „Latinum Idio-ma“ (1506 i kilkanaście wydań późniejszych); opisy Polski podał w „Ode sapphica de Polonia“ i w „Cosmographia“ (1496), przedrukowane przez Pastoryusza. - Por. L. Kondratowicza „Dzieje literatury w Polsce“ (Warszawa 1875, wyd. 2-e, t. I, str. 191, 211 i 270; t. II,

Red.

nauczania, przy zmianie kierunku szkoły przykościelnej, złożył swój urząd; jednocześnie wszakże (r. 1900) otrzymał docenturę stałą w uniw. petersburskim i sprawuje ją dotychczas wraz z nauczycielstwem w korpusie. W literaturze dał się poznać z prac krytycznych w czasopismach poważniejszych, między innemi w „Prawdzie“ warszawskiej. W r. 1898 dla wydawnictwa K. Grendyszyńskiego „Życiorysy sławnych Polaków“ napisał: „Jan Zamoyski, jego życie, działalność polityczna i t. d.“ (Petersburg 1888), trzymane w tonie popularnym, który samego autora zadowolić nie mógł. Postać wielkiego rzecznika szlachty, później pierwszego ministra Rzeczypospolitej, przykuła go do siebie, a gdy odczytanie rozprawy W incen-tegoZakrzewskiego: o Batorym i jego historykach, dawniej już pobudziło było wyobraźnię naukową do studyowania czasów, mających tak wybitnych przedstawicieli w dwu pomienionych mężach, N. obu im poświęcił trudy poważne historyka. Owocem ich była najpierw rozprawa, ustalająca zewnętrzne fakta pobytu Z a-moyskiego zagranicą p. n.:„Lata szkolne J an a Zamojskiego“ („Rozpr. Ak. Urn. wydz. hist, filozoficznego“ ser. II T. XV (XL) Kraków 1901, str. 143—73, i osobno), a następnie najpoważniejsza z dotychczasowych prac N-go, wydana po rosyjsku „Bor’ba za Ljiwoniju mieżdu Mos-kwoju a Rjeczju pospolitoju (1570—1582) i t.d." (Walka o Inflanty. Petersburg 1904; str. I—II, 1—304, 1—49 dokum.). Opiera ją autor na szerokiej podstawie ogólnie-europejskich zasobów źródłowych, drukowanych, trzyma na wysokości opracowania przedmiotowego, dąży w niej stale do nadawania faktom kształtów pozytywnych, prawdziwych, a pełnych. Zwłaszcza opowiadanie układów w „Janie Zapolskim“ odznacza się krytycyzmem i dokładnością. Metodyczność w samej formie, w konstrukcyi i wysłowieniu odsyła wszelkie szczegóły wyjaśniające i polemiczne do przypisków, które też dla kontroli historyograficznej mają wagę największą, wykazując w każdym razie wszechstronne wyzyskanie źródeł. Czasy Batorego nie przestały N-go zajmować, a zagłębienie się w nie doprowadziło go do bliższego poznania stosunkówPolski ze Szwecyą, roli Zamoyskiego w bezkrólewiu i sprawy Zborowskich. Na te przedmioty zwraca się obecnie (r. 1904) jego energia naukowa. N-u powierzyła Akademia Umiejętności opracowanie wydania „Interregnum“ Orzelskie-go w oryginale.    *■

Nowopolskie miary, układ miar, obowiązujący w Królestwie Polskiem kongresowem, zwany tak dla różnicy od dawnych miar polskich, obejmowany też niekiedy nazwą miar warszawskich. Układ miar metrycznych, narzucony przez władzę francuską na czasów Księstwa Warszawskiego, w ciągu kilkoletniego zaledwie tego okresu przyjąć się nie zdołał; ludność nie zdążyła się oswoić z jednostką długości, tak

znacznie odstępującą od dawnego łokcia. Po zmianie więc rządu, w r. 1816, na wniosek Staszica, zajęła się uporządkowaniem miar depufącya Towarzystwa Przyjaciół Nauk, do której należeli: kasztelan A. Chodkiewicz, J. Celiński, A. Dąbrowski, J. F. Hoffmann, M. K a do, A. Kitajewski, K. Szali i a w s к i, profesorowie uniwersytetu warszawskiego, oraz J. Bystrzycki, rektor kolegium pijarskiego; projekt, przez deputacyę tę opracowany, zatwierdzony został postanowieniem Rady administracyjnej d. 13 czerwca r. 1818, a nowy układ miar stał się obowiązującym w Królestwie Polskiem od d. 1 stycznia r. 1819.— Jakkolwiek wszakże nie wprowadzono układu metrycznego i zachowano dawne nazwy polskie jednostek mierniczych, oraz wielkości do dawnych miar zbliżone, oparto przynajmniej cały układ na podstawie miar metrycznych, wiążąc go z metrem stosunkami prostemi i określeniami łatwemi. N. m. stanowią więc zmodyfikowany układ metryczny i są pierwszym tego rodzaju systemem miar; następnie w kilku innych krajach wprowadzono w różny sposób zmodyfikowany układ metryczny, jak w Hessyi w r. 1821.— Łączność miar nowopolskich z metrycznemi wyraża się przez związki następujące: Co do miar długości przyjęto za podstawę linię równą 2 milimetrom; 12 takich linii składa się na 1 cal, których znów 12 idzie na 1 stopę; 2 stopy czynią łokieć, a 3 łokcie sążeń. Według tego stopa warszawska, czyli nowopolska, zawiera dokładnie 12X12X2=288 mm., a łokieć 2X288=576 mm.; co także znaczy, że stopa = 0.288 m., a łokieć 0.576 metra. Z przybliżeniem 7 łokci warszawskich =4 m., czyli 1 m. =⁷/₄ łokcia, t. j. 1 łokieć i 3 ćwierci. Do mierzenia gruntu służą miary inne, jakkolwiek ściśle z łokciem związane. Sznur mierniczy, mianowicie, obejmuje 10 prętów, pręt dzieli się na 10 pręcików, a pręcik na 10 ławek, pręt zaś =15 stopom czyli 7г/₂ łokcia, sznur mierniczy zatem obejmuje 75 łokci; pręcik nazywał się inaczej stopą geometryczną. Miarą geograficzną miała być mila o 8 stajach, staje zaś milowe wynosić miało 1852 łok. -|-18.46 linii, co czyni 1066.79 metra i wyrównywa wiorście rosyjskiej; urzędy pocztowe liczyły wszakże milę po 7 wiorst, zatem=

7467.6 m.; mila taka jest nieco dłuższa od mili geograficznej, czyli ¹/₁₆ stopnia równika, która = 7420.439 m. — Jednostka miar gruntowych, czyli mórg (morga) wiąże się z miarami długości w ten sposób, że obejmuje 3 sznury kwadratowe, czyli 300 prętów kwadratowych; ponieważ zaś pręt=7ys łokcia, skąd pręt kw. = 56.25 łokcia kw., przeto mórg = 16 875 łok. kw., co czyni 5598.72 metra kw., zatem 55.9872 ara; mórg zatem nowopolski obejmuje blisko 56 arów i czyni przeszło połowę hektara. Włóka zawiera 30 morgów, t. j. prawie 16,8 hektara. — Stosunek warszawskich miar objętości do miar metrycznych wyraża się w sposób bardzo prosty, kwartę bowiem przyjęto wielkości litra dokładnie. Korzec przeto, zawierając 4 ćwierci po 8 garncy po 4 kwarty, czyli 128 kwart, obejmuje też 128 litrów i jest od hektolitra o 28 litrów większy; korzec zawiera 32, hektolitr tylko 25 garncy. Objętość 25 garncy nazwano beczką; beczka nowopolska znaczy przeto toż samo, co hektolitr. Kwaterka, jako V₄ kwarty, jest też ¹/i litra i zawiera 25 centylitrów a 250 centymetrów sześciennych. Dekalitr czyni 27₂ garnca.—Co do wag wreszcie, podobnie jak łokieć i kwarta, też i funt nowopolski czyli warszawski oparty został na ścisłej zależności od jednostki metrycznej, zatem od grama, stosunek wszakże jest bardziej zawiły, funt warszawski bowiem czyni 405,504 grama czyli 405 504 miligramów; liczba ta wypada z przyjętego podziału funta, który dzieli się na 32 łuty, albo na 16 uncyi po 2 łuty, łut zaś na 4 drachmy (kwinciki) po 3 skrupuły, po 24 grany po 5l/₂ granika, a granik przyjęto równy 8 miligramom, czyli gran = 44 mg, daje to więc na funt 405 504 mg. — Centnar warszawski dzielił się na 4 kamienie po 25 funtów, czyli na 100 funtów, wyrównywał zatem 40.5504 kilograma. W przybliżeniu przyjmować można, że kilogram = 2г/₂ funta warsz.; łut = 12 672 mg, zatem wyrównywa prawie 13 gramom. — Jak wspomnieliśmy, deputacya Towarzystwa Przyjaciół Nauk starała się nowe jednostki zasadnicze przyjąć z jak najmniejszym odstępstwem od dawnych miar polskich; w samej rzeczy w porównaniu z miarami uporządkowa-nemi postanowieniem sejmowem z r. 1764 miary nowopolskia czynią: 1 łokieć nowopolski =

0.967191 łokcia koronnego, 1 garniec nowopolski = 1.061 314 garnca kor., 1 funt nowopolski = 1.000680 funta koronnego.—Postanowieniem Pady administracyjnej Królestwa Polskiego z d. marca 1848, na podstawie ukazu z d. 1 lutego t. r., poczynając od d. 1 maja r. 1849 miary nowowopolskie miały być zastąpione miarami i wagami w Rosyi obowiązuj ącemi; wyjątek uczyniono jedynie dla pomiaru gruntów, na planach bowiem i regestrach pomiarowych obok miar rosyjskich podawane miały być i „miary miejscowe, dotąd używane, jako konieczne do rozstrzygnięcia zachodzić mogących sporów“. Jednakże miary nowopolskie długo jeszcze utrzymały się w użyciu i zaczęły ustępować dopiero wraz ze zmianami w zarządzie Królestwa Polskiego po r. 1863, wobec obostrzonych rozporządzeń administracyjnych. Zupełnie jednak z użycia wyszedł rychło tylko funt, a to z powodu nieznacznej różnicy z funtem rosyjskim; kwarta a zwłaszcza łokieć dotąd w handlu jeszcze się napotykają.—Podajemy tu wręczcie stosunki miar nowopolskich do miar .rosyjskich, obecnie obowiązujących: Łokieć =

0.809 906 arszyna, a arszyn — 1.23 471 łokcia;

12.299 276 kwarty; w przy-

za-

S. K.

Red.

lub metalowemi.

Ovidius, „Metam.“ (3, 314).

w przybliżeniu 5 łokci — 4 arszynom. Mórg =

0.512 459 dziesiatyny, a dziesiatyna = 1.9 508 morga; w przybliżeniu 1 dziesiatyna = 2 morgom, 1 włóka = 15 (15.37) dziesiatynom. Korzec = 0.609 792 czetwierti — 4.878 336 czet-wieryka; wiadro bliżeniu 5 czetwierti =8 korcom, 100 wiader = 307y₄ garnca. Funt nowopolski = 0.990 214 funta rosyjskiego, zatem prawie 100 funtów ros. = 101 funtom nowopolskim.—Nadmienimy tu wreszcie, że według prawa z d. 1 grudnia r. 1815 86⁸⁶/₁₂₅ czyli 86.688 złotego poi. wieraó miały grzywnę kolońską (233.855 grama) czystego srebra, zkąd 1 złoty polski przedstawiał ilość 2.69766865 g. czystego srebra, wartości 0.14990285 rubla, czyli 14.990 kopiejki, zatem prawie dokładnie 15 kop., i takiej też wartości były następnie bite „złotówki“ o próbie monet srebrnych rosyjskich.

Z Nowego Sącza Jan, bardzo ruchliwy księgarz i wydawca krakowski, czynny w ćwierci pierwszej wieku XVI. Prawo miejskie uzyskał w Krakowie w r. 1523; wydawał kalendarze z przepowiedniami (Indicia) bardzo pokupne, a tern właśnie zbudził zazdrość drukarzy i wydawców innych, którzy też dokazali tego, że mu w r. 1526 wydawania ich w Krakowie samym zabroniono, odtąd więc kazał je odbijać w Niemczech. — Por. L. Kondratowicza „Dzieje literatury w Polsce (Warszawa 1875, wyd. 5-e, T. I str. 155 i T. III, str. 300).

z Nowego Targu Wawrzyniec ob. Novo-f orensis.

Numerator jest to przyrząd do drukowania cyfr, porządkowo jedna po drugiej następujących, na banknotach, akcyach, kuponach, losach loteryjnych i t. p.—używa się go także do pa-ginowania jak i do foljowania ksiąg kontowych, stąd też nazywają go także maszyną do pagi-nowania. Przyrząd ten jest w ten sposób urządzony, że po wydrukowaniu jednej cyfry w tej chwili nastawia się sam i drukuje następną cyfrę porządkową, poczem znowu cyfrę porządkową dalszą i t. d. N. może być zastosowany do ruchu ręcznego, nożnego, a także jako maszyna drukująca. W takim razie połączony bywa zwykle z przyrządami skombinowanemi do drukowania cyfr na nowym arkuszu, np. kuponowym lub innym. Składa się z kilku obok siebie ułożonych tarcz, podobnych do koła zębatego, na którego ząbkach promieniowo wyciśnięte jest kolejno 10 cyfr porządkowych. Zwykle znajduje się 6 takich tarcz cyfrowych, które za pomocą mechanizmu umyślnego obracają się około swej osi w ten sposób, że po każdem odciśnięciu jednej cyfry występuje z obudowy otaczającej cyfra porządkowa następująca i wyciska się po poprzedniem otrzymaniu farby, a więc po odciśnięciu jednostek, aż do 9, znajdującej się na pierwszej tarczy, tarcza druga obróci się o jeden ząb, dalej po odciśnięciu 99-iu obróci się tarcza trzecia, po 999 tarcza czwarta i t. d. Obrót ten następuje samoczynnie.—Pierwsze N-y zastosowane były na początku zeszłego stulecia w drukarni bankowej w Anglii. Od tego czasu uległy znacznym ulepszeniom, tak, że obecnie znajdują zastosowanie szerokie. Używają ich także do drukowania biletów kolejowych, a również w kształcie stempli ręcznych z tarczami kauczukowemi

M. H.

Nusco, miasto we Włoszech, w prowincyi Avellino; siedziba biskupa, katedra i gimnazyum; mieszkańców liczy 2 721 (r. 1881). Pod miastem łomy kamienia.

N. V. E., jako dodatek do nazw przyrodniczych, znaczy Nees von Esenbeck (ob.).

Nyseidy, pa łacinie Nyseides, po grecku NomrjiSeę, Nimfy, zwane tak od góry Nysy, w Indyach, które bożka Dyonizosa tutaj z woli Zeusa chowały i pielęgnowały; por.

S. Drz.

z.

Wielka Encyklopedya Powszechna

Ilustrowana.

»

; -

л

.

.

4L7

.. if--. -

шг

i; .i

(Э

о лл n n

£>

,o

--

E>

li

\\

-.

;•!

U O O ÜÜ

UTT~U~Ö

G)

.та

€>5

-4.4^

•7::

-Â

i,

(V(

pv

to

яр

fi

\py<

‘Л

->j

#?<

7/

,л

fi

r->

19

gą

fj

=©1

■’S* :

•V|

■зг,

12

jg^gSg

Штшк

дар

ПК

ва

-*>

ад

шш

[!®

Г-S.f: ;’. :'<

ff

W'

к ^%pià7

jfp;

Цй

Р:РШ^йР%И|ВтУ55^

Ш:

Fig. 75. Postaci różne litery 0 z ksiąg starych zebrane.

(podług „Grande Encyclopédie“)

1.    z rękopisu wizygockiego z winku VIII.

2.    z takiegoż rękopisu z tego samego wieku.

3.    z rękopisu anglosaskiego z wieku IX.

4.    z takiegoż rękopisu i z tegoż wieku.

5.    z rękopisu włoskiego z wieku X.

6.    z rękopisu włoskiego z wieku XII.

7.    z rękopisu francuskiego z wieku XII.

8.    z takiegoż rękopisu i z tegoż wieku.

9.    z rękopisu francuskiego, wiek XIV.

10.    z rękopisu francuskiego, wiek XIV.

11.    z rękop. „Chorału“ w Monte Cassino, w. XVI.

12.    z druków. „Biblii“ Wittemberskiej, w. XVI.

lu

хУ

kV

WL

шш

из

SI

mf

Ili

(Ł

'the

wm.

WÎ

«a

шш

'V'¹

mm

. w”

'■

х;

МШ

V/

«â

F*——

£— ^ \

P>

Fig. 76. O (inicyał) z karty 81-ej graduału będącego własnością O- 0. Bernardynów w Krakowie.

Miniatura z połowy pierwszej wteku XVI.

(podług M. Bersohna „O Illuminowanych Rękopisach Polskich“. Warszawa 1900, str. 127).

słowiańskich, niektóre z nich, wskutek warunków akcentowych i zmian zgłoskowych, wyrobiły długie o; np. w czeskim było o długie, które w ciągu wieków XIV pierw na dwugłoskę no, potyni na u długie (wyrażane przez u); np. prnjęz. bhagos=prasłow. bogij, stczes. boh, buoh, buli. W staropolskim było również o długie (powstałe z dawniejszego o lub też z e), obok o krótkiego; brzmienie o długiego oddawano niekiedy w najstarszych rękopisach polskich dwoma oo, a trafiają się też przykłady wyrażania go przez no, Już jednak w wieku XV-ym o długie zmieniło się w wymawianiu na o pochylone, czyli ścieśnione, o brzmieniu wązkim, pośrednim co do stopnia zwężenia między u i a; np. boog, bóg, stróż, góra, córka, pióro, szósty... To brzmienie ó pochylonego zachowało się dotąd tylko w mowie ludowej, tj. w wielu gwarach obszaru językowego polskiego, w ogólnym zaś języku warstw wykształceńszych nie różni się niczym od brzmienia n; w piśmie jednak i w druku wyrażamy je od wieku XVI przez ó kreskowane, dla uwydatnienia, że dźwięk ten powstał z dawniejszego o. Tym sposobem ó kreskowane, dzisiaj jest tylko literą abecadła,

XVI zmieniło się naj-

0 jest samogłoską jasną czyli otwartą, wymawianą przy okrągłym ułożeniu warg; powstaje wtedy, gdy prąd powietrza z krtani przechodzi przez jamę ustną i podczas ściągnięcia języka ku tyłowi oraz podniesienia tylnej jego części ku gardłu, wychodzi na zewnątrz, przy okrągłym ułożeniu warg ku przodowi wysuniętych (jak przy u). Stosownie do różnego ułożenia narządów mównych, biorących tu udział, powstają różne odcienie samogłoski o; i tak: o może zbliżać się brzmieniem więcej lub mniej do a i wtenczas jest o otwarte albo jasne (np. oko, słowo), albo może zbliżać się do samogł. u i wtedy jest zamknięte (np. słów, pól); przy wysunięciu zaś języka ku przodowi i zwężeniu otworu wydechowego powstają różne odcienie U o brzmieniu mniej lub więcej przytłumionym, ciemnym, np. niemieckie ö lub oe, jako przemiana o (holz—holder, sohn—söhne), różne brzmienia angielskiego o i t. d.—W większości języków indoeuro-pejskicli istnieje samogł. o krótkie i o długie, np. w łacińskim, greckim, litewskim i in.—Prasłowiańskie o powstało z indoeur. o lub a i-było samogłoską krótką. W późniejszym okresie, tj. w czasie oddzielnego życia języków

XVI)

nie zaś dźwiękiem odrębnym.—W wyrazacli polskich ó spotyka się najczęściej w zgłoskach zamkiętych, przed spółgłoską pierwotnie dźwięczną czyli głośną; np. naród naro-du, wódz wodza, dróg dro-ga, sól so-li; głów-ka, głów-ny, pogłów-ne, zrób, pozwól...; lecz przed spółgłoskami nosowemi m, n, ń, i cichemi p, t, s. ,ś... przeważnie mamy o jasne (np. dom, zagon, koń, snop, młot, kos, znoś...); ustaloną właściwością nowej polszczyzny jest ó w zakończeniu ów dopełniacza 1. mn. rzeczowników męskich (synów, mężów...), w przyrostku ów imion dzierżawczych, jak: Janów, Piotrków, Dawidów..., w przyr. ówna nazw córek odojcowskicli, jak: pisarzówna, wójtówna, Mniszkówna... (lecz stpol. królewna). Niezależnie od pierwotnej dźwięczności spółgłoski, zamykającej zgłoskę, mamy ó w takich wyrazach jak: płót-no, włók-no, cnót, robót...; w zgłoskach otwartych: góra, pióro, zóraw, wrócić, mówić, królowie, królestwo...; na początku wyrazów mają ó tylko wyrazy: ów, ósmy, ósemka. — Samogłoska o w polskim zjawia się często w odmianie wyrazów zamiast pierwotnego e, przed następną spółgłoską twardą, przedniojęzykową (d, t, z, s, /, r, n), np. wiozę, wiozą, wiozła... lecz: wieziesz, wieziemy, wieźli..., zioła — ziele, imiona — imienia, uczony — uczeni i t. p. Na tejże zasadzie były w dawnej polszczyź-nie ogólnie używane postaci takie jak: żenie, ledzie, siestrze, jezierze..., które dotąd przechowują się jeszcze w mowie ludowej, w ogólnym zaś języku zamiast pierwotnego e w tych wyrazach weszło w użycie brzmienie o: żonie, lodzie, siostrze, jeziorze i t. p.; stało się to pod wpływem analogji form, w których zmiana prawidłowa e na o przed następującemi spółgł. twardemi dokonała się bardzo dawno. Podobnie w dawnej polszczyżnie (w. XV w celowniku 1. pojed. zakończenie ewi było wrłaściwe rzeczownikom męskim, które w osnowie mają ostatnią spółgł. miękką lub powstałą ze zmiękczenia, np. królewi, kmieciewi, Mojżeszewi, mężewi..., od wieku zaś XVI-go zapanowało i tutaj owi, które oddawna właściwe było większości rzeczowników męskich ze spółgł. twardą (synowi, domowi...). Takie różnice fonetyczne postaci wyrazów, jak powyżej przytoczone, polegają na zmianie umiejscowienia prac fizjologicznych: brzmienie spółgłoski miękkiej z następującym e (le, ce) jest wynikiem umiejscowienia podniebiennego, brzmienie zaś spółgł. twardej z samogł. о (по, то) — wynikiem umiejscowienia niepodniebiennego: Mianowanie zmian takich terminami: „natężenie“ lub „osłabienie samogłoski“ nie ma żadnej podstawy naukowej; (Ob. art. samogł. E w Encykl. t. XVIII s. 739-740).    ■

Oprócz samogłosek ustnych o i ó język polski posiada jeszcze nosowe o czyli samogłoskę ustno-nosową, wyrażaną w piśmie znakiem ą. Przy wymawianiu jej powietrze z krtani wydostaje się nazewnątrz jednocześnie dwoma strumieniami: jeden przechodzi przez jamę ustną, przy takim samym układzie języka i warg, co i podczas wymawiania czystego o, drugi zaś strumień dostaje się do jamy nosowej, nie-zamkniętej wówczas końcem miękkiego podniebienia. (Ob. art. „Nosowe dźwięki“ Encyk. ser. II t. 3-ci str. 242 — 245).

Język r o sy j s к i posiada takie samo brzmienie samogłoskowe o w wielu wyrazach o pierwiastkach wspólnych z językiem polskim i in-nemi słowiańskiemi (np. koń, dom, słowo, pole, on, wysokij,..). Ta jednak tożsamość brzmienia o zachodzi tylko wtenczas, gdy w wyrazie rosyjskim samogłoska o wymawia się z akcentem; każde zaś o pierwiastkowa nieakcentowa-ne przed zgłoską akcentowaną zmieniło się w wymowie rosyjskiej na a\ np. w wyrazach: golowa, otec, rodnój, ona, oni, robóta, pokolćńje, obrazowńńje i t. p., samogłoski nieakcentowane, wyrażone w piśmie przez o, mają w żywej mowie brzmienie a, t. j. wyrazy te brzmią: gaława, aPćc, radnój, anń, ani, rabóta, paka-lćńje, abrazawańje..., gdy tymczasem o, z akcentem w tychże pierwiastkach, zachowuje swoje właściwe brzmieuie o, np. gółowu, ródina, ón, obraz,... Drugą osobliwością języka rosyjskiego jest to, że. i brzmienie e (je) akcentowane w pewnych wyrazach zmieniło się na o (jo), np. wyrazy: orjćł, poczet, tażćłyj, ńeśćt, moje, twoje, swoje i t. p. wymawiają się: arjół, paczót, t'ażółyj, ńeśót, majó, twajó, swa-jo, i t. p.

Z dźwięków innych języków słowiańskich zrobimy wzmiankę o osobliwym brzmieniu o, jakie wytworzył język s e rbsko-ch or w a cki na końcu formy męskiej imiesłowu czynnego czasu przeszł. zamiast przyrostka l. Naszym formom: pisał, był, dał, miał... odpowiadają tam zakończone na o; np. pisao sam (pisałem; gdzie sam zam. jesam = jestem, stpol. jeśm), pokazao je, bio jedan car, pa imao tri sina i jednu dćer, i t. p.

Znak O wzięty jest z abecadła fenickiego; postać jego, zwaną dm, Grecy przyjęli na o-znaczenie brzmienia o. Aïn w fenickim znaczy „oko“, forma też pierwotna litery fenic-kiej przedstawia kształt prosty oka. W abecadle greckim o pierwotnie oznaczało zarówno krótkie jak i długie brzmienie samogłoski o; w późniejszym dopiero czasie obok postaci o, nazwanej „o mikron“ (o p.ixpöv, o małe), mającej wyrażać o krótkie, wprowadzono drugi znak, w dwu postaciach: Й i w, zwanych „to mega“ (w piya, o duże) dla oznaczenia brzmienia o długiego. W szeregu liter abecadła zajmuje miejsce ostatnie. Znak ten z abecadłem greckim przeszedł i do piśmiennictwa starosłowiańskiego czyli starobulgarskiego, stąd zaś drogą naśladownictwa mechanicznego przeniesiony był i do innych piśmiennictw starocerkiewnych, które się na starosłowiańskim cyry-

ny ch i t. p.

Red.

L K.

oznacza

lickim wzorowały; z nowszego piśmiennictwa świeckiego w zostało usunięte jako zbyteczne. Jako znak liczebny o' u Greków oznaczało 70, ,o=70 000, postać zaś w'=800. a ,w=800 000; podobnie w piśmiennictwach cyrylickicli o=70, (o=800.

O w skróceniach polskich oznacza ojciec (o zakonniku), np. O. Prokop, O Prowincjał; 00. = ojcowie: 00. Jezuici, Kolegjum 00. Jezuitów; J.O. = Jaśnie Oświecony; O.P.D = Obojga praw doktór, tj. cywilnego i kanonicznego. O w napisach niemieckich, jako skrócenie wyrazu Osten, oznacza wschód. O.E.Z. osteuropäische Zeit=cz&§ wschodnio-europejski. O na starych monetach francuskich jest znakiem mennicy w Riom. — W starożytnych napisach rzymskich O znaczy: Omnis, Omnibus, albo Optimus; O.E.B.Q.C. = ossa ejus bene quiescant condita; O.T.B.Q. = ossa tua bene quiescant; O.V. = optimus vir, optimi viri, albo optimo viro. O.P.D. = ollam Publius dédit (na nagrobku olla — urna); 0.T .D.S.D. ollam de suo dédit-, O.V.F. = omni (omnium albo optima) voluntate fecit; O.F. = officina;

O.P.E.R. = operae albo operarii; ORD. = orężne; ORN. = or natur albo ornamentis; O.N.

F. =■ omnium nomine faciundae albo faciun-dum\ O.S.B. = Ordo (lub Ordinis) Sancti Be-nedidi=m\io\\ (lub zakonu) św. Benedykta.

W logice formalnej w układzie sylogizmu litera O oznacza sąd wielościowy przeczący (gdzie podmiot wyraża wielość, a orzeczenie jest przeczące), np. wielu ludzi nie jest uczo-

A A K.

0, urzędowe skrócenie stanu Ohio.

0- symbol chemiczny dla 1 atomu tlenu (Oxygenium). 0₃ oznacza też nieraz drobinę ozonu (ob.)

0. albo Otto po nazwach botanicznych znaczy F. C h. Otto (f w r. 1856), który był inspektorem ogrodu botanicznego w Berlinie i od r. 1833 wydawał wspólnie z A. Dietrichem pismo „Allgemeine Gartenzeitung“.

0., stojące po nazwach miast północnoamerykańskich, oznacza w skróceniu stan Ohio (ob.).

0 na początku nazw miejscowości węgierskich znaczy „stary“.

0’, przydomek poprzedzający na?wy rodów irlandzkich w pisowni i wymowie angielskiej. W języku irlandzkim brzmi U a (t. j. wnuk). A więc Ua Conchobair (wnukowie Con nora). po angielsku O’ Connor; UaSuille-a b h a i n (wnukowie S u 11 i v a n a), a po ang. O’ Sullivan, (ob. Klan).

0 w nazwach skandynawskich „wyspa“.

0 właściwie d’0 nazwisko rodziny staroszla-checkiej, z Normandyi Dolnej pochodzącej, imię swe biorącej od zamku O, położonego w pobliżu miasta Argentan (dep. Orne).—Najdawniejszy ze znanych na pewno członków rodziny jest rycerz Robert I, wspomniany w dokumencie z r. 1158. — Gotfryd d’0 dwa razy występuje w dokumentach z lat 1195 i 1200. — ORo-bercie II spotykamy wzmianki w latach 1257 i 1264.—Robert III walczył przeciwko Anglikom w r. 1306 przy boku Filipa de Valois.—Robert IV poślubił w r. 1345 Ali-cyę de Vendôme, przez co podniósł możność i znaczenie domu swego. —R o bert VI był dowódcą (capitaine) miasta i zamku Exmes (dep. Orne) i w r. 1415 zginął w bitwie pod Azin-court.—Robert VII był orężnikiem (écuyer) i cześnikiem (ćchansoń) Karola I, księcia d e Bourbon; po matce swej Joannie le Baveux odziedziczył dobra Fresne, Baillet, Mail-lebois i Franconville—Jan I ożeniony w r. 1454 z Joanną de Mont faucon, osiągnął w r. 1473 godność dziedziczną sędziego koronnego (sénéchal) hrabstwa Eu (dep. Seine-Infćr.), oraz został doradcą i szambelanem króla К a-rola VIII. —Syn jego najstarszy, Karol, był szambelanem króla Ludwika XII.—Jan II, syn Karola, stał na czele gwardyi szkockiej i został wielkim marszałkiem Normandyi; z małżeństwa, zawartego w r. 1534 z Heleną d’11-liers miał troje dzieci: córka Fra nci szka, najmłodsza z nich, wyszła za Ludwika d’Ange nnes; Jan syn młodszy stał się głową panów de Manou, starszy zaś Franciszek margrabia d’0 (* w Paryżu w r. 1535—f tamże d. 24 października r. 1594), najwybitniejszy z rodu swego, był ministrem skarbu (Surintendant des finances) za Henryka III i IV.— Polecony królowi Henrykowi III, zaraz po objęciu przez niego tronu, przez teścia swego, pana de VT i 1 e q u i e r, wnet stał się ulubieńcem królewskim, szczególnie, gdy, zająwszy się skarbowością, w ciągu lat kilku sposobami róż-nemi, nie zawsze prawnemi, zdołał dochody korony zwiększyć o jedną trzecią, przyczem nie zapominał i o sobie samym. Król, wywdzięczając się za to, mianował go kawalerem orderu św. Ducha i powierzył mu całkowicie zarząd najwyższy nad skarbowością; później naznaczył go jeszcze na gubernatora Paryża i prowincyi Ile-de-France, jako taki w grudniu r. 1588 miał sobie polecone stłumienie rozruchów w stolicy wybuchłych (Journée des barricades), przyczem się jednak sławą nie okrył: W r. 1589 Stany generalne, zebrane w Blois, poddały krytyce bardzo surowej jego gospodarkę skarbową, pełną nadużyć, i zmusiły króla do pozbawienia go urzędu. Gdy jeszcze w tym samym roku H e n-r у к III padł od noża Jakóba Clément, O zbliżył się do Henryka IV i umiał pozyskać sobie łaski jego tak dalece, że król nowy w r. 1593 oddał mu znów zarząd skarbu, a w roku następnym z polecenia króla przysposobił w porozumieniu z biskupami najwybitniejszymi nawrócenie się Henryka IV do Kościoła kato

Oahu — Oang (dynastya).

461

l$ed.

A Pol.

llod.

Pr J. P.

lickiego. Po dokonaniu tego, Franciszek d’0 zmarł bezpotomnie, a tytuł jego przeszedł na dom Jako ba, syna drugiego Jana I, który był odziedziczył po bracie swym Karolu ziemie Baillet i Franconville, a śmierć znalazł w Pawii —Ostatnim z rodu był Gabryel Szymon, który, umierając w r. 1743, zostawił jeno córkę, wydaną za Ludwika de Brane as —Por. Desvaux „L’Abbaye d’Almenèches et le château d’0„ (Caen 1890) i „Grande Encyclopédie“ (T. XXV, str. 164 i 165).

Oahu (Owahu, Woahu), druga pod względem rozległości, najważniejsza jednak z wysp archipelagu Hawai na oceanie Spokojnym. Zajmuje 1680 km. kw. (30.5 mili kw.), mieszkańców (r. 1890) liczy 31 194 (20 024 mężczyzn 11170 kobiet), z czego na stolicę Honolulu (ob.) przypada 22 907. Brzegi wyspy otoczone są ławicami koralowemi, wśród których kilka tylko przejść prowadzi do lądu. Wzdłuż wyspy ciągnie się łańcuch górski, sięgający 1230 m. Wysokości; nad morzem wznoszą się wulkany Diamond Head, Punchbowl i in. Dobre porty znajdują się w Honolulu i Pearl, położonym nad zatoką głęboką. Ludność zajmuje się głównie chowem bydła; uprawiają także trzcinę cukrową, bawełnę, indygo, palmy kokosowe.

Oajaca, ob. Oaxaca.

Oakeley Sir Herbert Stanley (* d. 22 lipca r. 1830 w Ealing pod Londynem) znakomity wirtuoz na organach i kompozytor muzyczny, uczeń Elveya (harmonia), i Shneidra w Dreźnie (gra na organach). W r. 1856 O. otrzymał posadę nauczyciela muzyki w uniwersytecie Edymburskim, którą zajmował aż do r. 1891. Napisał: 12 pieśni na chór mieszany, wiele pieśni na chór męski, oraz utworów na organy, fortepian, orkiestrę. W r. 1876 otrzymał szlachectwo.

* Oakham, miasto w Anglii, stolica hrabstwa Rutland, w dolinie Catmoss. Posiada zwaliska zamku z wieku XII, szkołę łacińską i bibliotekę. Mieszkańców liczy 3 542 (r. 1891). Pod miastem piękny zamek Burley on the Hill z parkiem.

Oakland, miasto w Ameryce Północnej, stolica hrabstwa Alameda w stanie Kalifornii, przy brzegu wschodnim szerokiej na 11 km. zatoki San Francisco, stacya końcowa drogi żelaznej Central Pacific. Leży naprzeciw San Francisco (z którym połączone jest promem parowym), w okolicy malowniczej, otoczone lasami dębo-wemi. Posiada seminaryum teologiczne i akademię wojskową, oraz kolegium dla dziewcząt; wielkie doki, składy towarów, wspaniałe śpichlerze, znaczne obory do postoju bydła. Przemysł reprezentują młyny i tartaki, wielkie rzeźnie i fabryki przetworów mięsnych, oraz garbarnie. Mieszkańców ma 66 960 (r. 1900).

Oaks Stakes (ang. wym. oks steks), częściej tylko Oaks, wyraz ten pochodzi od oak—

dąb i stake — stawka, oznacza zaśjwyścigi 'wiosenne klaczy trzylatek na torze w Epsomie, skąd nazwa wraz z rodzajem wyścigu przeszła i na inne tory wyścigowe.

Oakum (wyraz ang. wym. „okem“=pakuły; po niem. Schiffswerg = pakuły okrętowe) mate-ryał opatrunkowy, używany od dawna, sporządzany z rozskubanych lin okrętowych, starych i uszkodzonych. Składa się z włókien konopnych, przepojonych smołą, przez co nabiera własności przeciwgnilnych, bardzo silnych, ąle ponieważ włókna jego są twarde, nie należy go nakładać na rany wprost, lecz pokryć je naprzód warstwą gazy lub waty opatrunkowej, a dopiero na to nakładać O., które wtedy oddaje przysługi rzeczywiste.

Oakwortłl, miasto w Anglii, w hrabstwie York, o 5 km. od Keighley; posiada przędzal-uie bawełny i fabryki kamgarnu; mieszkańców liczy 5 880 (r. 1891).

Oamarn, miasto na połndniowej wyspie Nowej Zelandyi (ob.) przy brzegu wschodnim po- * łożone, stacya drogi żelaznej z Christchurch do Dunedin. Znajduje się tu rzeźnia (mięso wywożone jest do Europy), wielkie śpichlerze, młyny i łomy kamienia; mieszkańców liczy 5 621 (r. 1891).

0. A. M. D. Gr., skrócenie zdania łac. omnia ad maiorem Deigloriam—„ wszystko na większą chwałę bożą“.

Oang. Dynastya panująca w Korei od r. 918 do 1392, mająca stolicę swą w Syong-to czyli Kaj-kjengu, albo Kaj-sjengu (o 60 kilometrów na północ,od Seulu), gdzie też dotąd przechowały się grobowce jej. Stolica druga znajdowała się w Sje-kjengu czyli Ho-kjengu, albo Hpjeng-jangu. Seul za tych rządów powstał dopiero później.—Założycielem dynastyi był O a n g-k e n, człowiek pochodzenia niskiego (*w Sjong-aku r. 877—f r. 943), który wszakże umiał skorzystać z zamieszek, rozdzierających kraj jego rodzinny i osiągnąć w nim nakoniec władzę najwyższą. Początkowo O. służył księciu krwi Kung-jejowi, stojącemu na czele powstania przeciw królowi panującemu, i odznaczył się jako wódz zręczny i śmiały; z jego pomocą Kung-jej opanował część północną i północno-wschodnią państwa i w niej ogłosił się niepodległym, ale znienawidzony za srogość swą, w r. 918 został zabity, lud zaś i wojsko obwołały królem O an g a. Umocniwszy się na tronie, krajowi podległemu sobie nadał/nazwę Ko-ryje, która później przeszła z północy na półwysep cały, także przez niego stopniowo opanowany. Zawojowawszy wszystko, co zagarnąć było można, zajął się O. gorliwie urządzeniem wewnętrznem państwa swego, opierając się przytem głównie na towarzyszach broni dawnych, z których starał się wytworzyć arysto-kracyę nową, oraz na bonzach (duchownych buddyjskich), wpływ niemały na lud wywierających. Według zwyczajn miejscowego nada-

no

mu po śmierci imię Htaj-tżo. — Po nim bezpośrednio zasiadali kolejno na tronie trzej synowie jego. Hjej-tżong (r. 943—945), Tien g-t z o ng (r. 945 — 949) i Koang-tżong (r. 949 — 975); pierwsi dwaj, pogrążeni w zbytku gnuśnym, a zajęci tylko wznoszeniem budowli kosztownych, podlegali całkiem wpływowi teścia H i ej -1 ż o n g a, imieniem O a n g - К i u, który rządził za nich samowolnie, aż zniecierpliwiony T i e n g-t ż o n g zabić go kazał. — Koang-tżong rządził po śmierci braci sam i podniósł potęgę państwa swego, oraz przyczynił się niemało do podniesienia oświaty i zabezpieczenia kraju od północy, przeciw najazdom, stamtąd grożącym.—Po synu jego K i e n g-t ż o n-gu (r. 975—981) tron zajął wnuk inny założyciela dynastyi, Sj e n g-t ż o n g (r. 981—997), który podczas rządów swych rozwinął działalność ogromną; prowadził wojny szczęśliwe przeciwko napaściom zewnętrznym, uporządkował urządzenia wewnętrzne kraju, który obda/zył lepszym podziałem administracyjnym; umiał utrzymywać w karbach duchowieństwo buddyjskie, zawsze skłonne do nadużyć i popierał nauki. Po nim odziedziczył władzę syn K j e n g-tż o n-ga, Mok-tżong (r. 997—1009), król słaby, oddany rozpuście i zbytkom, zmuszony zwalczać powstania ciągłe; w końcu złożono go z tronu, panowanie zaś przeszło na H j e n-t żon ga, wnuka O an g a (r. 1009 — 1031). Panowanie to było bardzo burzliwe z powodu najazdów nieprzyjacielskich i zaburzeń wewnętrznych. Podobnież niespokojny był czas królowania następców jego, Tek-tżonga (r, 1031 — 1034) i Tżen g-t ż o n g a (r. 1034- 1046), synów H i e n-tżonga, po których władza przeszła na brata ich Mun-tżong^a (r. 1046 — 1083). Król ten wszedł znów w stosunki z Chinami, zerwane zupełnie od lat 50-u; był aż do przesady łaskaw na bonzów, którzy go wyzyskiwali niemiłosiernie ze szkodą narodu ciemiężonego i łupionego przez nich bezkarnie. Syn jego starszy, Sjun-tżong, panował tylko miesięcy kilka (r. 1083), po nim zaś nastąpił brat młodszy,

S i e n-t ż o n g (r. 1083 —1094); brat trzeci Siuk-t ż o ii g, zmusił bratanka swego H e n-t żonga (r. 1094—1095) do ustąpienia z tronu i rządził następnie do r. 1105. Zebrał bibliotekę zna-cznąi założył miasto Seul w r. 1099.—Rządy syna jego Je j-t żonga (r. 1105 — 1122) nie były pomyślne z powodu najazdów mongolskich, od północy kraj trapiących. Panowania następujące, syna poprzedzającego, In-tżonga (r. 1122 —1146) i wnuków: Euj-tżonga (r. 1146

—    1170), Mi eng-tż onga (r. 1170 —1197), Sin-tżonga (r. 1197 — 1204), następnie syna wymienionego na końcu, Heuj-t żonga (r. 1204

—    1211) i Kang-tżonga (r. 1211 — 1213), syna Mj e n g-t ż o n g a, oraz początki panowania Ko-tżo n g a fr. 1213 —1259); syna Kang-tżonga, od zewnątrz nie doznawały wprawdzie przeciwieństw żadnych, ale zawichrza-ne wciąż były przez pasmo nieprzerwane niepokojów wewnętrznych, wywoływanych przez współzawodnictwo dostojników wojskowych i cywilnych, gdy królowie niedołężni, nie u-miejący zaradzić temu, oddawali się tymczasem życiu zbytkowemu i gnuśnemu w pałacach swych. Nie dziwota więc, że wpływ ich na bieg spraw państwa i powaga ich osobista malały coraz bardziej. Skorzystał z tego człowiek energiczny i śmiały, R i-t ż а к i e m, teść królów: J ej-tżonga oraz In-tżonga, rządząc za nich samowolnie. Równocześnie bonzowie burzyli się, a rewolucye pałacowe i zamieszki krwawe trapiły kraj coraz bardziej. —Od r. 1170 władza najwyższa spoczęła nieomal wyłącznie w rękach dowódców wojskowych, zagarniających dla siebie wszystkie prawie urzędy do-chodne i wpływowe. Ucisk, wywierany przez dostojników tych na naród, stał się nakoniec tak wielkim, że doprowadził do wybuchu. C z o j-czjung-hen, osobistość dotąd podrzędna, stanąwszy na czele niezadowolonych, obalił w r. 1196 owe rządy wojskowe, a przez lud był o-krzyknięty zbawcą. Teraz sam ujął silnie władzę w ręce i na swą korzyść wyzyskiwać ją zaczął, okazując przy tern zdolności niemało. Rządząc samowładnie w imieniu królów, pozostawił im tylko dostatki i tytuły władania. Syn jego Czoj-U (r. 1218), wnuk Czoj-Hang (r. 1249) i prawnuk Czoj-Euj (r. 1257), kolejno po nim władzę tę wykonywali dziedzicznie i bezspornie, aż Czoj-Euj w r. 1258 padł pod ciosem zabójcy. Na czasy rządów następców Czoj-czj ung-liena (r. 1218 —1258) przypadają walki zacięte z najazdem Mongołów, którzy zmusili Koreę w'r. 1231 do płacenia daniny, wydania zakładników i dostarczania mnóstwa ludzi do wojsk mongolskich. Wtedy to Czoj-U przesiedlił króla Ko-tżonga z dworem całym na wyspę Kant-hoa, nakazał ludo-dowi schronić się w góry i na wyspy, a podtrzymywał opór zacięty i walkę na umór z Mongołami, trwającą lata długie. Dopiero po zabójstwie Czoj-Euja dwór nawiązał rokowania z Mongołami, którzy za warunek pierwszy postawili powrót króla i dworu na ląd stały Korei.—Następca Ko-tżonga, Uen-tżong (r. 1259 — 1274) zgodził się na to, a wtedy Korea stała się w rzeczywistości tylko prowincyą państwa mongolskiego, królowie jej zaś rodzajem wielkorządców, zależnych zupełnie od rezydentów chana wielkiego. Królowali wtedy: syn Uen-tżong a, Czjung-ryel (r. 1274—1308), po nim syn jego, Czjung-sjen (r. 1313), który, złożywszy koronę, przeniósł się do Pekinu, a osiadszy tam, zabawiał się do śmierci nauką i literaturą. Po nim tron objął syn jego Czjung-sjuk (r. 1313 — 1330 i r. 1332 — 1339), którego znów syn Czjung-hjej panował od r. 1330 do 1332 i od 1339 do 1344, po nim zaś nastąpili synowie: Czjung-mok (r. 1344— 1248) i Cz jung - tj eng (r. 1348 —1351). —

Rtd.

Rod

Red .

ga.

Wskutek osłabnięcia potęgi mongolskiej, król Kong-min (r. 1351 —1374), syn Czjung-sju-k a osiągnął więcej swobody politycznej od poprzedników swych, ale wpadł pod panowanie bonzów, z których jeden Sin-ton zdołał podsunąć syna własnego, S i n-U a, wmówiwszy w króla, że to jego potomek, i przez to zapewnił mu następstwo tronu, na którym też zasiadał rzeczywiście (r. 1374 — 1388); syn tegoż. Sin-Tszjang, panował również (r. 1388 — 1389) ale złożył go z tronu Ri-si eng-kj ej, stojąc na czele szlachty koreańskiej, i oddał berło Kong-jangowi (r.    1389), potomkowi Sin-

tżonga, ale gdy się uczuł dość silnym, sam sięgnął po władzę najwyższą odbierając ją w r. 1392 Kong-jangowi, ostatniemu panującemu z dynastyi Oang. — Innych szczegółów, tyczących się czasu panowania dynastyi tej, poszukać należy p. w. Korea (dzieje).—Por. M. Courant „Bibliographie coréenne“ (Paryż 1895 —1897; 3 tomy.)

Oang-Ngan-Szy (* r. 1021— f r. 1086) reformator polityczny i społeczny, chiński, obdarzony nauką wielką i zdolnościami literackiemi wybitnemi. Aż do wstąpienia na tron cesarza Szen-tsonga (r. 1068) stał zdała od spraw publicznych, odznaczając się wszakże już wtedy znajomością dziejów i starożytności ojczystej, jako też umysłem jasnym, logicznym i przenikliwym. Uzyskawszy łaski i względy panującego, któremu podobno umiał schlebiać bardzo zręcznie (tak przynajmniej twierdzą przeciwnicy О-a), zajął wnet w rządzie państwa stanowisko naczelne, nadzwyczaj wpływowe, przyczem starał się krajowi swemu oddać przysługi, zmieniając urządzenia jego wewnętrzne według pojęć własnych. Opracował plan przekształcenia i ulepszenia układu społecznego, dążąc równocześnie do przerobienia ustaw wielu, dotąd obowiązujących i zastąpienia ich zupełnie nowemi. Żądał zaprowadzenia służby wojskowej powszechnej, ustanowienia wojsk stałych, tak pieszych, jak konnych, zniesienia pańszczyzny wszelkiej i danin, które miały być zamienione na podatek pieniężny, stały i sprawiedliwie rozłożony; dalej wymagał założenia banków rządowych, licznych, dających pożyczki na warunkach dogodnych każdemu obywatelowi, mogącemu dostarczyć rękojmi. Dla rolników pragnął wydawania zapomóg w zbożu, które po żniwach miały być rządowi zwracane. Uważał za konieczne zniesienie zupełne własności ziemskiej, osobistej; ziemie pod uprawę miały być corocznie do użytku wyznaczane w obwodzie każdym przez urzędników umyślnych osobom płacącym podatki. — Podług zasad powyższych, pomimo oporu wielu osobistości wpływowych, przystąpiono do urządzenia różnych prowincyi państwa, ale doprowadziło to do zaburzeń, a nawet do powstań zbrojnych. Nie zrażony tern O. nie ustępował wszakże, dokładając starań by pomysły swe urzeczywistnić, a nawet gdy go

w r. 1085 cesarz Cze-tsongz urzędu złożył, nie zaraz padły z nim równocześnie, lecz przetrwały, częściowo przynajmniej, do r. 1120, od którego już więcej o nich nie słychać. — Por. „Grande Encyclopédie“ (t. XXV, str. 166).

Oannes, istota mityczna, chaldejska, o której mówi Berosses. Była to, według wierzeń babilońskich, ryba ogromna, mająca pod głową swą głowę drugą, ludzką, obdarzoną mową, u tyłu zaś ciała rybiego wyrastały dwie nogi, także ludzkie. Potwór ten dobroczynny co rano, wyszedłszy z głębin morza Erytrejskiego (zatoki Perskiej), wpływał w górę rzeki Eufratu i wychyliwszy się z wody przemawiał do zgromadzony ch mieszkańców nadbrzeżnych, wówczas nieokrzesanych i dzikich nieomal zupełnie.

O. nauczał ich, jak mają czcić bóstwa, jak uprawiać rolę, jak wznosić domy i mury, nadto uczył ich pisma, prawa, geometryi i t. p. rzeczy użytecznych; jednym słowem wdrażał ich do życia ucywilizowanego. Strawiwszy dzień cały na nauczaniu takiem, na noc wracał do morza, by nazajutrz rankiem powrócić z zapasem nauk nowych. — O. uchodził więc w podaniach chaldejskich za właściwego założyciela Babilonu, gdzie mu też podobno cześć boską oddawano. — Por. W. Voll mera „Vollständ. Wörterbuch der Mythologie aller Völker“ (wyd. 2-e, str. 853) i F. Lübker „Reallexikon d. klass. Altertums“ (wyd. 7-e, str. 184).

Oaros, po grecku ’'Oapoo, po łacinie Oarus, według Herodota (4,123) rzeka, która, ze źródeł w krainie Thyssagetów w (Scytyi europejskiej) wziąwszy początek, na wschód od rzeki Tanais (dzisiaj Don) płynie i do jeziora Meotyjskiego, Maeotis Palus (dzisiaj morze Azowskie) uchodzi; ponieważ jednakże w istocie z północy żadnego innego większego dopływu do owego jeziora niema, jest to zapewne ta sama rz^ka, którą Pliniusz („Nat. Hist.“ 6. 7, 7) Op har us zowie, a zatem albo rzeka poboczna Tanaisu, w Sarmacyi azyatyckiej, albo też, najprawdopodobniej, dzisiejsza Woł-

S. l)i/..

Oasis Thrinythis, ob. F arafrah.

Oatafu,. ob. Nowa Brytania.

Oates Tytus (* w Oakhamie w r. 1649 — f w Londynie d. 23 lipca r. 1705), osławiony szalbierz angielski, człowiek podstępny i przewrotny. O. był synem kaznodziei, należącego do sekty Baptystów, i od wczesnej młodości okazywał skłonności bardzo naganne, co też stało się przyczyną wydalania go kolejnego z kilku szkół, do których uczęszczał; również nie ukończył uniwersytetu w Cambridge, gdzie słuchał teologii; pomimo to dopuszczono go do stanu duchownego i został wtedy naprzód wikarym anglikańskim w Bobbingu (hr. Kent), następnie nawet proboszczem w Hastings. Na stanowisku tern wmieszał się w jakieś sprawy brudne, co pociągnęło za sobą skazanie go na więzienie, które odsiadywał w Duwrze.

Uciekłszy stamtąd, zdołał otrzymać miejsce kapelana na okręcie wojennym, ale i tam sprawował się tak, że go wkrótce wygnano. Niewiadomo, jakim sposobem udało mu się pozyskać względy jednego z lordów katolickich, ks. Norfolk, a przez niego zbliżyć się do katolików angielskich, z czego później skorzystał w sposób najniegodziwszy. Wyjechawszy w r. 1677 z Anglii do Francyi i Hiszpanii, przeszedł tam na katolicyzm i usiłował nawiązać stosunki z Jezuitami, do których zgromadzenia miał jakoby zamiar wstąpić; ci jednakże poznali się na nim prędko i nie chcieli nic z nim mieć do czynienia. Odtrącony O., bądź aby się zemścić, bądź też, co prawdopodobniejsze, aby na tern zarobić, wraca w r. 1678 do Anglii i doręcza królowi Karolowi II oskarżenie wymyślone przez siebie o istni ej ącem jakoby sprzysiężeniu katolików angielskich, popieranych niby przez Jezuitów i Papieża, maj ącem na celu zgnębienie protestantyzmu w Anglii, jako i zabicie króla. Karol II oskarżenie to przyjął z niedowierzaniem wiel-kiem, ale gdy O., przytaczając szczegóły najdrobniejsze zamierzonego rzekomo zamachu, nie zawahał się stwierdzić przysięgą uroczystą wymysłów swych, kazał go w dniu 28 września r. 1678 zawezwać przed Radę tajną koronną, przed którą O. zeznania swe dotychcze-sne powtórzył, dorzucając do nich nowo wymyślone. Twierdził z największą pewnością siebie, że katolicy przysposabiają powstanie ogólne w Irlandyi, że mają zamiar wtargnąć do Szkocyi, zamordować króla, tron zaś oddać księciu Yorku. Przytem, wymieniając imiennie sprzysiężonych, kreślił bardzo zręcznie i szczegółowo plany zamachu rzekomego. Pomimo to wszystko, król jednak uwierzyć nie chciał, gdy jednakże przypadkowo przejęto listy Coleman a, sekretarza przybocznego księżny Yorku, w których była mowa o stłumieniu protestantyzmu przy pomocy Ludwika XIV w krajach Europy północnej, oskarżenia O-a przybierać zaczęły pozoru prawdopodobieństwa i naród zaczął im dawać wiarę, domagając się obrony od niebezpieczeństwa grożącego. Skorzystał z tego hr. Shaftesbury (ob.) w celach polityki stronniczej i zaopiekował się szalbierzem, któremu odtąd zaczęło się dziać coraz lepiej. Zdarzyło się wówczas, że znaleziono pod Londynem zabitego urzędnika sądowego, tego właśnie, który był odebrał przysięgę od O-a. Urosła wnet pogłoska, że sprawcami zbrodni są Jezuici, co wzburzyło nadzwyczaj tłumy stołeczne, a także na prowincyi wywarło wrażenie ogromne. Pod naciskiem głosu publicznego parlament w obu Izbach musiał wysadzić komisye do zbadania sprawy. Stało się to w r. 1679.    O., popierany skute

cznie przez Shaftesburego, w obec komi-syj tych nietylko potwierdził stanowczo zeznania i oskarżenia swe poprzednie, al& dodał do

nich jeszcze zmyślenia nowe, coraz śmielsze, a przy tern umiał je przystroić w szatę prawdopodobieństwa łudzącego. Następstwem bezpo-średniem było zaniknięcie w wieży londyńskiej pięciu lordów katolików, oskarżonych przez O-a, a nadto uwięzienie blizko 2 000 osób innych. W kraju całym zapanowało przerażenie; Shaftesbury umiał je wyzyskać, wypędzając z Londynu wszystkich katolików i przeprowadzając w parlamencie prawo, wykluczające ich na przyszłość z obu Izb parlamentarnych. — Wtedy, zazdroszcząc powodzenia O-wi, wystąpił drugi matacz podobny, niejaki Bedloe, chcący go w oskarżeniach niesłychanych prześcignąć jeszcze, ten jednak posuwając śmiałość bezczelną do ostateczności, zaczął teraz oskarżać królowę o uczestnictwo w spisku przeciwko życiu małżonka. W skutek tego wzburzenie w narodzie doszło do rozmiarów niebywałych; głośno domagano się ukarania winnych najsurowiej. Shaftesbury więc kazał stawić przed sądem ofiary niewinne przewrotności O-a. Pięciu lordów, siedzących w wieży londyńskiej uznano za winnych zdrady stanu i skazano ich na śmierć. Podobnież ścięto Col émana i kilka osób innych.— O. miał się przytem wybornie, będąc wynagradzany sowicie za oskarżenia swe niecne, coraz to nowe, nakoniec jednak miarka się przebrała. Przelawszy już tyle krwi niewinnej, zaczęto się nakoniec opamiętywać, tćmbardziej gdy nigdzie nie było widać zamachów zapowiadanych. O. widząc, że znaczenie jego słabnie, rozpuszczał teraz wieści o zamachach rzekomych na swe życie, wynajdywał coraz to nowe zarzuty przeciwko katolikom, oskarżał także księcia Yorku (późniejszego króla J а к ó b a II) o należenie do sprzysięże-nia w porozumieniu z Rzymem. Był wprawdzie wciąż jeszcze bożyszczem sfanatyzowanego mo-tłochu londyńskiego, ludzie rozważni jednak zaczęli się coraz bardziej odsuwać od niego. Sądy zaczęły nareszcie uniewinniać oskarżonych przez niego, ujawniono przewrotność i kłamliwość zarzutów im czynionych, nowe zaś nie znajdowały już wiary. W r. 1684 uwięziono nakoniec O-a i stawiono go przed sądem, który go, jako oszczercę, skazał na zapłacenie 100 000 funtów sterlingów kary, oraz okutego w kajdany polecił zamknąć w więzieniu.—Zaraz po wstąpieniu na tron J а к ó b а II wytoczono O-wi sprawę nową o krzywoprzysięstwo, a wyrok zapadły w r. 1686 skazał go na wystawienie pod pręgierzem, chłostę publiczną i więzienie dożywotnie. — Po złożeniu z tronu J a-kóba II, król nowy, Wilhelm Orański, w r. 1689 kazał wypuścić na wolność O-a, który podał niebawem prośbę do Izby lordów, domagając się skasowania wyroków przeciw sobie zapadłych, czego mu jednak na razie odmówiono i dopiero po staraniach dłuższych, popieranych przez osoby wpływowe, obie Izby wyrzekły ułaskawienie go, król zaś przyznał

Red.

mu dożywocie w sumie 300 funtów st. rocznie. Odtąd, zaniechawszy deuuncyacyj wyznaniowo-politycznych, nie mających zresztą chwilowo widoków powodzenia, a posiadając byt zapewniony, ożenił się O. z pewną wdową bogatą i wrócił na łono sekty Baptystów, do której od urodzenia należał, ale go wkrótce z niej wypędzono haniebnie, gdy się przekonano, że usiłował z pokrzywdzeniem osób trzecich wyłudzić zapis testamentowy, znaczny od pewnej nabożnisi bogatej, do Baptystów należącej. --O. nie działał bynajmniej pod wpływem fanatyzmu religijnego, który zaślepiał może tych, którzy go lat kilka popierali, wierząc w oszczerstwa jego, lub udając, że w nie wierzą, lecz był to zbrodniarz wyrachowany, do szpiku kości przewrotny, niewątpliwie bardzo zdolny, zręczny i pomysłowy, goniący tylko za zyskiem, nie przebierający w środkach, gotowy zawsze dla pochwycenia garści złota poświęcić szczęście, cześć i życie bliźnich swoich. Godny siebie pomnik pozostawił w literaturze, napisawszy książkę osławioną i nikczemną p. n. „Eïxwv BaaiXotYj, or the picture of the late King James drawn to the life“ („Portret królewski, czyli obraz nieboszczyka króla Jakóba, narysowany podług życia“, Londyn 1696 — 1697, w 4-e, 4 tomy).—Por. T. Seccombe „Lives of twelve Badmen“ („Życiorysy dwunastu zbrodniarzy“, Londyn 1894).

Oaxaca, O aj а к a (wym. Oachaka), stan w rze-czypospolitej Meksykańskiej, pomiędzy 15° a 18° szer. półn. Od wschodu graniczy z nim stan Chiapas od północy Veracruz i Puebla, od zachodu Guerrero, od południa ocean Spokojny. Rozległość kraju wynosi 88 971 km. kw. (1614.8 mil.), ludność 948 633 głowy (r. 1900), t. j. przeszło 10 na km. kw. Brzeg morski, długi na 570 km., jest prosty i jednostajny, jedynie przy międzymorzu Tehuantepec wrzyna się w ląd zatoka głęboka. Kraj jest przeważnie górzysty, w kierunku ze wschodu na zachód przecina go łańcuch gór ze szczytem Zempoaltepec (3990 m.). Płynące przez O. rzeki należą do dorzecza dwuch oceanów, Spokojnego i Atlantyckiego z pierwszych najważniejsza jest Rio Verde; do zatoki Meksykańskiej (zatoka Campeche) wpadają Rio San Juan i Papaloapan. Miejscowości nad morzem i w głębokich dolinach odznaczają się klimatem gorącym; wyżyny mają za to klimat chłodny i zdrowy. Deszczów pada wiele, nawet podczas pory roku suchej; nad morzem szaleją często burze groźne; trzęsienia ziemi są zjawiskiem dosyć częstem. Świat roślinny bogaty jest i bujny; wiele tu zwłaszcza kauczuku, wanilii i różnych korzeni. W lasach żyje sporo wilków, lampartów i innego dzikiego zwierza. Oprócz srebra i złota kraj posiada miedź, żelazo, rtęć, sól kamienną, wapno, naftę i węgiel.—L u d n o ś ć składa się po większej części z Indyan (Miksteków, Zapoteków i in.) ilość mieszańców nie przekracza 80 000. Głów-

ticyk.1. 1'nwsz llustr Ser. 11. Zesz. 24a T. 1IL

nem zajęciem jej jest rolnictwo i hodowla bydła; uprawiają tu kukurydzę, pszenicę, agawę, trzcinę cukrową, bawełnę, tytuń, kakao, kawę i rozmaite owoce. Przemysł (młyny, gorzelnie, fabryki cygar) zależy w zupełności od rolnictwa. Naczynia gliniane i mydło wyrabiają prawie w każdej wiosce. —O. nie posiada wcale dobrych portów i cały handel zamorski kieruje się na Veracruz. Po kraju rozrzucone są w wielu miejscach piękne zabytki starożytności, jak oto: zwaliska okazałych świątyń i pałaców w Mitli (Miguitlan Azteków), dawnej siedzibie duchowieństwa wyższego Zapoteków, zwaliska świątyń w pobliżu Achiutli i in.

Oaxaca (wym. Oachaka), miasto w Meksyku, stolica stanu tejże nazwy; leży pod 17°3' szer. półn. i 96°40’ dług. zach. od Greenwich, pośród pięknych ogrodów, w dolinie żyznej nad rzeką Atoyae, 1542 m. nad poz. morza. W O-e, która jest siedzibą biskupa i gubernatora stanu, znajduje się pałac biskupi (w stylu starożytnym pałaców kapłańskich w Mitli), wielka katedra, ukończona w r. 1729; klasztor dominikanów z pięknym kościołem i biblioteką (klasztor ten stoi na północnym krańcu miasta; podczas wojen domowych służył nieraz za twierdzę); wyższy instytut nauk, seminaryum duchowne (Seminario Iridentino), dom obłąkanych, dom ubogich. Mieszkańców liczy miasto 35 049    (r. 1900).

W O-e wyrabiają cygara, czekoladę, świece woskowe, mydło; są tu też przędzalnie bawełny.— O-e założyli Hiszpanie w r. 1522 o 6 km. od twierdzy Azteków Huaxiacae, której szczątki dotąd się zachowały; miasto otrzymało pierwotnie nazwę Antequera. Pod miastem leży V i 1-la de Santa Maria de M arques ń do (2000 mieszk.) stolica markizatu Ferdynanda C o r t e z a; zamieszkana przez Azteków wieś X a-latlaco; o 45 km. na wschód od O-i znajduje się wieś Mit la ze zwaliskami starożytnemi (ob. Oaxaca, stan).—W O-e w r. 1810 wybuchło powstanie przeciwko rządowi hiszpańskiemu, zakończone oderwaniem się Meksyku.

Oazy, po grecku ’Oźosię, Aoaastę, po łacinie Oases, w liczbie pojedynczej ''Oxaiç, Aoàato, Oasis, który to wyraz wywodzić należy z egipskiego ait, po koptyjsku nach, po arabsku mich albo wali (= miejsce zamieszkałe, osada stójka). O. —w pojęciu obszerniejszem, jest to zmiana miejscowa w pewnej formacyi roślinnej, występującej na przestrzeni większej nieco—w tern znaczeniu O-ą będzie np. polanka trawiasta śród puszczy leśnej i odwrotnie: kępa drzew śród stepu trawiastego. W pojęciu zaś ścisłejszem i zwykłem jest to miejscowość śród pustyni, posiadająca wodę i roślinność.— О-y takie występują albo w dolinach potoków czasowych (arab. wadi), albo w kotlinowatych zagłębieniach, sięgających do wody gruntowej, bądź bezpośrednio w sposób naturalny (źródła), bądź sztucznie za pomocą wiercenia (studnie). Góry wznoszące się śród pustyni są też zwykle

tiO

W. N._

Grekami. — W X wieku po Chr. zdobyli Arabowie O-ę Mniejszą i WiększąJ. wypędzili z nich załogę grecką. — Por. Strabon (2, 130; 17, 791; 813); Browne „Trawels in Africa, Egypt and Syria“ (Londyn 1799); Ehrenberg „Na-turgschichtliche Reisen“ (tom I, Berlin 1828); Belzoni „Narrative“ (tom III, str. 179 i nast.); C ai 1 laud „Voyage“ (tom. III); Langlés „Mémoires sur les Oazes“; Champollion „L’Egypte“, Parthey „Abhandlungen der Berliner Akademie“, z г. 1862; Roh lfs „Drei mo-nate in der Libyschen Wüste“ (Lipsk 1875); prócz tego dzieła Duemichena i B r u g -sch a z r. 1877 i 1878.—s •1)ra- Nazwa O-y, służąca w Starożytności pierwotnie i wyłącznie tylko owym niby wyspom wśród morza piasków libijskich, z czasem przeszła i na inne miejscowości podobne, rozrzucone po pustyniach jałowych Afryki na zachód od Egiptu aż do oceanu Atlantyckiego, tak samo w Azyi środkowej, Ameryce i Australii.

Red.

O-mi, gdyż wiatry wznoszące się po icli stokach, sprowadzają t. zw. deszcze elewacyjne, a te warunkują roślinność na górach samych, oraz rodzą potoki, które roznoszą wilgoć na pustynię okoliczną i tworzą szereg oaz u stóp gór, zwykle przy pomocy urządzeń odpowiednich, mianowicie grobeli kanałów. О-y są dziedziną ludów osiadłych, rolniczych śród koczowniczych i łupiezkich ludów pustyni. Mieszkańcy oaz muszą staczać walki zarówno z grożącem im zasypaniem piaskami pustyni jak i napadami rabusiów. Te kontrasty i walki wyraziły się w religiach Wschodu, (walka Or muz da z Ary-manem, Ozyrysa z Typ ho nem).

W wiekach starożytnych znane były szczególnie О-y afrykańskie, następujące: 1. Oaza mniejsza, vOaacę [uxp7, Oasis minor, licząca się do Egiptu Środkowego, dzień drogi od zachodniego brzegu jeziora Moeris, a około 7 dni drogi od miasta Oksyrynchos odległa; dzisiaj el-Baha-rij e, albo Barieh.~2. Oaza większa ’'Oaatę p.s'jGXrj, Oasis maior, zaliczana do Egiptu Górnego, 7 dni drogi na zachód od miasta Teb leżącą;. H e r o d o t (3, 26) mieści na niej wyspę Błogosławionych (yfpos Maxxpcov) i wymienia miasto ’'Oaaię; dzisiaj el-Charge, albo Khargeli. Obiedwie О-y były zamieszkane i tworzyły powiaty osobne ziemi Egipskiej („duo Oasitae“; Plinius „Nat. Hist.“ 5, 9, 9). 3. Ammonium, po grecku то ’Ap-p.wvtov, О. w głębi pustyni Libijskiej, 14 dni drogi od miasta Memfls, a 8 dni od miasta portowego Paraitonion albo Ammonia, 30 metrów niżej powierzchni morza leżąca, niezawodnie stanowiąca też pierwotnie odwieczne dno morskie; mieszkańcy jej, według opisu Kurcyusza (4, 7, 16 i n.), zażywając konstytucyi hierarchicznej, trudnili się pilnie handlem; słynęła zaś daleko świątynią bożka Ammona, z głośną wyrocznią, którą także Aleksander Wielki zwiedził, dalej źródłem świętem bożka słońca, a wreszcie bogatemi pokładami soli, zwanej aXę ’Ap.|j.tovtaxYj, po łacinie sal Ammo-niacum, z czego dzisiejsza nazwa soli i kwasów amoniakowych się wywodzi; dzisiaj zowie się ta O. Siwa h. Na dalekim Zachodzie położone, także już wiekom starożytnym znane О-y, jak n. p. An gila, Ph as ani a, dzisiaj pod tern mianem nie istnieją. Dla drogi niebezpiecznej przez piaski odludne pustyni olbrzymiej, jako też dla odosobnionego, od reszty świata zupełnie odciętego położenia, a zarazem dla klimatu zdradliwego, zabijającego, służyły О-y w wiekach starożytnych, a szczególnie za czasów cesarstwa rzymskiego i bizantyńskiego, jako miejsca, do których wysyłano zbrodniarzy i przestępców politycznych, jak n. p. wysokich dostojników kościelnych. Kara taka, zwana Oa-sena deportatio („Cod. Tlieod.“ 9, 32) równała się karze śmierci („Cod. Justin.“ 9, 47, 26).— Mieszkańcy O-z tych byli rodem Libijczycy, później mieszani z Egipcyanami i nielicznymi

Największe spotykamy w Azyi środkowej wzdłuż rz. Tarimu, około Chotanu, Jarkandu, Kaszganu; na północy Arabii O-ą taką jest Palmira dawna (po syryjsku Thadmor, dziś Tudmur) pomiędzy Damaszkiem i Eufratem. Wśród Sahary О-y największe są: Fezzan, Tuat, Air, Agades i wiele bardzo mniejszych. W Saharze algierskiej rząd francuski, wiercąc studnie artezyjskie w wielu miejscach odpowiednich, utworzył niemało oraz sztucznych, gdyż wszędzie w pustyniach, gdzie tylko znajdzie się dostatek wody, roślinność rozwija się szybko i powstają O-y nowe, ginące znów również prędko, gdy wody im zabraknie.—Wszystkie O-y posiadają znaczenie wielkie przez to, że w nich schodzą i krzyżują się drogi handlowe karawan, przez pustynie wiodące; gdyby ich nie było wszelki handel i wogóle ruch wszystek na pustyniach ogromnych musiałby ustać, w nich to karawany znajdują miejsca wypoczynku dogodne, jak również możność zaopatrywania się w zapasy wody i żywności na drogę dalszą. — O-y są też targowiskami jedy-nemi ludów koczowniczych, zamieszkujących pustynie.

Ob’ (Om ar Tatarów, К w aj Samojedów, A s s, Jag, Kolta lub Jem a Ostjaków), rzeka Syberyi zachodniej. Wypływa z gór Ałtajskich około 50° szer. dwoma strumieniami źródłowe ni:

dłuższy, zachodni, K a t u ń, wypływa ze śnieżnego szczytu В i e ł u c h a, wschodni krótszy, Bi a—z malowniczego jeziora Teleckiego.— Pod Bijskiem oba strumienie opuszczają góry i łączą się zë sobą w jedną żeglowną rzekę Ob’, która niedaleko stąd pod Barnaułem znajduje się już tylko na wysokości 140' nad poziomem morza i poniżej tego miasta dzieli się już na odnogi, obejmujące nizkie wyspy, porosłe trawą i drzewami; następnie swój dotychczasowy kierunek główny północno-zachodni (między Bijskiem i Barnaułem zatacza łuk otwarty ku północo-wschodowi) zmienia ostro

W. N.

Dr S. P.

na północno-wschodni i w tym kierunku płynie przez Koływań do uścia Tomi z prawej, która, płynąc z południo- południowo-wschodu, łączy się z Obią pod kątem ostrym. Stąd O. płynie w kierunku północno- zachodnim i zachodnim, zataczając długi, słabo wygięty łuk do uścia Irtysza (z lewej). Na łuku tym O. dzieli się na odnogi liczne, np. na uściu rzeki Ket’ (z prawej), która też dzieli się tu na odnogi (uście południowe, Tugurskie i północne—Na-rymskie); podobnież powyżej miasta Surgutu O. dzieli się na odnogi aż do uścia Irtysza, a poniżej tego uścia podział na odnogi staje się już nieustanny, normalny. Od Irtysza do uścia Czamasz Jaganu O. płynie w kierunku północno-zachodnim, a następnie północnym do koła biegunowego i miasta Obdorska, gdzie zwraca się na wschód i uchodzi do zachodniego rogu zatoki Obskiej. W tym rozszczepionym biegu od Irtysza do Obdorska O. tworzy cały labirynt wysp napływowych, płaskich; główne łożysko rzeki biegnie wzdłuż prawego, wyższego brzegu doliny. — Długość O-i od powstania do uścia wynosi 3 450—3 500 wiorst, szerokość pod Barnaułem 350 sążni, pod miastem Koły-waniem 800 sążni, a poniżej uścia Czamasz Jaganu—30 do 40 wiorst, głębokość sięga 15 sążni; często, zwłaszcza latem, występują tu mielizny. W biegu górnym dno O-i jest kamieniste, dalej staje się piaszczystem i piaszczysto-glinia-stem. Poniżej uścia Tomi żegluga nie spotyka już przeszkód kamienistych. Do Barnaułu przez cały czas trwania żeglugi dopływają statki z 16 000 pudów ciężaru. Podczas wiosny, pod koniec kwietnia lub w pierwszej połowie maja, O. występuje z brzegów i wylewa miejscami na obszarze kilkudziesięciu wiorst szerokości. Dopiero w połowie drugiej czerwca woda zaczyna opadać, odkrywając łąki nadbrzeżne. Bieg rzeki w pobliżu uścia jest bardzo powolny. W czasie zimy woda psuje się tu pod lodem, staje się czerwonawą i niemożliwą do użycia, nawet ryby żyć w niej nie mogą, uciekają do morza albo sną. Zjawisko to, którego przyczyna jest nieznana, zachodzi nietylko w O-i, lecz i w innych rzekach polarnych Syberyi, posiadających bardzo powolny bieg dolny. O. zamarza w biegu górnym na pół roku, w dolnym—na 7 miesięcy. Żegluga parowa jest na rzece dość ożywiona; ruch towarów podczas lata przenosi 10 milionów pudów, a ich wartość 20 milionów rubli. Głównemi przystaniami są: Bijsk, Barnaul, Tomsk, Surgut, Berezow, Ob-dorsk. Rybołówstwo, zwłaszcza w biegu dolnym, jest obfite, wynosi rocznie około а/2 miliona pudów. Główna potęga dopływów O. leży po stronie lewej, gdzie Irtysz za pomocą lewych dopływów Tobola zbliża sy-sternat O-i z systematem Wołgi, ale O. nie jest rzeką tak jednostronną jaknp. sąsiedni Jenisej: nie jest pozbawiony zupełnie dopływów prawych, z których Ket zbliża systemat O. do sy-

stematu Jeniseja (połączenie kanałowe). Dopływy lewe: Piesczanaja, Aniuj, Czarysz, Alej, Barnaułka, Kasmała, Judicha, Aleus, Orda, Czem, Czik, Konda, Szagarka, Totosz, Jagod-naja, Czaja, Parbiuga, Parabel, Wasiugan, El-jag, Dar-Jagan, Kul-Ogen, Bolszoj Jugan, Sa-łym, Irtysz, Jun-jaga, Wyspugol, Jendyr, Czu-pur-jagan, Soswa, Synja, Wojkor, Sob, Szczu-czja. Dopływy prawe: Czemrowka, Bolszaja, Bobrówka, Zudiłowa, Powalichina, Czamysz, Inia, Suzan, Berd, Toja, Iksa, Tom, Czułym, Ket’, Tym, As-ezon, Wach, Agan, Pim, Lamin, Nazym, Tamwon-tor, Czamasz - Jagan, Kazym, Kunowat, Połuj. O. przepływa dwie gubernie: Tomską i Tobolską.

Oba, drzewo, ob. Mangifera.

Obadjasz (t. j. sługa boży), podług „Vulgaty“ A b d i a s, imię proroka hebrajskiego. Zachowała się po nim jedyna mowa prorocza, która weszła w skład księgi 12-u proroków mniejszych. Treścią tej mowy jest zapowiedź sprawiedliwej pomsty nad Idumeją za okazaną bezwzględność podczas zdobycia Jerozolimy. Lecz ponieważ nie wiadomo, o jakiem zdobyciu tu mowa, przeto trudno określić dokładnie czas O-a. Jedni odnoszą jego słowa do zburzenia Jerozolimy przez Nabuchodonozora w roku 586 prz. Chr., gdzie Idumejczycy szczególną odznaczali się mściwością. Z uwagi jednak, że w mowie О-a niema żadnej wzmianki o Chaldejczykach, ani też o zburzeniu Jerozolimy lub świątyni, a tylko o zdobyciu miasta i rabunku, któremu uległo, przeto utrzymują inni egzegeci, że mowa ta odnosi się do zdobycia Jerozolimy przez połączone plemiona Filistyńczyków i Arabów za czasów króla judejskiego Jor am a (blisko r. 849 prz. Chr.). Wówczas to skorzystali Idumejczycy z osłabienia Judei i uwolnili się z pod jej zwierzchnictwa. Takim sposobem O. byłby najstarszym z pośród proroków piszących. Trzeba jeszcze nadmienić, że większa część proroctwa О-a jest powtórzona u Jerem jasza (rozdz. 49, 7—22), przyczem jednak wydaje się być rzeczą pewną, że O. był pierwowzorem.

Obadjasz z Bertinoru, sławny uczony żydowski w połowie drugij wieku XV-go. Był rabinem w Bertinoro i w Castello, we Włoszech, a następnie wyemigrował do Jerozolimy, dokąd przybył d. 25 marca r. 1488 i gdzie umarł blisko r. 1500. Jego przybycie do Ziemi św. stanowi epokę w życiu społecznem i duchowem żydów palestyńskich, którzy dużo cierpieli od rządów niesumiennych przewodników gminnych i żyli w wielkiej nędzy. Dzięki swojej powadze, uczo-ności i nieskazitelności charakteru, a także dzięki swoim stosunkom z gminami włoskiemi, udało mu się uzdrowotnić stan swoich współwyznawców i podnieść ich poziom materyalny i moralny.—Najwybitniejszym dziełem О-a, to jego komentarz do Miszny (ob.), a o jego popularności świadczy fakt, że od czasu pierwszego ogłoszenia go drukiem w Wenecyi w r. 1549,

DrS.P.

Dopiero po przej-

rzadko kiedy wydano Misznę bez tego komentarza. Dalej napisał O. glossy do komentarza Rasziego do Pięcioksięgu p. n. ,,Amar naki“ (t. j. „Wełna czysta“, wyd. 1-e Pisa 1810), a także utwory liturgiczne, które się jeszcze znajdują w rękopisie w Oksfordzie. Bardzo ciekawe są także listy О-a, które pisywał z swojej podróży, a które zawierają różne wiadomości o położeniu gmin żydowskich w Grecyi, Egipcie i Palestynie. Listy te wyszły w oryginale hebrajskim (w „Jahrbuch für d. Geschichte der Juden“, tom III, Lipsk 1863), oraz w tłómaczeniu niemieckiem Neubaura (tamże), francuskiem S ch w a b a („Lettres d’Obadiah“, Paryż 1866) i angielskiem (w „Miscellany of Hebrew Littérature“ tom I, Londyn 1877).

Obaliński Alfred (* w Brzeżanach d. 15 grudnia r. 1843 —f w Krakowie d. 17 lipca r. 1898) chirurg polski, wielce zasłużony. Do szkół uczęszczał w Tarnopolu, a po złożeniu egzaminu dojrzałości w r. 1862 zapisał się do wydziału lekarskiego w uniwersytecie Jagiellońskim. Nauki zawodowe ukończył w r. 1867 przerwawszy je tylko na czas krótki w r. 1863, w którym walczył pod Miechowem. W marcu r. 1868 przyznano mu w Krakowie dyplom doktora medycyny, tamże w czerwcu r. 1870 osiągnął również dyplom doktora chirurgii i okulistyki. Od marca r. 1868 do końca września r. 1870 sprawował obowiązki asystenta kliniki chirurgicznej przy osobie profesora Bryka i wtedy już zwrócił na siebie uwagę powszechną znajomością gruntowną chirurgii oraz wielkiem ku niej zamiłowaniem. W czerwcu r: 1870 oddano mu zastępczo kierownictwo oddziału chirurgicznego w szpitalu krakowskim św. Łazarza, po czterech zaś miesiącach zamianowano go prymaryuszem rzeczywistym, a na stanowisku tern pracował lat 27 bez przerwy, ku wielkiemu pożytkowi leczonych przez siebie chorych, jako wzorowy lekarz szpitalny. W marcu r. 1881 został docentem prywatnym do wykładów propedeutyki oraz nauki o narzędziach i opatrunkach chirurgicznych.— Po śmierci profesora Bryka, od października r. 1881 do końca roku następnego, kierował zastępczo kliniką chirurgiczną, wykazując przy-tem zdolności pedagogiczne bardzo wybitne i jednając sobie uznania powszechne studentów; był też kandydatem do katedry opróżnionej, która mu się już wtedy słusznie należała, ale ministeryum wiedeńskie oddało ją J. Mi kul i-czowi (ob.), wówczas asystentowi profesora Billroth a (ob.) w Wiedniu, zbywając O-go tytułem czczym profesora nadzwyczajnego bez katedry.—Po odejściu Miku li cza do Królewca zdawało się, że teraz katedra i klinika chirurgiczna O-go minąć nie może; stało się jednak inaczej, gdyż znów powołano kogo innego, miänowicie L. Rydygiera (ob.), jemu zaś w r. 1888 dostała się tylko katedra nadzwyczajna chirurgii, na której zdobył sobie wnet

sławę nauczyciela wyśmienitego, posługując się też oddziałem swym szpitalnym, służącym mu zamiast kliniki urzędowej, ściu Rydygiera do Lwowa, otrzymał w r. 1897 należącą mu się oddawna katedrę zwyczajną i klinikę chirurgiczną, ale wtedy, niestety, dni jego były już policzone i krótko tylko na stanowisku no wem dana mu była możność rozwinięcia świetnych swych zdolności pedagogicznych. Trapiony cierpieniem wątroby bardzo ciężkiem, przechorował kilka miesięcy, a poddawszy się w d. 16 lipca r. 1898 operacyi bardzo poważnej, ale z powodu zbyt daleko posuniętych zmian w wątrobie nie skutecznej, po dwu dniach przedwcześnie życia dokonał. — O. należał między chirurgami pol-skiemi do wykonawców najdoskonalszych sztuki chirurgicznej, rozporządzał też doświadczeniem ogromnem, opartem na wiedzy i nauce gruntownej i rozległej, nabytem zaś pracą wytrwałą i umiejętną; 'zawodowi swemu oddany był duszą i ciałem, a wykonywał go zawsze z sumiennością drobiazgową i z uznania wszelkiego godną pieczołowitością o dobro swych chorych.—* Dola tak zrządziła, że polem głównem działania jego w ciągu lat 27 był oddział chirurgiczny w szpitalu św. Łazarza, prowadzony przez niego zawsze wzorowo i według możności ulepszany nieustannie; w nim też stale otoczony bywał gronem lekarzów młodszych i studentów, korzystających chciwie z przykładu żywego i z nauk udzielanych sobie przez mistrza takiego, będącego nadto i człowiekiem nadzwyczaj zacnym, dobrym i uczynnym. Posiadał także dar rzadki wzbudzania ku sobie zaufania zupełnego chorych, zazwyczaj obawiających się przesadnie chirurga; dobrotliwością swą wrodzoną umiał obawy ich usuwać, świetne zaś wyniki operacyi przezeń dokonanych bywały dla nich rękojmią, że umie ich uzdrowić, — O. należał do naj czynniej szych członków Towarzystwa lekarskiego krakowskiego; w r. 1883 z wyboru kolegów przewodniczył mu i wogóle nie uchylał się nigdy od uczestnictwa w pracach i sprawach jego ważniejszych, pomimo że nie wiele miewał czasu wolnego. Uznając te zasługi, towarzystwo rzeczone obdarzyło O-go godnością członka honorowego; należał również do wielu innych towarzystw uczonych, zarówno polskich, jak zagranicznych.—Głównie wskutek zabiegów О-go powstało w Krakowie Towarzystwo ratunkowe, którym zajmował się żywo i stale; wspólnie też z Rydygierem był dźwignią główną ustanowienia zjazdów chirurgicznych polskich, odbywających się stale w Krakowie, a do ożywienia każdego z nich przyczyniał się zawsze bardzo. — Od r. 1890 do 1896 zasiadał w radzie miejskiej Krakowa, ale dla nawału pracy zawodowej zmuszony był z niej wystąpić; był także członkiem Izby lekarskiej, do której go wybór kolegów, nieomal jednogłośny powołał. —O., zajęty wciąż pracą szpitalną

i wykonawstwem chirurgii, piórem nie zabawiał się stale, lecz raczej dorywczo; nie pozostało tez po nim żadne dzieło większe; od roku wszakże 1871 do 1897 napisał jednakże blisko 70 prac mniejszych treści chirurgicznej, nieomal bez wyjątku bardzo cennych i pouczających. Ogłaszał je przeważnie w „Przeglądzie lekarskim“ krakowskim, należąc do redakcyi jego, ale nie pomijał także innych wydawnictw polskich, więc też napotykamy prace jego również w „Medycynie“, „Gazecie lekarskiej“, „Wiadomościach lek.“, „Nowinach lek.“, wiele z nich wyszło też w przekładzie niemieckim, głównie w Laugenbecka „Archiv für klin. Chirurgie“, „Deutsche Zeitschrift für Chir.“, w „Wiener medicinische Presse“ oraz innych pismach wiedeńskich. — Wykaz zupełny prac О-go znaleść można w „Przeglądzie lekarskim“ (r. 1898, str. 392 i 393), gdzie go poprzedza życiorys obszerniejszy i ocena działalności z pod pióra prof. R. Trzebić kiego. Por. S. К o śmiń ski ego „Słownik lek. pols.“ (str.

lir J. P.

Red.

Red-

Red.

Red.

fobia.

Red.

360 i 617).

Obamba, ob. Mb am ba.

Oban, dawna moneta złota, używana w Japonii; sporządzana bywała ze stopu złotego z przymieszką srebra; w obiegu nie znajdowała się nigdy, lecz służyła jeno do podarków dawanych w celu odznaczenia ludzi zasłużonych. Bito trzy rodzaje wartości różnej, jak oto: Ki oh o-O. (+ 109 rubli w złocie), Szin-0 ( + 40 r.) i Kempogori-O. ( + 27 r.).

Oban, miasto w Szkocyi, w hrabstwie Argyll, nad jedną z zatok Loch Linnlie, punkt zborny turystów w zachodniej części Szkocyi. Mieszkańców liczy 4 946 (r. 1891). Pod miastem zwaliska zamków Dunolly i Dunstaffnage. r Obar, albo Ośnioł ślepy, choroba sosen młodych ob. O błonnik.

Obartuch albo Ob or tuch, rodzaj pieczywa jadanego u nas niegdyś. Według G. Cnapiu-sa („Thesaurus Polon. - Lat. - Graecus“ wyd. z r. 1643, str. 557) był to placek okrągły z mąki, sera i wody. Włodek w Słowniczku na końcu dzieła „O naukach wyzwolonych“ (Rzym 1780) nazywa O. „ciastem kołowatem z serem“. Przygodnie wspomina też О-y K. J. Haur w „Składzie albo Skarbcu... Oekono-miey Ziemiańskiey“ (Kraków 1693, wyd. 3-e) ale bez objaśnienia wszelkiego. „Nowy Dykcyo-narz“ A. Troc a (Lipsk 1764) objaśnia O. jako Bügel; Räder-Gebackenes; pièce de patisserie en forme d’une roue“; określenie to zaś zastosowaćby można do kołacza każdego. W książkach kucharskich S. Czernieckiego i ks. Wielądka napróżno wzmianek o O-u szukamy, z czego wnioskować można, że pieczywo tak nazywane nie dostawało się na stoły wykwintniejsze.

Obarzanek albo obwarzanek (fr. craquelin niem. Kringel, Pretzel) podług G. C n a p i u s a („Thesaurus Polon. - Lat.-Graecus“; wyd. z r.

1643, str. 557) nazywany po polsku także „pracel“ albo „begiel“, rodzaj pieczywa, sporządzany pospolicie z mąki pszennej, wody i soli kształtu swoistego, znanego powszechnie, po wierzchu bardzo często posypany solą lub makiem, rzadziej czarnuszką. Wypiekają obecnie także O-i z ciasta drożdżowego, słodzonego, z rodzynkami lub bez nich, albo z ciasta kruchego, dawniej „piwnemi“ zwane. —W łacinie średniowiecznej O. nazywał się circulas (=krą-żek), pod tą też nazwą często wspominany bywa w „Rachunkach dworu króla Władysława Jagiełły i królowej Jadwigi“ (Kraków 1896; wyd. Pr. Pieko siń s к i-eg o). — Postać O-a dzisiejsza jest bardzo dawna, widzimy ją bowiem już na miniaturze z wieku XII, wyobrażającej ucztę królewską w słynnym rękopisie mniszki Harardy von Lansperg, zwanym „Hortus deliciarum“, istniejącym obecnie tylko jeszcze w kopiach, gdyż oryginał spalili Prusacy podczas ostrzeliwania Strasburga w r. 1870.—Rysunek ciekawy О-a spotykamy też w książce „De tuenda bona valetudine libellus Eobani Hessi“ (Frankfurt 1556, karta 62) wydanej przez gdańszczanina Jana P 1 a c o t o m u s a. — Najdawniejsza z zachowanych książek kucharskich, polskich Stanisława Cz er ni e cki e go p. n. „Compendium ferculorum“ (Kraków 1682) podaje nam w rozd. III (str. 82) przepis na robienie O-ów wytwornych, który tu przepisujemy dosłownie: „Obń-rzńnki Migdałowe“. „Takąż Materyą (t. j. ciasto makaronikowe, którego przyrządzenie podał autor poprzednio) zrobisz, z ktorey Obarzanki robić będziesz, iâk wielkie będźiesz chćał, â na Opłatkach upieczesz iâko y Makarony“.

Obarzanki, tak zowią sie w języku flisackim krążki z powrózków skręcone, używane na statkach rzecznych, a przytwierdzane do lin maszt podtrzymujących.—M a g i e r (w Słowniku“ Lindego) tak je opisuje: „Na szkucie, nadziewają się na obceje obarzanki, czyli wieńce ze sznurków aby się obcejów trzymali“.—Por. Obceje.

Obawa przestrzeni, choroba ob. Agora-

Obbi (O b i a t), port w posiadłościach włoskich w Afryce, pod 5°20’ szer. półn., nad Ras Awadem; stolica sułtanatu Obbi w kraju Somali, który w r. 1889 dostał się pod protektorat włoski.

Obceje, liny podtrzymujące maszt na szkucie, według Magiera (w „Słowniku“ Lindego) jest „ośm sznurów pojedyńczych po cztery z każdej strony, którerni jest maszt od sztaby umocowany, i te są trojakie: wiatrowa, śrzednia i dwie masztowe“. O. nazywane też bywają „karnatami“'

Obcęgi czyli kleszcze główkowe, są to narzędzia w rodzaju kleszczy (ob.),^których szczęki są półkolisto wygięte,’a końce ich nieco ostro zakończone. Służą do wyciągauia gwoździ,

do nacinania drutu, do odrywania drobnych    wysokość przeciętna 1000 m.—10) O. Wielka,

części z przedmiotów metalowych i t. d. M- H-    pasmo gór na granicy pow. Suczawskiego i Ra-

Obcowanie świętych, Artykuł    składu Apo-    dowickiego, na dziale wodnym pomiędzy rzeka-

stolskiego. — Do Kościoła wchodzi człowiek    mi Humorą a Mołdawicą, długości 30 km.;

przez chrzest, którego piętno (charakter) na    z kilkoma odnogami. Wysokość przeciętna 1000

zawsze wyrażone na duszy pozostaje. Śmierć    m.; ze szczytów w paśmie najwyższe są Sko-

prowadzi członków Kościoła do czyśca i nieba,    ruszet (1220 m,) i Bobejka (1209 m.).

stąd Kościół w najogólniejszem znaczeniu sta- Obdorsk (w języku ostjaków Połnowat’-nowi społeczność złożoną z Kościoła wojują-    wam, u Samojedów S al e ■ c h a r n), wieś na

cego (walka na świecie z pokusami), cierpią-    Syberyi, w gub. Tobolskiej, okręgu Berezow-

cego (czyściec) i tryumfującego (niebo). —    skim, pod 66°ЗГ szer. półn., nad rzeką Połu-

Wszyscy członkowie Kościoła złączeni są    jem, o 6 wiorst od jej uścia do Obi. Szpital

w Chrystusie i ten to związek nazywa się    i szkoła rybacka; mieszkańców ma 464. Odstycz-

Świętych obcowaniem. Obcowanie na    nia do połowy lutego odbywają się tu znaczne

ziemi polega na łączności w korzystaniu z za-    jarmarki, na które Ostjacy i Samojedzi zwożą

sług Jezusa Chrystusa, Mszy ś. i Sakra-    ryby, futra, pierze i t. p. płody rybołówstwa

mentów, wspólności nauki Boskiej, możności    i rybactwa, kupcy zaś rosyjscy z Tobolska mą-

ofiarowania modlitw i zasług za bliźnich. —    kę, wódkę i różne wyroby fabryczne. Obrót

O. Św., — (bo wszyscy powinni być świętymi    przekracza 100 000 rubli. Podczas jarmarku

w duchu nauki Jezusa ChrJ, — Obcowanie    ludność О-a wzrasta do kilku tysięcy,

z Kościołem cierpiącym wyraża się w pomocy Obdorski kraj (Ob dory a) na Syberyi, duchowej, jaką żywi niosą duszom zmarłych, kraina nad dolnym biegiem rz. Obi, dokoła zatoki Kościół zaś tryumfujący patronuje    wojującemu    Obskiej; ciągnie się do gór Uralskich, które tu

przed Stolicą Bożą.

s-pł-    nazywają Obdorskiemi. Kraj O. podbili w r.

Obczuha, miastecko w gub. Mohylowskiej,    1501 wojewodowie moskiewscy, kniaź S. Kurb-

powiecie Sienneńskim, o 42 wiorsty od Sienna,    skij i P. Uszakow.

Obdukcya, czyli oględziny, albo badanie są-dowo-lekarskie, zwłaszcza zwłok, chociaż również tak samo nieraz nazywane bywa oglądanie ran, okaleczeń, albo nawet badanie stanu zdrowia wogóle, w celach sądowo-lekarskich podjęte; najzwyklej wszakże używa się wyrazu O. w znaczeniu sekcyi sądowej. —O-i dokonywa lekarz przez sąd do tego wyznaczony, lub stale urzędujący, w obecności urzędnika sądowego, prowadzącego śledztwo i pomocników koniecznych.—Prawodawstwa niektóre wymagają dwu lekarzów obducentów, inne poprzestają na jednym.—Lekarz z urzędnikiem sądowym schodzą razem na miejsce, w którem się trup do zbadania znajduje, t. j. na miejsce zbrodni popełnionej, albo też do izby umyślnie na to przeznaczonej, do której przedtem zwłoki przeniesiono. Od chwili przybycia, aż do ukończenia czynności obdukcyjnej, wszystko co zaszło, co uczyniono i znaleziono zapisuje się do protokółu, który powinien być prowadzony sumiennie i dokładnie.—O. w znaczenie naj ściślej szem składa z dwucli części głównych, t. j. z obejrzenia zewnętrznego trupa (inspectio) i ze zbadania następnie stanu narządów jego- wewnętrznych (sectio); celem badań obu jest zawsze wykrycie przyczyny i rodzaju śmierci, więc też na końcu wywodu rozbioru zwłok lekarz jest obowiązany podać w krótkości, co według zdania jego śmierć sprowadziło, oraz z jakich mianowicie powodów nastąpić musiała lub mogła. Często sąd zadawala się takim wywodem, zakończonym orzeczeniem doraźnym, w innych jednakże razach ma prawo żądać dostarczenia

2 cerkwie drewniane, dom modlitwy żydowski.

Mieszkańców liczy 678, w ¹/s prawosławnych, w ²/₃ żydów.

Obczyna, nazwa kilku szczytów, działów wód i pasm górskich na Bukowinie. — 1) O., góra lesista, w powiecie Kimpoluńskim, na południe od rzeki Dorny, pod 22°56’ dług. wsch. od Paryża i 47°18'55" szer. półn.; wysokość 1282 m. nad poz. morza. — 2) O. góra lesista w pow.

Kimpoluńskim, nad doliną Bystrzycy, pod 47°25' szer. półn. i 23°20'30" dług. wsch. od Paryża; wysokości 1335 m. — 3) O., góra na granicy Bukowiny i Multan, pod 47°21'38" szer. półn. i 23"42' 50" dług. wsch. od Paryża; wysokość 1378 111.-4) O. Ar szyć a. góra w pow. Kim-poluńskim, gminie Slatiory, pod 47°28' szer. półn. i 23°17’50” dług. wsch. od Paryża; wysokość 1007 m. — 5) O., dział górski w pow.

Kimpoluńskim ciągnie się od szczytu В o t o s u (1477 m.) na wschód na długości 8 km.; tu wznosi się szczyt Orata (1284 m.). —6) O., pasmo górskie w pow. Kimpoluńskim, na granicy gmin Russ-pe-Boul i Sadowy; ciągnie się łukiem na długości 25 km., od potoku Briaży do doliny Mołdawy; najwyższy szczyt Ma gór a 1359 m. — 7) O. Kur matura, dział górski w pow. Kimpoluńskim, pomiędzy potokami Tur-kulcem a Rososzem, ze szczytem Turkułowa (1256 m.)—8) O. Kaczy к a, dział górski na granicy pow. Radowieckiego i Suczawskiego, długi na 10 km. Zaczyna się szczytem O. Pieszą (648 m.) kończy się stromo nad doliną Mołdawy; stanowi dział wodny pomiędzy potokami Humorą a Blendycą.—9) O. M at i e skul, dział górski pomiędzy rzekami Ostrą a Negry- sobie przez lekarza orzeczenia dokładniejszego, łasą, w pow. Kimpoluńskim. Długość 14 km., popartego uzasadnieniem szczegółowem i dowo-

Dr J. P.

Dr S P.

Red.

O. mienił się potomkiem

dami słuszności zdania wypowiedzianego, które bezwarunkowo opierać się powinno tylko na tern, co O. wykazała. W żadnym razie nie wolno lekarzowi snuć przypuszczeń, ani wypowiadać zdań nie dających się udowodnić wprost z wyniku O-i samej. — Gdy chodzi o rany, okaleczenia lub wogóle o jakiekolwiek uszkodzenia ciała ludzi żywych, lekarz również obowiązany jest do złożenia na piśmie wyniku oględzin, zawierającego opisanie najdokładniejsze dostrzeżonych przez siebie uszkodzeń lub obrażeń ciała, dodając na końcu zdanie swe o ich ważności, jako i następstwach, które prawdopodobnie za sobą pociągnąć mogą lub muszą. Tu również wykluczone jest wszelkie wypowiadanie zdania o istocie sprawy, która dała powód do O-i, ponieważ sprawa sama, jako należąca wyłącznie do sądu, na orzeczenia lekarza obducenta nigdy wpływać nie powinna.— Szczegółów dokładniejszych, oraz przepisów prawnych, tyczących się O-i poszukać należy w podręcznikach medycyny sądowej.

Ó-Becze, gmina na Węgrzech, ob. Becze.

Obed był synem В oaz a, zrodzonym z Mo-abitki Ru tli, która przybyła do ziemi judejskiej po zgonie pierwszego męża swego, Judejczyka Machlona. Synem Ó-a był I s aj, ojciec króla. Dawida, tak że O. byl protoplastą dynastyi dawidowej.

Obed-Allah (* w r. 649 — f w r. 685) wojownik i wódz arabski, syn Zyjada, uznany za brata przez Мой wiję, pierwszego chalifa z rodu Omajjadów, którego był stronnikiem najwierniejszym. Służył potem kolejno chali-fom: J a z у d o w i I, M o a w i i II, Marwâno-wi I i synowi jego Ab d-e 1-M e li к o w i. Naprzód był wielkorządca Basry, potem w Kńfie. Na rozkaz Ja żyda wyruszył na czele wojska, aby zdusić powstanie stronników A1 e g o w I-raku. Pobiwszy na głowę mieszkańców Kûfy, zabił H u s s e i n a, syna A1 e g o i wyciął okrutnie stronników jego po bitwie zwycięskiej pod Kerbelą (r. 680). Okrucieństwo to, posunięte za daleko, ściągnęło na niego naganę chalifa, oraz nienawiść płomienną i przekleństwa Szyitów, widzących w Husseinie zabitym męczennika świętego za wiarę prawdziwą. Wkrótce potem odmówił posłuszeństwa, gdy mu kazano wyruszyć przeciwko A b d - A 11 a h o w i, synowi Az-Zubera, który podniósł chorągiew buntu w Hidżazie i był opanował Mekkę, wymawiając się tern, że nie chce popełnić grzechu ciężkiego, podnosząc broń na miasto święte.—W r. 684 ułatwił Marwânowi I, synowi Al-Hakama, objęcie chalifatu, odnosząc zwycięstwo stanowcze pod Merdż-Rahat w pobliżu Damaszku nad wojskami przywłaszczy ciele Mekki, stojącymi pod dowództwom Da haka bin K es. Wysłany w roku następnym przez chalifa Ab d-e 1-M e li к a przeciwko zbuntowanym znów mieszkańcom Kûfy, zetknął się pod Mosulem z nieprzyjacielem i pobity zginął z rę-

ki Ibrahim a ibn Malik Aszter, wodza przeciwników, który mu był poprzysiągł zemstę za śmierć potomków A leg o. — Por. „Grande Encyclopédie“ (T. XXV, str. 168).

Obed Allah Abu Mohammed z przydomkiem Al-Madhi, początek imienia jego pisywany też bywa Obejd albo Ob aid ( * w r. 882 —f w r. 984), założyciel dynastyi arabskiej Fatymidów (ob.); przydomek al-Madhi, właściwie al-Madhi-billah (= wiedziony przez Allaha) nadany mu został przez stronników jego Szyitów (por. Islam), utrzymujących, że Bóg go zesłał, aby ustalił wykład Koranu prawdziwy i przywrócił czystość wiary, skażonej przez Sunitów.

A1 e g o i córki proroka Mahommeda, Faty-m y, przez H u s s e i n a zabitego w bitwie pod Kerbelą (r. 680). Rodowód ten jest atoli wcale nie dowiedziony, większość nawet pisarzów arabskich nie daje mu wiary, wątpiąc o prawdziwości jego; zmyślony pewno został, aby usprawiedliwić zagarnięcie władzy przez Fatymidów.—O. zaczął działolność swą pod panowaniem chalifa El-Moktafiego, rozsyłając misyonarzy swych szyickich (dais) do Arabii, Egiptu, Syryi i do Maghrebu. W na końcu wymienionej krainie dai jego, Abu-Abd-Allah Hasan ibn Ahmed, zjednał mu stronników najliczniejszych pozbawiając jednocześnie władzy panującą tam dynastyę A g 1 a b i t ó w. Blisko r. 908, za panowania El-Mektadira, wezwał Abu-Abd-Allah О-a, aby, przybywszy do Afryki, stanął na czele stronników zjednanych dla siebie. Wyruszył więc O. skrycie przez Syryę i Egipt; dotarł do Sedżelmesu, gdzie go poznano i uwięziono; oswobodził go wszakże niebawem czujny Abu-Abd-Allah i osadził na tronie w Rakkadzie (r. 910), wtedy O. do przydomku swego, Al-Madhi przybrał jeszcze tytuł Amir-al-Muminin (= książę wiernych) i zacząwszy szerzyć wiarę Szyitów, gnębił bardzo stanowczo przeciwników jej Sunitów.—Abu-Abd-Allah liczył na to, że O., tak usilnie i skutecznie popierany przez niego, zadowoli się zwierzchnictwem duchow-nem nad Szyitami i tytułem chalifa, pozostawiając jemu samemu panowanie świeckie, ale omylił się bardzo. O. nietylko rządzić chciał sumieniem poddanych swych, ale być też ich władcą nieograniczonym. Widząc to A b u-A b d-Allah w r. 912 podniósł broń przeciwko niemu, ale został pobity, ujęty i na śmierć skazany, ci zaś, którzy stanęli po jego stronie doznali ręki ciężkiej O-a. — Pozbywszy się szczęśliwie opiekuna zbyt potężnego i niebezpiecznego O. umocnił się na tronie i założył sobie stolicę nową, którą nazwał Madhija, położoną silnie i bezpiecznie między zatokami Ham-mama i Gabes. Stąd kilkakrotnie podejmował wyprawy pomyślne przeciwko Egiptowi, ale dopiero następcy jego krajem tym zawładnęli zupełnie. — Wódz jego wojsk, Abu Said zdo-

Rod

Ks. S. Y.

F. O.

był dla niego wyspę Sycylię, wydzierając ją z pod władzy Abbasydów, tak, że w chwili śmierci О-a państwo jego było już dość rozległe i potężne.—Por. Quatrmère „Mémoire historique sur la dynastie des Fâtimites“ (w „Jurnal. as.“ r. 1836) i Wüstenfeld „Geschichte der Fatimiden-Chalifen“ (1884).

Obedyencya = posłuszeństwo, należy do ślubów składanych w zatwierdzonych przez Stolicę Apostolską zakonach. Mocą tego uroczystego przyrzeczenia, zakonnik i zakonnica obowiązani są do wykonywania rozkazów i rozporządzeń swych zwierzchników zakonnych, chociażby motywy i racye nie były przedstawione. W tern znaczeniu podobny rozkaz nazywa się O-ą i nie dopuszcza żadnej wymówki w wykonaniu. O-cye na piśmie (litterae obedientiales) w krótkiej formie komunikowane są do natychmiastowego wykonania albo odręcznie (brevi manu) albo przez pośrednictwo (per mandatarium). — O-ą też nazywa się uznanie prawowitości władzy zwierzchnika duchownego przez podwładnych i wiernych w wypadku, gdy wskutek pierwotnie rozdwojonego wyboru lub odszcze-pieństwa powstaje dwucli lub więcej zwierzchników duchownych, wzajemnie występujących przeciwko sobie. — W smutnej dobie schyzmy Zachodniej Europa podzieliła się na O-e, z których każda innego uznawała papieża.—u-ą nazywa się także hołd uroczysty, składany przez kardynałów nowowybranemu papieżowi.

Obeid, El- (Lobed, L obéit), miasto w Afryce północno-wschodniej, stolica Kordofanu, leży pod 13°10’ szer. półn. i 30°5Г długości wsch. od Greenwich, 585 m. nad poz. morza. Składa się z sześciu wsi; znajduje się tu pięć meczetów, kilka składów i budowli znaczniejszych, ogromną większość budynków stanowią jednak małe chatki, otoczone żywopłotami kol-czastemi. Każdą z wsi zamieszkuje inne plemię (Dongolanie, plemiona Bornu, Borgu, Bag-hirmi, ludzie z Dar.-Furu, Murzyni). Ludność wynosi około 35 000 głów; wyrabiają tu ładne plecionki z włókien palmowych i różne drobiazgi ze srebra. Przed zdobyciem przez Mahdie-go (r. 1883) miasto prowadziło znaczny handel gumą i piórami strusiemi z Egiptem (za 2 miliony franków rocznie); później handel ten skierował się przez Wadai do Tessanu i Tryplisu. Po wyprawie gen. Kitchenera do Sudanu (ob. Nubia), O. wróciło do Egiptu.

Obelga wchodzi w zakres tak zwanej obra-z y (ob.), stanowiąc jeden z jej rodzajów, obok po-twarzy (ob.) i dyfamacyi. Obraza bowiem bywa względem praw obowiązujących, względem obyczajów, religii, urzędów władzy najwyższej państwowej (crimen laesae Majestatis), wreszcie odnosi się do czci ludzi pojedyńczych. O-ą nazywamy dziś obrazę na czci, honorze, a od potwarzy, dyfamacyi różni się mniejszą doniosłością skutków. Dotknięty O-ą czuje się tylko zlekceważonym, poniżonym, wzgardzonym.

Obmowa jest szarpaniem cudzej sławy; potwarz i dyfamacya: zarzutem kłamliwym czynu występnego; oszczerstwo: najzjadliwszą i bezczelną potwarzą. W O-dze obrażający okazuje stosunkowo mało złej woli w porównaniu z przestępstwami pokrewnemi. Synonimy znów O-i w mowie polskiej są: najpierw ujma, jako uszczerbek w sławie, zasłudze, dalej ubliżenie: brak szacunku dostatecznego dla czyjejś osoby, zel żywość, gdzie jeden drugiego chce zepchnąć w szeregi ludzi wzgardzonych, wreszcie znie-w a g a: odpowiednik, całkowicie zastępujący O-ę w ścisłem jej pojęciu. Różnice owe subtelne powstawały oddawna we wszystkich językach, w ustawach zaś prawnych o tyle, o ile ich re-daktorowie uwzględniać raczyli rozwój pojęć i obyczaje ludu. — Schematyzm właściwie naukowy nie zawsze zjawia .się z kodyfikacyami. Dopiero jurysprudencya uczonych, orzecznictwo instancyi najwyższych wprowadza pewien porządek w dorywczy, choć z pozoru systematyczny zbiór przepisów karnych. Nie dziwmy się przeto, że w ustawach dawnej Polski i Litwy znajdziemy w gruncie rzeczy, w istocie orzeczeń powyższe różnice, a nadto tak samo jak i dziś obelgę słowną, piśmienną, czynną i symboliczną, lecz schematu napróż-no szukałby ktokolwiek nawet w tak zwanych „inwentarzach“ t. j. skorowidzach do „Volumina legum“, konstytucyi, statutów. Naodwrót, zdarza się porządek, ale fantastyczny lub abe-cadłowy. Zresztą i dziś kodeksy karne i o-rzecznictwo w pojedyńcych państwach nie zawsze idzie drogą naukową, boć zdarza się wszędzie, że nietylko uczeni i znawcy życia ludowego powoływani są na krzesła kurulne sędziów i redaktorów ustaw.—W dawnej Polsce obelga, zwłaszcza czynna, często łączona była z gwałtem, ustna i piśmienna z potwarzą „Statut litewski“ odróżnia „obelżenie w oczy i za o-czy“, dalej „słowem i ręką“, nadto „obelżenie“ właściwie obrazę „osoby sądowej bez przyczyny i za przyczyną“, „zniewagę białej głowy“, „przymówkami“ i t. p.

Obelica (Obeli a, Abel a), jezioro w Królestwie Polskiem, w pow. Sejneńskim, długie na 4¹/2 wiorsty, szerokie na 2, głębokie na 18 do 30 stóp. Brzeg wschodni jeziora pagórkowaty, południowy i zachodni płaskie; rozległość wynosi 4¹/₂ wiorsty kw. Wody jego odprowadza rzeka Abela, albo Obelica, do Niewiaży.

Obelisk, po grecku h[3sXtoxoę, po łacinie obeliscus, w języku egipskim Main, Techen, wyraz grecki zdrobniały z oßsXo? = grot, dzida,'' z szyderczym, w części zawistnym dowcipem pomnikom niezwykłym architektury obcej, odwiecznej przez Greków aleksandryjskich nadany, oznacza słup wysoki, czworoboczny, ku górze coraz smuklej szy, u czubka zakończony piramidą (Tu>pcn[bLdi<jv,pyramidium)ostrą, małą, wyciosany z jednej, ogromnej bryły kamiennej, naj* częściej z granitu twardego, czerwonawego z Syeny, gdzie starodawne łomy jego w czasach niedawnych odkryto, stąd syenitem zwanego, rzadziej tylko z kamienia wapiennego lub marmuru białego. Określenie klasyczne O-u podaje A mmi anus Mar cell inus (17, 4, 12) ■terni słowy: „Est obeliscus asperrimus lapis, in figur am inetae cujusdam sensim ad proceri-tatem, consuryens excélsam ut que radium imi-tetur gracilescens, paulisper specie quadrata in verticem productus angustum, manu leviyatus artificis“. Podstawa, na której O. spoczywa, czworoboczna, jest zawsze wydrążona, a zwykle niższa od samej kolumny. Na ścianach bocznych, długich znajdują się zwyczajnie rzeźbione, często na dwa cale głębokie, po większej części na kilka rzędów albo wstęg podzielone napisy hieroglificzne, prócz tego na górnej, rzadko tylko na dolnej części trzonu przeróżne ozdoby, rzeźbione wypukłe. Hieroglify owe wykładano jeszcze zwykle złotem, albo elektronem, to jest złotem zmieszanem ze srebrem, albo też bronzera złoconym, czub zaś piramidy pokrywano blachą z miedzi pozłacanej. — O-i są pochodzenia egipskiego, a sięgają wieków przeszłości zamierzchłej, bo XXIII wieku przed Chr., a może nawet czasów rychlej szych. Według świadectwa Pliniusza („Nat. Hist.“ 36, 8, 14) miał pierwszy O. król Mesuphres postawić. Badania późniejsze tyle tylko sprawdzić mogły, że stawiali je zwyczajnie królowie egipscy, jak n. p. Sezostrys, To this, Ramzes, i to, w dawniejszych przynajmniej czasach, po dwa po każdej stronie pylonów, to jest u wejścia, do świątyni albo pałacu królewskiego. Każdy z tych pomników miał też osobne miano i osobnego kapłana. —Ilość ich w Egipcie była, według świadectw wyraźnych Herodota, Dyo-dora S y kulczyka i Pliniusza, bardzo znaczna, nie wszystkie wszakże przechowały się aż do naszych czasów, gdyż w wiekach przełomów politycznych rozmyślnie je hordy barbarzyńskie obalały i tłukły. Stawiano je z pewnością głównie jako pomniki, świadczyć mające po wsze czasy o sławie i wielkości królów potężnych, przesadzających sie wprawdzie, często bezpodstawnie, w wielbieniu czynów swych pamiętnych, zarazem jednakże wznoszono je i w celach religijnych, pamiętając w umyśle pobożnym, i o należnem uczczeniu bogów. Królowie bowiem, według wiary egiskiej niejako uosobieni ziemscy reprezentanci bożka słońca R a - H ar ni ac hi s a (= Ra-Horus), poświęcali jemu O-i w długich modlitwach, na nich rytych, a zarazem osoby swe, z wyraźnem wymienieniem nazwisk, opiece bóstwa owego polecali. Pomniki owe wspaniałe wrażać miały zatem każdemu, kto przekraczał próg świątyni lub pałacu książęcego, głęboko w pamięć kult bóstwa owego i jednocześnie cześć królów, jako najpierwszych i najbliższych jego przedstawicieli na ziemi. Tak brzmi więc napis hieroglificzuy na O-u Ramzesa w Rzymie,

Encykl. Fowsz. Ilustr. Ser. II. Ze»z. 24a T. III.

w tłumaczeniu Hermapiona: «Bóg dwuch światów, Horus, wielki bóg, pan nieba, mówi: Daliśmy ci zbożne życie i moc nad wszystkiem, tobie, władcy kraju, zwanemu królem, przyjacielem sprawiedliwości, synowi słońca, władcy krain, zwanemu Osymandyas, podporze życia, panu Egiptu — wybranemu, jaśniejącemu królowi, który słońcu posągi w Heliopolis wystawił. On dokonał znakomitego dzieła, pobudował wspaniały dwór dla zebrań dusz pobożnych w swych państwach; to sprawił syn słońca, zwany Osymandyas, król kraju i t. d.“ Inni znowu uważali w O-ach symbol promieni słonecznych, albo też wskazówki olbrzymiego zegara słonecznego (gnomon), a wreszcie według twierdzenia innych uczonych, miały to być wyobrażenia bogów, w formie pierwotnej, niezgrabnej, prostej, pewien rodzaj fetyszów. Oprócz gorącego poczucia religijnego i wielkiej ambicyi dynastycznej przyczynił się do stawiania O-ów niezawodnie i ten wzgląd, że materyału do nich sposobnego dobywać było można dogodnie w nieprzebranych pokładach kamienia w Egipcie Górnym, sprowadzać go z prądem Nilu do miast stołecznych, nadbrzeżnych i ciosać go tutaj tanim kosztem przez tłumy niewolników. Mieć też wreszcie na oku należy osobne, starożytnym Egipcyauom właściwe upodobanie w olbrzymich, niejako stężałych i martwych budowlach. Od czasów podbicia Egiptu przez Persów nie stawiono już O-ów nowych, Ptolemeusze zaś upiększali stolicę swą, Aleksandryę, starodawnemi okazami, sprowadzanemi z dawniejszych rezydencyi królewskich. Mimo, że wysokość O-ów 40 do 150 stóp wynosiła ciosano je wszakże zawsze tylko z jednej, olbrzymiej bryły kamiennej, którą przewożono w czasie wezbranego Nilu, na osobno zbudowanych statkach; łomy też kamienne znajdowały się tuż w pobliżu Nilu, albo jego kanałów.— O przyrządach mechanicznych, których potrzeba było koniecznie do przeciągania i przewożenia tak olbrzymich ciężarów, nie podają źródła starożotne szczegółów bliższych. — Najsławniejsze i najpiękniejsze O-i znajdowały się w Heliopolis i w Tebacli, w Egipcie Górnym, a dwa pyszne okazy, zdobiące wejście do pałacu królewskiego, starożytnego w mieście Luksor, postawione przez Ramzesa II, czternastego króla z dynastyi ośmnastej, do naszych czasów się dochowały. W r. 1833 przewieziono jeden z nich, jako dar paszy egipskiego Mehemeda Alego, do Paryża i ustawiono na Place de la Concorde, na pamiątkę rewo-lucyi lipcowej; koszta transportu i ustawienia jego wynosiły przeszło dwa miliony franków; wyryte są na nim nazwiska Ramzesa (Se-z ostry sa), a prócz tego wstęga potrójna hieroglifów. — W Aleksandryi przechowały się dwa O-i odwieczne, noszące miano „Igły Kleopatrgu, wyciosane z syenitu czerwonego, które król Thutmosis III. w XV wieku przed Chr.

6i

w Heliopolis przed świątynią bożka słońca postawić kazał, lecz w r. 23 albo 22 przed Chr. prefekt rzymski В arb ar u s, pod technicznym kierunkiem budowniczego Poncyusza, do Aleksaudryi przewiózł, aby tutaj niemi wejście do świątyni Cez ara (Caesareum) przyozdobić. Jak Pliniusz świadczy, stały blizko portu, później jednakże znajdowały się w dzielnicy północnej starego miasta. Napisy liieroglificzne są na nich nadzwyczaj pięknie rzeźbione i doskonale dochowane, a figuruje w nich znowu nazwisko króla R am z e s a. W wieku XIX o-fiarował je rząd egipski w darze Anglii i Stanom Zjednoczonym w Ameryce. Pierwszy z nich, który leżał na ziemi, na kawały potłuczony, przewieziono do Londynu i ustawiono dnia 12 listopada r. 1878; posiada wysokości 20 metrów. Drugi zaś, całkiem nienaruszony, dochodzący 22 metrów wysokości, przewieziono w r. 1880 do Ameryki i ustawiono go w Parku Centralnym w Nowym Yorku. — Nie mniejszą ciekawość budzą O-i, które w liczbie dziewięciu przez cesarzów do Rzymu przewieziono, gdzie do dzisiaj stolicę włoską zdobią. I tak: cesarz August kazał, na wieczną pamiątkę podbicia Egiptu pod berło rzymskie, z ogromnemi kosztami, na osobno w tym celu zbudowanym statku, który przez długie czasy w arsenale morskim w Puteoli jako dziwo świata przechowywano, przewieźć dwa O-i z Heliopolis do Rzymu. Jeden, pochodzący z czasów Psamme-tycha I z 26 dynastyi, ustawionego na C a m-pus Martius ze złotą kulą na czubie, używał go astronom Manii i us jako wskazówki (gnomon) na olbrzymim zegarze słonecznym, urządzonym z rozkazu Augusta (Plinius „Nat. Hist.“ 36, 9, 14, Ю, 13). Najpiękniejszy ten okaz z pomiędzy O-ów rzymskich, starannie wyciosany z syenitu, mierzy razem z podstawą 26 metrów wysokości. Jak niemal wszystkie inne, tak i ten O. ludy barbarzyńskie, prawdopodobnie Normanowie, obalili i potłukli podczas ograbienia Rzymu, w drugiej połowie wieku XI, dopiero w r. 1748 kazał go papież Benedykt XIX z gruzów wydobyć, a papież Pius VI w r. 1789 architektowi An te no vie mu zrestaurować i ustawić na Monte Citorio, przed Curia Innocentiana, dzisiejszym pałacem Izby posłów. Drugi O., od pobliskiej Porta Flaminia zwany P 1 a m i n i j s к i m, pochodzący również z Heliopolisu, ustawiono z rozkazu cesarza A u-gusjta, prawdopodobnie w r. 10 po Chr., w Circus Maximus. Hordy barbarzyńskie, które w Wiekach średnich Rzym napadały, i ten O. obaliły i na trzy kawały potłukły. Dopiero na mocy rozporządzenia papieża Sykstusa V, złożył i ustawił go Dominik Fontana dnia 25 marca r. 1589 w środku Piazza del Popo-lo, przed kościołem S-ta Maria del Popolo. Razem z krzyżem, zdobiącym szczyt jego, sięga wysokości 36 i pół metra, sam trzon mierzy nie mniej jak 24 metry. Na każdej jego ścia

nie znajdują się trzy rzędy napisów hierogli-ficznych, pochodzących z dwuch różnych okresów; imię i nazwisko Ramzesa i na nim często się powtarza. Inny O., tak zwany W a-tykański, sprowadził z Heliopolis cesarz Kali-g u 1 a do Rzymu i ustawił go tutaj w Circus Vaticanus; od r. 1586 zdobi plac przed Bazyliką św. Piotra. Napisów hieroglificznych na nim niema, ani też zdobnych płaskorzeźb; z krzyżem i podstawą dochodzi, mimo, że niezupełnie dochowany, wysokości 126 stóp; trzon jego, 78 stóp wysoki; jest to największy monolit, który nam wieki starożytne w spuściźnie przekazały. Także cesarze późniejsi, jak Klaudy-usz, К arak alla, sprowadzali O-i z ziemi e-gipskiej celem upiększenia swej stolicy. Również cesarz Konstancyusz II, syn Konstantyna Wielkiego, kazał najwyższy z pomiędzy rzymskich, bardzo pięknemi rzeźbami pokryty O., dzisiaj tak zwany Laterański, z Egiptu, gdzie go już ojciec jego na ozdobę stolicy swej Konstantyntynopola przeznaczył, przewieźć w r. 357 po Chr. do Rzymu i tutaj w Circus Maximus ustawić.—W wieku V obaliła go dzicz barbarzyńska i na trzy kawały potłukła. Odkryto go dopiero w r. 1587 w ziemi, a z polecenia papieża Sykstusa V podniósł go architekt Fontana i dnia 10 sierpnia r. 1588 przed Bazyliką św. Jana Laterańskiego ustawił. Razem z krzyżem spiżowym i podstawą mierzy 47 metrów, sam trzon zaś 32 metry wysokości. Ustawiony na cześć bożka Ammo ii-R e, datuje z czasów panowania T h ut-m o sis a, siódmego króla dynastyi ośmnastej. Oprócz cesarzów sprowadzały, jak się zdaje, i osoby prywatne do Rzymu w rozmaitych czasach mniejsze i większe O-i, z pomiędzy których większa część, powstała w czasach późniejszych, wykazuje też mniejszą wartość historyczną. Razem z wymienionymi znajduje się jeszcze w Rzymie w ogóle dwanaście O-ów całych i liczne ich złomy; pomiędzy niemi jest dziewięć zdobnych w napisy hieroglificzne. Również i w Konstantynopolu oglądać jeszcze można O-i staroegipskie na miejscu Hippodro-mu starożytnego (dzisiaj Atmeidari), sprowadzony w r. 390 na rozkaz cesarza Teodozyu-s z a z Aten, gdzie go podczas transportu z Ale-ksandryi cesarz Julian był zostawił. Także w Benewencie, Katanii, Florencyi, w Arles, w Leutini, na wyspie Sycylii, znaleziono szczątki O-ów, a ostatni z nich złożono i ustawiono w wieku przeszłym. — Że i w Azyi forma takich pomników była znaną, dowodzi sławny obelisk z Nimrudu, nad rzeką Tygrys, zdobiący obecnie muzeum Brytyjskie w Londynie; wyciosany z marmuru czarnego, mieści na wszystkich czterech ścianach rzeźby z napisami klinowe-mi.—Por. M. Mercati „Degli Obelischi di Roma“ (Rzym 1589); Kircher ,,Oedipus Ae-gyptiacus,“ (Rzym 1652 — 1654, 3 tomy); Bar-gaeus ,,De obeliscis“ (w Graevii „Thes.

Louqsor“ (Paryż 1837)

ant.,“ tom IV, str. 1893 i nast.); Zoëga ,,De origine et usu obeliscorum“ (Rzym 1797); Cipriani ,,Sui dodici Ob. Eg. che adornano la città di Roma“ (Rzym 1823);A. M. Ungarelli „Interpretatio Obeliscorum urbis ad Gregorium XVI P. M.“. (Rzym 1842); L’hote „Notice historique sur les obélisques“ (Paryż 1836); Birch „Notes upon obelisks“ (w tomie II ,,Museum of classical antiquities.“); Leb as, „Précis sur les pyramidions en bronze doré, employés par les anciens Egyptiens comme couronnement de quelquesuns de leurs obélisques, à l’appui de la proposition de restituer de la meme manière le pyramidion de l’obélisque de

S. Drz

Obelne i Objelne prawo. 1. Obelne prawo istniało u nas w puszczy Kozienickiej, w Jedl-ni (ob.). „Jedlnianie—pisze ks. J. Gacki—żadnego pisma, obejmującego dawne ich przywileje nie dochowali, w podaniu tylko przekazują sobie pamięć P. О-go. —Co było P. O., nikt z nich objaśnić nie umie, lecz wszyscy je wielbią, wszyscy prawią o złotym wieku Jedlni za

P. O-ego“. Ks. J. Gacki przypuszcza, iż przywilej Władysława Jagiełły z r. 1387 nazwano tam P. O-nem (tekst przywileju, ob. Je-dlnia). Dochowały się jednak akta P. O-ego Jedleńskiego, niestety znane dotychczas jedynie z wyciągów, dokonanych przez wymienionego powyżej kapłana. Według jego opisu składały się z trzech poszarpanych zeszytów: pierwszy zawierał czynności z lat 1572 —1658 (kart 43 in 4-o); drugi z okresu lat 1747 — 1769 (kart 14 in folio); trzeci wreszcie obejmuje lata 1781 —1833 (kart 39 in folio). Nagłówek istnieje tylko na drugim poszycie: „Acti i zapisy wprowadzające do wiecznich Xiąg i prawa świętego Obelnego“. Data przed aktami w pierwszym zeszycie: „ Actum in Jedlnia fena quinta post Invocavit“ lub „Actum in Jel-na w Piątek po Nowym lecie Anno Domini“; w drugim: „Anno“; to samo w trzecim, a od r. 1798 „działo się we wsi Jedlni“ lub tylko „dnia.... roku“. Wstęp zaś do czynności brzmi w pierwszym poszycie: „stała się ugoda (lub: zmowa, lub: pewna sprawa) myędzy dwyema człowiekoma“ [w r. 1577 „myedzy dwiema obel-niki“], albo „stała się umowa i pewne postanowienie między uczciwymi ludźmi (i przyj acioły) (i sąsiady) (między uczciwą bracią rodzoną) tym sposobem“. Zdarza i taki ustęp: „stanąwszy oblicznie uczciwy dobrowolnie zeznał“, z wyrażeniem niekiedy „przed urzędem obelnym“ (r. 1582, 1562) lub „przed urzędem obecnym jedleńskim“, a raz tylko „przed urzędem obelnym jedleńskim i kozienickim“ (r. 1612, stawający był z Kozienic). W poszycie drugim wstęp brzmiał zwykle: „przy prezencyi prawa obelnego“, często „prawa świętego obelnego“, niekiedy „tudzież dworu J. K. M.“ albo „stanąwszy oblicznie przed nas sąd obelny“ lub „przed nas, sąd prawa obelnego“, a najzwyklej: „do prawa świętego obeliiego“. W trzecim poszycie zwrot ten brzmi: „stanąwszy oblicznie u prawa św. obelnego“, albo „stanąwszy obecnie (lub osobiście) przed urzędem obelnym“ lub „przed urzędem obelnym bartnickim“ lub „u naszego prawa obelnego“, lub tylko „u prawa obelnego“. Po roku 1815 nie wymieniano już prawa i poprzestawano na zwrocie: „Stała się dobrowolna ugoda między stronami jak następuje“.—Przedmiotami aktów i zapisów bywały: a) Sprzedaż, zamiana i darowizna barci osiadłej lub próżnej—znajduje się tutaj nieoceniony materyał o zwyczajach, stosunkach, gospodarstwie bartników; b) umowy przedślubne (najdawniejsza z r. 1586, najpóźniejsza z r. 1820), w tych ojciec lub matka zapisuje niekiedy całe mienie, zastrzegając dla siebie przyzwoite do śmierci utrzymanie, a niekiedy prócz tego zostawiając dla siebie barć, oraz łąki i niwy „wyczynne“. Najzwyklej wdowa z małemi dziatkami, nie mogąc się obejść bez gospodarza, bierze małżonka i temu, tudzież spodziewanemu z nim potomstwu, albo całą rolę, jeśli zwłaszcza jest dziedziczką, albo część przekazuje, wymieniając zawsze, jaki dobytek należy się dzieciom z pierwszego małżeństwa po ich dojściu do pełnoletności; c) sprzedaże i zastawy gruntów, łąk, ogrodów i pobudynków. Jak widać z zeszytu drugiego, sprzedaż łąk i niwek wyczynnych odbywała się bez wszelkiego podatku „u prawa obelnego“, a grunta, z których się „pańszczyznę do prowentu odrabia i do gromady podatek płaci“, odstępuje się przy prezencyi dworu na ekonoma w kluczu jedleńskim“. W zeszycie trzecim, dwór chcąc utrzymać wdowę z dziećmi przy gruncie mężowskim, lub wdowca przy nieletnich pasierbach, lub nadając komu rolę pustą, wydawał do wójta lub ławników decyzyę, którą interesowani do akt tych zaciągali: d) działy pomiędzy rodziną „w budynku, w dobytku, w roli, w łąkach, w ogrodziech, w barci na części równe“, a nawet „zbożem, chmielem, nawozem“. Do działów barcią bywali „naznaczeni z urzędu obelnego czas i ludzie“ (1614) lub „człowiek od starosty obelnego“ lub „delegowani dwaj przysięgli ławnicy“; e) wyroki sądu obelnego. W r. 1614 i 1620 za targnięcie się na cudze pszczoły „urząd obelny nakazał tylko przeproszenie okrom win żadnych“, ale w r. 1766 „przepadł winy grzywien 10, po tyn-fie do dworu i do kościoła, i kary cielesnej plag 15, ten który śmiał przewracać prawem świętem i udawać ludzi przysiężnych przed p. ekonomem kozienickim, że mieli zatrzymać czynszu pańskiego“. W r. 1768, „który ważył się obłazić cudze pszczoły“, otrzymał nakaz „złożyć sądowi grzywien 3, a włażę strona pokrzywdzona darowała“ i t. d. —Jest w księgach wyrok o łąkę między siostrą a braćmi, którym „nakazało prawo święte, aby juramen-tem i sumieniem poprawili, komu ją matka przy śmierci zleciła“ (r. 1766); w r. 1618 brat stawi „reykoimią“, jaką okupi część brata swojego, „który w złym uczynku jego, będąc już na ostatnim dekrecie, ojczyznę swą legował Kościołowi“—Zakończenie aktów w zeszycie pierwszym brzmi: „przytem byli na świadectwie“ lub „przytem byli sąsiedzi“ (i „przyjaciele“), lub „ludzie do tej sprawy żądani“ („uczciwi“, „przysiężui“), albo „przy tym targu i litkupie byli“, albo przy której ugodzie byli“, albo „działo się to przy uczciwym urzędzie, którzy byli“. W r. 1572 piszą się także „iinsi obelnicy“, w r. 1573 „starostowie obelni je-dleńscy“; w 1598 „był przy tern urząd jedleń-ski, starostowie obelni“; w r. 1615 „ludzie uczciwi“—przy dziale gruntem, barcią zaś „ludzie przysięgli“, w r. 1614 „przysiężnicy“. W poszycie drugim „na to się podpisują ludzie przy-siężni i wiary godni“, „na co się podpisujemy prawa obelnego starsi i przysiężni“, „na co się prawo święte podpisuje“—z wymienieniem zawsze: „działo się w domu starosty obelnego.“ Przy umowach o grunta pańszczyźniane zwykle: „podpisuje się pan ekonom i cała ławica przysiężnych ludzi prawa świętego obelnego“, a przy nabyciach barci bywa niekiedy wymieniany „bartnik dworski“.—W poszycie trzecim kończą się czynności temi słowy: „byli przy tem przysiężni i wiary godni (starosta i całe prawo obelne) (i cały urząd prawa obelnego) i cała ławnica“, a przy ustąpieniach gruntów, łąk i budowli „wójt, starosta i ławnicy“. Wszystko to zaś działo się w Obelści (r. 1798), w urzędzie obelnym prawa jedleńskiego (r. 1803), w urzędzie obelnym bartnickim (r. 1808), a najzwyklej „działo się w urzędzie obelnym“ i zawsze w domu „starosty obelnego“. —Od r. 1819 czynności odbywały się w domu sołtysa gromadzkiego przy świadkach, bez żadnej wzmianki o prawie obelnym. Obiór starosty zapisany jest tylko pod r. 1798: „My zgromadzenie obelnego prawa... zjechawszy do obrania starosty prawa obelnego bartnickiego, wszyscy zgodno obraliśmy Mateusza Sekutę starostę czyli sędziego sprawiedliwości prawa obelnego, przytem ławników sześciu, to jest jednego z Kozienic,.. dwu z Jedlni... jednego z Jaroszek,., jednego z Mokos... jednego z Kozłowa“.—W przysiędze bartnika z r. 1766 znajduje się ustęp: „jak powinien szczerze w profesyi bartnickiej doglądać barci królewskich, nie uważając ani na Dwór, któryby chciał umniejszać, ani na przyjaciół, donosić zwierzchności o każdej krzywdzie skarbowej, i starać się o przymnożenie barci, za wyznaczeniem sosen od Leśniczego“. Powyższe wyciągi wykazują, iż „święte prawo obelne“ polegało na szerokim samorządzie ze stałym, wybieranym urzędem, który w ostatnich latach swego istnienia mianuje siebie „urzędem obelnym bartnickim“, a tem samem utożsamia „święte“ prawo obelne z przywilejami, przy-sługującemi bartnikom.— Jedlacy aż do XVII w., w którym poczęli „zaciągać z roli“, a nawet i później, uważali posiadaną przez siebie nieruchomość za „swoją ojcowiznę“ (r. 1617), za „prawdziwą swoją sukcesyę z dziada pradziada“ (r. 1768). Ale w miarę karczunku coraz nowych gruntów i wzrostu liczby włościan, biorących role od dworu, grunta przechodziły pod dyspozycyę tegoż, jedynie niwy i łąki wy-czynne, pobudynki i zwłaszcza barć, nie przestawały być przedmiotem zapisów u prawa obelnego jako „własna praca. “ Możliwe jest, iż dopiero wtedy utożsamiono prawo obelne z bartnic-kiem. W każdym razie istnienie barci odegrało olbrzymią rolę w dochowaniu się swobód, zawartych w prawie obelnem, tak samo jak w parze z bartnictwem szły one w puszczaćh Zielonej i My-szynieckiej (u Kurpiów) i w niektórych punktach puszczy Białej. — Ks. J. Gacki ogranicza prawo obelne do Jedlni, ale w zapisach jest mowa o „urzędzie obelnym jedleńskim i kozinickim“, a przy wyborach na starostę i ławników w r. 1798 są powołani nie tylko Jedlacy, ale także włościanie z Kozienic, Jaroszek, Mokos i Kozłowa, co świadczy, iż „święte prawo“ rozciągało się na więcej wiosek, chociaż głównie ogniskowało się w Jedlni. Zresztą prócz puszczy kozienieckiej nazwa ta nigdzie u nas nie została wykryta dotychczas. —Początki obelnictwa w Jedlni są ciemne, nawet niepodobna wskazać stanowczo, od jakiego źródłosłowu wyraz ten pochodzi. Prof. Dutkiewicz wyprowadza go od obelus — strzała, próba która tylko podziw może wzbudzać, gdyż jako prawnik powinien był wiedzieć o użyciu wyrazów „obeł“ i „obelnyj“ w „Prawdzie Ruskiej“. Nie jest natomiast wykluczone, że „obelne“ pochodzi od tego samego źródłosłowu, co kaszubskie „belny“ i „nebelny“. „Belny“ (według „Słownika“ St. Ramułta) oznacza: „zacny, dobry, dzielny, tęgi, spory, wielki“, a więc „belne towarzestwo“—porządne towarzystwo, „belny chłop“—tęgi, okazały chłop (rzeczownik „belnota“ — virtus); „nebelny“ zaś—niegodziwy, nieprawy (i pochodne: „nebelnik“ i „ne-belnictwo“). Ale bodaj prawdopodobniejsza, iż „ obelny “ stoi w blizkiem pokrewieństwie z tak samo brzmiącemi wyrażeniami „Prawdy Ruskiej“. W § 70 jej jest mowa, iż jeśli zakupień (człowiek zastawiony lub znajdujący się w zależności za dług) ucieknie od pana, zostaje „obełem“; w §§ 75 — 78 jest lhowa o „chołopie obilnym“ i „obelnym“; §§ 119- 120 wyliczają trzy rodzaje tak zwanego „ehołopstwa obelnego“ (§§ według M. Władimirskiego-Busłaje-wa „Christomatija po istorii ruskago prawa“, I, 1885, wyd. III). J. B. Rakowiecki w pracy swojej tłómaczy te zwroty na język polski wyrazem „obelnyj“ („Prawda russka“). „Obeł“ i „obelny“ pochodzą tutaj od tego samego źródłosłowu co nasz „obły“ (Oblęgorek) i oznaczają „doskonałego“; „zupełnego“ chłopa, t. j. najniższą ka-tegoryę ludności, pozbawioną własnej woli, którą pan może przekazać w testamencie, sprzeda-

i, к

S. Orz.

Red

Red.

wać, wypożyczać i t. d. Istnieje więc ogromna różnica co do treści „prawa obelnego“ u nas i w Rosyi, chyba iż należałoby przypuścić, iż obelnicy w puszczy kozienieckiej powstali z rabów i czeladzi niewolnej monarchów, którzy polując tu korzystali z ich usług jako łowców i t. d., albo osadzali jako rzemieślników (smolarzy, bednarzy, bartników) i powoli obdarowywali przywilejami, aż póki nie powstała or-ganizacya na samorządzie oparta, a przypominająca ustrój czeladzi rzemieślniczej na zamkach średniowiecznych (w przededniu utworzenia się cechów). W Rosyi prócz terminu „obeł“ i „obelnyj chołop“ istniał jeszcze inny: obielnikow“ ob. niżej. Bibliografia p. O-go, b. J e d 1 n i a. — 2. Prawo ob j el n e. W Rosyi ogół włościan, siedzących na ziemiach do państwa należących zwano czerń os oszni-kami, czar nem i włościanami. W przeciwieństwie do nich nazywano tych, którzy otrzymali przywileje, tj. zostali „obieleni“ (od wyrazu b j ełyj = biały), bi ełop asz cami, objelnymi włościanami lubobjelnyini wotezinnikami.— Początek tych różnych kategoryi uprzywilejowanych sięga wojen domowych, które srożyły się w Carstwie Moskiewskim po wygaśnięciu domu Rurykowego, „obielenie“ zaś polegało na oswobodzeniu od wszelkich powinności i ciężarów i oddaniu gruntów lub osady na własność wyłączną. W ten sposób wynagradzano włościan za usługi, które oddali krajowi. Pod nazwą „bjełopaszców“' lub (u ludu) „Bjelan“ słynęli przebywający w wiosce Korobowo, w gub. Kostromskiej, potomkowie włościanina Iwana Susanina, który poświęcił swoje życie za cara Michała Fiedorowicza w r. 1613. Na prośbę matki swojej, mniszki Marfy Ioann own ej, monarcha ten w r. 1619 zięciowi S u s an i n a, włościaninowi В o h d a n o w i S o b i n i n o w i, oddał połowę wioski Derewniszczi „objelił“ go wraz z potomkami, później wzamian tej wioski dał pustkowie Korobowo.—W r. 1767 było bjełopasz-ców w Korobowie: 76 mężczyzn i 77 kobiet. W r. 1834 zbadano ich położenie i okazało się, iż grunty przechodzą według zwyczaju szlacheckiego nie tylko w linii zstępnej ale i wstępnej, siostry otrzymywały dział jednakowy z braćmi, ale musiały zwracać ziemię gdy wychodziły za mąż za obcego i t. d. W r. 1836 potwierdzono przywileje O-ów oraz obdarowano ich gruntami.„ Objelnyje“ włościanie (rody Głazdu-nowów, Tarutinów i S i d o r o w ó w) w pow. Powienieckim, gub. Ołonieckiej, również otrzymali przywileje za usługi, oddane wspomnianej carycy Marfie Ioannownie; inny ród, Метки 1 i e w ó w, w pow. Petrozawodzkim, gub. Ołonieckiej, otrzymał „objelenie“ w r. 1601 za wyleczenie ran BorysaFiedorowicza;Rja-t o j e w ó w za odkrycie wód ołonieckich (od P i o-tra W. w r. 1720). „Objelnyje wotczinniki“ znajdowali się w Poniewieckim powiecie i byli

potomkami popa Jer mo łaj a G eras i mow a, który także zasłużył się carycy Marfie Ioannownie i otrzymał „obielenie“ w r. 1614. Por. W. We szuj a ko w „Bjełopaszcy i objelnyje wotczinniki i krestjane“ („Żurn. Minist. Gosudarstw. Imuszczestw“ r. 1859).

Obelos, po grecku o[3eXóę (=dzida, oszczep), po łacinie obelus, niejako leżący oszczep, linia pozioma, służąca w ręku gramatyków i krytyków starożytnych na oznaczenie wtrętu albo wiersza podejrzanego lub ustępu w dziele jakiem; stąd bßsXt£nv, po łacinie ohelo notare locum = oznaczyć miejsce jakie w autorze, jako przekręcone, podrobione albo podejrzane, czynność zaś samą oznaczano wyrazem <$iXca;j.óę, po łacinie notatio loci spurïk oßeXo? îtsptîauY^voç (= -V) oznaczał wyraz albo ustęp niepotrzebny zbyteczny; O. złączony z asteryskiem, (czyli gwiazdką), służył znowu na oznaczenie wiersza albo ustępu pięknego, lecz nie znajdującego się na pierwotnem, stosownem miejscu. Por. Klasyczne objaśnienie Izydora („Origin.“ 1, 20): „Ob’lus, id est vir gida incens, apponitur verbis vel sententiis superflue iteratis, seu in his locis, ubi lectio aligna falsitate notata est, ut quasi sagitta iugulet supervacua at que falsa confodiat“. — Por. V i 11 o i s o n „Prolegom. ad Homer.“ (str. 13 i n.).

Obelskie starostwo niegrodowe, położone było w dawnem wojewódzwie wileńskiem, powiecie Wiłkomirskim. Podług metryki litewskiej starostwo powstało z ekonomii olickiej i od r. 1508 obejmowało dobra następujące; O b e 1 e, Zerczynicz, Bojarokompis, Bu-tejki, Boni u s z к i i Naruszewo. Konsty-tucya sejmowa z r. 1662 rozdała dobra te na własność dziedziczną osobom, które po odstąpieniu Smoleńska i Strarodubowa majątki swe tam położone postradały; nadanie te potwierdziły uchwały sejmowe późniejsze z lat: 1670, 1672, 1699, 1717, 1769 i 1773 — 1775. — Por. „Słown. geogr.“ (t. VII, str. 319).

Obentraut Maksymilian (* w r. 1795 — f w r. 1883) prawnik i administrator czeski. Po ukończeniu szkół w Pilznie przykładał się do nauk prawniczych w Wiedniu. W r. 1820 wstąpił jako urzędnik do służby administracyjnej w powiecie Młodo-Bolesławskim, następnie, posuwając się naprzód, urzędował w Chrudy-mie i Wiedniu. W r. 1849 został naczelnikiem powiatu Jiczyńskiego, skąd w r. 1850 powołano go do Pragi na przewodniczącego komisyi wykupnej (praesident vyvozoivaci kommisse). Od r. 1853 do 1861, w którym ze służby wystąpił, był prezydentem obwodu praskiego.;.; Wydał szereg prac treści administracyjno-prawniczej w języku niemieckim i czeskim, które wylicza Ottiiv Slovnik Naucny“ (T. XVIII, str. 530).

Ober, od wyrazu tego niemieckiego (= wyższy, nad kim albo czym będący) zaczyna się w języku rosyjskim, urzędowym wiele nazw I złożonych, godności lub urzędy oznaczających.

naszemu „starszy“,

główny na-proku-

Red

S. K.

Red.

nowerem

lutego r. 1880). Nauki początkowe pobierał od swego ojca, który był kaznodzieją, a następnie w liceum hannowerskim. W r, 1812 zapisuje się od wydziału teologicznego uniwersytetu w Gie-tyndze — oprócz tego studyuje i nauki przyrodnicze, Po skończeniu uniwersytetu przebywał

(Rawensburg 1870).

W nazwach tych О.

„główny“, „naczelny“; n. p. 0 ber-konduktor = konduktor starszy (błędnie „nadkonduk-tor“); Ob er-poli cij m ej ster czelnik policyi; Ober-prokuror rator naczelny i t. p.

Oberalp, przesmyk w górach Alpejskich, w grupie św. Go tar da; łączy dolinę Ursern w kantonie Uri z doliną Tavatsch w kantonie Gryzonów; najwyższy jego punkt sięga 2052 m. Przez przesmyk biegnie zbudowana w latach 1862 — 64 droga, długa na 31 km., od Andermatt (1444 m.) do Chiamut (1640 m.). Blisko znajduje się jeziorko niewielkie O b e r a 1 p s e e na 1г/₂ kilom, długie.— W r. 1799 w stronach tych stoczono walkę krwawą, w której Francuzi pobili Austryaków.

Oberammergau, gmina w Bawaryi Wyższej ob. A m m e r g a u.

Oberbeck Antoni, fizyk, (*w r. 1846 w Berlinie — f r. 1900), kształcił się w Berlinie i w Heidelbergu, od r. 1870 był nauczycielem gimnazyum realnego w Berlinie, w r. 1879 został profesorem nadzwyczajnym, w roku 1885 profesorem zwyczajnym w Halli, w r. 1886 w Greifswald-zie, nakoniec w roku 1895 w Tybindze. O. głosił znaczną liczbę rozpraw, zwłaszcza z zakresu elektryczności, a w wielkim podręczniku fizyki „Lehrbuch der Physik“ (1891 —98), wchodzącym w skład encyklopedyi ogólnej p. n. „Allgemeine Encyklopädie der Naturwissenschaften“ opracował traktaty o elektrodynamice i induk-cyi, oraz o układzie miar absolutnym.

Oberdank Wilhelm (f w Tryeście d. 22 grudnia r. 1882), rodem z Tryestu, pomimo imienia i nazwiska czysto niemieckiego, zagorzały patryota włoski, należący do stronnictwa „Italia irredenta“. Aby nie służyć w zniena-widzonem wojsku austrjackiem uciekł do Włoch i tam właśnie obracał się w towarzystwie spiskowców krańcowych, pałających zemstą przeciwko Austryi, pragnących odebrać jej Tyrol południowy, oraz kraje leżące nad Adryatykiem. — Gdy w r. 1882 cesarz Franciszek Józef bawił chwilowo w Tryeście, O. pospieszył tamże z zamiarem wykonania zamachu na życie jego. Uwięziono go d. 16 września i znaleziono przy nim t. zw. bombę Or si ni eg o, przeznaczoną dla cesarza. Stawiony przed sąd, został z wyroku jego stracony. - Pamięć О-a żyje we Włoszech, członkowie zaś „Irredenty“ czczą go jako męczennika zjednoczenia Włoch.

Oberdieck, Jan Jerzy Konrad, jeden z najznakotszych poinologów niemieckich (* d. 30 sierpnia r. 1794 w Wilkenburgu pod Han-f w Herzbergu [góry Harz], d. 24

w kilku miejscach, aż w r. 1819 mianowano go kaznodzieją w Bardowicku. Bardowiczanie zajmowali się głównie sadownictwem, a rynkiem zbytu ich był Hamburg. Nie wielkie jednak korzyści przynosiło im to sadownictwo, gdyż i owoce nie były pierwszej jakości, a i Hamburg po wojnach ówczesnych nie mógł się podnieść. Młody kaznodzieja, w celu ulżenia swym parafianom, zajął się sadownictwem i zakłada małą szkółkę owocowę tamże. Lecz ostra zima w r. 1822/23 zniszczyła ją prawie zupełnie. Zaczął więc O. badać przyczynę tego i wówczas powstało pierwsze jego dzieło p. n.: „Beobachtungen und Wahrnehmungen über den durch den kalten Winter 1822/23 angerichteten Frostschaden und das Erfrieren der Gewächse überhaupt“. Praca ta wyszła w języku holenderskim, a jedno z towarzystw przyrodniczych w Harlemie nagrodziło ją. Wkrótce potem stanął O. na czele pomolo-gów niemieckich, a przeświadczony, że tylko znajomość wszystkich odmian może przynieść ogrodnictwu korzyść prawdziwą — zaczął zbierać skrzętnie wszystkie gatunki owoców opisane przez jego poprzedników. Zbiory te (około 4000 gatunków) były nieocenionej wartości dla poinologów.—W r. 1831 przeniesiony, jako superintendent do Sulingen, a w r. 1839 do Nie-burga. W r. 1844 wydaje „Die Probe-oder Sortenbäume“ (wyd, 2-e 1871 Stuttgart), a w r. 1852 ukazuje się w Ratysbonie najlepsze dzieło jego p. n.: „Anleitung zur Kenntniss und Anpflanzung des besten Obstes für das nördliche Deutschland“ w którym złożył całe swoje doświadczenie ogromne. W r. 1855 zaczął wydawać ze znanym pomologiem Dr. E. Lucasem miesięcznik p. n.: „Monatschrift für Pomologie und practischen Obstbau“ —które jeszcze i dzisiaj p. n. „Pomologische Monatshefte“ wychodzi; w latach 1859 — 1875, ze współudziałem Jahna i Lucasa, wydaje „Illustriertes Handbuch der Obstkunde“ (8 tomów i tom dopełnień w r. 1879) a w r. 1869 „Pomologische Notizen“. Ostra zima w roku 1870/71 zmusza go do dalszych badań przyczyn zmarznięcia roślin, a wyniki tych badań ogłosił w dziele „Beobachtungen über das Erfrieren vieler Gewächse etc.“ (Lipsk- 1872). Z powodu starości i zdrowia nadwątlonego przenosi się do Herzbergu w górach Harz, gdzie też wydaje swoje dalsze dzieło „Deutschlands beste Obstsorten“ (Lipsk 1881) — ale doczekał się wydania tylko pierwszego zeszytu—dokończenie wyszło już po śmierci jego. —O. położył wielkie zasługi jako pomolog —założył podstawy na których inni dalej budują. Miał też wielkie uznanie u współczesnych, 40 różnych instytutucyi naukowych mianowało go swoim członkiem. — Ob. Oberdieck „Kurzer Abriss meines Lebens“

J. Rel.

Oberdorf, osada w Bawaryi, w regencyi Szwabskiej; 2 kościoły katolickie, piękny zamek,

szkoła dla nauczycieli. Mieszkańców 1698 (r. 1895). Znaczny handel drzewem i torfem. Oberehnheim, miasto w. Alzacyi, ob. Obe r-

n a i.

ge.

Oberglogau, Kleinglogau, ob. Głogowa Górna.

Obergrund (Grunt Górny, moraw. Grunt Horn i), wieś na Śląsku Austryackim, w powiecie Frywałdowskim. Mieszkańców 700, przeważnie Niemców, ne kopalnie złota i srebra, których szczątki dotąd się zachowały. Należały do biskupów Wrocławskich, istniały do połowy wieku XVIII. W latach 1730 — 40 wydobyto tu złota za 2 969 dukatów i nieco srebra. Kopalnie upadały jednak coraz bardziej i w r. 1787 zupełnie je zamknięto.

Oberhalbstein (retoroinańskie Sursess), dolina alpejska w Szwajcaryi, w kantonie Gry-zonów; płynie przez nią rzeka Oberhalbsteiner Rhein, dopływ Albuli. Pod względem administracyjnym O. stanowi okrąg z 11 gmin złożony; ludności liczy 2 463 (r. 1883), rctoro-mańskiej, katolickiej; tylko we wsi Bivio jest nieco Włochów.

A. Pol.

Oberhaslach, wieś w Niższej Lotaryngii, w powiecie Molsheim, nad rzeką Hasel, w Wo-gezach; mieszkańców ma 992 (r. 1895). W pobliżu kilka wodospadów i zwaliska czterech zamków, z których najwięcej znane N i e d e c k, upamiętnione w balladzie A. Cha mis sa (ob.) p. n. „Das Riesenspielzeug“.

Oberhausen, miasto w królestwie Pruskiem, w regencyi Dlisseldorfskiej, nad rzeką Ruhr, stacya węzłowa wielu dróg żelaznych. Posiada kościoły, katolicki i ewangielicki, progimnazyum realne, dom sierot; mieszkańców liczy 42 148 (r. 1890), ²/з katolików, ’/з protestantów.—W O. znajdują się znaczne huty żelazne, walcownia żelaza i cynku, stalownia, odlewnia metali, fabryka kotłów parowych i konstrukcyi żelaznych, fabryki porcelany i szkła, warsztaty kolejowe, fabryki przetworów chemicznych, wielkie kopalnie węgla. O. założone zostało dopiero w r. 1845; miastem jest od r. 1875.

Oberhausen, osada w Bawaryi, w regencyi Szwabskiej, nad rzeką Wertach, niedaleko od jej uścia do Lechu, pod Augsburgiem. Posiada kilka fabryk, mieszkańców liczy 6 454 (r. 1895). O. jest ulubionem miejscem wycieczek mieszkańców Augsburga.

Oberhof, wieś w w. ks. Sasko - Gotajskim, w Lesie Turyngeńskim. Mieszkańców liczy 381 (r.    1895). Z powodu położenia wysokiego

(797 m.), wielkich lasów i powietrza zdrowego, licznie bywa latem, jako uzdrowisko, odwiedzane. Liczba przyjezdnych dochodzi latem do 2500 osób.

Oberhoffer Henryk (* d. 9 grudnia r. 1824 w Pfalzen pod Trewirem,—j d. 30 maja r.

M. H.

1885 w Luksemburgu), organista i kompozytor muzyki kościelnej. Po ukończeniu studyów muzycznych w seminary urn w Brukselli w r 1844 objął posadę organisty w Trewirze; w. r. 1856 Oberge Eilhard, ob. Eil hard von Ober- został profesorem muzyki w seininaryum Lu-

ksemburskiem, zarazem organistą przy kościele św. Michała. W r. 1862 założył dziennik „Cecylia“, poświęcony wyłącznie propagowaniu muzyki kościelnej, oraz śpiewu gregoryańskie-go. Pozostawił znaczną ilość utworów z zakresu muzyki religijnej, które jednak nie odzna-Niegdyś były tu zna- czały się oryginalnością wybitną.

Oberingelheim, miasto w Niemczech ob. Ingelheim.

Oberkampf Krzysztof Filip, głośny przemysłowiec francuski (* w Weissenbachu [Ba-warya] d. 11 czerwca r. 1738—f w Jouy-en-Josas [Seine-et-Oise] d. 4 października roku 1815), z urodzenia Niemiec, syn fabrykanta płócien kolorowych. Mając lat 19 przybył do Paryża, a po dwu latach założył w Jouy pierwszą we Fraucyi, skromną bardzo fabryczkę perkalików. Wkrótce jednak, dzięki swej energii i ulepszeniom, których dokonał w tym dziale wytwórczym, fabryka ta doszła do znaczenia wielkiego i po dziś dzień O. słusznie uważany jest za twórcę przemysłu bawełnianego we Francyi, za życia zaś stale używał uznania wielkiego i czci współobywateli, którzy mu nawet w r. 1790 chcieli wystawić pomnik, czemu się jednak O. oparł stanowczo, nie przyjął też ofiarowanego sobie krzesła senatorskiego. Ludwik XVI nadał mu był szlachectwo, a Napoleon I, zwiedzając zakłady jego w r. 1806, obdarzył go krzyżem legii honorowej, odpiętym od piersi własnej. W r. 1806, również na wystawie paryskiej, za wyroby swe otrzymał wielki medal złoty. W tymże czasie „le seigneur de Jouy,“ jak go nazywano powszechnie, założył też w Essones pod Corbeil pierwszą we Francyi przędzalnie bawełny. Na cześć jego nazwano jedną z ulic Paryża „rue Oberkampf“.—Por. w „Mémorial universel de l’industrie“ (T. III, str. 220) „Notice historique sur 0.“

Oberkirch, miasto w w, ks. Badeiïskiem, w obwodzie Offenburg, nad rzeką Rench. Kościoły: katolicki i ewangielicki, kilka fabryk, winnice. Mieszkańców ma 3125 (r. 1895). Pod miastem zwaliska zamków Schauenburg, Fürsteneck i Ullenburg.

Oberkirch, baronowa de (* na zamku Schweighausen w Alzacyi d. 5 czerwca roku 1754—f w r. 1804), autorka pamiętników ciekawych bardzo. Od dzieciństwa łączyły ją stosunki przyjaźni zZofją Dorotą de Montbéliard, księżniczką wirtemberską, później pod imieniem Maryi Fieodorowny małżonką cesarza rosyjskiego Pawła I, któremu poślubiona była gdy jeszcze był następcą tronu. Baronowa O. nie towarzyszyła przyjaciółce swej do Rosyi, ale podtrzymywała z nią

li ed.

Red.

korespondencyę poufną ciągle, oraz przebywała przy niej podczas jej podróży dwukrotnej do Francyi, w towarzystwie małżonka odbytej. Pozostałe po niej pamiętniki są napisane żywo i zajmująco, a zawierają mnóstwo przyczynków do dziejów księstwa Montbéliard i Al-zacyi w wieku XVIII, oraz zawierają szczegółów niemało, dotyczących dworu francuskiego w dobie przedrewolucyjnej, wydał je hrabia de Montbrison (Paryż 1853; 2 tomy).

Oberkotzau, osada w Bawaryi, w regencyi Wyższej Frankonii, przy uściu rzeki Schwes-nitz do Sali, stacya węzłowa kilku dróg żelaznych. Kościół ewangielicki z wieloma staremi pomnikami, zamek i kilka fabryk. Mieszkańców liczy 2273 (r. 1895),

Oberlahnstein, miasto w królestwie Prus-kiem, w regencyi Wiesbadeńskiej, przy uściu rzeki Lahny do Renu i przy drodze żelaznej z Frankfurtu n. M. do Troisdorfu. Otoczone jest staremi murami i wieżami, posiada dwa kościoły, katolicki i protestancki, dawny pałac elektorów Mogunckich, ciekawą kaplicę Panny Maryi (Wacława) przy której król Wacław pozbawiony został tronu (d. 26 sierpnia r. 1400), progimnazyum realne i kilka fabryk. Mieszkańców liczy 7037 (r. 1895).—Pod miastem są kopalnie srebra i ołowiu (Friedrichssege n), zamek Lahneck (z r. 1290) i liczne winnice; naprzeciwko, po drugiej stronie Lahny, miasto W ie der 1 ahnst ein. O. od r. 900 było własnością arcybiskupów Mogunckich; prawo miejskie otrzymało w r. 1324.

Oberland (Kraj Górny). Nazwę tę dają tej części kantonu Bern w Szwajcaryi, która leży u stóp Alp. Obejmuje ona okręgi Thun, Ober-i Nieder - Simmenthal, Gossenag, Frütingen, Interlaken i Hasli z ludnością blisko 100 000 głów. Jest to jedna z najwięcej malowniczych i najliczniej odwiedzanych okolic w Europie całej.

Oberland, dawna nazwa części Prus. Odróżniano „Polnisch Oberland“ od „Deutsch О.“. Do pierwszego należały miasta: Szczytno, Wielbork, Niedzborz, Działdów, Dąbrówno, Olsztynek i Ostrów; do drugiego: Elbląg, Tolkmicko, Pasłęk, Morąg, Miłomłyn, M i ł u z e, Z e 1 w a 1 d, Susz, Prabuty, К w i d z у ń i D z i e r z g o ń.

Oberländer Adolf, słynny karykaturzysta niemieki, współczesny ( * w r. 1845 w Ratys-bonie), uczęszczał do akademii monachijskiej jako uczeń Pilotego (ob). Po pięcioletnich studyach porzuca wszakże akademię, idzie za talentem wrodzonym, wybitnym rysownika humorysty i odtąd stale pracuje w tym kieruuku. Zasilając „Fliegende Blätter“ pełne-mi humoru i dowcipu rysunkami, odznaczające-mi się niepospolitą obserwacyą i umiejętnością uchwycenia stron śmiesznych życia, obyczajów i typów, zarówno ludzkich, jak zwierzęcych , stał się O. jednym z najgłośniej-

szych i najbardziej łubianych przez czytelników tego pisma pracownikiem. Część rysunków O-ra wyszła w oddzielnym albumie p. t. „Oberländer—album“ (Cz.' 1—9 Monachium, 1879 — 94), a co rok niemal przybywa tomik nowy do zbioru tego.    K- '*•

Oberleutensdorf, miasto w Czechach, ob. Litwinów.

Oberlin Jeremiasz Jakób (*w Strasburgu w r. 1735 —f tamże w r. 1806) filolog, językoznawca i badacz starożytności. Wykształcenie wyższe otrzymał w uniwersytecie stras-burskim, a po ukończeniu go, początkowo był nauczycielem gimnazyalnym i pomocnikiem bibliotekarza w Strasburgu, następnie otrzymał tamże katedrę profesorską w uniwersytecie i do końca życia był na niej czynny. Wydał bardzo starannie poezye Horacy u sza (Strasburg 1788); dzieła Tacyta (Lipsk 1801; 2 tomy); i Cezara (tamże 1819 w wyd. 2-im); dalej napisał „Orbis antiqui monumentis suis il-lustrati primae lineae“ (Strasburg 1790) i „Ri-tuurn Romanorum tabulae“, które to dzieło długo służyło jako książka szkolna. Owocem badań jego, dotyczącym języka niemieckiego w Wiekach średnich było wydanie uzupełnione dzieła Scherza p. n. „Glossarium Germani-cum medii aevi“ (Strasburg 1781 — 1784). W dziele „Museum Sehöpflinianum“ (tamże 1770- 1773) opisał dokładnie zbiory bogate podarowane Strasburgowi przez Schópflina; nakoniec opracował dzieło „Alsatia litterata“ (tamże 1782) przyezem posiłkował się materyałami zebranemi przez Schópflina.

Oberlin Jan Fryderyk (* w Strasburgu d. 31 sierpnia r. 1740 — ÿ w Ban-de-la-Roche [Alzacya] d. 1 czerwca r. 1826) brat młodszy Jeremjasza О-a (ob.), duchowny protestancki oraz filantrop nadzwyczaj wybitny. Po ukończeniu nauk teologicznych w uniwersytecie strasburskim czas pewien zabawiał się nauczycielstwem domowem, następnie w r. 1767 został pastorem w Ban-de-la-Roche (niem. Wald-bacli im Steinthal) w Wogezach, gdzie do końca żywota świętobliwego, z wielkiem zaparciem się siebie pracował gorliwie dla dobra swej parafii, nędznej i zapuszczonej gdy ją obejmował, a kwitnącej i zamożnej, gdy ją osierocił.— O. był człowiekiem niepospolitym, rozumnym, miłością bliźniego najszczytniejszą przenikniętym, wytrwale dążącym do celów najszlachetniejszych, znajdującym szczęście własne w czynieniu dobrze innym, umiejącym z niczego nieomal tworzyć rzeczy wielkie. Objąwszy para-fiję swą w stanie opłakanym, postanowił ją podnieść materyalnie i uszlachetnić duchowo, a pracując nad nią bez przerwy lat sześćdziesiąt blisko, dokonał rzeczywiście niezmiernie wiele, nauczając słowem i przykładem, nie zrażając się przeciwieństwami i dążąc wytrwale do celu wytkniętego. Rozporządzając środkami bardzo szczupłemi, umiał jednak obdarzyć pa

Por. F r.

rafię swą szeregiem zakładów i urządzeń zbawiennie na nią działających. Ulepszył szkołę, założył ochronkę dla dziatwy, kasę oszczędności, kasę pożyczkową, sklep spożywczy, dostarczający ludności towarów tanich a dobrych, podniósł rolnictwo i ogrodnictwo, ulepszył hodowlę bydła zaniedbaną, pobudował drogi, zaprowadził przędzalnie bawełny i warsztaty tkackie, które stały się źródłem dobrobytu dla parafjan jego. Zaopatrując ich w dobra doczesne, nie zapominał też o ich potrzebach duchowych, pracował więc bez przerwy nad

nazwiska jego się mianujące, de Neufcbâteau „Rapport fait à la Société royale d’agriculture, sur l’agriculture et la civilisation du Ban-de-la-Roche“ (1818); L utter ot h „Vie d’Oberlin“ (Paryż 1826 i przekład niem. K raft a, Strasburg 1826; Schuberta, Norymberga tegoż roku, wyd. 2-e 1890); Hilpert i Stoeber „Vie et écrits d’Oberlin“ (Paryż 1867); Bo de mann „Joh. Fr. Oberlin“ (wyd. 3, Stuttgart 1879) i Spach „Oberlin le pasteur“ (Strasburg 1865). Po polsku życiorys jego obszerniejszy nieco z portretem

il

II

ШМ'ШМ

"j

iii

'Ш.

"лш Ж

........

I Ж Jjjj

iiïiife

1101]

i&,

^ Iм ||м|    |

-шадий

Щ№

щи

ill

тми

mm

znajduje się w „Magazynie Powszechnym“ (r.

Red.

Oberlin, wieś w Ameryce Północnej, w stanie Ohio, mieszkańców ma 4 376 (r. 1890). — Znajduje się tu kolegium dla młodzieży obojga płci, zarówno białych, jak i Murzynów, z 70 profesorami i 1462 słuchaczami.

Oberlungwitz, wieś w Saksonii, w obwodzie Zwickau; 2 kościoły ewangielickie, mieszkańców 7 984 (r. 1895). Przemysł bardzo rozwinięty; wyrabiają tu pończochy i rękawiczki, tekturę smołowcową, cement, maszyny pończosznicze; oprócz tego istnieją tu: blichar-

Jan Fryderyk Ober! in, (podług drzeworytu w „Mag. Powsz.“).

ich umoralnieniem, nauczał i oświecał ich, napominał do trzeźwości i pracy, zachęcał do mi- 1839, str. 233 i 412). łości i zgody, karcił po ojcowsku przewinienia, cnotę zaś umacniał i podnosił, a nie zrażał się tym, że ludność z początku z niedowierzaniem patrzyła na zabiegi jego, okazując mu niechęć jawną.—Przykład przez niego dany podziałał też szeroko po za granicę skromnej parafii jego i wywarł wpływ ogromny na Al-zacyę całą, która chętnie wstępować zaczęła na drogi przez O-na wskazane, o trwałości zaś wpływu jego świadczą do dziś liczne stowarzyszenia w kraju tym, z dumą od

Wielka Enc. Iluetr. Zeex. 24b. S. II. T. III.

Red

Red.

K. R.

Red.

Mut.

nia, farbiarnia, browar, cegielnia i łomy kamienia.

Oberman, wyraz niemiecki (Obermann) służący u nas dawniej do oznaczania sędziego polubownego, zwanego po łacinie Honorarius arbiter. — O. był to sędzia, na którego strony obie, spór wiodące zgodziły się, albo też ten, którego sędzia sam wybrał aby strony pojednał; więc spełniał O. obowiązki sędziego pokoju, ale nie stale lecz tylko dorywczo. — O-m nazywano też dawniej a nas zarządzającego żupą solną, nakoniec osobę rozsądzającą spory i usuwającą nieporozumienia, wynikające podczas gonitw lub turniejów rycerskich. Obecnie wyraz ten nie jest już używany,

Obermayer Fulgenty (* w Wielkopolsce w r. 1735 —f w Warszawie w r. 1783) Pijar uczony. Wstąpiwszy młodo do zgromadzenia pijarskiego pełnił obowiązki nauczyciela w wielu szkołach przez nie utrzymywanych, najdłużej nauczał w Warszawie. Wydał: „Krótki zbiór arytmetyki“ (Warszawa 1773; wyd. 2-e tamże 1811p. n. . Arytmetyka praktyczna, kieszonkowa. Dorywcze codziennie, trafiające się rachunki“, w 8-e, str. 237) i rozpoczął druk dzieła obszernego p. n. „Traktaty między mocarstwami Europejskiemi od roku 1648 zaszłe podług lat porządku z przyłączoną potrzebnej hi-storyi wiadomością“ (Warszawa 1773 — 1790; w 8-e, 6 tomów); tomy I i II należą do niego, III zebrał W. Skrz etuski, IV—VI F r. Siarcz y ńsk i. Traktaty zebrane sięgają do r. 1789.—Por. K. Estreichera „Bibliografia Polska“ (t. IX) i „Bibliografia Polska XIX stóle-cia [tak!]“ (t. III).

Obermüllner Adolf, malarz niemiecki (* wr. 1833 w Weis w Austryi Górnej), studyował w akademii wiedeńskiej, później u Zimmermanna w Monachium. Po ukończeniu stu-dyów osiadł w Wiedniu i poświęcił się malarstwu krajobrazowemu, czerpiąc motywy przeważnie z Alp i okolic alpejskich. Z obrazów tego rodzaju galerya c. k. w Wiedniu posiada jego „Lodowiec w Rauris“, Obok nich O. wykonał w r. 1875 dwanaście obrazów z okolic podbiegunowych podług zdjęć Jul. Payera (ob.), oraz pięć obrazów ściennych, również o motywach górskich, w „Naturhistorisches Museum“ w Wiedniu.

Obermus, nazwa niemiecka widocznie, oznaczająca potrawę słodką, jadaną u nas w wieku XVII i później na wety. Stanisław Czer-niecki w „Compedium ferculorum“ (Kraków 1682, str. 92) tak ją przyrządzać uczy: „Weź-miy, ochędożonych Migdałów, stłucz dobrze w Mozdźierzu, y Cukru z potrzebę [tak!], to dobrze zmieszawszy, rozpuść Winem, gęsto ińko Kasza, wyley na pułmisek, à potrząsnąwszy Cynamonem wsadź do pieca wolnego, â gdy vpie-czesz, pocukruy a day nâ Stół“.—W sto lat później piszący ksiądz Wielądko w „Kucharzu doskonałym“ taki sam nieomal daje przepis na przysposobienie przysmaku tego, dodając jednakże, iż piec go też można w formach blaszanych. — O. smakiem przypominać musiał nieco marcypany (ob.).

obernai (niem. Ober ehnheim), miasto w Alzacyi, w powiecie Erstem, nad rzeką Ehn, przy drodze żelaznej z Schlettstadtu do Saverne; posiada dwa kościoły, progimnazyurn, semi-naryum nauczycielskie, wielkie przędzalnie bawełny i kilka fabryk mniejszych; mieszkańców liczy 3 980 (r. 1895).—Z zabytków czasów dawniejszych znajdują się tu: szczątki murów miejskich z basztą z wieku XIII, ratusz, wzniesiony w stylu gotyckim w r. 1642, piękna studnia z r. 1579, malowidła z wieku XV w kaplicy szpitalnej. — O. jest osadą z czasów Mero w i n g ó w; później należało do Hohenstau-fów, którzy tu zbudowali zamek; wolnym miastem Rzeszy został O. w r. 1330. W r. 1444 dzielnie opierał się Armagnacom, w r. 1598 wypędzono stąd protestantów. Podczas wojny Trzydziestoletniej kilkakrotnie brany był szturmem. Do Francyi przyłączony został w r. 1679 do Niemiec w r. 1871.

Gbernburg, miasto w Bawaryi, w regencyi Niższej Frankonii, przy uściu rzeki Mündig do Menu. Mieszkańców liczy 1 671 (r. 1895). Posiada kościół katolicki, muzeum starożytności, łomy piaskowca i winnice. Prawo miejskie otrzymało w r. 1344.

Obemlorf, miasto w Wirtembergią w obwodzie Czarnego Lasu, nad Nekarem. Posiada kościoły, ewangielicki i katolicki, szkołę realną i łacińską, oraz wielką fabrykę broni (2 500 robotników); mieszkańców liczy 4 067 (r. 1895). Odbywają się tu znaczne targi. Pod miastem zwaliska zamku Weseneck.

Obernetter Jan C h г z c i с i е 1 (* w r. 1840 w Monachium, — f tamże w r. 1887), chemik, pracował w dziedzinie fotografii, między inne-mi odkrył sposób wypalania fotogramów na porcelanie i szkle i dokonał wielu innych ulepszeń w zakresie sztuki fotograficznej.

Obernitz Hugo von (* w Biskupcu [Bi-schofswerderj w Prusach książęcych d. 16 kwietnia r. 1819) — generał niemiecki, adjutant osobisty cesarski. Wyszedłszy z korpusu kadetów wstąpił w r. 1836 jako porucznik do piechoty, w r. 1853 przeniesiono go do sztabu generalnego, w roku zaś 1857 do gwardyi w Berlinie. W r. 1858 powołano go na adjutanta osobistego księcia Fryderyka Wilhelma (późniejszego cesarza Fryderyka III); w r. 1863, posunięty na pułkownika, objął dowództwo pułku fizyljerów gwardyi i walcząc na czele jego pod Sadową (r. 1866) był ciężko ranny. W r. 1870/1, podczas wojny z Francyą, dowodził dy-wizyą polną, wirtemberską; bezpośrednio po wojnie mianowano go generał-adjutantem i dowódcą dywizyi 14, w kwietniu r. 1879, posunięty do stopnia generała piechoty, objął do-

Red.

Budapeszt 1897,

Red.

rechta, Berlin 1850).

Red.

wództwo korpusu 14 (badeńskiego) i sprawował je do r. 1888, w którym ze służby wystąpił.

Obernkirchen, miasto w Królestwie Prus-kiem, w regencyi Kasselskiej; posiada stary kościół ewangielicki z nagrobkami wielu hrabiów Schaumburg, kopalnie węgla (1800 robotników), łomy kamienia i wielką hutę szklaną. Mieszkańców liczy 3282 (r. 1895).

Obernyik Karol (* w r. 1816 —f w r. 1855) pisarz dramatyczny, węgierski. Po ukończeniu szkół w Debreczynie, czas pewien zajmował się nauczycielstwem domowem, głównie w rodzinie krewnego swego, К ö 1 c s e y a, później został nauczycielem gimnazyalnym w Kecz-kemecie.—Utwory dramatyczne О-a są przez Węgrów cenione, a nastrojem swym patryo-tycznym wywarły wpływ niemały na umysły przed r. 1848, dziś zaś straciły już znaczenie swe pierwotne. Powodzenie wielkie osiągnął dramat jego ,Fóur és Pór“ (Szlachcic i Chłop), w r. 1843 nagrodzony przez Akademię węgierską, będący obrazem żywym zapatrywań, wówczas na Węgrzech panujących. Po utworze tym ukazał się szereg innych, których napisy dajemy tu tylko w przekładzie polskim, jak oto: „Dziedzictwo“ (r. 1844); „Syn najstarszy“ (r. 1846); „Bezżenny“ (r. 1846); „Matka rywalka“ (r. 1850); „Khelonis“ (r. 1855) i tragedya historyczna „Je'rzy Brankowicz“, znaleziona w papierach pośmiertnych, będąca dziełem jego najwybitniejszem, przerobionem także przez Erkę la na operę. — O. pisywał nadto nowele, czytywane chętnie przez ziomków jego. — Jako pisarz dramatyczny trzymał się głównie wzorów francuskich, w Węgrzech wogóle naśladowanych skwapliwie, ale umiał przytem być oryginalnym, porywającym widzów patosem swym płomiennym. Zbiór zupełny dzieł jego wydał Józef Ferenczy ze wstępem obszernym, oceniającym działalność pisarską О-a (Budapeszt 1879). — Por J. Bayer „A magyar drńmairodatom törtenete“ (Dzieje literatury dramatycznej węgierskiej Tom II).

Obernzell, osada w Niższej Bawaryi nad Dunajem, blisko granicy austryackiej z hutą żelazną i kilkoma mniejszemi fabrykami. Mieszkańców liczy 1381 (r. 1895). W bliskości znaczne kopalnie grafitu i dwie papiernie.

Oberon po francusku A 1 b é r o n lub A u b é-r o n, postać legentowa króla Elfów (ob.), często przez poetów od bardzo dawna opracowywana.—Imię O. odpowiada starogiermańskiemu Alberich (t. j. król Elfów), który też w podaniu starofrancuskiem nosi czarownik A1 b ć-r i c, brat Meroweusza, wrogo przeciw niemu usposobiony, żeniący syna swego, V alberta, [z księżniczką bizantyńską. —Opierając się na legiendzie tej, a zmieniając ją dowolnie, poeta francuski, żyjący na końcu wieku XII, ułożył poemat p. n. „Huon de Bordeaux, chanson de geste“ (wyd. przez Guessarda i

Grandmaisona, Paryż 1860), z którego, z przeróbkami nowemi, powstał we Francyi prozaiczny romans ludowy, szeroko rozpowszechniony, łączony z szeregiem podań i baśni snutych o Karolu W-im i paladynach jego. — W poemacie francuskim czarownik A1 b é r i c przerobiony już jest na postać drobniuchną A1-bćrona (Aubćrona) króla Elfów, i takim już nadal pozostał.—Utwór francuski posłużył za wzór naśladowcom i przerabiaczom późniejszym.— W Anglii О-a spotykamy najwcześniej w dziełach Chaucera, później zajęli się nim: Greene, Shakespeare (w „Śnie nocy letniej“) i Spenser. W Niemczech na ślad jego natrafiamy w starym poemacie „Ortnit“, ale dopiero Wieland obdarzył ziomków swych dziełem napisanem prześlicznie p. n. „Oberon, ein romantisches Heldengedicht“ (Lipsk 1785; przekład polski W. Baworowskiego, Lwów 1853), do którego treść zaciągnął z wyciągów i urywków romansu francuskiego, ogłoszonych przez hr. de Tressan w „Bibliotèque universelle des romans“ (Paryż 1778). Podług Wie-landa napisał Planché libretto do opery Webera „Oberon“.- -Por. Dunlop „Geschichte der Prosadichtungen“ (przekł. niem. Lib-

Red.

Oberon, nazwa nadana jednemu z czterech księżyców Uran usa, najdalej od planety krążącemu w odległości 593 000 kilometrów (80 000 mil geog.), czas obiegu jego trwa 13 dni 11 godzin i 7 minut, nachylenie zaś drogi jego do drogi planety wynosi blisko 90°, bieg sam jest wsteczny, t. j. od wschodu na zachód; średnica О-a wynosi tylko 870 kilom. (117 mil. g.), jest więc bardzo znacznie mniejszy od księżyca ziemskiego (średn. 3 480 kilom, czyli 469 mil. g.)—Por. Uranus (planeta).

Oberriexingen, miasto w Wirtembergii, w obwodzie Nekaru, nad rzeką Enz. Kościół ewangielicki, odlewnia żelaza, tartak, winnice; mieszkańców ma 1037 (r. 1895). Pod miastem znaleziono ślady osady rzymskiej.

Oberrod, wieś królestwie Pruskiem, w regencyi Wiesbadeńskiej, pod Frankfurtem n/M. Znajduje się tu stacya centralna drogi żel. elektrycznej z Frankfurtu do Offenbachu, kilka fabryk i wielkie ogrody warzywne i owocowe. Mieszkańców liczy 7178 (r. 1895).

Obersalzbrnnn, wody mineralne na Śląsku ob. Salzbrunn.

Ober-Selters, ob. Niederselters.

Oberstdorf, osada w Bawaryi, w regencyi Szwabskiej, miejsce lecznicze. Leży w pięknej miejscowości alpejskiej, w okolicach źródeł rzeki Iller, połączone drogą żelazną z Immen-stadtem. Jest tu kościół katolicki, kaplica, do której odbywają się liczne pielgrzymki, tkalnia bawełny; mieszkańców liczy 1889 (r. 1890), którzy zajmują się wyrobem masła i sera na wielką skalę.

Oberstein, miasto w księstwie oldenburskiem całą gromadę taneczników po linii kolistej lub Birkenfeld, przy uściu rzeki Idar do rz. Nahe. Ko-    owalnej. W tym wirze czasem kobieta obraca

ścioły, ewangielicki (z r. 1482) i katolicki,    się około mężczyzny, czasem mężczyzna około

Zwykle tańczą О-sa z hołubcami i przytupywaniem podkówkami, niekiedy z przyśpiewkami, oraz przysiadaniem tancerza do ziemi, śród najszybszego nawet obrotu.

Obertyn, miasteczko w Galicyi, w powiecie Horodeńskim, nad potokiem Czerniawą, przy gościńcu z Jezierzan do Zabłotowa. Znajdują się tu kościoły, katolicki i unicki, sąd powiatowy, gorzelnia, szkoła miejska; w O. odbywają się dość licznie odwiedzane jarmarki na bydło. Mieszkańców liczy 5346 (r. 1890), w tej liczbie 3262 Polaków i 2070 Rusinów. — Oko-

д. Pol.

szkoła realna, szlifiernie kamieni drogich, wy- kobiety, czyli, że raz ona jest osią, a drugi rób kamieni sztucznych i biżuteryi, fabryka raz on. maszyn i huta szklana. Mieszkańców liczy 6958 (r. 1895). Pod miastem zwaliska dwucli zamków (Alte Burg i Neue Burg).

lice О-a są bardzo urodzajne, kukurydza i ty-tuń dobrze się tu udają.—W dniu 22 sierpnia r. 1531 stoczona została pod O-em bitwa sławna, w której Jan Tarnowski, hetman wielki koronny, odniósł wielkie zwycięstwo nad Wołochami. Tarnowski wracał wtedy na północ po przepędzeniu z Pokucia Wołochów, którzy tam byli wtargnęli i spustoszyli Kołomyję, Śniatyń, Tyśmienicę i wiele innych miast i wsi okolicznych. Samą bitwę Bielowski opisuje słowami następującemu „Po odsieczy Gwoźdź-ca cofał się Tarnowski wgłąb’ kraju i stanął obozem pod Obertynem, - gdy go doszła wieść, że Piotr, wojewoda Wołoski, z całą swą siłą wprost ku niemu zmierza. Byli tacy, którzy wielkość i dobór wojska nieprzyjacielskiego zważając, Wołochów było bowiem dwadzieścia kilka tysięcy, a naszych wszystkiego pięć do sześciu tysięcy i to prawie samej jazdy (piechoty nie więcej nad 300 ludzi liczono), radzili hetmanowi, iżby działa zostawiwszy, do Halicza pośpieszał. „Tu nam umrzeć lub wygrać“ odrzekł hetman i kazał obóz umacniać. Tak stanowcza odpowiedź wodza podniosła ducha w wojsku. Rzucono się do robienia okopów, spinano łańcuchami wozy; ustawił hetman za wozami piechotę, wytknął działom miejsce po rogach, jazdę ciężką i lekką śród obozu szykował. Ledwie to wszystko ukończono, już był nieprzyjaciel przednimi. Nocą pod obóz polski nadciągnął, a uważano nie bez trwogi, jak ze szczególnym połyskiem roztrząsała światło swoje tejże nocy kometa, która już od trzech tygodni na niebie ukazawszy się, to się kryła, to znowu wyjawiała. Ranek dnia 22 sierpnia odsłonił na polach obertyńskich obóz wołoski. Po wzgórzach rozstawił go Piotr, aby Polacy wielość hufców i zapasów wojennych zważając, na duchu upadali. Główna jego troska była w tern, iżby mu hetman z wojskiem swoim nie umknął, dlatego otoczył go ze wszech stron swemi hufcami. Poczęły się niebawem alarmy: najeżdżał na obóz polski liczny harcownik, krzykiem, drwinami i łajaniem do boju wyzywając. Milczkiem podsuwała się z rusznicami piechota polska i jednego po dru-

Obersteiner Henryk (* w Wiedniu d. 13 listopada r. 1847) lekarz, znawca niepospolity anatomii, fizyologii i patologii mózgu. — Wykształcenie zawodowe otrzymał w uniwersytecie wiedeńskim, który mu też w r. 1870 przyznał dyplom doktorski, w roku zaś 1873 zaliczył go do grona docentów prywatnych w wydziale lekarskim, od r. 1880 jest profesorem w tymże wydziale. Od r. 1872 stoi także na czele zakładu dla obłąkanych w Ober-Döbling pod Wiedniem. Słynna jest pracownia jego anatomo-patologiczna i patologiczno-doświadczalna, ściągająca do siebie corocznie wielu bardzo leka-rzów ze wszystkich krajów Europy. — Prace drukiem ogłoszone О-a są bardzo liczne i cenne, zajmuje się w nich głównie rozbiorem i wyświetlaniem spraw teoretycznych i praktycznych, dotyczących anatomii, fizyologii oraz pa-talogii układu nerwowego, ośrodkowego. Najważniejsze z dzieł jego jest: „Anleitung beim Studium des Baues der nervösen Ceutralorgane im gesunden und kranken Zustande“ (Wiedeń 1888, z 178 rycinami; wyd. 3-e tamże 1896 z 205 ryc. wyd. 4-e tamże 1901, z 250 rye.; przekład włoski, Medjolan 1892; przekł. franc.

T)r. J. P.

Paryż 1894; istnieje też w przekładzie rosyjskim)^ prócz tego wymienić jeszcze należy „Functionelle und organische Nervenkrankheiten“ (Wiesbaden 1900).

Red

Oberster albo Oberszter (z niem. Oberst albo O b r i s t=pułkownik), nazwę taką od czasu króla Zygmunta III dawano u nas często dowódcom pułków autoramentu cudzoziemskiego, w wojsku narodowem używana nigdy nie bywała. W takichże pułkach Oberstlej-tnantem nazywano podpułkownika.—Nazwy obie, za czasów Augustów Saskich bardzo jeszcze powszechne, pod koniec wieku XVIII wyszły z użycia.

Obertas, oberek, taniec ludowy polski, parzysty, wirowy, ze wszystkich najszybszy w ruchu i najbardziej zamaszysty, utrzymany w takcie trójkowym (trzyósemkowym). Charakterystykę jego rytmiki stanowią przyciski (akcenty), przypadające na cząstkę ostatnią każdego drugiego taktu; wyjątek od tego prawidła stanowi jeden tylko O. popularny w całym kraju, w którym przyciski występują co trzeci takt.

Tańczą go w ten sposób: przodownik obejmuje kibić swej tancerki ręką lewą (prawą ma swobodną), a tancerka bierze go wpas ręką prawą (lewą ma swobodną), poczem oboje puszczają się w wir tańca nahseh, v. na ksóbJcę, na ocibkę to jest ku sobie, zwrotna lewo, pociągając za sobą

gim sprzątała. Wnet przystąpiono do bitwy. > gielicki, szkołę realną, przędzalnię bawełny, 50 wielkich dział skierowało swe strzały na obóz polsLi. Straszny ten ogień okazał się jednak nie ;byt szkodliwym, bądź z powodu złych prochów, bądź z powodu niewielkiej biegłości strzelających. Odpowiadali im pu-szkarze polscy, nad któremi był przełożony Stapkowski. Szczuplejsi co do liczby kierowali swe strzały tak, iż raz w raz widać było luki w szykach nieprzyjacielskich i wojska jego chwiać się poczynały. Trwał ogień taki blisko pięć godzin, hetman bowiem zalecił swoim jak najmocniej, iżby z miejsca się nie ruszając, cierpliwie oczekiwali na atak. Nie

papiernię, fabrykę maszyn, kilka młynów. Mieszkańców liczy 4 544 (r. 1895).

Obervellach, m-ko w Karyntyi, ob. Górne Bielany.

Oberwanie chmury, nazwa ludowa deszczu gwałtownego, który z powodu spadku wielkiej ilości wody sprowadza niekiedy znaczne zalewy, zwłaszcza gdy występuje w towarzystwie burzy (ob. Deszcz, str. 447). W mniemaniu ludu silne ulewy są istotnym spadkiem chmury, co oczywiście jest pojęciem całkiem niedo-rzecznem, chmura bowiem jest to tylko zbiorowisko mgły, unoszącej się w znacznej nad zie-

s. к.

Oberweissbach, osada w księstwie Schwarz-burg-Rudolstadt, w Lesie Turyngeńskim. Kościół ewangielicki, huta szklana i fabryka termometrów, tartak; mieszkańców ma 2 097 (r. 1895). Na górze Kirchberg pod O. wznosi się pomnik urodzonego tutaj pedagoga F r. F r ó-

Oberwesel, miasto w Prusach, w regencyi Koblenz, na lewym brzegu Renu, otoczone sta-remi fortyfikacyami, po części w gruzach leżą-cemi; posiada 2 kościoły katolickie (z nich kościół Panny Maryi z r. 1312) bóżnicę i ratusz w stylu średniowiecznym. Mieszkańców liczy 2 666 (r. 1895). Pod miastem winnice i łomy łupku. Na górze za miastem zwaliska zamku Schönberg, zburzonego przez Francuzów w r. 1689.

bez fortelu rozpoczął go Wołoszyn. Ujrzawszy mię wysokości (por. Chmury), w przedniej bramie sprawność szyków i dobór żołnierza, kazał uderzyć na obóz polski od strony przeciwnej, gdzie pośledniejsze hufce spodziewał się znaleźć. — Stali tam przed inne-mi rotmistrzami Balicki i Trojanowski, ten ostatni z młodym żołnierzem. Balicki wiekiem podeszły, ale pełen odwagi, pomknął b 1 a (ob.), się pierwszy z hufcem i mężnie się potykał.

Oberwiesenthal, miasto w Saksonii, w obwodzie Zwickau, na granicy z Czechami. Kościół w stylu gotyckim, szkoła koronkarstwa; wyrób koronek, towarów szmuklerskich, guzików, strun, igieł, cygar; mieszkańców ma 2030 (r. 1895).—W blizkości leżą: Unterwiesenthal z odlewnią żelaza (752 mieszk.) i H amin e r u n t e r w i e s e n t h a 1 z hamernią i papiernią (856 mieszk.).

Oberzell, dawny klasztor w Bawaryi, w regencyi Niższej Frankonii, o 2 km. od Würzbur-ga; od r. 1817 czynna tu jest fabryka pras drukarskich, pośpiesznych Kö ni g a i Bauera, słynna na Europę całą.

CjOberŻa, wyraz zjawiający się w językujma-szym dopiero w wieku XVII, obecnie coraz rzadziej używany; pochodzi wprost od franc. auberge i znaczy po polsku: zajazd, gospo-<ТаГ<Гom gościnny albo zajezdny, karcz-m a, lub również z cudzoziemska austerya (=włosk. osteria). Nazwa francuska od której pochodzi nasza O., zarówno jak pokrewna jej włoska albergo, wywodzi się wprost od wyrazu niemieckiego Herberge, posiadającego znaczenie takie samo.

Ó-Bessenyb, osada na Węgrzech, w komitacie Toronta!, nad rzeką Aranką, stacya drogi żelaznej Valkâny-Perjâmos; mieszkańców liczy 6 331 (r. 1890), prawie wyłącznie Bułgarów katolików.

Ked.

Natarcie Wołochów było potężne, towarzysze w oddziale Balickiego jeden po drugim padali. Skoczyli im w pomoc Sieniawski Mikołaj i Włodek ze swemi hufcami i bitwę walną zawiązali. Gdy już czas jakiś uporczywie walczono, a Wołoszyn skupił siły w tym punkcie, dał rozkaz hetman Prokopowi i Aleksandrowi Sieniawskim, stojącym aż dotąd w bramie pierwszej, iżby z rotami swemi w pole wyszedłszy, w bok nieprzyjaciela uderzyli. Sprawili się według rozkazu, a bitwa stawała się coraz krwawsza. Hetman z obozu rozsyłał w jedną i drugą stronę posiłki. Po półtoragodzinnej walce, gdy już o-statnie posiłki pod nieprzyjaciela podemknio-no i dogrzano mu ogniem z dział, przełamane hufce jego zaczęły z pola ustępować, a wnet poszły w rozsypkę. Stał na pagórku opodal Piotr, końca bitwy wyglądając; ujrzawszy, że wojsko jego cofa się i hamować się w biegu nie daje, jął i sam uciekać. Ścigali nasi przez półtorej mili uciekający cli. Sam hospodar został dwukrotnie raniony. Cały obóz dostał się w ręce zwycięzcom. 50 wielkich dział śpiżo-wych, prócz pomniejszych, częścią wołoskich, częścię naszych, na Bukowinie za Jana Olbrachta utraconych, wszystkie hakownice żelazne, których miał mnóstwo nieprzyjaciel, 50 chorągwi, konie, wozy z wszelkiemi zapasami i przeszło 1000 jeńca były zdobyczą pamiętnego zwycięstwa“.— Nagradzając monarcha Tarnowskiego naznaczył mu za zgodą sejmujących stanów po 2 grosze z łanu, „co żadnego przedtem ani potem hetmana nie potykało“, mówi Bielski.

Oberursel, miasto w królestwie Pruskiem, w regencyi Wiesbadeńskiej, nad rzeką Ursel, przy drodze żel, z Homburga do Frankfurtu.

Posiada trzy kościoły katolickie i jeden ewan-

Obi, grupa wysp w należącym do Hollandyi w archipelagu Moluckim; należy do rezydencyi Ternate, obszaru ma 1900 km. kw. (34% mili kw.); składa się z wyspy Wielkiej Obi lub Ombirach (15)0 km. kw.) i dziesięciu otaczających ją pomniejszych; wszystkie pokryte są lasem bujnym (wiele drzew muszkatołowych), ale bardzo niezdrowe, niezamieszkane i odwiedzane tylko niekiedy przez rybaków i rozbójników morskich.

Obiad, nazwa nadawana u nas powszechnie posiłkowi najobfitszemu, w ciągu dnia spożywanemu. Wyraz sam pochodzi oczywiście od słowa „jeść“ (Ob 4-Jad) i wspólnego nic nie ma z wyrazem „Obiata“ (z Ob-(-Wiat, t. j. „ślub, obietnica, ofiara pogańska“), jak się to niektórym etymologom domorosłym naszym zdaje. — Pora obiadowa nie zawsze i nie wszędzie bywała jednaka, owszem zmieniała się z czasem, a dziś nawet u narodów europejskich bywa bardzo różna. — Grecy starożytni w południe jadali śniadanie (apcarov) obfitsze częsco, z potraw ciepłych złożone, posiłek swój główny jednak, czyli O. (Ssîicvov albo dópmv) zwykli byli spożywać krótko przed wieczorem, to jest po załatwieniu się z czynnościami i sprawami całodziennemi; byłaby to więc, podług pojęć naszych dzisiejszych, właściwie wieczerza. — Obyczaj podobny panował również u Rzy-m i an, jadafi bowiem także w południe śniadanie (prandium), przed wieczorem zaś O. (coena), będący u nich zawsze posiłkiem najobfitszym.— Nie wiele wiemy o tym, jak jadano w Wiekach średnich wcześniejszych, to tylko pewne, że się porządek dawny, rzymski nie utrzymał, oraz że posiłku głównego nie jadano już wieczorem, lecz blisko południa. W czasach późniejszych, lepiej nam znanych, średniowiecza jadano obficiej dwa razy na dzień, mianowicie przed południem i przed wieczorem; a chociaż posiłek wcześniejszy zwano w źródłach po łacinie pisanych prandium, był to jednak rzeczywiście O., wieczerza zaś (coena) nie dorównywała mu zwykle ilością potraw. — Że tak bywało i u nas, przynajmniej na zamkach królewskich, mamy na to dowody w „Rachunkach dworu króla Władysława Jagiełły i królowej Jadwigi“ (Kraków 1896; wyd. prof. P i e к o s i ń s к i e g o), pochodzących z końca wieku XIV i z początku XV. — We Francy i jeszcze w wieku XVI obiadowano powszechnie przed południem, t. j. o godzinie 10-ej z rana, stąd też nazwa francuska O-u, diner^ powstać miała (od dix = 10); dwór królewski wszażke /'już wtedy zwykł był jadać później, t. j. w samo południe. Z czasem zaczęto porę obiadową opóźniać coraz bardziej, a na dworze Ludwi-k a XV weszło pomału w zwyczaj obiadowanie o godzinie drugiej po południu, gdzieindziej obiadowano wciąż jeszcze wcześniej i dopiero w końcu wieku XVIII we Francyi, zwłaszcza w Paryżu, a za przykładem tym i wśród to-

I warzystwa wykwintniejszego Europy całej zasiadano do O-u o godziniej 2-ej po południu.— U nas w wiekach XVI i XVII, jak stwierdzają pisarze ówcześni, obiadowano stale dość wcześnie, szczególnie na wsi, obyczaj zaś jadania później zagęszczać się zaczął dopiero w połowie drugiej wieku XVIII, gdy coraz skwapliwiej zaczęto brać wzory z Francyi, którą także naśladowały i Niemcy ówczesne, chociaż tam też przeważnie, jak i dotąd, do O-u zasiadano najzwyklej blisko południa. — W wieku XIX rozpowszechniło się we Francyi jadanie śniadania ciepłego, złożonego zwykle z dwu potraw i z owoców świeżych, pomiędzy godziną 11 rano, a 1 po południu, O-u zaś pomiędzy godzinami 5, a 7 wieczorem. Zwyczaj ten francuski, przypominający rzymski, i po za Francyą zyskuje naśladowców coraz częstszych, szczególnie w miastach wielkich, i rzeczywiście posiada zalety swe. — W Anglii w południe stołu nie zastawiają nigdy; śniadanie ciepłe (lunch, luncheon) jadane tam bywa zwykle blisko godziny drugiej po południu -От zaś (dinner) pomiędzy godziną 7-ą,, a 9-tą wieczorem, t. j. po załatwieniu zupełnym spraw i prac całodziennych. Rozumie się, że tak przeważnie żyją mieszkańcy Londynu i miast innych wiel-' kich, oraz panowie w zamkach swych, ludność zaś wiejska i w małych miasteczkach po dawnemu jada wcześniej nieco, ale i jej posiłek główny, czyli O. przypada na godziny, w których gdzieindziej jadana bywa wieczerza. Podobne zwyczaje panują też w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej. — W Szwecyi lud wiejski i mieszkańcy miasteczek mniejszych zazwyczaj O. jadają pomiędzy godzinami 1 a 2 po południu, w stolicy zaś i w miastach większych siadają do stołu pomiędzy godzinami 4-tą a 5 po południu. — W Niemczech włościanie, robotnicy fabryczni, rzemieślnicy i mieszczaństwo drobne nieomal bez wyjątku, jak wogóle większość narodu, ma zwyczaj obiadować pomiędzy południem, a godziną pierwszą; w hotelach pierwszorzędnych, w domach pańskich, lub wogóle bogatszych, jadają zwykle później trochę, jednakże tylko rzadko po drugiej, najczęściej trochę przed tą godziną; ale znajdują się też i w Niemczech, zwłaszcza w miastach większych, naśladowcy obyczaju francuskiego i angielskiego, jadający O. wieczorem.—W Szwajcaryi śniadanie, zastawiane w południe, tern zwykle tylko różni się od O-u podawanego wieczorem, że nie poprzedza go zupa, zresztą tak samo jest obfite i złożone z potraw ciepłych. — Hisz-pani, w jedzeniu bardzo skromni, obiadują zazwyczaj wcześnie, w godzinach południowych, po O-e zaś, gdy upał bywa największy, sypiają po dwie łub trzy godziny. — W Portugalii posiłek południowy, będący rodzajem śniadania, zwykle bywa skromny, główny zaś, czyli O. właściwy, spożywany bywa dopiero wieczorem, taki przynajmniej zwyczaj panuje w Lizbonie

Ked.

Red.

Oporto i miastach innnych większych; wieśniacy i mieszczaństwo drobne obiaduje pomiędzy południem, a godziną drugą. — U, nas na wsi i w miasteczkach mniejszycb pora obiadowa przypada po dawnemu na czas pomiędzy południem, a godziną pierwszą, rzemieślnicy i robotnicy fabryczni również wszędzie obiadują wtedy, w Warszawie zaś л w miastach większych niemało osób zasiada do O-u znacznie później t. j. pomiędzy godziną 2, a 4 po południu, są i tacy, którzy za przykładem angielskim lub francuskim obiadują dopiero wieczorem. — Rozumie się, że wszędzie tam, gdzie O. jadany bywa na schyłku dnia, wieczerzę podają tylko w razach wyjątkowych, temu zaś kto obiaduje blisko południa trudno się obyć bez niej. — Por. A. Franklin „La vie privée d’autrefois. — Les Repas“ (Paryż 1889) i F. ^4Ге ber „Gastronomische Bilder“ (Lipsk 1891, V ' wyd. 2-e).

Obiadówka, rzeczka w powiecie Rzeczyckim gub. Mińskiej. Wypływa z moczarów lesistych pod wsią Ubołocie, wpada do Nienaczy pod Su-ehowiczami. Długość około 3 mil, brzegi ni-kie, ryb dostatek.

Obiady_czwartkowe. Król Stanisław

August, lubiący wykwint oraz towarzystwo ludzi uczonych, poetów i wogóle zabawiających się piórem, a przytem pragnący popierać rozwój literatury krajowej, wpadł na pomysł gromadzenia wkoło siebie pisarzów wybitniejszych jak i wogóle 1 ludzi znanych z dowcipu, ogłady i zamiłowania do modnego wówczas postępu, chociażby płody ich pióra mierności nie przekraczały. Uśmiechała mu się też myśl stania się Medyce u-s zem polskim. Zapraszał więc do stołu swego literatów i uczonych różnych, bądź stale w Warszawie mieszkających, bądź też chwilowo tam bawiących, aby w towarzystwie ich używać wczasu i rozrywki. Obiady te zwykły były odbywać się w czwartki, więc stąd też poszła ich nazwa, a zaszczyt należenia do nich ceniony był wysoko, gdyż świadczył o zasłudze lub talencie zaproszonego.—Na ucztach tych, sporządzanych przez kucharzy francuskich, a zraszanych winem wybornym, król starał się być zawsze gospodarzem uprzejmym i miłym, nie ścieśniającym swobody gości swych, lecz owszem zachęcającym ich do zachowywania się nieprzymuszonego, do popuszczania wodzy humorowi dobremu, do błyszczenia dowcipem i do wypowiadania myśli i poglądów bez krępowania się obecnością jego. — Stanisław August, odznaczający się sam dowcipem, ogładą i wykształceniem światowym, hołdujący mniej lub więcej szczerze hasłom modnym wówczas, z Francyi rozbrzmiewającym, pragnął wśród współbiesiadników swych spotykać się z oddźwiękiem myśli i pojąć własnych, a że ci po większej części byli dworakami, więc też starali się o przypodobanie się królowi, dostrajając się do wymagań je-

go. Król widząc, że zasiew rzucany przez niego kiełkuje i wzrasta, rad był z tego i chętnie z gośćmi swemi przesiadywał. Goście ci bywali różni: duchowni i świeccy, panowie i ludzie skromniejsi, jedni zatrącający jeszcze nieco o rubaszność staropolską, jowialną i szczerą, drudzy znów przejęci duchem bożyszcza wieku, filozofa z Ferney, wolterjanie wykwintni dowcipni, szydzący z surowości obyczajów dawnych, śmiejący się z religijności naiwnej przodków, nieraz posuwający swobodę słów wypowiadanych do cynizmu, nie oddalającego się wszakże od gładkości dworskiej, z którą zresztą godził się wybornie. — Biskupi: Naruszewicz i Krasicki, szambelanowie: Trembecki i Węgierski wśród wielu gości innych, po królu, rej wodzili na zebraniach tych, zaprawiając je dowcipem swym, nie grzeszącym wstrzemięźliwością słowa.—Jednakże nie tylko pustota taka wypełniała О-y cz., posiadały bowiem i stronę poważniejszą, chociaż znaczenia ich dodatniego przeceniać nie należy.—Zaproszenie na nie dla literata było odznaczeniem nielada, tymbardziej, że pisarz każdy, dopuszczony poraź pierwszy do stołu królewskiego, jeżeli tylko odznaczył się utworem jakim głośniejszym, zwykle znajdował w serwecie swej medal z popiersiem króla i z napisem „mer en-tibus“, którym Stanisław August zwykł był wyróżniać mężów zasłużonych prawdziwie, lub przynajmniej w pojęciu jego za takich uchodzić mogących, w każdym razie w rozdawnictwie medalów tych skąpym nie był.—Podczas obiadów tych nie zabawiano się oczywiście tylko dowcipem i humorem lub konceptami, lecz także i rozmową poważniejszą, a na żądanie króla, pod koniec uczty, poeci obecni musieli odczytywać utwory swe najświeższe, poddawane wtedy nieraz krytyce. — Podanie królowi śliwki świeżej, owocu jego ulubionego, było hasłem ukończenia obiadu. — Gdyby na słowo uwierzyć można Kajetanowi Węgierskiemu, często we czwartki zasiadającemu za stołem króla JMci, to obiady te sławne nie bywały tak ożywione i przyjemne, jak twierdzą inni ich uczestnicy, dowcipny bowiem lecz uszczypliwy szambelan tak się o nich odzywa:

„A uczone obiady?—znasz to może imię?

Gdzie połowa nie gada, a połowa drzymie,

W których król, wszystkie musi zastąpić ekspensya Dowcipu, wiadomości i wina i mięsa“.—

Opisy O-ów cz-ych, opierające się na źródłach różnych, anekdotyczne, i z pewnością mniej lub więcej upoetyzowane, dała nam. Klementyna Tańska/W „Rozrywkach dla dzieci“; pisał też o nich Wincenty Pol w „Obrazach“ i Z. Kaczkowski w „Staroście Hołobuckim“.

Obicia, lub z cudzoziemska tap ety, w ogól-, nem znaczeniu są to tkaniny, skóry, a najzwy-klej papier farbowany lub wzorzysty, służące

do czego służy papier t. zw.

M. H.

do pokrywnnia ścian mieszkań naszych. Obicia i kobierce (ob.) mają swój początek wspólny, używały je w dawniejszych czasach ludy koczujące do obijania swych namiotów, a potem zwyczaj ten przeszedł do mieszkań ludów osiadłych.—W starożytności Tyros, Sydon i Pergamon sławne były z wyrobu kobierców. Sztukę tę przenieśli Arabowie ze wschodu do Europy i w XIV już wieku spotykamy wyroby kobiercy tkanych z wełny, we Francyi, Włoszech i Belgii, przeznaczonych do ozdoby ścian. W Hiszpanii już od XI-go wieku wyrabiano obicia skórzane {cordoba), które przyrządzano przez posrebrzanie skóry, polerowanie jej, pociąganie lakierem złocistym, poczem wzór odpowiedni wyciskano za pomocą modelu drewnianego, a tło ozdabiano wzorami wybija-nemi. Później przyłączyło się do tego i malowanie.—W wieku XVI wyrabiano obicia skórzane w Weuecyi, a w XVII w Niderlandach, Francyi, Niemczech i Anglii, aż do wieku XVIII, poczem zastąpiano je obiciami z jedwabiu i papieru, a po części i z płótna woskowanego (cerata), które ozdabiano osmykami wełnianymi. Należy tu także wspomnieć o hollenderskich o-biciach haftowanych, jedwabnych, jak brokate-la, bergames, t~a również i obiciach chińskich, wykonywanych na kanwie.—Dziś O. używane do pokrywania ścian wyrabiają głównie tylko z papieru bez końca, średniej dobroci, dobrze klejony, i o powierzchni równej i gładkiej, który dostarczany bywa w wałkach 8 do 9 metrów długich a 60 do 70 centymetrów szerokich, albo w pasmach wąskich, a także jako obicia plafonowe rozmaitej wielkości. — O. bywają jednokolorowe lub też wzorzyste.—Fabrykacya O-ć dzieli się na dwie części t. j. na gruntowanie i drukowanie wzoru. Gruntowanie dokonywa się na stole, który na długości swej jest płasko sklepiony—farbę nakłada się albo ręcznie za pomocą szczotki, albo też mechanicznie za pomocą maszyny do gruntowania. W takim razie papier biegnie na wałkach przez duży bęben, a farbę otrzymuje od walca filcowego, na który smaruje się ją zapomocą szczotek. Poczem papier taki przechodzi na maszynę do suszenia, która połączona jest z maszyną do gruntowania.—Jeżeli O. ma otrzymać połysk, to satynuje się je przez szczotkowanie łojkiem, — a jeżeli jeszcze i gładkość, to przepuszcza się je przez Kalandry (ob.).—Drukowanie odbywa się w ten sam sposób, co i drukowanie płótna t. j. farbowanie, a dokonywa się zaś ręcznie lub maszynowo. Ręcznie dokonywa się za pomocą modelu drewnianego, na którym wycięty jest wzór odpowiedni. Model taki przyciska się silnie do papieru ułożonego na stole.— Maszyna do drukowania składa się z bębna dużego, około którego prowadzi się papier. Bęben taki otoczony jest walcami drukującemi z drzewa, miedzi lub kamienia litograficznego,

na których naniesiony jest wzór odpowiedni. Walce drukujące zaopatrzone są w wałki z farbami i odciskają wzory na papierze przy obrocie bębna dużego. Papier tak drukowany wiesza się i suszy, poczem jeszcze i gładzi. Szczególniejszy rodzaj O-ć stanowią tak zwane O. „welurowane“, na których tło, albo wzór, pokryte jest włoskami krótkiemi, zafarbowanemi, z drzewa lub wełny, w ten sposób, że posiadają czystą i jednostajną powierzchnię wełnianą. We-lurowania O-ć dokonywa się po ich wydrukowaniu, co urządza się w ten sposób, że miejsca O-ć, które mają przyjąć wełnę, smaruje się pokostem lnianym bardzo lepkim i na nie posypuje się wełnę strzyżoną. Czynność ta uskutecznia się w odpowiednio urządzonej skrzyni. Pozłacania lub posrebrzania O-ć dokonywa się przez nałożenie listków złotych lub srebrnych na miejsce pokostowane, albo też przez drukowanie złotem, srebrem, lub bronzem w proszku.—O-mi prasowanemi zowieiny takie, które mają wzór wyciśnięty, wystający nieco, co odbywa się za pomocą maszyn umyślnych, walcowych (ob. kalander). W ten sposób robi się np. naśladowania skóry. —O. bywają często polakiero-wane, wskutek czego stają się silnie błyszczące i zabezpieczone od działania wilgoci, tak, że w celu oczyszczenia mogą być przemywane ' wodą. Do pokostowania używa się pokostu kopalowego, który nakłada się szczotkami wiel-kiemi, podobnie jak przy gruntowaniu.—Szczególnie bywają pokostowane obicia naśladujące wyglądem słoje drzewne, w celu nadania im wyglądu drzewa polerowanego.— Używane są także O. irysowe, których barwy nałożone są obok siebie tak, że za pomocą półtonów przechodzą w barwę tęczową.— Jeżeli ściana, którą wy klej a się O-ami jest na zaprawie wapiennej, to należy najpierw dać podkładkę z makulatury —po bokach zaś i po rogach nakleić pasma z płótna. Na ścianach gładkich, o zaprawie gipsowej, daje się O. bez żadnych podkładek. Na ścianach z desek nakleja się najpierw płótno workowe, na to makulaturę, nakoniec dopiero obicia.—Ściany wilgotne należy wpierw obłożyć cynfolią lub jaką inną warstwą odgradzającą. — Obecnie w Ameryce wyrabiają O. cynkowe, które otrzymuje się w ten sposób, że płyty cynkowe walcuje się na grubość papieru, następnie emaljuje i za pomocą cementu właściwego przytwierdza do ścian.—Por. Exner „Die Tapeten-u. Buntpapierindustrie“ (Wiedeń 1869); Hoy er „Fabrication des Papiers, der Buntpapiere u. Tapeten“ (Brunszwik 1887).

Obidos, miasto w Portugalii, w prowincyi Estremadura, okręgu Leiria, о 7 km. na wschód od jeziora tejże nazwy, położonego przy brzegu oceanu Atlantyckiego. Leży przy drodze żelaznej z Lizbony do Figueira da Foz, posiada mury miejskie, maurytańskie, zwaliska zamku, wodociąg starożytny; mieszkańców li

M. H.

St. Л. K.

rokątnyin, leżącą u góry na ścianie domu, bądź murowanej, bądź drewnianej, na której wspierają się końcami belki poprzeczne, jest to więc podstawa wiązania dachowego (por. Dach). W innych okolicach kraju naszego O-ę nazywają też murłatem, podkładziną i pod-

lled.

Red.

czy 3 259 (г. 1878) zajmujących się głównie ogrodnictwem.

Obidos, miasto w Brazylii, w stanie Para, nad rz. Amazonką w miejscu, gdzie jeszcze widoczny jest przypływ i odpływ morza. Mieszkańców liczy 3 000; w mieście znajduje się wielka fabryka wyrobów z gliny.

Obieczaj lub obieczaj no, tak nazywają deskę z drzewa świerkowego lub jodłowego, podług kierunku Słojów wyciętą, 6 stóp długą 6 cali szeroką a J/e ca^a grubą; służy za obwód do przetaka lub sita (ob.).

Obieg krwi, Ob. Krążenie krwi.

Obieg (pod względem ekonomicznym, po fr. „Circulation“, po niem. „Umlauf“)— jest to ruch wartości, przechodzenie wartości z rąk do rąk. O. stanowi w procesie gospodarczym ogniwo pośrednie, łączące wytwórcę ze spożywcą,— składa się jednak z całego szeregu czynności stopniowych, które coraz zbliżają ku sobie wytwórczość i spożycie; wskutek O-u przedmiot przechodzi od wytwórcy artykułów surowych da fabrykanta, od niego do kupca hurtowego, dalej do kupca cząstkowego, wreszcie do spożywcy. O. jest właściwie wymianą (oh.), rozumianą w znaczeniu rozciągłem, lecz tern się różni od wymiany w pojęciu ścisłem, że obejmuje cały ruch, całe przechodzenie towarów z rąk do rąk, gdy wymiana ścisła, ekonomiczna ma na względzie kompensowanie wartości. Taka wymiana stanowi już część składową O-u Znaczenie O-u w gospodarstwie społecznem jest bardzo doniosłe; on to zamienia wartości użytkowe na wartości wymienne, czyli rozszerza wartość dóbr, on przyczynia się do tego, że w pracy gospodarczej jest należyty podział zajęć, pozwalający każdej jednostce gospodarczej wymieniać wyniki wytwórczości swojej na wyniki wytwórczości obcej, —celem zadowolenia tą drogą własnych potrzeb spożywczych, — on wreszcie nadaje wartość ekonomiczną każdej cząstce wytworu, bez względu na to, czy w obecnej chwili na rynku danym ujawnia się zapotrzebowanie na nią. Umiejętnie prowadzony obieg rozszerza granice zbytu, czyniąc przystępnym dlań cały rynek międzynarodowy. — O. tworzy w nauce ekonomii dział obszerny, do którego część ekonomistów (np. Ma cle od) chciała ograniczyć całą treść nauki. W każdym razie obejmuje następujące pojęcia główne: teoryę- cen i wartości, prawo podaży i popytu, wymianę w znaczeniu ścisłem, handel, teoryę monetarną, kredyt, bankowość, przesilenie, a nadto, podług pewnych metod wykładowych, również podział dóbr, rozważony w niektórych podręcznikach jako trzeci dział ekonomii (Pierwszym jest „wytwarzanie,“ drugim właśnie O.) Błędnie nazywają czasami O. obrotem (ob.).

Obieg, ob. Obrotowy ruch.

Obierka, tak nazywają, zwłaszcza na Kujawach, belkę długą, ociosaną, o przekroju czwo-

Encykl. Powez. Ilustr. S. II. Zesz. 24b T. III.

w alinką.

Obiezierskie jezioro, obecnie nieistniejące, leżało w W. Ks. Poznańskim, powiecie Obornickim, pod wsią Obiezierze (ob.), długie było na 2x/₄ km., szerokie na ¹f₂ km.; płynęła przez nie Samica Kiekrska, lewy dopływ Warty. Po spuszczeniu jeziora tego znaleziono ślady mieszkań nawodnych: naokoło zaś jeziora Żalniki, z których wykopywano topory, kliny i noże krzemienne, popielnice i rożne sprzęty z czasów przedhistorycznych. . Część wykopalisk złożono w zbiorach Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Obiezierze, wieś w W. Ks. Poznańskim, w powiecie Obornickim, o 6 km. od Oborników. Kościół katolicki, pałacyk z cenną biblioteką i bogatemi zbiorami starożytności, gorzelnia, młyn wodny. Mieszkańców liczy 549. Dobra Obiezierskie, liczące przeszło 15 000 morgów, należały w czasach ostatnich do Tur nów, przedtem zaś do Węgorzewskich, Zawadzkich, Przespolewskich i Obiezierskieh. — W O. urodził się Antoni Małecki (ob.). Gościł tu przez czas pewien Adam Mickiewicz oraz wielu innych mężów wybitnych, jak oto: Niemcewicz, Garczyński, Kraszewski, Pol i inni. Gdy nadeszła wiadomość o śmierci Kościuszki, Niemcewicz i generałowie Turno i Węgorzewski usypali pod wsią kopiec, zwany dotąd kopcem Kościuszki.

Obieżysasi, nazwa popularna, nadawana włościanom i robotnikom polskim, wychodzącym z W. Ks. Poznańskiego, Królestwa Polskiego, Prus królewskich na zarobek do Saksonii, lub wogóle na zachód do wnętrza Niemiec.—Por. Wychodztwo zarobkowe.

Obieżyświat, pseud. Romana Buczyńskiego ob.

Obijanie lnu albo Konopi ob. Międlenie.

Obisfelde, miasto w Prusach, w regencyi Magdeburskiej, nad rzeką Aller, stacya węzłowa kilku dróg żelaznych. Posiada kościół ewangielicki z wieku XIII i gorzelnię. Mieszkańców liczy 2 106 (r. 1895).

Obisium — klesze zy ne к, rodzaj pająków stawoodwłoko wycli (Arthrogostra) z rodziny kleszczotków (Pseudoscorpionidae). Biodro i krętarz ostatnich dwu par nóg nieco zgrubiałe. W Europie żyje 13 gatunków. — O. muscorum barwy ciemno-brunatnej; głaszcz-ki szczękowe ma brunatno-żółte; nogi brudno-blado-żółte; długość 1.5 cm.; żyje w lasach. Сг- st-

Obituarium, ob. Nekrolog.

Objawienie, w znaczeniu scisłem ]est podanie człowiekowi prawd Boskich w sposób

63

/.

nadzwyOzajny tj. przechodzący porządek świata naturalny. Sprawcą О-nia jest sam Bóg, a przechodzi ono do ludzi, już to bezpośrednio, gdy sam Bóg mówi do człowieka, już to pośrednio przez innych ludzi. „Rozmaicie i wielą sposobów mówi wszy dawno Bóg ojcom przez Proro-ki: naostatek tych dni mówił do nas przez Syna“ („do żydów“ I 1, 2). — O. jest zewnętrzne, polegające na zewnętrznych, widzialnych znakach w naturze;—wewnętrzne — w działaniu na umysł ludzki drogą duchową. Wewnętrzne działanie jest proroctwem (ob.) lub natchnieniem (ob.). — O. zwrócone do ogółu ludzi jest powszechne, — do pojedynczych osób — prywatne. O. powszechne w zaczątku w Starym Zakonie, przekazane zostało i rozwinięte w Kościele i jest prawidłem wiary.—Prywatne nie ma powagi bezwzględnej dla wiary wszystkich ludzi. Nie rozpatrując możliwości i powagi О-nia powszechnego, ktorego możliwość i powaga opiera się na Wszechmocy i powadze Boga, przyjrzeć się należy O-niu prywatnemu.—Choć Bóg postanowił swój Kościół, jako pośrednika między Sobą a ludźmi, zachował wszakże i bezpośredni, a osobisty stosunek z duszami ludzkiemi. Stąd w niezbadanych wyrokach swych i postanowieniach może oświecać szczególnie dusze wybrane, pozostawiając tylko swemu Kościołowi kontrolę i sprawdzanie objawień. — Od początków Kościoła zdarzały się О-nia prywatne, jak świadczy o tem św. Ireneusz, Oryge-n e s, św. С y p r y a n, św. Ambroży, św. Augustyn i inni. Z późniejszych czasów choćby wspomnieć tylko znane objawienia św. Brygidy, św. Katarzyny z Sieny, św. Teresy, św. Magdaleny Pazzi. Zresztą dość wziąć do ręki „Akta męczenników i ży- . woty śś. Pańskich“. —Choć istnienie О-nia pry-prywatnego nie ulega wątpliwości, jednakże jako prawdziwe może być uważane wtedy tylko, gdy jest poparte powagą Kościoła. Często bowiem przywidzenia chorobliwe i złudzenia mogłyby być brane za О-nia Boże. Dlatego też‘książki, zawierające opisy O-ń prywatnych o tyle tylko są dozwolone, o ile mają aprobatę kościelną. Władze kościelne w ocenianiu prawdziwości O-ń prywatnych trzymają się prawideł następujących: 1) Odrzucać należy, jako fałszywe, wszystkie objawienia, które przeciwne są wierze i obrażają moralność lub przedstawiają charakter, wyłączający widocznie inter-wencyę Bożą. 2) Należy uważać za mniej lub więcej podejrzane te objawienia, które podają zdania osobliwie dziwne (co nie ma podstawy w Piśmie św., Tradycyi lub zdaniu Ojców śś.); równie jak i te, które mają za przedmiot rzeczy tylko ciekawe i bezpożyteczne; wreszcie objawienia, otrzymywane przez osoby, których charakter i usposobienie nie przedstawiają wielkiej rękojmi moralnej. 3) Prawdziwość O-ń prywatnych poznaje się nie z jednego, jakiego-bądź znaku, wziętego oddzielnie, ale z uważne

go rozpatrzenia wszystkich okoliczności, tyczących osoby, sposobu w jaki się odbywają owe objawienia i skutków, jakie z nich wyniknęły. („Encyklop. Kościelna“). — Chociażby nawet О-nie prywatne nie ulegało wątpliwości co do swej treści ogólnej, nie jest jednak wyłączone, aby w niem nie było części wątpliwych co do swej natury tj. owocu złudzenia. Dla tego też Kościół, szanując wiarogodne objawienia prywatne i pozwalając je głosić ku zbudowaniu wiernych, nigdy nie używa ich na poparcie^ dowodzeń głoszonych przez się prawd Wiary Świętej. /    s-

Objawienie św. Jana Apostoła lub Apo-ka/ypsis, księga prorocza, zamykająca Nowy Testament. Od rozpoczynających ją po grecku iłów: ’AîtoxàXocjxç ’Itjooö Хр'атоо", prawie we г wszystkicli językach nosi miano Apokalipsy. Składa się z 22 rozdziałów, w których autor, na początku oznajmiwszy kim jest i gdzie objawienie otrzymał, opowiada o widzeniach cudownych i proroczych, malujących dzieje Kościoła, klęski, sąd ostateczny, szczęście wybranych i niedolę potępionych.—Do połowy III-go wieku nikt nie wątpił, że autorem tej księgi, zgodnie z oświadczeniem na początku wyrażo-nem, był Jan Apostoł w czasie prześladowań chrześcian na wyspę Patmos zesłany. ' O tem ogólnem przeświadczeniu mamy świadectwo w osobach: Papiasza, którego jako świadka autentyczności przywodzą komentatorzy, biskupi Andrzej i Aretas (V w.), ś. Ireneusza biskupa lyońskiego (f r. 202), ś. Justyna, (f r. 166); wreszcie i w najdawniejszym przekładzie łacińskim pisma ś-go „ltali“ oraz w urywku „Kanonie Muratorego“. — Dodać także należy świadectwo Klemensa Aleksandryjskiego i Or у gen es a, obu z początków Iii-go wieku. — Pierwszym, który zaprzeczył autentyczności Apokalipsy był Dyonizy Aleksandryjski (fr. 264). Lecz i on, choć Renan w swoim „L’Antechrist“ krytykę jego nazywa wzorem rozprawy krytycznej i filologicznej, nie przedstawia dowodów poważnych nieautentyczności księgi, a nawet sam swe przypuszczenie za słabe uważał, skoro w liście do Hermona (Euseb. „Hist, eccl.“ VII, 10) autorstwo przypisuje ś. Janowi,—Zachwiania powagi Apokalipsy użył Dyonizy jako argumentu w polemice z chiljastami, na Objawieniu ś. Jana opierającym swe wierzenia błędne. Jednakże wystąpienie Dyonizego odbiło się na Wschodzie i w niektóry cli kościołach opuszczano w spisie ksiąg księgę Janową.—Mimo to na soborze trullańskim (r. 692) uznano Apokalipsę za księgę kanoniczną i spis synodu hip-poneńskiego zarówno na Wschodzie jak i na Zachodzie obowiązywał. Sobór trydencki (r. 1546) potwierdzając kanon biblijny, „Objawienie“ za księgę kanoniczną uznał. — W określeniu czasu kiedy księga powstała, czy za panowania Nerona, Klaudyusza, Domicyana

S. Pł.

lub Trajan a, najprawdopodobniejsze jest zdanie ś. Ireneusza, iż za D o m i c y a n a, które to zdanie jest poparte powagą tradycyi kościelnej. — Ü. ś. Jana, jako księga prorocza, więcej niż inne nastręczała trudności w tłóma-czeniu, i od pierwszych też wieków datują się liczne komentarze.—Pierwszy komentarz do całej Apokalipsy napisał na Zachodzie ś. Wikto-ryn. Z komentatorów jedni byli za przyjmowaniem sensu literalnego, inni, a ci w większości, za wyjaśnieniem mistycznem i alego-rycznem. Korneliusz a Lapide zebrał treściwie wszystkie sposoby tłómaczenia Apo-lipsy i podał je w swoich komentarzach. — Wielkie znaczenie, nawet przewrót w komentowaniu О-a miało dzieło Bossueta „L’Apocalypse avec une explication“ (1689). Następstwem praktycznem dzieła Bossueta było i to, że ukróciło nienawistne i obelżywe dla Kościoła katolickiego komentarze protestantów, upatrujących w Papieżu Antychrysta, a w Rzymie papieskim Babilon apokaliptyczny. — Ceniony jest wielce komentarz Bartłomieja Holzhäuser a (f r. 1658) „Interpretatio in Apocalypsim“ wydany w r. 1784.—Pomimo wielości komentarzy dziś, jak i przed wiekami, Apokalipsa nie jest wyjaśnicna i nie wiadomo, czy zawiera dzieje pierwocin Kościoła, czy dzieje wieków, czy tylko wypadki poprzedzające sąd ostateczny. S. Hieronim powiedział: .„Apocalypsis Joannie tot habet sacramenta quoi verba“ (tyle zawiera tajemnic ile słów).—W dochodzeniu znaczenia, zastanawiano się pomiędzy innemi wiele nad nazwą opisywanego antychrysta „Albowiem liczba jest człowieka, a liczba jego sześćset sześćdziesiąt sześć“. Pisząc imiona rozmaitych ludzi już to po hebrajsku. już to po grecku, co dawało jednocześnie liczby według rozmaitych kombinacyi, domyślano się antychrysta (przeciwnika Chrystusa) w cesarzach rzymskich, Juljanie Odstępcy, Mahomecie, Lutrze, Napoleonie. Niektórzy uważali tę liczbę za symboliczną i gdy 7 ma być liczbą świętą, liczbą pokoju i święta—6 jest symbolem złości, pychy, nieszczęścia. Stąd powtórzenie szóstek ma przestawiać istotę pełną pychy, złości—zwiastuna nieszczęścia.

Objawienie (revélatio, manifestatio) w filozofii. Wyraz ten używany bywa w znaczeniu dwojakiem: ogólniejszem i ciaśniejszem. W znaczeniu ogólniejszem można powiedzieć, iż wszelkie działanie jest objawieniem się, cokolwiek działa objawia się w jakiś sposób temu, na co działa. W takiem to więc znaczeniu możemy mówić o O-niu się świata otaczającego umysłowi ludzkiemu, lub o O-niu się jednego umysłu lub jednej istoty umysłom lub istotom innym. W znaczeniu ściślejszem używamy jednak wyrazu O. na oznaczenie objawienia się jakiejś Istoty Najwyższej Rozumnej dla bezpośredniego zmysłowego poznania jednak nieprzystępnej t. j. Boga stworzeniu, a względ-

nie człowiekowi, Tak pojęte O, jest odsłanianiem się istoty i woli Boga, jest zwiastowaniem przykazań boskich przez wybrane ku temu celowi, czyli przez Boga natchnione osobniki. Ale mówiąc nawet o O-u Boskiem należy wyróżnić tak zw. O. naturalne od nadnaturalnego. Pierwsze jest to O. się Boga w stworzeniu, w porządku wszechrzeczy w przyrodzie. O. naturalne odsłania duchom rozumnym przedmioty w świecie znajdujące się, pozostawiając im możność coraz dalej posuwającego się rozjaśniania przyczyn, aż do przyczyny pierwszej i najwyższej, którą właśnie jest Bóg. Natomiast O. nadnaturalne pojmuje się jako całkiem odrębny sposób О-a się woli Boga. O. naturalne jest zawsze działaniem pośredniem, jako źródło religii nadnaturalnej czyli tak zwanej objawionej.—W gruncie i zeczy każda religia polega na przypuszczeniu О-a.— Bóstwo objawia wolę swoją człowiekowi i tak powstaje religia (ob.).—Jako wynik badań porównawczych nad genezą religii można postawić zasadę, że wszelka religia pierwotna polega na wierze w jakieś

O. Nawet religie tak zwane filozoficzne przyjmują zawsze jakiś rodzaj О-a; powagą najwyższą dla religii takich, są zwykle mędrcy, którym w jakiś sposób miała się istota porządku wszechrzeczy odsłonić (n. p. Konfucyusz, Buddha). Pojęciem objawienia musiała oczywiście zająć się także i filozofia. Dla rozmyślań nad całością porządku wszechrzeczy i nad ludzkim wśród tej całości stanowiskiem i przeznaczeniem musiało zagadnienie religii zawsze posiadać znaczenie szczególne. Dla filozofii europejskiej zagadnienie to staje się żywotnem z chwilą, gdy myśl grecka zaznajamia się z tradycyami religijnemi Żydów. Że Bogowie mogą objawiać swoją wolę ludziom, o tem nie wątpił żaden ze starszych filozofów greckich. Ale gdy wiara w Bogów zbladła, a filozofia doszła do pojęcia jednego Boga, wówczas zaczęły nasuwać się filozofom pytania co do stosunku tego jednego Boga do świata. Myśl ta zajmowała zarówno Platona jak i Arystotelesa, rozjaśnić jej jednak nie umieli, dopiero zbliżenie się w Aleksandryi Greków do Żydów odsłoniło tamtym nowe widnokręgi. — Pierwszym, który usiłował wprowadzić filozofię grecką w związek w O-m żydowskiem był Ar i s t o b ul o s (r. 181 — 146 przed Chr.). Później w tym samym kierunku poszli Nowopy-tagorejczycy i Philo Judaeus (ob.). Ci jednak nie zadowolili się samem tylko objawieniem żydowskiem, lecz próbowali nawiązać także i oprzeć się na tradycyaeh religijnych innych narodów, szczególnie Chaldejczyków i Egipcyan, przypisując im także boskie pochodzenie.—Pojęcie О-a w duchu chrześciańskim uzasadnia pierwszy św. Justyn, który wyróżnia O. czworakie, a mianowicie: 1) O. się Boga w stworzeniu, 2) w umyśle ludzkim, 3) przez wybrańców Boga (n. p. Mojżesz, Prorocy), 4) przez

M. s-

s. к

gła.

s. D.

M. H.

Chrystus a.—Rozjaśnieniem pojęcia О-a zajmował się szczególnie Origenes, a po nim św. Augustyn. Za jego to właśnie czasów uwydatniła się w całej pełni różnica między poglądem na O. chrześciańskim a nowoplatońskim. Tak chrze-ścianie, jak i szkoła nowoplatońska, uznawały potrzebę uzupełnienia wiedzy przez wiarę, opartą na O-u. Ale podczas gdy chrześcianie przyjmowali historyczne O. się Boga, to z drugiej strony No-woplatończycy uznawali tylko możność О-a psychologicznego, to znaczy, że każdy człowiek zo-sobna musi przez ekstazę dojść dn połączenia się z Jednością Najwyższą i do poznania prawdy najwyższej. Św. Augustyn rozjaśnił zagadnienie w ten sposób, iż przyjął za podstawę O. się Boga ludzkości w rozwoju historycznym aż do przyjścia Chrystusa, a oprócz tego O. się Jego także duszy ludzkiej z osobna przez łaskę. Na stanowisku Augusty ańskiem stojąc opracowywała pojęcie objawienia myśl średniowieczna. Natomiast filozofowie nowożytni zajmowali i zajmują do dzisiaj w tej sprawie stanowiska różnorodne, bardzo sprzeczne. Campanella n. p. przyjmował dwa О-a: w Biblii iw naturze. Spinoza przeczył możności О-a się Boga człowiekowi przez słowa; objawia on mu się tylko przez jego istotę i przez pośrednictwo ducha ludzkiego. Według Berkeleya Bóg objawia się człowiekowi w całej naturze, którą rzeczywiście stwarza w ludzkich umysłach. Lessing nazywał O. wychowywaniem rodu ludzkiego przez Boga. W sposób krytyczny usiłował uzasadnić możliwość О-a Fichte, Schleiermacher zaś objaśniał, że każde odsłanianie się wszechświata i jego istoty wewnętrznej człowiekowi jest O-m. Schelling i Hegel upatrywali w hi-storyi O. się Absolutu, De Bonald widzi w O-u źródło wszelkiej kultury moralnej a G i o b e r t i najwyższy stopień poznania. Z najnowszych filozofów pojmuje Lotze O. jako wpływ Boga na uczucie. Dalsze szczegóły tudzież rozpatrzenie zasadnicze zagadnienia ze stanowiska filozoficznego znajdzie czytelnik p. n. „Religia“.

Objedź, choroba sosen młodych, wywołana przez gąsienice, dziś zwana Trądem Sosu o-wym (ob.).

Objekt, ob. Przedmiot.

Objektywa, także obje к ty w, szkło przedmiotowe, w mikroskopach i lunetach soczewka albo układ soczewek zwrócony do przedmiotu obserwowanego, gdy soczewka, przez którą spogląda obserwator, nazywa się okular albo szkło oczne. W szczególności nazwę O. ma soczewka ciemni optycznej , używanej jako przyrząd fotograficzny. Soczewki te winny być wolne od aberracyi kulistości i aberracyi chromatycznej, oraz od astygmatyzmu, t. j. wady, która sprawia, że każdy punkt przedmiotu wydaje w obrazie га-

! miast punktu drobną kreskę lub nawet krzyżyk’ ! objektywy, w których przez kombinaeyę soczewek wada ta jest usunięta, nazywają się a nasty gma ty. .Objektywy aplanatyczne czyli aplanaty są to układy soczewek mające na celu usunięcie aberracyi kulistości (ob. Soczewki, Fotografia, Achromatyzm).

Obiektywność, ob. Przedmioto wość.

Objftki, w języku łowieckim dawnym nazywano tak sieci z powrózków mocnych, konopnych, o sporycli okacli sporządzone, bardzo długie, a przynajmniej na sążeń szerokie, któ-remi ogradzano albo obejmowano część lasu przed polowaniem, aby zwierzyna ujść nie mo-

Red.

Objętość (bryłowatość, zawartość bryły figury trójwymiarowej) jest to nie z mien-n i к (liczba niezmienna) dla tej bryły i wszystkich równoważnych z nią; równo-ważnemi zaś nazywamy bryły, które przy pomocy płaszczyzn dają się dzielić na części parami przystające (równe), są różnicami takich brył, albo mogą być uważane za granice brył rozkładalnych na części parami przystające. Jeżeli za jednostkę objętości przyjmiemy objętość sześcianu o krawędzi równej jednostce długości, wtedy twierdzenia o równoważności wielościanów i brył w ogólności prowadzą do wyznaczenia owej liczby niezmiennej, a właściwie stosunku objętości bryły do objętości sześcianu. I tak twierdzenia o równoważności równoległościanów prowadzą do wniosku, że miarą objętości prostopadłościanu jest iloczyn trzech jego krawędzi; że miarą objętości równoległościanu jest iloczyn jego podstawy przez wysokość; twierdzenia o równoważności ostrosłupów i o rozkładzie graniasto-słupów prowadzą do wniosku, że miarą objętości ostrosłupa jest iloczyn jego podstawy przez trzecią część wysokości i t. d.. Za pomocą twierdzeń o równoważności i przez rozważania graniczne dowodzi się, że miarą objętości kuli jest iloczyn trzeciej potęgi jej promienia przez liczbę ⁴/ятс. Sposoby mierzenia graniasto-słupa, ostrosłupa, walca, ostrokręgu, kuli podaje Stereometrya (ob.); metody ogólne obliczania brył Rachunek całkowy.

Oblaci, zgromadzenie religijne powstałe we Francyi i Włoszech w r. 1816, mające na celu krzewienie Wiary i pobożności.

Obladry zwane także opołami, opółkami lub zrzynami, są to tarcice wyrżnięte od brzegu czyli od kory, które otrzymuje się przy przepiłowywaniu drzewa okrągłego na deski lub klocki.—O-ami nazywają także rzemienie nałożone na postronki, za które koń ciągnie wóz aby nie ocierały mu boków.

Oblak Wat г osław (Ignacy), wybitny sla-wista słoweński, *d. 15 maja r. 1864 w m. Celu w Styrji, f d. 15 kwietn. r. 1896 w Gradcu Styryjskim. Naprzód ukończył szkołę ludową

w Celu, poczym w г. 1874 wstąpił do tamtejsze- cować wiele. Śledził pilnie ruch naukowy go gimnazjum niemieckiego, w którym wszedł w zakresie slawistyki, pisał rozprawy i liczne do klasy 8-ej; w ostatnim roku wydalony za przeglądy dzieł do Archiwum Jagi ca, prócz te-śpiewy z kolegami w języku słoweńskim, mu- go corocznie robił wycieczki do różnych miej-siał udać się na rok jeden do Zagrzebia, by j scowości Styryjskich dla badań djalektologicz-otrzymać świadectwo dojrzałości. Już od klasy 5-ej gimnazjum, dzięki wpływom Dawory-naTrstenjaka, badacza starożytności, i prof.

nych, które prowadził umiejętnie i opracowywał naukowo. Niestety, wśród tej pracy rozwijająca się od dość dawna choroba suchot dziedzicznych przybrała groźne rozmiary i wkoń-cu przecięła pasmo dni w 32-im roku życia jednego z najbardziej uzdolnionych i najpożyteczniejszych pracowników na polu filologji słowiańskiej.—Poczet prac ogłoszonych przez O-a jest bardzo pokaźny i cenny. Należą one do różnych działów slawistyki: rozprawy poświęcone są przeważnie badaniu języków południo-wo-słowiańskich i języka słoweńskiego w szczególności; przeglądy zaś krytyczne i oceny wielu dzieł dotyczą wszelkich przedmiotów, wchodzących w zakres wiedzy o Słowiańszczyźnie. Działalność pisarską rozpoczął O. bardzo wcześnie: w r. 1877 wydrukował po raz pierwszy kilka rozpraw, przeglądów krytycznych i drobnych przyczynków naukowych w czasopismach: «Letopis Matice Slovenske«, wychodzącym

Baudouina de Courtenay, zajmował się filologją słowiańską, czytając za ich radą dzieła spółczesnych uczonych: M i к 1 o ś i ć a, Schmidta, Leskiena, Tech mer a, Novakowiéa, prace djalektologiczne L. Malinowskiego i inne. W jesieni r. 1886 rozpoczął studja w uniwersytecie wiedeńskim, gdzie znalazł życzliwego kierownika i przyjaciela w osobie prof.

J agio a; tu słuchał jego wykładów, pod jego przewodnictwem pracował w seminarjum słowiańskim i w jego towarzystwie rozszerzał zakres swojej wiedzy i uzupełniał wykształcenie zawodowe; nadto słuchał w tymże uniwersytecie wykładów docentów: K. Strekla, Br. Pa-strnkaiLeciejewskiego. W r. 1890 ukończył uniwersytet; w następnym roku 1891, doktoryzował się na podstawie rozprawy „Die

oraz

w J a g i ć a »Archiv fur slavische Philologie«, którego przez lat dziesięć, tj. do końca życia, był stałym i gorliwym współpracownikiem. Niepodobna tu wyliczać wszystkich prac przez niego ogłoszonych, liczba ich bowiem, włączając i przeglądy krytyczne, wynosi 142. Ograniczymy się do ważniejszych i charakterystycznych. W „Letopisie Matice Slovenske“: w r. 1887 wydrukował: „Trije slovenski rokopisi iz prve „ polovice XVII stoletja“ (podany tekst 16 przysiąg słoweńskich z r. 1644 wraz z objaśnieniami jezykowemi); w r. 1889: „Starejśi slovenski teksti“ ( z r. 1582 i in.), w r. 1890: „Doneski к historicrii slovenski dialektologii“ ( zabytki z w. XVI i XVII ). W „Lju-bljanskim Zvonie“: w 1887: „Doslej neznana knjiga slovenska“ (Catechismus z r. 1762) i szereg przeglądów krytycznych, między niemi zaś ocenę rozprawy Leciejewskiego „Der Lautwerth der Nasalvocale im Altpolnischen“ i Strekla „Morphologie des Görzer Mittelkarstdialektes“; w r. 1888 m. in. przegląd „Prac filologicznych“, wydawanych w Warszawie, t. I-II, i t. d. W bułgarskim »Sborniku za na-rodni umotworenija, nauka i kniżnina« w r. 1893 i 1894, m. in. krytykę Gebauer a Głosowni, stanowiącej część jego dzieła „Historickń mluv-nice jazyka ceskćho“. Najwięcej prac О-a zawiera się w »Archiv für slav. Philol.« i tak: w r. 1887: „Ein Beitrag zum slavischen Imperativ“ (t. X, 143 —151); „Das altslovenische Imperfect — pecaahb“ s. 354; w r. 1888 — część wymienionej już rozprawy habilitacyjnej „Zur Gesch. der nom. Déclin, im Sloven.“ (t. XI, 395—423 i 523 — 561); w dziale przeglądu czasopism przedstawiona jest m. in. treść t. II

kirchenslavische Uebersetzung der Apokalipsę“ j w Lublanie, »Ljubljanski Zvon«, tamże, (druków, tegoż roku w »Archiv für slav. Philol.«

t. XIII, s. 321 — 361), w której wykazał, na podstawie skrzętnych porównań rękopisów po-łudniowosłowiańskich i ruskich, że przekładu starosłowiańskiego Apokalipsy dokonano z oryginału greckiego redakcji bizantyjskiej. W tymże roku, otrzymawszy stypendjum prywatne od uniwersytu wiedeńskiego na podróż naukową zagranicę, udał się do Macedonji dla badań djalektologicznych; zimę 1891 — 92 r. przepędził w Soluniu; w podróży zaś po Macedonji został T^przez władze tureckie aresztowany, jako mniemany agitator polityczny, i następnie wydalony do Austrji. Wtedy O., podróż swoją skierował do Dalmacji i na sąsiednie wyspy południowe, gdzie badał narzecza chorwackie czakawskie.

W r. 1893 habilitował się w Gradcu na docenta prywatnego filologji słowiańskiej „ze szczególnym uwzględnieniem języków południowo-słowiańskich“. Jako rozprawę habilitacyjną przedstawił obszerną pracę p. n. „Zur Geschichte der nominalen Declination im Slovenischen“

(drukowaną poprzednio w „Archiv, f. slav. Phi-1 .“, 1888 t. XI, 395 i 523, 1890 t. XII, 1 i 358, 1 91 t. XIII, 25, i osob. odb. w 8-ce st. 247).

94 wykładał

O ⁰⁰

W zimowym półroczu r. 1893 „Wstęp do gramatyki starosłowiańskiej“ i „Przegląd świata językowego słowiańskiego“. W pół roku po objęciu docentury, oprócz wykładów poprzednich, na zasadzie rozporządzenia mini-sterjalnego (ministra Madeyskiego) rozpoczął także wykłady języka słowiańskiego (za osobnym wynagrodzeniem 300 guld. w końcu każdego półrocza). Podwójne te wykłady prowadził przez lat trzy z wielkim pożytkiem dla słuchaczów. Obdarzony silną wolą, umiał pra-

A A. K.

„Prac filologicznych“ (zesz. 1—2); w r. 1890

t. XII w art. p. n. „Slovenica“ przedstawił O. treściwy obraz ówczesnego ruchu naukowego u Słoweńców i szereg ocen krytycznych różnych dzieł; w r. 1891, oprócz rozprawy doktorskiej o przekładzie starosłowiańskim Apokalipsy ogłosił: „Ein altes Zeugniss über »Kolęda-bei den Slovenen“ (t. XIII, 153 — 156); „Ein Beitrag zum Volksglauben der Slovenen aus dem XVI Jahrh.“ (157); „Einige Neubildungen der Conjugation“ (471—475); w r. 1892: „Das älteste datirte slovenische Sprachdenkmal“ (z r. 1492); uwagi krytyczne nad rozprawą Stanisł. Skrabca „Ueber einige schwierigere Fragen der slovenischen Laut und Formenlehre“ (321 — 347) p. n. „Einige Bemerkungen zur vorausgehenden Abhandlung“ (t. XIV, 347 — 360); „Zwei slovenische Schwurformeln aus dem XVII Jahrh. (472—477); w r. 1893: „Zur Würdigung des Alt-slovenischen“, gdzie mówi o zabytkach: 1. „Codex Suprasliensis“, 2. „Glagolita Clozianus“, 3. „Savina kniga.“ 4. „Prager Fragmente“, 5. „Die Kije-wer Fragmente.“ 6. „Einige vermeintliche Latinismen“ i 8 „Ueber die Heimat des Altsloveni-schen.“ (t. XV, 338 — 370); w 1894: „Die Hal-bvocale und ihre Schicksale in den südslavi-schen Sprachen“ (t. XVI, 153 — 197); „Zum silbenbildenden l im Slavischen“ (198 — 209); „Der Dialect von Lastovo“ (426 — 450, o mowie ludności wyspy t. n. na połud. Dalmacji, włos. Lagosta); „Der bulgarische Imperativ vizd“ (610 —611) i 17 recenzji; w r. 1895: „Einige Ca-pitel aus der bulgarischen Grammatik“ (t. XVII 129 —185 i 430 — 477), praca gruntowna, za-- wierająca foeenę, sprostowania i dopełnienia dzieła A. Kaliny p. n. „Studja nad historją języka'bułgarskiego“ (1891), między innemi podaje ważne przyczynki o samogłoskach nosowych, o zgłoskotwórczych •>*, l i inne; w r. 1896: „Zur Provenienz der Kij ever und Prager Fragmente“ (t. XVIII, 106 — 112); „Eine Bemerkung zur ältesten südslavischen Geschichte“ (st. 228--234: o osiedlaniu się serbskich Kroatów, Czakawców i Sztokawców); z licznych recenzji w tym roczniku zaznaczymy obszerną i pouczającą ocenę 1-go tomu dzieła Florinskiego „Lekcii po sławianskomu jazykoznaniju“ (247 — 258). Wydrukowane po śmierci О-a w r. 1897 „Kleine grammatische Beiträge: 1. Slovenisches dl und südslav. vy\ 2. altslov. za ustra und maced, dz astr щ 3. südlav. od altslov. ot und slov. med; 4. neueres ja fur urslav. je\ 5. Zur Sprache Krells (t. XIX, 321 — 338); oraz w t. XX Archiwum (r. 1898) przyczynek: „Ein Beitrag zur Katharina-Legende in der älteren kroatischen Literatur“ (s.    158 —160). Do prac

ogłoszonych po śmierci О-a należy także rozprawa p. n. „Neśto o megjumurskom narjećju“, wydrukowane w wydawnictwie Akademii umiejęt. chorwackiej: »Zbornik za narodni zivot i obicaje juz-nih Slavena« (Zagrzeb 1896, str. 44—62), jako też jego Studja o djalektach macedońskich p. n.

„Macedomsche Studien. Die slavischen Dialekte des südlichen und nordwestlichen Macédoniens“, pomieszczone w wydawnictwie Akademji umiej, wiedeńs.: »Sitzungsber. der philos.-hist. Classe d. к. Akad. d. Wissensch.« (t. 134, Wiedeń 1896, stron 156 w 8-e, gdzie dołączone są i listy autora, pisane z Macedonji do J a g i ć a). Z powodu ważności naukowej szczegółów, w tej ostatniej pracy О-a zawartych, dodamy tu wzmiankę o ściśle związanym z nią studjum slawisty bułgarskiego L. Miletica p. n. „Bemerkungen zu Oblak’s Macedonischen Studien“, ogłoszonym w t. XX Archiwum Jagića (s. 578—604). —O życiu i działalności O-ka pisali: W. Jagió „Dr. V. Oblak“ (w Archiv f. sl. Philol. XVII, 631—635, z portretem); B. W. Lap u no w „Dr. W. O., kritiko - biograficzeskij oczerk“ ( Charków 1896; odb. z „Charkows. Sbornîka istoriko-fiłołogiczes. obszc/.estwa“); L a-punow „Dr. W. O. 1864 — 1896“ (Petersb. 1896; odb. z „Izwiestij Otdiel. russk. jazyka i słowiesn. i. Ak. n.< t. I, 1896 s. 928 — 951): M. Mur ko „Dr. V. O-к“ (Lubiana 1900, str. 172 w 8-ce, wydała »Slovenska Matica«, osob. odbitka z t. VI »Knezove knjiznice« str. 142 — 313; z portretem i podobizną pomnika w Celu). Obszerny ten życiorys, zawierający także dokładny wykaz wszystkich prac O-ka, autor wydał nadto w krótszym wyciągu po niemieckn p. n. „V. Oblak. Ein Beitrag zur Geschichte der neuesten Slavistik“ (Wiedeń 1901, w 8-ce str. 62). Życiorysy i wspomnienia pośmiertne podali również: I. Mil c et i ć w „Zborniku za narodni zivot i obicaje jużnih Slavena“ (Za-zgrzeb 1896,1, 364 — 368); F г. V i d i c w „Ilustro-van narodni koledar“ (1897, str. 63 — 73) i w „Lju-bljanskim Zvonie« (1896, 310—312) Fr. P a str-nek w »Listach filologickÿclu (Praga 1896, str. 386); także „Blgarski pregled“ (Sofja, roczn. III, zesz. 4) i wiele pism połud.-słowiańskich i innych. Wskutek zapoczątkowania Jagića, nad grobem О-a w Celu wzniesiono w r. 1899 kosztem slawistów pomnik z czarnego marmuru czeskiego, w kształcie obelisku z portretem zmarłego, sentencją, do niego zwróconą: „Do-stoin bystb otTivrësti kimigy (Godzieneś ty wziąć księgi i otworzyć pieczęci ich), wyjętą z przekładu starosłowiańskiego Apokalipsy (Rozdź. 5), oraz słowami: „Svojemu prijatelju postavili slovanski filologi v spomin“.

Oblaki, robaki, ob. Robaki okrągłe.

Oblat (łac. oblatus =ofiarowany). Podobnie jak w Starym Zakonie, w Kościele od pierwszych wieków istniała praktyka ofiarowywania dzieci Panu Bogu. (ś. Hieronim „Epist.“ 12). Ofiarowaniu towarzyszyły ceremonie uroczyste i O. uważany był jako rzeczywisty członek zgromadzenia, w którym ofiarowany został. Reguły ś. Ben edyktaiś. Augustyna uważały go za prawdziwego zakonnika, obowiązanego do ślubów zakonnych. Dopiero Synod akwiz-grański (r. 817) postanowił, że do ważności zobo-

S Pł.

и к.

Red,

Obiato ЛШП, rzadziej zwane też Oblationarium (ob.), nazwa architektoniczna, oznaczająca w bazylikach chrześciańskich, średniowiecznych jedną z absyd na końcu nawy bocznej świątyni, w której zwykła była odbywać się wtedy konsakracya (ob.) chleba i wina, przeznaczonych do udzielania komunii św.

Oblągorek, zwykle Oblęgorkiem zwany, w dokumentach z wieków XIV i XV Obÿ-a gor, wieś w Królestwie Polskiem, w powiecie kieleckim, o 2 mile od Kielc. Piękny dwór i park; w parku źródło „Ursus“, dostarczające dobrej wody stołowej. W r. 1900 zakupiono O. ze składek publicznych i ofiarowano go Henrykowi Sienkiewiczowi (ob.) jako dar narodowy.

Obleńce (Nemathelminthes) — gromada r o-baków [Vermes). Ciało ich jest obłe, wrzecionowate lub nitkowate, nieczłonkowane. Na końcu ciała przednim najczęściej znajdują się

С/. St.

wiązań zakonnyclrpotrzeba, aby O. po dojściu do używalności rozumu, wyraził swoją zgodę na pozostawanie w zakonie. Pomimo postanowienia przeciwnego, Synodu wormacyeńskiego (r. 868) zwyczaj akwizgrański przetrwał aż do chwili, kiedy ofiarowywanie dzieci na O-ów wyszło zupełnie z użycia t. j. do XII w. — Oblatami nazywali się także ludzie, poświęcający się klasztorom na służbę, choć w poczet zakonników nie wchodzili. — Niektóre też zakony ofiarowywały tytuł O-ów honoris causa ludziom duchownym i świeckim, w świecie żyjącym, i przez to dopuszczały ich do korzystania z łask duchownych zgromadzenia.

Oblata. Tak nazywało się w prawie pol-skiem przeniesienie' czynności z akt niewłaściwych i wniesienie do akt właściwych. W Polsce hypotekę nabywało się przez wpisanie aktu do ksiąg wieczystych właściwych, to jest utrzymywanych tam, gdzie położone były dobra, które miały być obciążone. Jeśli akt ten nie był zeznany in proprio for o, lecz w obcym grodzie lub ziemstwie, nie nadawał żadnego pierwszeństwa hypotecznego. Dopiero przeniesienie go do właściwych akt zapewniało przywilej; takie zaś przeniesienie nazywało się O-ą. Ztąd też same hypoteki otrzymały miano oblat. Było to zresztą niewłaściwe, bo oblatowanie stanowiło tylko środek nadania jawności aktowi, jeśli tenże nie był we właściwych księgach zaznany lub przyznany, (por. reeognitio i rohoratio w artykule Hypoteka).

Oblationarium, nazywane też prothesis oznaczało w Wiekach średnich, wcześniejszych to samo, co Oblatorium (ob.), albo też służyło za nazwę stołom, z wyglądu do ołtarzy podobnym, ustawianym bądź w kościołach samych, bądź też około nich na zewnątrz; na stołach takich wierni składali swe ofiary i datki nabożne. Nazwa sama więc powstała od nazwy darów owych, po łacinie zowiących sie oblata.

Red.

przyssawki lub haczyki. Jama ciała zwykle obszerna, przewód pokarmowy prosty, lub brak go zupełnie, jak np. u kolcogłowów; odbyt blisko tylnego końca ciała. Narządów segmentowych brak, jak również inetameryi wewnętrznej, lub też jest bardzo słabo wyrażona. Zwykle O. są rozdzielnopłciowe. Żyją najczęściej, jako pasorzyty wewnętrzne, w ciele zwierząt rozmaitych, niektóre zaś w wodach słodkich i słonych lub na lądzie. Dzielą obleńców na dwa rzędy: 1) nicieni (Nematodes) i 2) kolcogłowów (Acanthocephali). Pod względem jednak organizacyi dwie te grupy obleńców są tak dalece różne od siebie, że w rzeczywistości słuszniej byłoby chyba uważać je za gromady zupełnie odrębne.

Qbl§Żenie. Nazywamy tak otoczenie wojskiem twierdzy, w celu opanowania jej, oraz wszystko to, co czynimy, aby dopiąć zamiaru tego.—Nazwa sama powstała stąd, że pragnący zdobyć twierdzę zaczyna od rozłożenia dokoła niej na leżach wojska swego, t. j. oblega ją, dlatego też i w mowie dawnej naszej używano wyrazu obleżenie, niewątpliwie poprawniej-szego od rozpowszechnionego dzisiaj, ponieważ O. nie ma przecież nic wspólnego z lęgiem lub lężeniem; ale gdy wyraz się utarł, zmieniać go nie wolno. — Pierwsze O. o niewiele tylko może być młodsze od założenia pierwszej twierdzy, czy grodu, w ten lub ów sposób umocnionego; więc też jak daleko sięgają wstecz dzieje, lub wyprzedzające je podania i baśni, mowa już jest o O-ach. Na dowód wspominamy tu tylko wiadomości Homera o O-u Troi i zabytki pomnikowe staroegipskie, assyryjskie i babilońskie, wyobrażające О-a miast i zamków, oraz wzmianki napotykane w Starym Testamencie.—Tak samo, jak podczas wielu dziesiątków wieków sposoby obwarowywania twierdz były nieomal niezmienne (por. F o r ty fik a cj a) i sposób dobywania ich pozostawał długo bardzo jednakim.—Dwa tylko zawsze sposoby dostania się siłą do twierdzy nieprzyjacielskiej były możliwe, mianowicie: albo wdrapanie się do niej przez mury lub okopy nieuszkodzone, albo też dostanie się do jej wnętrza przez wyłom poprzednio w nich zrobiony. Sposoby te i dziś jeszcze, pomimo warunków tak bardzo zmienionych, bywają w użyciu, chociaż pierwszy z nich, prędzej do celu wiodący, jednakże jako uciążliwszy, niebezpieczniejszy znacznie, a przytem często nie udający się, rzadziej bywa stosowany, zwłaszcza jeżeli twierdza jest zbudowana należycie, uzbrojona dobrze, posiadająca nadto załogę liczną, czujną, waleczną, a znajdującą się pod dowódcą doświadczonym i bacznym.—Jeżeli О-a dawne różnią się wielce od dzisiejszych, to zależy to od różnicy ogromnej środków, któremi rozporządzają zarówno obrońcy twierdz, jak napadający na nie.—Chcąc pobieżnie nakreślić dzieje i rozwój sztuki oblegania twierdz, podzielić je musimy na trzy okresy główne, z których pierwszy, najdłuższy, obejmuje całość czasów starożytnych i średniowiecze aż do rozpowszechnienia się broni ognistej, t. j. przeważnie dział; drugi, sięgający po za środek wieku XIX, jest czasem rozwoju stopniowego artyleryi oraz panowania dział gładkich: nakoniec trzeci, związany z rozpowszechnieniem się dział żłobkowanych, oraz w ogóle z postępem i rozwojem nadzwyczajnym artyleryi, zaczyna się po r. 1860 i trwa dotąd.— Teorje, któremi się rządzono i sposoby, których używano w pierwszych dwu okresach, wielokrotnie przeszły przez próbę ogniową i znane są wybornie; inaczej rzecz się ma z okresem trzecim, zaledwo rozpoczętym; tu ścierają się jeszcze z sobą zapatrywania teoretyczne, nieraz między sobą bardzo sprzeczne, a doświadczenie, rozstrzygające w tych sprawach ostatecznie, podczas wojen ostatnich nie mogło być jeszcze nabyte w stopniu pożądanym.— I. Okres pierwszy. — O sposobie zdobywania twierdz przez E g i p-cyan, Assyryjczyków i Babilończy-ków wiemy bardzo niewiele, to tylko bowiem, co się zachowało w płaskorzeźbach starożytnych, po narodach tych pozostałych, ze źródeł tycli atoli wyciągać należy wnioski bardzo ostrożnie. Zdaje się, że u narodów tych, głównym, jeżeli nie jedynym sposobem wdzierania się do twierdz nieprzyjacielskich było przekraczanie murów za pomocą drabin i spędzanie z nich obrońców natarciem jawnem. Posługiwanie się sposobami innemi, zwłaszcza za pomocą machin oblężniczych, prawdopodobnie wśród nich nie było jeszcze rozpowszechnione wcale; natomiast wątpić nie można o tein, że nieraz, otoczywszy miasto jakie i przeciąwszy mu wszelką styczność ze światem zewnętrznym, głodem zmuszali je do poddania się, albo że przekupstwo i zdrada otwierały im nieraz bramy przeciwnika.— Persowie w wieku VI przed Chr. posiadali już poliorketykę (sztukę dobywania twierdz) bardzo rozwiniętą, posługującą się przyrządami różnemi, które atoli dopiero w rękach Greków późniejszych doprowadzone zostały do doskonałości wielkiej. — Obraz bardzo dokładny О-a z czasów bohaterskich Grecyi kreśli nam Homer w pieśniach swych nieśmiertelnych, dopełniają go zaś podania inne, ze źródeł dawnych również pochodzące.—Grecy, wylądowawszy pod Troją, rozkładają się obozem w pobliżu okrętów swych, powyciąganych na ląd, okopują obóz swój i stamtąd, nie myśląc bynajmniej o otoczeniu zupełnem miasta nieprzyjacielskiego, napadają na obleganych, o ile ci, wyszedłszy z bram, dają się wciągnąć do walki. O usiłowaniach jakichkolwiek, zmierzających do wdarcia się przemocą do miasta, lub do zrobienia wyłomu w murach jego nigdzie mowy niema. Stan taki trwa lat dziesięć, po których upływie miasto w skutek podstępu dostaje się w ręce zwycięz

ców.— W sposób zupełnie podobny wojowano lat setki także i później jeszcze.—Aż do czasu wojen perskich żadne z miast greckich większych nie było dokoła otoczone murami obron-nemi, posiadały jeno zamki (àxpo^ôXeiç), zwykle na wzgórzu spadzistem położone, te zaś podczas wojen wewnętrznych zdobywano najrzadziej za pomocą napadu niespodziewanego a śmiałego, czasem brano je głodem, najczęściej zaś za pomocą podstępu lub zdrady. Nawet po wojnach perskich, gdy za przykładem Aten, miasta greckie większe, z wyjątkiem Sparty, otoczyły się murami kamienne-mi, sztuka oblężnicza zrazu nie robiła postępów widoczniejszych. Podczas tak długiej wojny Peloponeskiej (ob.) nie zaszło ani jedno O. wzmianki godne, świadczące o rozwoju polior-ketyki. Nawet zdobycie Aten przez Lacede-mończyków nie było dziełem О-a umiejętnego, lecz po prostu ogłodzeneim miasta, którego upadek przyśpieszyła zdrada stronników Sparty.—Dopiero po śmierci Aleksandra W-go, Demetrios (* w r. 334—f w r. 281 przed Chr.), przezwany Poliorketes ( = oblegacz miast), sztukę oblężniczą grecką doprowadził do niebywałej przedtem doskonałości, opierając się przytem prawdopodobnie na wzorach perskich.—Niezależnie od niego, Grecy sycylijscy, stykający się często z Fenicyauami, poczynili także pewne ulepszenia uwagi godne. — Jak tyle rzeczy innych, umiejętność oblegania miast przeszła niebawem od Greków do Rzymian wojowniczych i zaborczych, umiejących się nią posługiwać wybornie, chociaż prawdę mówiąc do wydoskonalenia jej sami nie wiele się przyczynili, gdyż nawet w czasach późniejszych, za panowania cesarzów, wyłącznie prawie używali inżynierów greckich. Rzymskim wszakże wynalazkiem zdaje się być otaczanie stanowisk oblegającego okopem ciągłym, mającym go zabezpieczyć od natarcia odsieczy z zewnątrz przybyć mogącej.—Przebieg О-a od czasu Dein et-rio sa wymienionego, aż do końca istnienia państwa rzymskiego, był w zarysie taki: Wojsko przeznaczone do osaczenia grodu (obses-sio) w pewnej, niewielkiej odległości od murów jego, otaczało je dokoła okopem ciągłym, wzmocnionym rowem i częstokołem (contraval-latio), co miasto oblężone odcinało zupełnie od związku z krajem okolicznym; za wałem tym, później dla nadania mu siły większej, opatrywanym nadto w odstępach pewnych w wieże drewniane, rozkładano obóz, a dla bezpieczeństwa większego otaczano go i od pola okopem drugim, zewnętrznym, wzniesionym w sposób taki sam, jak wewnętrzny (circimvallatio). Jeżeli miasto oblężone nie było dostatecznie zaopatrzone w żywność i jeśli oblegającym udało się nadto przecięcie mu dopływu wody, to po kilku tygodniach, głód i pragnienie zmuszały oblężonych do poddania się. Broniono się przeciwko O-u takiemu, odpowiadającemu pojęciu dzisiejsze-

VJ. Encyklop. Powsz. l/usłr.

ins

p®

il O,

» 'X

WÊ

lÉI

I-Л

■ '%

Zamek cesarski.

Narożnik zamkowy.

Löbl.

Melk,

Kärnten.

Brama zamkowa.

Półksiężyce {Ravelins),

Przegrody i kaponjery w rowie.

Przegrody i kaponjery w dro~

dze zakrytej.

hn’cÔ^iOO^COCJ

10. Baterie tureckie (działa)

(moździerze

12. Zakopy belkami przykryte.

13. Podkopy zaczęte pod wałem

głównym.

14, Przegrody z ostrokołów na wa-

le głównym i w narożnikach.

15. Nadszańco (Cavaliersi.

ч-^Й

i±vw

33

én

■f

V    7. Jr c*

Wv

да

,.т

*Х

глЛ*-

Ł.X

(Âà

it

S^-гй

il ж

ł<i

fJCVл л

oï:    <4 ^

<4 j '*j

шлУч m *

mmmm.' ///

ai

...

ШШШ

Ił

WK

Ł*-

's

jrsjf

яШЖ\ I fl|r

Ë3

JL.,

~~7

.i

У'Л

\*

WA

f?vj

Off

X

«i

<»J $■'

i.

p.

<5!ÿ

'tMjSÈL

«SKü

да

йл H ^ •* a

ML /«*⁴

зада

Жч*

to

"Ч

*яч№

да

y-r

11

да-

V. 'I

!»

,i

W“

V*

Roboty oblężnicze Turków pod Wiedniem w roku 1683.

Sämtliche Schriften von der Fortification” — Drezno i Lipsk 1724).

А-!

да

><V4

»!

х»

да

S-ivi —

rw

x.JTvvtL

ft

«l

sT гф-

У ÆX.

■».

.j

• .I.'.VSS ' '••" Ш

tfo

Do art. Oblężenie tabl- I.

"J

да/

Sv

да

/!

(podług dzieła „Herrn George Rimpiers.

a акт;

Of

гс

30

л»

1ба

«Н

0°⁽H

шоо%Ьфе+

!

Î

* .*

<r

*

T

'I

о

»

■

А*

-J £    *

O лУ*0Г ОЭ

^ ##

*

\

.

.

:•■

.

- - - .- - - -

. --■.

ч

:

,!

— . -----

mu blokady ścisłej, czynnie, przeszkadzając o ile się dało oblegającym w wykończeniu okopów, niszcząc już gotowe, podpalając wieże drewniane i częstokoły, najwięcej wszakże spodziewano się wybawienia od odsieczy zewnętrznej; gdy nadzieja ta zawiodła, gdy się zapasy wyczerpały, gdy wody zabrakło, nie było co myśleć o bronieniu się dalszem. — Gdy chodziło o pośpiech, gdy widoki wzięcia twierdzy głodem były wątpliwe, gdy groziło przybycie odsieczy, a mury grodu były nie nazbyt wysokie i silne, zabierano się do napadu doraźnego (ex-pugnatió). Wojska oblegające w szeregach zbitych, zakrywając się tarczami, podbiegały pod gród, usiłowały wyłamać bramy i wtargnąć przez nie do wnętrza, inni starali się wybić otwór w części muru upatrzonej naprzód, a za słabszą uznanej, do czego służyły drągi żelazne (vectis) i rodzaj świdrów wielkich, również żelaznych (terebrae), jeszcze inni tymczasem wdzierali się na mury za pomocą drabin (sca-lae). Do udania się napadu takiego warunkiem koniecznym było natarcie niespodziane i naraz w wielu miejscach podjęte równocześnie.—Jeżeli oblężeni byli albo nieliczni, albo też już wycieńczeni lub strwożeni, wreszcie niedbali, widoki powodzenia rosły, załoga wszakże liczna, mężna i baczna odbijała nieraz napastnika, broniąc się gradem strzał, dzidami ciskanemi z wysokości, kamieniami lub kłodami drzewa staczauemi ze szczytu murów, oblewaniem wdzierających się ukropem lub smołą wrzącą, zrzucaniem na nich głowni płonących i wywracaniem drabin przystawionych. Nieraz też oblężeni wypadali znienacka z bram i rzucając się na boki napastnika, zmuszali go do odwrotu, goniąc go potem nieraz, aż do obozu własnego.--Gdy wszakże chodziło o zdobycie miasta o murach bardzo silnych i wysokich, nie łatwo dostępnych, wzmocnionych wieżami przed mur występującemi, posiadającego załogę liczną i bitną, trzeba się było chwytać sposobów innych. Wtedy, po dokonaniu osaczenia, zabierano się do dobywania umiejętnego (oppugnatio), zasadzającego się na zrobieniu wyłomu szerokiego w murach opasujących, aby tamtędy wejść do miasta. — Służyły ku temu dwa sposoby: albo rozbicie muru za pomocą taranu (gr. xpîoç, łac. aries. t. j. ba-ran), belki długiej i ciężkiej, na końcu jednym okutej, a na linach zawieszonej poziomo (ob. Taran), którą, rozbujawszy ją, walono w spód muru. Przyrząd ten znajdował się w rodzaju domku niskiego z drzewa, o dachu spadzistym, zbudowany był z belek i desek grubych, z zewnątrz pokrytych skórami mokremi, aby go nie mógł podpalić ogień z murów miotany, nazywano go żółwiem taranowym (gr. ^îXiovr] xpmcpôpoç, łac. testudo arietaria). Budowano go zdała od murów, a gdy był gotów podsuwano go pod nie na kołach niskich albo na wałkach. Uderzenia taranu kruszyły ka-

Encykl Powsi Iluetr. Ser. II. Zeez. 24b T. III.

mienie, albo też spój ich naruszały, poczem je hakami z muru wyrywano. Zrobienie wyłomu większego tym sposobem wymagało zawsze wiele czasu i trudu niemało, zwłaszcza gdy stan murów był dobry. — Przeciwko machinie tej oblężeni bronili się, spuszczając z murów na linach worki napełnione słomą, sianem, wełną lub gałganami, zapobiegając w ten sposób sile kruszącej uderzenia. Rozumie się, że worki te wraz z zawartością swą musiały być mokre, aby ich nie można było podpalić. Broniono się też przeciwko taranowi, starając się pochwycić go za pomocą rodzaju kleszczy olbrzymich, a gdy się to udało,^podnoszono w górę i usiłowano wciągnąć go do siebie, co jednak udawało się rzadko, częściej pochwyciwszy i podniósłszy go do wysokości pewnej wywracano przez to budynek w którym był zawieszony, co wszystko wymagało wysiłków ogromnych. Starano się też zmiażdżyć budynek cały razem z taranem, rzucając nań z góry głazy ciężkie lub kłody drzewa. Najskuteczniejsza, jeżeli się udała, była wycieczka nocna, niespodziana, mogąca przyrząd cały porąbać lub podpalić. Nieraz oblegający ustawiał obok po kilka taranów, co oczywiście przyspieszało znacznie zburzenie muru.—Drugi sposób zrobienia wyłomu, także bardzo mozolny, opierał się na podkopach (gr. оторо^ата, (хегаХХеГас, łac. cuniculi); rozpoczynano je albo zdała od muru, wykopując pod ziemią galeryę długą, prostopadle do muru biegnącą, podpieraną belkami aby się nie zawaliła; gdy się już podkopano pod mur i tuż pod nim wybrano galeryę dość długą, wzdłuż pod nim idącą, podpalono podpory, a wtedy mur zapadał się i powstawał w nim wyłom szeroki, ułatwiający wdarcie się do miasta. Dla ulżenia i skrócenia sobie pracy, podsuwano też. nieraz do stóp muru budynek drewniany na kołach, podobny do opisanego wyżej, nazywający się ż ó ł w i e m wyłomowy m    Siopoxuç) i z niego pod

kopywano się pod mur. — Oblegany bronił się za pomocą przeciwpodkopów, co doprowadzało nieraz do walk zażartych, staczanych pod ziemią. Gdy zbliżono się do podkopu nieprzyjacielskiego, wybijano czasem w ścianie jego otwór stosunkowo niewielki, przez który wrzucano ule pełne pszczół żywych, albo też wsuwano tamtędy pęki słomy lub chróstu zwilżonego, a podpalonego, aby dymem wykurzyć napastnika; służyła też do tego nieraz siarka gorejąca.—Cząsami oblegający podkopy swe wiódł po za mur, aby się w ten sposób dostać potajemnie do miasta, a potem, opanowawszy jedną z bram, ułatwiał swoim dostęp do wnętrza. Przeciwko podkopom takim broniono się wybijając rowy głębokie, równoległe od murów od strony wewnętrznej i czuwano w nich dniem i nocą, aby odeprzeć natychmiast wroga, gdy się tylko odkryje miejsce, w którem podkop jego do rowu dobiega.-Wszystkie sposoby te,

64

po większej części znane jnż Persom, ulepszać zaczęto od wieku IV i III przed Chr., a przyczynił się do tego wielce wspomniany już Demetri os Poliorketes, mistrz w zdobywaniu twierdz, oraz Syrakuzanie. — Opisane dotąd sposoby wymagały wiele pracy i czasu, a w miarę doskonalenia się środków obronnych, zwłaszcza od wynalezienia machin potężnych, rzucających pociski ciężkie na odległość znaczną i do tego dosyć celnie, albo też wypuszczających strzały ogniste, pożar zdaleka wzniecić mogące, oblegający także zmuszony był pomyśleć o zmianie postępowania swego, tym-bardziej, że i w obwarowaniach zaszły przemiany bardzo doniosłe, podnoszące ich siłę odporną. — Nie budowano już murów pojedynczych, lecz wznoszono podwójne, równoległe do siebie, oddalone wzajemnie o stóp 20 lub 30, a miejsce próżne między niemi wypełniano do góry samej ziemią ubitą. W wale takim taranem wyłom zrobić stało się nieomal niepodobieństwem, bo chociażby mur zewnętrzny zburzono na przestrzeni większej nawet, wał ziemny, tak gruby nie zapadał się razem z nim, tembardziej, że się opierał na murze wewnętrznym, nietkniętym. Również trudno było zburzyć wał taki za pomocą podkopów, używanych dotąd, którym nadto stanęły teraz na zawadzie rowy szerokie; zakładane powszechnie u stopy murów, a gdzie tylko można to było uczynić, napełniane wodą.—Na tak zmienionym opasaniu twierdzy łatwo i wygodnie można było ustawiać artyleryę ówczesną, t. j. wspomniane już machiny miotające pociski; nadto wały szerokie zapewniały też daleko większą swobodę ruchów obrońcom miasta i dozwalały im skuteczniej odpierać wdzierającego się do wnętrza nieprzyjaciela. — Następstwem bezpośrednim zmian tych była konieczność rozpoczynania robót oblężniczycli w większej odległości od twierdzy niż dotąd, do czego zmuszały również urządzenia inne jesze, mianowicie zaczęto też wtedy przed murami miast zakładać obwarowania pomocnicze, wysunięte naprzód (gr. тсроте^а^а-та, łac. propugnacula), murowane albo też z nasypów ziemnych i ostrokołów złożone (gr. yapaxwaeiç), które koniecznie naprzód zdobyć należało, zanim można było przystąpić do natarcia na twierdzę samą. Po wzięciu więc dopiero owych umocnień zewnętrznych, zaczynano się zbliżać do murów, a z powodu gradu pocisków, spadającego z nich, czynić to trzeba było ostrożnie, tarcze nie wystarczały już, jak dawniej, zaczęto więc budować z drzewa galerje kryte (vinéae), składające się z części przystawianych do siebie kolejno, a będące zasłoną pewną przeciwko pociskom mniejszym i średnim, gdyż głazy ciężkie miażdżyły je nieraz. Pod ochroną galeryi tych krytych, oblegający zabierali się do wzniesienia grobli dość szerokiej z chrustu, drzewa i ziemi (gr. /wtrrj, łac. ayger), zmierzającej prostopadle do murów.miasta, dając jej często wysokość równającą się wysokości murów samych. Gdy udało się szczęśliwie groblę doprowadzić do brzegu rowu otaczającego miasto, ustawiano na końcu jej budynki kryte, t. zw. żółwie nasypowe (gr. /TjXcôvai ^wcrcptôsç, łac. testudines aggesti-tiae), posiadające dachy z belek grubych, pod których przykryciem wypełniano rów chrustam i ziemią, aby można było groblę następnie doprowadzić do rnuru samego. Jeżeli grobla wysokością równa była murom, to wtedy z niej w szeregach zbitych czyniono napad na oblężonych, usiłując usadowić się na wale. Jeżeli się to udało, wzięcie miasta było zapewnione. Ale że wznoszenia nasypów tak wysokich, zwłaszcza w obliczu obrońcy walecznego, niepokojącego roboty wycieczkami częstemi, było zadaniem bardzo trudnym i nadmiernie wiele czasu pochłaniającym; więc też, szczególnie wobec murów bardzo wysokich, najczęściej sypano groble nie dorównywające ich wysokości, lecz znacznie niższe, na nich zaś podsuwano pod mury wieże drewniane, ruchome (gr. тшруot kXenbXeiç, łac. turres ambulator гае,) kilkopiętro-we, opatrzone u podstawy 4-a, 6-a, lub 8-a kołami. Wieża taka bywała zwykle wyższa od murów przeciwnika, zbudowana z belek grubych i mogła w sobie pomieścić mnóstwo walczących, rozmieszczonych na piętrach jej wyższych, nieraz otaczanych na zewnątrz chodnikami okolnemi (gr. irepiSpojiot, łac. circuitio): na zewnątrz obijano ją często blachą żelazną, aby strzały ogniste w niej nie więzły, nadto dla ochrony od podpalenia pokrywano ją zwykle skórami mokremi; na dole samym znajdował się często taran do rozwalania muru, po piętrach zaś rozstawiane bywały naczynia z wodą, przeznaczone do gaszenia pożaru. — Szczyt wieży otaczały blanki, z po za których miotano pociski na obleganych, gdyż, jak się tego domyśleć łatwo, i oblegający posługiwał się machinami rzucającemi pociski, służyły też do tego okna, znajdujące się na piętrach wyższych, z chodników zaś okólnych rażono obrońców strzałami puszczanemi z łuków lub kulami oło-wianemi lub kamiennemi z proc.—Na wysokości równej szczytowi muru miejskiego przymocowany był pomost długi, dający się spuścić na nie za pomocą lin lub łańcuchów (gr. aau.-ßoxrj, smßdd-pa, łac. sambuca); czasami do tego samego służył pomost wysuwany, poziomy (gr. 1£соатра, łac. exostra). Długość pomostów tych oraz odległość wieży od murów musiały być bardzo dokładnie obliczone, aby go dosięgnąć rzeczywiście, po spuszczeniu zaś lub wysunięciu, aby nie wystawać po za blanki, gdyż wtedy broniący się mógł je łatwo podpalić od spodu. —Po mostach tych wojsko oblegające wdzierało się na wał, usiłując go opanować i spędzić z niego obrońców, co nie zawsze się udawało. — Obrońca twierdzy starał się uszkodzić wieże pociskami swemi, osypywał je kamieniami

Przyrząd do

i strzałami płomiennemi, robił wycieczki siląc się na podpalenie chróstu grobli lub próbował ją podkopać, a gdy wtedy wieżę ciężką wepchnięto na miejsce podkopane, grobla zapadała się, wywracając wieżę.—Gdy pomimo wysiłki te wieża jednak stanęła na miejscu swym pod murami, gdy pomost spuszać lub wysuwać zaczęto, oblężeni starali się złamać go, miotając nań zbliska głazy ciężkie z koszów przymocowanych do belek nad pomost wysuniętych, idącego zaś naprzód nieprzyjaciela starali się zepchnąć w przepaść drągami opatrzonemi w haki (gr. Xoxot, łac. łupi), albo też zarzucali na niego sieci, a obezwładniwszy go w ten sposób, razili gęsto strzałami. Bardzo zwykłe też było osypywanie nacierających piaskiem rozpalonym, który, dostając się pod zbroję, parzył ich okrutnie i do walki czynił niezdolnemi.— Na szerokości wału, po obu stronach miejsca, na które miał opaść pomost, zakładano też zwykle dość wcześnie ostrokoły, lub wyrzynano rowy poprzeczne, tak, że wdzierca nie mogąc się ruszyć naprzód, ani na lewo ani na prawo, zbity w kłąb padał pod pociskami obrońców, którzy nieraz rzucali się sami na most, przecinali mogące podnieść go liny, a zepchnąwszy napastnika podpalali wieżę. — Jeżeli oblegający spędził zupełnie i pokonał obrońców na dauej przestrzeni wału, nie stawał się jednak przez to już panem miasta, które mogło bronić się dalej jeszcze, ponieważ wał przecinały zwykle wieże murowane, w których mieściły się też schody do niego wiodące, więc dopiero opanowanie jednej lub kilku wież takich dawało widoki wdarcia się do wnętrza miasta, schodzenie zaś po drabinach z wysokości murów było bardzo niebezpieczne, obrońcy mogli je udaremnić łatwo. —Gdy oblegający pokonał obrońców wału, zapanował nad nim i zszedł do wnętrza miasta, spotykał nieraz jeszcze opór nowy, ponieważ miasta, zwłaszcza wielkie, posiadały jeszcze zamki obronne, czyli cytadele, jakbyśmy je dziś nazwali, które zdobyć należało w ten sam sposób jak miasto samo, a bywało to nieraz zadaniem daleko trudniejszym, gdyż zamki takie, gdzie się dało, wznoszono na wzgórzach skalistych, nie łatwo dostępnych. — Jeżeli mury miasta oblężonego dotykały morza, kuszono się nieraz o zdobycie ich od tej właśnie strony, ponieważ wtedy unikano tak mozolnego i długo trwającego sypania grobli. Wznoszono wtedy wieże podobne do lądowych i ustawiwszy je na okrętach (zwykle dwa bokami spojone dźwigały jedną wieżę), podpływano do podnóża murów, albo też, pomosty do przejścia na mury przytwierdzano wprost do masztów. Przeciwko okrętom takim wymyślił podobno Archimedes (ob.) maszynę potężną, wyglądem przypominającą żórawia studziennego, na jednym końcu belka jej długa i gruba posiadała na łańcuchu zwieszający się hak ogromny, rodzaj kotwicy, tym starano się pochwycić okręt nieprzyjaciel-

ski i podnieść do w górę, obniżając koniec drugi belki żórawia, uniosszy, puszczano go nagle, przyczem okręt przewracał się zwykle i szedł na dno, stojąca zaś na nim wieża wywracała się miażdżąc okręty inne, pobliskie. Przyrząd ten Rzymianie nazywali corvi (kruki) albo mantis ferreae (ręce żelazne). Do psucia murów, szczególnie zaś do zrywania blanków, posługiwano się też rodzajem bosaków wielkich, nazywanych falces murales (sierpy murowe), w które uzbrajano wieże oblężnicze. żórawia studziennego podobny, bardzo wysoki, służył też do celów innych; oblegający przywiązywali do jednego z dwu końców jego kosz, w którym podnoszono na wysokość znaczną ludzi w nim siedzących, aby z góry widzieć mogli co się w twierdzy dzieje. Przyrząd taki sam, ustawiony na wale, służył oblężonym do rzncania z niego na głowy nieprzyjaciół lub roboty oblężnicze, kamieni albo też garnków napełnionych smołą lub siarką gorejącą.—Wiele szczegółów drobniejszych lub mniej ważnych musimy tu pominąć, jak również opis maszyn do rzucania pocisków, który czytelnik znajdzie p. w. Torment a. — Po upadku Rzymu nie słychać nic o postępach jakichkolwiek w sztuce oblężniczej, owszem cofnęła się nawet bardzo znacznie, pomimo że zasady jej przechowały się długo jeszcze w państwie bizantyńskiem, od którego też dowiedzieli się o nich później Arabowie i narody europejskie podczas wypraw krzyżowych do Syryi, Palestyny i Egiptu.—W zaraniu wieków średnich w całej Europie środkowej ani na ziemiach giermańskich ani na słowiańskich nie było miast otoczonych murami, były tylko grody opasane rowem, okopem i częstokołami, które w danym razie wygłodzano, osaczywszy je szczelnie, albo zdobywano doraźnie napadem jawnym. Inaczej wszakże było w krajach romańskich, gdzie pozostały po Rzymianach szczątki obwarowań dawnych, słnżące za wzór hordom zdobywców północnych; nauczyli się więc wznosić zamki obronne z kamienia i cegły, oraz otaczać miasta murami nie tak doskonałe-mi jak dawne, rzymskie, ale zapewniającemi obrońcy wyższość niezaprzeczoną nad napastnikiem, który nie posiadał umiejętności znoszenia tych przeszkód. Z biegiem wieków sztuka obwarowywania się murami rozchodziła się coraz dalej na wschód po za Ren, a na północ przez Alpy, zapewniając na długo przewagę oblężonemu nad oblegającym, jeżeli tylko miasto lub zamek oblegany posiadał zapasy żywności starczące na długo i wodę do życia konieczną. W wiekach tych sztuka oblężuieza zanikła nieomal całkiem, dopiero zetknięcie się ze Wschodem ożywiło ją na nowo. — Opisy oblężeń z czasu wojen krzyżowych i z wieków po nich następujących świadczą nam o tem, że nauczono się sposobu natarcia i obrony twierdz mało różniącego się od starożytnego. Odgrze-

bano zasady i wskazówki dawne i posługiwano się niemi jak umiano, nie dosięgając jednak sprawności umiejętnej wojowników greckich i rzymskich. Zapomniano też o wielu machinach oblężniczych dawnych do tego stopnia, że opis niejednego z oblężeń średniowiecznych przypomina żywo stan sztuki oblężniczej z czasów poprzedzających ulepszenie jej przez inżynierów starogreckich. Mury wywracano za pomocą podkopów, lub rozbijano je taranami, a gdy ani jednego ani drugiego sposobu nie dało się zastosować do zamków ówczesnych, przeważnie na wzgórzach stromych i skalistych wzniesionych, ograniczano się do osaczania ich, by głodem zmusić obrońców do poddania się, lub próbowano wedrzeć się znienacka po drabinach do wnętrza, co się jednak udawało dość rzadko, albo nakoniec usiłowano dojść do celu upragnionego za pomocą podstępu lub zdrady. —II. Okres drugi. Zmiana ogromna zaszła w sztuce oblężniczej po wynalezieniu prochu strzelniczego, ale bynajmniej nie odrazu i nie nagle, gdyż sposoby zadawnione nie łatwo dały się wyprzeć. Przez. cały wiek XIV nieomal zdobywano jeszcze miasta i zamki przeważnie po staremu, co tern się tłómaczy, że artylerya ówczesna była jeszcze bardzo nieudolna, a przy-tem bardzo kosztowna, więc do nabycia trudna, łatwiej też i taniej można było cel osiągnąć, posługując się środkami dawnemi, wypróbowa-nemi wielokrotnie. Z końcem wszakże wieku XIV i na początku XV użycie dział zaczyna rozpowszechniać się coraz bardziej, lecz korzysta z nich wyłącznie prawie oblegający; oblężeni używać ich jeszcze nie mogą, ponieważ mury miejskie i zamki ówczesne nie posiadały urządzeń dozwalających na ustawianie dział w celach obronnych, Nastała więc chwila przewagi stanowczej napadu nad obroną.—Oblegający podtaczał artyleryę swą, składającą się często z jednego działa tylko, blizko bardzo pod mury miasta lub zamku (150 — 200 kroków) i rozpoczynał strzelaninę kulami ciężkiemi, ka-miennemi, czyniąc przytem nieraz więcej huku niż szkody, gdyż celność strzałów ówczesnych była jeszcze wcale niewielka, jednakże jedna kula trafiająca większe szkody czyniła, niż dziesiątki uderzeń taranem. Gdy się oblegającemu udało zwalić część muru, wtedy rzucał się naprzód i próbował siłą wedrzeć się przez wyłom, który aż do chwili ostatniej mógł ostrze--liwać. Nadzwyczaj skuteczny bywał też strzał z blizka, wymierzony wprost w bramę, gdyż burzył i otwierał ją prędzej, niż którykolwiek ze sposobów dawniejszych; jeżeli więc po strzale takim szczęśliwym, bezpośrednio i znienacka rozpoczęto napad, wdarcie się do twierdzy mogło udać się dość łatwo oblegającemu, oszczędzając mu powolniejszego i uciążliwszego wybijania wyłomu w murze. — Trwało tak wszystko jednak nie długo, a zmianę stanowczą dostrzegamy zaraz, gdy i obrońcy zaczęli używać dział.—Konieczność zmusiła do przebudowywania murów obronnych, aby osiągnąć możność uzbrojenia ich także w działa, wymagające dość dużo miejsca. Przykład pierwszy dały Włochy, a za niemi poszły dopiero kraje inne (por. Forty-fikacya).—Zmiana ta zaczyna się dopiero na dobre w połowie pierwszej wieku XV.—Wobec dział ustawianych teraz na wale, oblegający nie może już tak blizko podsuwać się bezkarnie pod mury, zmuszony też jest pomyśleć o lepszej osłonie dla siebie i dział swoich, gdyż dawniej używane osłony z drzewa, wobec ognia działowego obrońców, już nie dają zabezpieczenia dostatecznego, a jeden strzał obrońcy, dobrze wymierzony, łatwo popsuć może oblegającemu działo, co osłabia go wielce, gdyż zwykle miewa ich nie wiele. —Od r. mniej lub więcej 1450 oblegający musiał zwykle rozpoczynać roboty swe w odległości 250 — 350 metrów od wałów twierdzy, osłaniając się przy-tym okopem, po za którym ustawiał swe działa, by się zaś zbliżyć bezpieczniej do wyłomu, już podczas ostrzeliwania zaczynał robić przekopy (fr. approches), t. j. rowy płytkie, które-mi posuwał się naprzód; rowy te, kopane później najczęściej wężykowato, łączyły między sobą rowy inne poprzeczne, zwykle nieco szer-• sze, ale również płytkie, a od strony miasta lub zamku zasłonione ziemią z nich wybraną; ten rodzaj rowów zwał się zakopami (fr. tranchée) i służył głównie do trzymania tam w odwodzie piechoty, gotowej odpierać wycieczki oblężonego.— Oblegający zwykle całą artyleryę swą, początkowo nigdy nie bardzo liczną, ustawiał w jednym rzędzie, równoległym do muru miejskiego i zaczynał go ostrzeliwać. Gdy ogień działowy zrobił już swoje, gdy w murze rozbitym powstała szczerba ziejąca, piechota przykopami dochodziła do brzegu rowu, sypała groblę lub rzucała most do wyłomu, a gdy był gotów, szła naprzód i starała się przez wyłom opanować wał. —Obrońca usiłował naprzód przeszkodzić osaczeniu zupełnemu twierdzy swej, co się jednak zazwyczaj nie udawało, pomimo wysiłków największych, następnie zaś sposobami wszelkiemi utrudniał oblegającemu rozpoczęcie i prowadzenie dalsze robót oblężniczych, szczególnie sprzeciwiając się ustawianiu bate-ryi, a posługiwał się w celu tym bądź artyle-ryą własną, na wałach rozstawioną, bądź wycieczkami licznemi, które zwłaszcza bywały skuteczne, jeżeli je przedsiębrano w nocy i niespodzianie.—Pomimo wysiłków tych oblegający, zazwyczaj liczniejsze mający wojsko i mogący .ściągać posiłki nowe, posuwał się wciąż naprzód, dążąc do wybicia i opanowania wyłomu. Naprawianie murów uszkodzonych pod ogniem nieprzyjacielskim, oczywiście było prawie nie-możebne, więc się też rzadko tylko nocami brano do niego; natomiast oblężony po za wyłomem wznosił nieraz okopy ziemne, ostrokoły, czasem nawet mury nowe, lub przeszkody inne,

mogące wstrzymać nieprzyjaciela wdzierające- cielowi z dwu stron więc tez przed przypus się do miasta, albo go nawet wyrzucić zgo- czemem sturmu, trzeba było koniecznie zburzyć ła z wyłomu zadawszy mu porażkę dotkliwą, te boki, stawiając tuz nad rowem przeciw-â wtedy musiał roboty zaczynać na nowo, przy- bateryę {Contrebattens), gdyż zda e a me suwać działa swe ciężkie do rowu, burzyć nie- można ich było kulami dosięgnąć. Ulepszono mi obwarowania świeżo powstałe i znów posu-    też ba tery e burzące {Batteries a demonter),

go

wać się krok za krokiem naprzód, aby je opa-    przeznaczone głownie do mszczenia dział nie-

nować co mu się też w końcu udawało nieo-    przyjacielskich, jako i strzelnic oraz blanków

mai zawsze, jeżeli oblężonym nie przyszła na osłaniających je, tak na wale głównym, ja' czas z pomocą odsiecz. Zdarzało się wszakże w narożnikach; a ze wały ówczesne, omurowa-i to, że wobec obrony wytrwałej i mężnej,    ne do szczytu, bywały bardzo wysokie, więc

oblegający, wyczerpawszy zasoby swe i zwąt-    dla pewniejszego dosięgnięcia dział na nich stoją-

Piwszy o powodzeniu, od oblężenia odstępował,    cych, za częto dla bateryi własnych naprzeciw nim

Że i wtedy, tak samo jak dawniej, zdrada lub    sypać nadszance (Cavaliers) równie wysokie,

podstęp otwierały bramy twierdzy napastnikowi,    co wymagało i czasu i pracy wiele Ba t e -

rozumie się samo przez się; brano też grody, nawet    rye wyłomowe {Batteries a_breche) tez te-

dzielnie bronione, głodem, albo, zwłaszcza mniej-    raz coraz częściej ustawiano bliżej, nad sa y

sze

za-

muru

Sztuka ob-

w murze

ników

lub źle strzeżone, napadem jawnym a nie- rowem twierdzy, wyłomy zas same zaczę, o spodzianym, wdzierając się po drabinaah na coraz częściej wybijać nie juz w wale główny , mury. _ Aby zmniejszyć przewagę widoczną lepiej zabezpieczonym, lecz w czołach naiozn -oblegającego nad oblężonym, inżynierowie ków, które z boku z jednej tylko strony obrońca ówcześni, przedewszystkimi włoscy, pracowali mógł ostrzeliwać. Równocześnie ulepszono tez nieustannie nad ulepszeniem i wzmocnieniem ob- nieco sposób robienia przykopów oraz zakopow, warowali już istniejących; owocem usiłowań z których największy i najdalej od twierdzy tych było wynalezienie narożników, czyli równolegle do niej ciągnący się, zaczęto nazy-bastjonów (por. Narożniki Fortyfikacyaj, wać odtąd równoległą {fr. Parallele); zakop przez co polepszyło się położenie obleganych, ten miał przed sobą nasyp ziemny na kilka przybyło zaś trudności oblegającym. Stało się stóp wysoki, a na obu końcach zwykle szańce to w połowie drugiej wieku XV, na samym czworoboczne, zamknięte, zwane redutami zaś schyłku jego Hiszpan, Piotr Navarra, (fr. Bedoutes), mające byc obroną jego przeciwko wynalazł podkopy ogniste, czyli miny (ob.), wycieczkom obleganych. Nieraz j w środku zastosowane przez niego poraź pierwszy w r. równoległej umieszczano szańce podobne i usta-1500 na wyspie Cefalonii przeciwko zamkowi wiano w nich baterye swe. Z czasem do tej San Giorgio, oblężonemu przez Wenecyan, pó- pierwszej przybyła jeszcze równoległa druga, źniej nieco tenże Navarra z powodzeniem ciągnąca się wzdłuż rowu twierdzy, a w niej posługiwał się wynalazkiem swym w królestwie - umieszczano- przeciwbaterye i baterye wyło-Neapolitańskim. — Nowy ten środek zniszczenia mowę. Między temi dwiema rownoległemi ro-z początku wyszedł na dobre tylko oblegającym, zlegała się sieć gęsta przykopów mniej lub ale niebawem i oblężeni nauczyli się korzystać więcej kręto ku twierdzy biegnących i zako-z niego w celach obrony, podkopując się pod pów poprzecznych łączących je między sobą, roboty oblężnicze bliższe i wysadzając je w po- tam też widzieć można było baterye okopane wietrze. — Większy niezaprzeczenie wpływ niż lub szańce broniące przeciwko wycieczkom miny wywarła zmiana w sposobie budowania łogi. Dodać też jeszcze musimy, ze wtedy juz twierdz, wielce korzystna dla obrońców. Wsku- obok dział większych i mniejszych, z ktoryc i tęk tego, że narożniki wystające znacznie przed strzelano kulami pełnemi, kamiennemi, zelaz-rnury i wały długie dotychczesne, a mogące je nemi lub- ołowianemi, ustawiano w bateryach ostrzeliwać z boku wzdłuż bardzo skutecznie, moździerze, wyrzucające bomby spadające z wy-utrudniały wielce przystęp do wyłomu, a nad- soka na oblężonych, pękające, niecące pożar to też razić mogły skośnie bateryę oblężniczą i miażdżące dachy zabudowań.-Stan taki sztu-i to z dwu stron; musiano dlatego pomyśleć ki oblężmczej wytworzył się w wieku XVI o zmienieniu sposobu nacierania. Przedewszyst- i przeszedł również do XVII, w którym rozwi-kim więc zaprzestano ustawiania dział wszyst- jał się dalej, ale w okresie tym uwaga mzy-kich w jednej bateryi wielkiej naprzeciwko nierów wojskowych zwrócona była raczej wciąż długiego, między dwoma narożnikami na wzmocnienie obrony niż na udoskonalenie, stojącego, a zaczęto urządzać baterye mniejsze, umiejętności zdobywania twierdz, w kierunkach różnych strzały swe puszczające, warowywania miast, opierająca się na syste-gdyż koniecznie zwalczać trzeba było teraz mie narożnikowym, czyniła rzeczywiście wtedy ogień narożników silnie dających sie we znaki, wciąż postępy bardzo znaczne, a kroku dotrzymy-Teraz także, chociaż się udało zrobić wyłom wał jej również rozwój artyleryi, także coraz os-pomiędzy narożnikami, zdobycie go konalszej, a zwłaszcza ruchliwszej juz i lzej-stawało się bardzo trudnem, gdyż boki naroż- szej niż dawniej; z jej zaś wydoskonalenia ko-zagrażały wdzierającemu się nieprzyja- | rzyści nieomal rownę wyciągali tak oblegający

jak oblężeni, chociaż może oblegający nieco większe, ponieważ teraz łatwiej im było przywieźć działa do' oblężenia konieczne. W samej jednakże sztuce oblężniczej aż do ćwierci ostatniej wieku XVII nie widać prawie postępu żadnego, panuje w niej raczej zastój pewien, dowolność bezładna, którą uwidocznia wyraźnie tablica nasza I z narysem robót oblę-żniczych tureckich pod Wiedniem w r. 1683, wyjęta z dzieła podpułkownika oraz naczelnika inżynieryi cesarskiej, Jerzego Rimplera, który poległ w oblężonym Wiedniu, broniąc go przeciwko Turkom („Herrn George Ri rapier s.... sämmliche Schrifften von der Fortification etc“. — Drezno i Lipsk 1724, w 4-e z 10 tabl. rytemi na miedzi; wydawca L. A. Her- ką inżynieryi woskowej i artyleryi, stał się więc lin, kapitan inżynieryi JMci króla polskiego powagą największą w poliorketyce nowożytnej, i elektora saskiego). W sposób bardzo podo- O. systematyczne podług Va u ban a odbywało bny, a w każdym razie nie o wiele lepszy, się w sposób następujący (por. ryc. 78): Po

jeszcze urok na inżynierów wojskowych genjal-nością i prostotą pomysłów swych, mogących i dziś jeszcze oddać przysługę nie jedną, pomimo zmian niezmiernych w sposobie budowania twierdz i postępów niesłychanych w zakresie artyleryi oblężniczej; jak zobaczymy niżej, wielokrotnie w chwilach ostatnich oblężenia, gdy oblegający już dotarł do rowów przeciwnika, wiele rad i przepisów Vau ban a z korzyścią dla siebie zastosować może, ponieważ jeszcze po dwustu przeszło latach nie straciły bynajmniej doniosłości swej.—Vau ban, który w życiu swym kierował 53 oblężeniami, nabył doświadczenia ogromnego, a gdy przytym posiadał umysł bystry i jasny oraz znajomość wiel-

fz.

AC

i\z

__a

o.

tz

Чеч

Vz'

Fig. 78. Narys pobieżny robót oblężniczych podług \ au ba na.

P. twierdza. — OZ obóz i zapasy oblegającego, — a. a. a. przykopy. — <>. <». <>. zygzaki czyli załomy przykopów. — 1. Z. zakop, czyli równoległa 1-a. — 2. Z. równoległa 2-a — 3. Z. równoległa 3-a — p. z. półzakopy, czyli półrównoległa — e. e. e. baterye zajmujące z boku — r. r. r. baterye do strzałów czołgających.—cl. <1. baterye burzące—m. m. baterye niożdzieżowe. — Linie kropkowane oznaczają kierunek strzałów. Obwieńczenie drogi zakrytej, oraz wyłomy nie są na rysunku uwidocznione; natomiast we wnętrzu dwu narożników widać przygotowania obronne za wyłomem urządzone.

investissement) obiera się bok jej jeden, aby przeciwko niemu roboty oblężnicze rozpocząć. Na wybór taki wpływa głównie przekonanie, że tam właśnie oblężony będzie mógł stawiać opór najsłabszy, ale nieraz także powody inne, w których rozbiór tu wdać się nie możemy.— Bok taki składa się zazwyczaj z dwu narożników, wału je łączącego, czyli kurtyny (fr. cour fine) i wznoszącego się zwykle przed nią półksiężyca (fr. Demi-luné). [Objaśnienie użytych tu nazw, określających części twierdzy, znajdują się p. w. F orty fik асу aj.—Czasami konieczność zmusza do nacierania równoczesne-

dokonywano też wówczas we wszystkich krajach obegnaniu i osaczeniu zupełnym twierdzy (fr. europejskich oblężeń, zdając się raczej na przypadek i natchnienie chwilowe, niż opierając się na zasadach obmyślonych z góry i tym się też może tłómaczy tak częste stosunkowo niepowodzenie oblężeń podejmowanych nawet z siłami wystarczającemi zupełnie, jak o tym świadczy dowodnie między innemi O. Częstochowy przez Szwedów za Jana Kazimierza, w którym garstka waleczna, zamknięta w twierdzy niewielkiej i wcale nie szczególnie obwarowanej, jednakże umiała oprzeć się zwycięsko najeźdcy bez wątpienia w sztuce wojennej doświadczonemu i bitnemu.—Ład prawdziwy w sztuce oblężniczej, czyniąc z niej umiejęt- go na dwa boki do siebie przylegające, a wte-ność systematyczną, zaprowadził dopiero marsza- dy ma się do czynienia z 3-ma narożnikami łęk francuski de Vauban (ob.), którego zasady 2-ma kurtynami i tyluż półksiężycami; tu wszak-i wskazówki przetrwały nieomal bez zmiany że pod rozwagę weźmiemy tylko przypadek do końca r. 1870, a dotąd nawet wywierają pierwszy, tymbardziej że w drugim roboty oblę-

znicze są takie same zupełnie, jeno rozciągłej-    nakoniec baterye złożone    z moździerzy ciężkich,

sze. Gdy więc już bok wybrano, a inżyniero-    mogących rzucać bomby    we wszystkich kie-

wie rozpoznali go dostatecznie, co czyni się ! runkach. Wyjątkowo, a    to najczęściej za ró-

w tajemnicy najgłębszej, aby oblężony nie mógł wnoległą, wznoszone też bywają pierwsze ba-przewidzieć, skąd będzie napadnięty, w nocy terye burzące (fr. batteries à démonter), po cichutku przystępuje się do wykonania zakopu    ustawiane równolegle do    czoła narożników; po-

pierwszego, nazywanego ró wnoległą pierwszą    nieważ jednak z powodu    odległości strzały ich

i t. p. narzędzia konieczne do kopania, którzy sprawiając się jak najciszej przystępują do wybrania rowu płytkiego, szerokiego na stóp kilka, wyrzucając ziemię wybraną ku stronie twierdzy. Za robotnikami temi oddziały inne stoją w odwodzie, aby w razie wycieczki z twierdzy odbić ją natychmiast, pierwszy do świtu powinien być na całej długości swej do tyła już gotów, aby pod osłoną jego rankiem mogło stanąć wojsko oblegające, będąc wałem ziemnym, w nocy usypanym, jako tako zabezpieczonym od pocisków nieprzyjacielskich. Dzień następny i bezpośrednio po nim idące służą do pogłębienia i wykończenia ostatecznego równoległej, co wszystko robi się pospiesznie, zakłada się też i przykopy wsteczne (fr. approches) albo przechody (fr. boyaux), łączące bezpiecznie równoległą ze składami zapasów oblegającego. Tamtędy przechodzą wojska oraz przewożone lub przesuwane bywają działa. W samej równoległej pierwszej albo nieco przed nią lub za nią przystępuje się też niezwłocznie do urządzania pierwszych bateryi oblężniczych, opatrzonych od czoła okopem, aby je osłonić od pocisków twierdzy. Baterye te zajmują miejsca już z góry upatrzone, zależne od przedłużeń linii wałów fortecznych. Są to więc przedewszystkiem baterye puszczające strzały czołgające (ob.) po fr. batteries à ricochet, ostrzeliwające wzdłuż wały, stanowiące czoła narożników i półksiężyca, oraz boki leżącej przed rowem drogi zakrytej (fr. chemin couvert). Baterye te pierwszy zastosował Vau-ban. Dalej idą baterye zajmujące z boku (fr. batteries à enfiler), ustawione na krańcach równoległej, puszczające strzały pełne (fr. tir de plein fouet) wzdłuż kurtyny, godząc zarazem z tyłu (fr. à revers) na boki narożników,

(fr. Parallèle, albo place d'armes), najzwyklej 500 nie są skuteczne, więc też najczęściej buduje do 600 metrów od stoku twierdzy (fr. glacis), się je dopiero później, po podsunięciu się bliżej to jest w odległości, do której nie sięgają już pod twierdzą.—Dopóki wszystkie baterye wystrzały kartaczowe. Gdy wszakże okoliczności mienione nie są zupełnie gotowe nie rozpoczy-pomyślne pozwalają na to, budowę rozpoczyna na się ognia działowego, dla tego, aby od ra-się bliżej, na 300 lub 400 metrów, przez co zu zatrudnić całą artyleryę przeciwnika, roz-zyskuje się później na czasie, skracając sobie stawioną na wałach twierdzy i nie dopuścić do drogę do twierdzy. — Budowa pierwszej równo- tego, aby ogień swój skupić mogła przeciwko ległej odbywa się w ten sposób: przygotowaw- j jednej bateryi, co niezawodnie nastąpiłoby, szy naprzód najstaranniej wszelkie narzędzia » gdyby baterye oblężnicze w miarę wykończe-potrzebne i wytknąwszy potajemnie linie jej, nia ogień swój rozpoczynały pojedyńczo, to zaś po nastaniu nocy wysuwa się przed nie na narażałoby je na zniszczenie pewne. — Gdy już 100 lub 150 metrów oddziały wojska przezna- widać, że ostrzeliwanie gęste wywarło skutek czone do czuwania nad bezpieczeństwem pra- pewien, że artylerya przeciwnika zaczyna od-cujących, poczem lub równocześnie rozstawia powiadać słabiej, przystępuje się do założenia się na całej długości mającej powstać równo- równoległej drugi ej* w oddaleniu 300 lub ległej żołnierzy opatrzonych w motyki, rydle 250 metrów od stoku twierdzy. Ale teraz trzeba posuwać się naprzód ostrożniej; więc trzymając się t. z w. linii głównych (fr. capitales) narożników, jako najmniej wystawionych na ogień twierdzy, wysuwa się przykopy (fr. approches) zygzakowate, tak wyrzynane, żeby przedłużenia ich nigdy nie padały na wały Zakop ten twierdzy; z nich rozchodząc się na prawo i na lewo, robi się zakop równoległy do pierwszego, ale znacznie krótszy, końce zaś jego załamuje się zwykle ku tyłowi, łącząc je z równoległą pierwszą; zresztą buduje ją się zupełnie tak samo jak pierwszą, jeno tu częściej dla pośpiechu i osiągnięcia rychlej szego osłony używa się koszów szańcowych (ob.), ustawianych rzędem i na- . pełnianych ziemią po za niemi wybraną, potem zaś dopiero wyrzuca się ziemię także przed nie, aby je pewniej zabezpieczyć od strzałów twierdzy. W tej równoległej ustawia się głównie baterye burzące, równoległe do wałów twierdzy, rażące je prostopadle; obok nich ustawia się również moździerze. Przy zakładaniu bateryi tych baczyć należy na to, aby o ile możności nie przeszkadzały w strzelaniu ba-terjom dalej w tył położonym, co jednak nie zawsze daje się osiągnąć. -Tu wtrącić wypada, że równoległe służą do trzymania w nich w pogotowiu ciągłym dostatecznej liczby piechoty przeciwko wycieczkom oblężonego i dla obrony bateryi, które się same przeciwko jego zamachom nie mogłyby obronić ; przykopy zaś służą jako drogi do pewnego stopnia bezpieczne ruchowi ludzi i dział. —Gdy po dniach kilku ogień bliski z bateryi w równoległej 2-ej, wspierany ogniem dalszych, nabawił szkód nowych oblężonego, oblegający podkopuje się dalej, trzymając się znów stale linii głównych i załamując z konieczności zygzaki przykopów swych pod kątami coraz ostrzejszemi. Wysu-

Gdy, posuwając się mozolnie

Tymczasem uprzątnięto też gruzy

nąwszy się w ten sposób naprzód o nowe 100 lub 150 metrów zakłada oblegający nieraz zakop poprzeczny, nie tak długi jak równoległa druga, zwany półrównoległa (fr. Demi-parallèle) i ustawia tam moździerze lżejsze, aby pociskami gęstemiznich uniemożliwić obrońcy pobyt w drodze zakrytej twierdzy, co jednak rzadko kiedy udaje się zupełnie. — Dokopawszy się do stoku twierdzy, przystępuje się do założenia przeciwległej trzeciej, znów krótszej od drugiej, którą uzbraja się także moździerzami lżejszemi, zasypującemi pociskami wały obrońcy, oraz wnętrza narożników i półksiężyca. Wobec tak już bliskiego sąsiedztwa twierdzy, przykopy dalsze prowadzić trzeba bardzo ostrożnie i starannie, nadając im siłę odporną jak można największą; do wznoszenia ich służą głównie kosze szańcowe, pęki chrustu i ziemia, a prowadzić ich nie można już zygzakiem, lecz albo wężykowato, albo też prosto zupełnie, zasłaniając się po przecznicami, (fr. traverses). krok za krokiem, pod ogniem przeciwnika, któremu teraz broń ręczna służy bardzo skutecznie, dotarło się do wierzchołka stoku twierdzy, przystępuje się do t. zw. owieńczenia drogi zakrytej (fr. couronnement du chemin couvert), co równa się nieomal zupełnie założeniu równoległej czwartej, która wszakże o tyle różni się od trzech poprzednich, że przystosowuje się najzupełniej do wszystkich załamań narysu drogi zakrytej. W zakopie tym ostatnim ustawia się naprzeciw czołom narożników i półksiężyca baterye wyłomowe (fr. batteries à brèche), przeciw baterye zaś równolegle do ich boków i do części kurtyny ostrzeliwają-cych czoło półksiężyca, aby je zburzyć doszczętnie; równocześnie trzeba też za cenę wszelką stać się panem drogi zakrytej i w niej się okopać należycie, co bywa często zadaniem bardzo trudnym, jeżeli droga zakryta jest obwarowana, jak trzeba, budynkami murowanemi, lub chociażby drewnianemi, pokrytemi ziemią,

t. zw. blokhauzami, z których każdy po kolei zdobyć trzeba koniecznie. —Z równoległej trzeciej oblegający zaczyna też teraz robić podkopy (miny), za których pomocą wysadza urządzenia obronne w drodze zakrytej położone, burzy przeciwskarpę (fr. contre-escarpe), aby otworzyć sobie drogę do rowu, gdy zaś rów jest suchy, usiłuje nieraz podkopać się pod wały i wysadziwszy je prochem sporządzić wyłom szeroki.

przeciwskarpy zawalonej, urządzono zejście (fr. descente) do rowu, a od niego poprowadzo-przykopy do wyłomu i przysposobiono wszystko, co potrzebne do szturmu (fr. assaut). Jeżeliby rów był zalany wodą, to do wyłomu usypać trzeba groble dość szeroką i zabezpieczyć ją od strzałów bocznych przeciwnika. Przed natarciem ostatecznym na wyłom w twierdzy, zwykle oblegający opanowuje naprzód półksiężyc, czasem jednak równocześnie uderza na niego i na wyłom w narożniku, co jednak jest mniej bezpieczne.—Przygotowawszy tedy wszystko należycie i usadowiwszy się w zdobytym półksiężycu, oblegający z wszystkich bateryi swych rozpoczyna ogień morderczy na wały i miejsca w pobliżu ich położone, aby spędzić obrońców, następnie przerywa go nagle i rzuca się na wyłom by go zdobyć. Gdy się napad ten powiedzie, gdy wał jest opanowany, los twierdzy jest też zazwyczaj rozstrzygnięty, ponieważ wyjątkowo tylko oblężony, jak się to

u. p. zdarzyło w Saragossie, broni się jeszcze zażarcie w domach, zmuszając przeciwnika do zdobywania z osobna ulicy każdej i budynku każdego nieomal. — Jeżeli załoga jest liczebnie słaba, wycieńczona lub małoduszna, poddaje się często po zrobieniu wyłomu, zwątpiwszy o możności obrony dalszej. Jeżeli twierdza posiada cytadelę, to załoga po zdobyciu wałów może się do niej schronić i broniąc się dalej, zmusić przeciwnika do rozpoczęcia na nowo oblężenia drugiego. W razach wyjątkowych załodze cytadeli udać się nawet może wyparcie zupełne z twierdzy opanowanej przeciwnika. Dla tego też oblegający nieraz stara się naprzód opanować cytadelę, gdyż posiadszy ją już bez trudu większego staje się panem całej twierdzy. — Nakreślony tu pobieżnie obraz О-a podług zasad V aubana, jeżeli wyłączymy baterye o strzałach czołgających, nie zawiera właściwie w szczegółach nic nowego, zasługą wszakże niezmierną inżynjera francuskiego jest to, że z mateiyału tego starego i bezładnego umiał ułożyć rzecz nową, systematyczna i prostą, usuwając na przyszłość dowolność wszelką, a przepisując oblegającemu wyraźnie, co i jak ma robić nieomal co godzina od chwili założenia przeciwległej pierwszej, aż do natarcia na wyłom. Przepisy i prawidła jego są rzeczywiście tak ścisłe i tak umiejętnie powiązane, że niejednokrotnie w dniu rozpoczęcia oblężenia już naprzód można było dokładnie zupełnie oznaczyć w którym dniu twierdza będzie zdobyta.— Vau ban, jak się rzekło, przeszło 50 razy oblegał i zdobywał warownie różne, nie mając ani razu sposobności bronienia twierdzy, więc też, nie posiadając w sprawie tej doświadczenia osobistego, do ulepszenia obrony przyczynił się rzeczywiście niewiele i to tylko pośrednio, gdyż niejedna ze wskazówek jego mogła się także przydać obrońcy twierdzy; w każdym razie sposób podany przez niego na długo zapewnił przawagę stanowczą oblegającemu. — Zadaniem obrony przeciw natarciu jego, jak dawniej, z początku było przeszkadzanie osaczeniu, następnie zaś, gdy się to jak zwykle nie udawało, opóźnienia rozpoczęcia robót oblężniczych, do czego potrzeba było załogi licznej, czujnej, mężnej i dobrze prowadzonej, gdyż tylko baczność wielka na każdy ruch przeciwnika, służba wywiadowcza czynna i wycieczki silne, podejmowane w porę a często mogły do czasu odnosić skutek jaki taki. W końcu jednakże, prędzej czy później, udawało się zawsze oblegającemu założenie równoległej pierwszej, a gdy ten zakop wielki był goto »v, oblężenie posuwało się już dalej porządkiem swym, pomimo wysiłków obrony, która nigdy prawie na wałach swych nie mogła ustawić dział tyle, ile ich, nie krępowany miejscem oblegający mógł zgromadzić, —Od samego początku О-a przewaga artyleryi bywała zawsze po stronie napaści. Dopiero w miarę zbliżania się do twierdzy przewaga ta malała i mogła być wyrównana do pewnego stopnia, gdy napadający musiał skupić się na przestrzeni coraz szczuplejszej, zasłaniając wtedy robotami swemi baterye własne. Jeżeli wówczas twierdza była bardzo zasobna w działa i amunicyę, mogąc na wałach uszkodzone zastępować nietkniętemi, to udawało się nieraz, ale też nie na długo, powstrzymać posuwanie się naprzód przeciwnika. Im bliżej twierdzy, tym skuteczniejszym stawał się też ogień z broni ręcznej, ale z niego mógł także teraz korzystać równie dobrze i napastujący.— Najskuteczniej, aż do o wieńczenia drogi zakrytej działały zawsze wycieczki załogi, podejmowane siłami większemi, którym udawało się nieraz zburzenie bateryi, zagwożdżenie dział lub rozwalenie przykopów i zakopów nieprzyjacielskich. Obrońca mógł też przeciwko robotom oblężniczym występować zaczepnie i w sposób inny jeszcze, mianowicie wysuwając z drogi zakrytej przeciwprzykopy (fr. contre-approcheś) oraz budując zakopy czyli równoległe swoje, zaopatrzone także w baterye wysunięte przed twierdzę, a mogące przeciwnikowi zadać szkody niemało. Narys przykopów oblężonego musiał wszakże być inny, przedłużenia ich powinny bowiem zawsze padać na wały twierdzy, aby w razie wdarcia się do nich nieprzyjaciela można je było ostrzeliwać wzdłuż. Ten sposób obrony, prowadzony zręcznie ’ i odważnie, ale możliwy wtedy tylko, gdy załoga twierdzy była liczą i dobrze zaopatrzona we wszelkie środki obronne, mógł przeciwnika narazić na straty wielkie i zmitrężyć mu wiele czasu, ale wszystko to ostatecznie powstrzymać nie mogło stanowczo przeciwnika, posuwającego się naprzód systematycznie, którego oczekiwało zadanie najtrudniejsze od chwili założenia równoległej trzeciej, ponieważ wtedy rozpoczynała się wojna podziemna. —Już w połowie drugiej wieku XVII wszystkie twierdze staranniej i lepiej zbudowane posiadały pod stokiem (fr. ylacis) galerye podziemne, murowane, z twierdzy łatwo dostępne, z których można było dostać się podkopem pod roboty oblężnicze i wysadzać je prochem, a tym zmuszało się przeciwnika do zakładania również podkopów, co znów opóźniało posuwanie się jego. W walce tej podziemnej przewaga z początku bywała zwykle po stronie obrońcy, ale gdy mu podko-

Wielka Eue. Iluetr. Zeez. 24b. S. II. T. III.

py nieprzyjacielskie zburzyły galerye, widoki stron obu wyrównywały się pomału, a w końcu przechylały się zawsze na stronę oblegającego, który nieomal bez wyjątku, mając dowóz zapewniony, mógł szast-ać prochem, gdy oblegany musiał się obchodzić z nim oszczędnie, aby go w chwili ostatniej nie zabrakło, co pozbawiłoby go możności bronienia się dalszego. W każdym razie obrona podkopami była korzystna o tyle dla oblężonego, że pomijając zupełnie szkody w ludziach i w materyale, zadane przeciwnikowi, zyskiwał zawsze na czasie, co w razie widoków na odsiecz było też zawsze wygraną niemałą, gdy się tej wszakże nie można było spodziewać, wysiłki te nie na wiele się przydawały. — Obawa odsieczy możliwej oddziaływała zawsze ujemnie na oblegającego, zmuszając go do odłączenia części pewnej wojsk swych od oddziałów zajętych oblężeniem właściwym, polecając im czuwanie nad bezpieczeństwem tyłów. W razach takich trzeba się też było okopywać linią obronną od strony pola, co przysparzało roboty niemało. Odsiecz zbliżająca sie, już zdaleka mogła szkodzić bardzo dotkliwie oblegającemu, przecinając mu dowóz wszelki, albo utrudniając go przynajmniej bardzo, gdy zaś uderzyła na jego linie obronne, chociażby w chwili gdy już był panem wyłomu, mogła wszystkie jego zabiegi i trudy udaremnić, zwłaszcza jeżeli obrońca twierdzy poparł jej natarcie wycieczką liczną i umiejętnie prowadzoną. — Z chwilą gdy oblegający, zająwszy drogę zakrytą, poustawiał baterye swe na szczycie o wieńczenia jej, odzyskiwał znów przewagę artyleryjską nad oblężonym, większą nawet niż miał z początku. —Gdy wyłom był gotów i przystęp do niego również, dowódcy energicznemu, mogącemu liczyć na odporność mężną załogi, udawało się nieraz odbić szturm jeden i drugi i zmusić przeciwnika do zakładania przykopów w wyłomie samym, lecz gdy te umożliwiły nakoniec napastnikowi opanowanie wału głównego, wtargnięciu do miasta stanąć mogły na zawadzie obwarowania na prędce wzniesione po za wyłomem, mogące jeszcze stawiać czas pewien opór skuteczny. Zależało to od sprawności dowódcy i dzielności załogi. Nieraz wtedy oblegający był zmuszony w wyłomie urządzać baterye, wciągać do nich z trudem wielkim działa i posuwać się znów krok za krokiem przykopami, zanim mu się udało zgnębić ostatecznie obrońcę. — Najczęściej wszakże załoga, nawet odważna, po oblężeniu trwającym nieco dłużej, bywała już tak przerzedzona, wyczerpana i zmęczona, że nie próbując odparcia szturmu, poddawała się wobec grozy jego, starając się tylko wytargować dla siebie warunki o tyle o ile korzystne, co też udawało się nieraz, ponieważ i oblegający, stanąwszy przed wyłomem także już bywał zmęjzony i pragnął zakończenia walki uciążliwej. — W sposób dopiero co

65

opisany odbywało się zwykle obleganie twierdz za panowania dział gładkich, więc do czasów naszych, i doprowadzało nieomal zawsze do celu pożądanego dość szybko. Od czasu Vaubana О-a trwające lata całe ustały zupeł-' nie; do zdobycia warowni, silnej nawet, zazwyczaj wystarczało kilka tygodni, rzadziej kilka miesięcy. — Opis bardzo dokładny i szczegółowy oblężenia takiego, klasycznego, jako i obrony zawiera ciekawa, a rzadka już dziś książka p. n. „Roboty Artylleryi i Fortyfikacyi przy obronie twierdz. Wyjątek z dzieła, o Fortyfikacyi, Attaku i Obronie twierdz, napisanego przez J. M. P. de Bousmard. Wytłómaczo-ne na Ojczysty ięzyk, za zleceniem J. W. Gła Insp: Art: i Inż: Bar: Ces: Pelletier, na użytek JP. Oficyerów Artyleryi i Inżenierów, przez H. P. A. K. (b. w. m. dr. 1811 z 4-a tabl. ry-temi na miedzi). — Za czasów panowania niegraniczonego prawideł V a ubana, więc nieomal do dni naszych, niekiedy jednakże brano twierdze i w sposób inny, mianowicie gdy wiedziano, że warownia jest zaopatrzona niedostatecznie w żywność, ograniczno się do jej osaczenia szczelnego, czyli blokady, nie ostrze-liwając jej wcale, albo z daleka tylko, a do poddania się zmuszano głodem. Przykładem niedawnym tego jest oblężenie Metzu w r 1870 i Paryża, rozpoczęte w tymże roku, a zakończone poddaniem się w początku następnego. Warunkiem konieeznem udania się sposobu tego jest posiadanie wojska licznego oraz pewność, że odsieczy nie będzie.—Anglicy między r. 1812 a 1715 w Hiszpanii, Francyi i Niderlandach kilkakrotnie z powodzeniem posługiwali się t. zw. O-em uproszczonym czyli artyleryjskim, udającym się wszakże zazwyczaj tylko wobec twierdz słabych, a polegającym na osaczeniu niespodzianym i ostrzeliwaniu z mnóstwa dział ustawionych w baterjacli, o ile można najbliżej wałów urządzonych, co samo nieraz wystarczało, by zmusić twierdzę źle opatrzoną do poddania się; w razach oporu dłuższego wysuwano naprzód przykopy i za pomocą drabin starano się wedrzeć na wały, co wszakże zawodziło nieraz. Niemcy w r. 1870 zmusili do poddania się Toul, Thionville i kilka innych twierdz    miniej szych, słabych i bronionych

miękko, za pomocą ostrzeliwania czyli bombardowania samego. Możliwy też bywał czasem napad niespodziany, na twierdzę żle strzeżoną, osadzoną słabo i wogóle w stanie upadku będącą, jak tego przykładem jest między innemi Głogów, wzięty d. 7 marca r. 1741 przez Prusaków pod wodzą ks. Leopolda Anhalt-Des-sauskiego. Prusacy osaczyli twierdze tę, znajdującą się w stanie opłakanym i posiadającą załogę niewielką, siłami znacznie przeważają-cemi już w grudniu, a gdy jej osaczeniem do podda-nja się zmusić nie mogli, bez przedsiębrania robót oblężniczych z nienacka napadli na nią z kilka stron naraz i osiągnęli skutek pożądany. — Zaprowa-

dzenie powszechne (za przykładem Francyi) dział żłobkowanych wywołało wprawdzie zmianę niejedną w budowie twierdz samych (porów. Fortyfikacya), na sposób ich oblegania oddziałało jednak zrazu tylke pośrednio, nie tykając zasadniczo prawideł Va u ban a, chociaż obrono znakomita Sewastopola zachwiała już nieco wiarę w ich nieomylność, zwłaszcza w oczach ludzi lubiących sądy powierzchowne. Prusacy, oblegając w r. 1870 Strasburg, trzymali się ich jeszcze dość ściśle, pomimo że baterye swe zaczęli już ustawiać w odległości bardzo znacznej od stoku twierdzy (2 500 — 3000 metrów), daleko za miejscem, w którym później zakop swój czyli równoległą pierwszą rozciągnęli, ale od niego posuwali się już zu-zupełnie podług zasad Vaubanowych aż do wyłomu w wale głównym. Oblężenie Paryża także nie wiele wpłynąć mogło na zmianę ważniejszą jakąkolwiek, gdyż było tylko osaczeniem połączonym z ostrzeliwaniem dorywczym. Znaczenie dla poliorketyki nowożytnej daleko znaczniejsze miało już oblężenie Plewny, pomimo że miejscowość ta nie była wcale twierdzą, lecz jeno obozem okopanym umiejętnie i bronionym zacięcie, wszakże nabyte tam doświadczenie przydać się może, bądź oblegającemu twierdzę spółczesną bądź broniącemu jej. — Okres III.—Postępy bajeczne, dokonywające się od lat stosunkowo niewielu w zakresie artyleryi i mnożące się wynalazki ciał wybuchowych, coraz to potężniejszych, dające przewagę niesłychaną w ręce oblegającego twierdzę urządzoną po dawnemu, zmusiły prze-dewszystkiem do zmiany zasad zachowywanych przy budowie twierdz, gdyż żadna z dawniejszych wobec artyleryi nowej, tak potężnej, ostaćby się nie mogła; wzięto się zatym pospiesznie do ich przebudowynia lub do urządzania całkiem nowych, zaopatrując je w środki obronne najnowsze (por. Fortyfikacya), co oczywiście i na sposób ich zdobywania wpłynąć musiało bardzo, jednakże nie tyle, ileby się na pozór zdawać mogło, gdyż ściśle rzecz biorąc, podstawy wzkazaue przez Vaubana, pomimo zmian wielu w szczegółach, w zasadzie pozostały nieomal nietknięte, zmieniły się tylko sposoby stosowania ich. — Taktyka oblężnicza nowa dotąd jest tylko teoretyczna, praktycznie wcale nie wypróbowana, nadto, zanim o niej pomówimy obszerniej nieco, z góry nadmienić trzeba, iż poglądy teoretyków wojskowych nie są bynajmniej między sobą zgodne, owszem różnią się w wielu szczegółach ważnych, a to nawet bardzo znacznie. Po czyjej stronie słuszność, rozstrzygnąć może dopiero doświadczenie, którego brak jeszcze zupełnie, ponieważ dotąd (czerwiec r. 1904) nie oblegano jeszcze nigdy twierdzy wielkiej, obwarowanej i uzbrojonej podług wymagań najnowszych, więc też i to, co powiemy poniżej może być tylko zarysem ogólnikowym, dającym wyobrażenie przybliżone i prawdopodobne 0-a w przyszłości najbliższej odbyć się magącego, nie zaś obrazem jego dokładnym.—Wyobraźmy sobie twierdzę nowoczesną, rozsiadłą na powierzchni bardzo rozległej, więc miasto ludne, w każdym razie większe, otoczone zazwyczaj, chociaż nie zawsze, wałem głównym, ciągłym, przed nim zaś w oddaleniu 3 do 5 kilometrów dokoła pasmo fortów, tak zbudowanych, aby się wzajemnie wspierać mogły, a z miastem i między sobą połączonych drogami bitemi, często także kolejami żelaznemi, Pomiędzy te-mi obwarowaniami głównemi wznoszą się często jeszcze mniejsze, pośrednie, również zbudowane silnie, starannie, a tak samo jak większe od czoła zabezpieczone od napadu niespodzianego. Wszystkie warownie te odrębne posiadają załogi wystarczające do swej obrony, opatrzone są dostatnio w artyleryę i zapasy wszelkie, tak że zdolne są do obrony samodzielnej. Opanowanie obwarowań takich, nieuszkodzonych za pomocą napadu niespodzianego i doraźnego od czoła, jest nieomal niepodobieństwem, nie daje widoków żadnych i narazić mogłoby tylko napastnika na straty bardzo dotkliwe, jednakże mogłoby się udać niekiedy śmiałkowi w nocy, jeżeli przeciwnik jest niedbały, nie dość czuwający nad bezpieczeństwem własnym. Ale z takiemi nieprawdopodobieństwami liczyć się nie można. — Snadniej już napastnik śmiały, pewny sił i dzielności sprawnej wojska swego, a nadto poparty okolicznościami sprzyjającemi, mógłby próbować przedarcia się przez odstęp pomiędzy dwoma fortami, a gdyby mu się to powiodło, rzucić część wojska swego na ich tyły i zdobyć je szturmem z tej strony, słabszej zawsze, co, aczkolwiek trudne, jest możliwe, a równocześnie skierować resztę sił swych przeciwko miastu, które, jeżeli go nie otacza wał dobrze broniony, mogłoby wtedy wpaść w moc jego. Sposób ten, o ile się uda, jest niewątpliwie bardzo korzystny dla nacierającego, gdyż szybko i po poniesieniu strat stosunkowo wcale niewielkich wobec ważności zadania, doprowadza go do celu, ale udać się może tylko, jeżeli napadnięty, przerażony naparciem nieoczekiwanym, straci głowę i zwątpi o możliwości odparcia wdziercy, który, gdy spotka obronę należytą, jest zgubiony niechybnie, więc też nie łatwo kto na tego rodzaju napad się zdobędzie, pomimo, że go niektóre powagi wojskowe zalecają, lecz będzie wołał przystąpić do О-a systematycznego lub samego tylko osaczenia twierdzy w celu jej wygłodzenia, ten zaś sposób, tak samo dziś, jak przed setkami wieków, jest najłatwiejszy i najmniej ofiar od oblegającego wymaga, ale pochłania zwykle bardzo wiele czasu, którym nie zawsze rozporządzać można swobodnie, zwłaszcza jeżeli zagraża niebezpieczeństwo odsieczy możliwej. — Ponieważ twierdze dzisiejsze zajmują obwaro-

waniami swemi powierzchnie bardzo znacznie większe niż dawniej, więc też do ich oblegania potrzeba również wojsk daleko liczniejszych niż niegdyś, nadto koniecznie posiadać trzeba także bez porównania więcej artyleryi i to przeważnie ciężkiej. — Zaczepiający, zanim przystąpi do О-a włąściwego, wysyła naprzód zawczasu dość silne oddziały wojska swego, zaopatrzone suto w konnicę. Zadaniem oddziałów tych jest: I) utrudnienie stosunków twierdzy z resztą kraju przez opanowanie dróg głównych do niej wiodących; 2) zbadanie dokładne okolicy przylegającej do twierdzy bliżej i dalej nieco i osadzenie miejscowości uznanych za ważniejsze; 3) wojska te według sił i możności pozeszkadzać powinny załodze w zakładaniu stanowisk obronnych przed pasmem fortów, za które, jeśli się uda, powinny zepchnąć obrońców; 4) równocześnie jest ich obowiązkiem burzyć i niszczyć wszystko, z czegoby mógł skorzystać obrońca, a co dla oblegającego nie jest potrzebne lub konieczne; 5) nako-niec powinny starać się o zgromadzenie zapasów wszelkich i rodzaju wszelkiego, napotykanych na miejscu, a przydać się mogących oblegającym. — Obrona tymczasem stara się udaremnić wszystkie usiłowania te, zwłaszcza do ostatka walczy o utrzymanie związku z krajem, a w celu tym wysyła oddziały silniejsze, daleko przed pasmo fortów, dbając wszakże o to, aby im przeciwnik nie mógł przeciąć drogi powrotnej. Pod osłoną oddziałów tych, staczających potyczki z nieprzyjacielem nadchodzącym, lecz wyjątkowo tylko, gdy mają pewność powodzenia, wdających się w bitwę poważniejszą, oddziały inne tymczasem pracują nad usunięciem wszystkiego tego, co mogłoby przydać się później oblegającemu, starając się urządzić do obrony stanowiska dogodne, przed pasmo fortów wysunięte, skąd można utrudnić zbliżanie się przeciwnika. — Przedtym już, od chwili wybuchu wojny, gdy możliwość О-a staje się prawdopodobną, przygotowania wszelkie do obrony twierdzy samej z przynależnościami jej wszystkiemi powinny się rozpocząć niezwłocznie. T)o przysposobień tych należy uzupełnienie spieszne zapasów żywności i amuni-cyi, wzmożenie sił artyleryi bateryami wałowe-mi i polnemi, pomnożenie załogi, o ile się to okaże koniecznem; sypanie okopów przed fortami, lub w odstępach między niemi, tam także zawczasu urządza się stanowiska okopane dla bateryi oraz schrony dla wojska trzymanego w odwodzie, dalej okopane i od pocisków o ile można zabezpieczone składy podręczne amuni-cyi i narzędzi potrzebnych, nakonie naprawia się wszystkie drogi, łączące pomiędzy sobą wszystkie części warowni. O ileby roboty te nie były jeszcze gotowe gdy się nieprzyjaciel zbliżać zaczyna, to koniecznie trzeba je teraz jak najśpieszniej dokończyć. Zawczasu też pomyśleć należy o przysposobieniu linii obronnej

Marszałek Bazaine, zamknięty

drugiej pomiędzy fortami, a jądrem twierdzy; to atoli może być pozostawione i na później, gdy się już wie na pewno, od której strony przeciwnik na twierdzę uderzyć zamierza. Przygotowania jednakże poczynione być muszą już wcześniej, gdyż po rozpoczęciu natarcia byłoby już zapóźno na nie, wtedy bowiem ledwo czasu starczy na dokonanie robót przewidzianych; dobrze więc jest od strony, z której najpraw-dopobuiej natarcie nastąpić może, załatwić się przynajmnie z robotami naj ważni ej szemi i czasu najwięcej wymagającemi. — Podczas bory-kowania się z oddziałami uwijającemi się w pobliżu twierdzy, przeciwnikowi przybywa z dniem każdym więcej wojska i wkrótce nadchodzi chwila, w której obrońca koniecznie cofać się musi ku niej; tymczasem do stanowisk przygotowanych przed fortami, a tam trzymać się trzeba tak dłudo, dopóki przed przemocą nie trzeba z nich będzie ustąpić. — Gdy oblegający ma już liczbę dostateczną wojska pod ręką, osacza wtedy twierdzę dokoła, w odległości 4—5 kilometrów od fortów. Rozumie się, że jeżeli warunki miejscowe na to pozwalają, dając mu osłonę od strzałów twierdzy, to podsuwa się odrazu bliżej. —Aby udaremnić zachcenia oblężonego, dążące do przerwania pierścienia otaczającego twierdzę, oblegający okopuje się na stanowiskach swych, zakładając szańce wszędzie tam, gdzie można obawiać się wycieczek prawdopodobnych oblężonego, w pobliżu trzyma tam też w odwodzie oddziały wojska liczniejsze. Przed sobą, od strony warowni, oblegający ustawia też w odległości właściwej łańcuch czatowników, mogących go wcześnie zawiadomić o ruchach przeciwnika; obowiązkiem czat tych jest także stawienie oporu pierwszego wycieczkom z twierdzy przedsiębranym. Czatom piechoty pomagają podjazdy konnicy, wysyłane w kierunkach wszelkich, ku twierdzy wiodących. — Zabezpieczywszy się w sposób taki od niespodzianek od strony twierdzy, również pomyśleć trzeba o zabezpieczeniu się od strony drugiej, aby mieć możność odparcia oddziałów, mogących kusić się o danie odsieczy twierdzy, więc i z tej strony sak samo urządzić trzeba obronę. Usadowiwszy się tak dokoła twierdzy, oblegający dokonał jej osaczenia, czyli blokady ścisłej, a teraz powziąć musi postanowienie, czy ograniczywszy się do tego, co zrobił dotąd, ma ogłodzić warownię, czyli też rozpocząć roboty oblężnicze przeciw niej. —Gdy oblegający stara się zamknąć oblężonemu wszystkie drogi łączące warownię ze światem zewnętrznym, gdy ją pomału otacza ze wszystkich stron coraz szczelniej, obowiązkiem obrońcy najpilniejszym jest stawianie mu przeszkód ciągłych, niepokojenie go we dnie i w nocy, przez co zyskuje na czasie i opóźnia rozpoczęcie natarcia na obwarowania swe, nad których wzmocnieniem do chwili ostatniej pracować także powinien.—

Oblegający dąży zawsze do opanowania twierdzy o ile można jak najprędzej; każda zwłoka w dopięciu celu tego, nawet kilkodniowa, może nieraz być dla niego zgubna. Obrońcy przeciwnie chodzić musi o to, aby wszystko, co czyni przeciwnik, odbywało się jakn aj wolniej, ponieważ dzień każdy stracony przez niego, jemu na korzyść wypaść może, szczególnie jeżeli ma widoki otrzymania odsieczy.—Wobec tego przeciwko osaczeniu należy przedsiębrać częste, a zwłaszcza silne wycieczki, aby wyrwać szczerbę w nim i przywrócić łączność twierdzy z krajem, co atoli udaje się tylko wyjątkowo.—Zdawaćby się mogło, że oblężony, zajmujący stanowisko środkowe i mogący swobodnie pchnąć siły znaczne i skupione na którąkolwiek część osaczenia, rozstawionego z konieczności rzadko na przestrzeni bardzo rozległej, powinienby mieć po sobie przewagę i bez wysiłku wielkiego, gdzie chce przerwać krępujące go więzy; w rzeczywistości jednak dzieje się zwykle inaczej, a rozsadzenie osaczenia udaje się chyba wyjątkowo i to zwykle nie na długo. Dzieje się to dla tego, że nigdy nieomal nie uda się przygotowanie w tajemnicy wycieczki większej, przeciwnik więc może się zwykle jako tako do odparcia jej przygotować, rzadko jeno udaje się zaskoczyć go całkiem niespodzianie. Ale i wtedy przewaga początkowa oblężonego nie starczy zwykle na długo, chociażby chwilowo udało mu się opanowanie zupełne stanowisk znajdującego się bezpośrednio przed nim nieprzyjeciela, ponieważ brak mu swobody ruchu; bez narażenia się na odcięcie od twierdzy, nie może się nigdy zbytnio oddalić, więc nie sposób mu też ścigać skutecznie pobitego, a cofającego się przeciwnika. Nadto, nadbiegające pospiesznie na huk strzałów siły przeciwnika, rzucają się na jego skrzydła oraz starają się zająć mu tyły, a to wszysko zmusza go w końcu do odwrotu.— Przykładem pouczającym wycieczki takiej, podjętej w wielkim stylu, jest bitwa pod Noisse-ville, stoczona w d. 81 sierpnia i 1 września r. 1870.

w Metzu, a spodziewający się odsieczy, w dniu pierwszym, pobiwszy Prusaków, przerwał ich osaczenie zupełnie, następnego dnia wszakże, gdy im posiłki z boków nadbiegły, został zmuszony cofnąć się do twierdzy. — Wycieczka wszakże jest dla broniącego się zawsze o tyle korzysta, że zyskuje przez nią na czasie, opóźniając rozpoczęcie robót nieprzyjacielskich, lub wstrzymując dokończenie już rozpoczętych, gdyż rozumie się samo przez się, że oblężony podczas wycieczki zawsze starać się będzie o zniszczenie wszystkiego tego, co mogłoby wyjść na korzyść przeciwnika. Wycieczki takie i powodzenia, choćby drobne, w nich osiągnięte, podtrzymują też ducha wojowniczego załogi. — Pomimo wysiłków tych dochodzi zawsze, prędzej lub później, do rozpoczęcia natar-

cia na obwarowania.

O ile

Dokończywszy osaczenia i obrawszy sobie stronę twierdzy, na którą natrzeć zamyśla, oblegający na tyłach stanowiska swego, w odległości 10 do 12 kilometrów od pasma fortów, gdy można i bliżej, zgromadza t. zw. parki (ob.) artyleryi oraz inżynieryi, w których skupia potrzebny materyał oblężni-czy, obecnie zawsze bardzo wielki. Miejscowości te powinny leżeć przy drodze żelaznej, lub przynajmniej blisko niej, i posiadać drogi wygodne i bezpieczne, łączące je ze stanowiskami przed twierdzą, której strzały nie powinny ich nigdy dosięgać; położenie ich musi też być takie, aby żadna wycieczka oblężonego dotrzeć do nich nie mogła; zabezpieczyć je też wypada od zamachów wszelkich odsieczy.—Tak przysposobiwszy się, oblegający przystępuje do zdobywania twierdzy, a środkiem głównym do tego wiodącym, jest ogień artyleryi potężnej

1    licznej, bez niej bowiem niczego dokazać nie można. Natarcie zwraca się zwykle przeciwko

2    lub 3 fortom oraz odstępom pomiędzy niemi; tak przynajmniej uczy teorya przyjęta przez zawodowców; być może, iż praktyka zmieni ten pogląd, opierający się do pewnego stopnia na starym prawidle Vaubana, że naraz po-у. inno się nacierać na dwa lub trzy narożniki, a forty przecie do nich są podobne, nietylko z narysu, ale i ze sposobu działania i znaczenia swego. — Naprzeciwko fortom, w odległości 2 lub 3 kilometrów, oblegający urządza swe baterye, wyciągając je szeregiem długim w ten sposób, aby razić mogły wprost i, o ile się da, również z boków obwarowania, a że na to potrzeba czasu i spokoju, więc przed pas ziemi, na którym baterye swe umieścić zamierza, wysuwa naprzód piechotę, która, okopawszy się zrazu dorywczo, następnię stale, czuwa od czoła nad bezpieczeństwem artyleryi. tylko warunki miejscowe na to pozwalają piechota podsuwa się w stronę twierdzy na odległość 1 y2 kilometra i usadawia się tam; jeżeli się uda tó i bliżej nawet, ponieważ im dalej stoi przed artyleryą swą, tym lepiej też bronić jej może przeciwko wycieczkom z twierdzy, możliwym zawsze od początku do końca oblężenia. Stanowiska te piechoty, nie będące bynajmniej jednym zakopem ciągłym (fr. tranchée), lecz złożone z wielu, przystosowanych ściśle do miejscowości, łącza się z obozem za pośrednictwem przykopów (fr. approches), osłaniających ruchy w nich odbywane. Do bateryi zaś wieść muszą drogi dogodne a pewne, o ile tylko być może zabezpieczone od ognia nieprzyjacielskiego, aby niemi dowozić było można bezpiecznie, czy to działa na wymianę, czy też amunicyę, której od chwili rozpoczęcia ostrzeliwań zużywa się bardzo wiele; dla tego też w pobliżu bateryi urządzać należy jej składy podręczne, codziennie z parków zasilane, gdyż brak jej, chociażby chwilowy tylko, na klęskę mógłby narazić oblegającego, który,

zacząwszy raz ogień z dział, przerywać go nie powinien, aby nie użyczyć chwili wytchnienia przeciwnikowi.—Urządzenie bateryi i stanowisk piechoty przed niemi zwykle nie odbywa się gładko wobec obrońcy dzielnego, który będzie temu przeszkadzać sposobami wszelkiemi; nacierający więc często bojem krwawym zdobywać będzie musiał naprzód stanowiska swe przyszłe.—Aby utrzymać przeciwnika w niepewności, o ile się uda najdłużej, oblegający ustawia bateryę ciężkie w różnych miejscach, ostrzeliwając z nich zdaleka obwarowania, których potem wcale zdobywać nie zamierza. Ba-terye te dla obrony mieć także muszą przed sobą piechotę wysuniętą naprzód.—Tymczasem ukończono ustawienie szeregu głównego bateryi, ciągnącego się nieraz na kilka kilometrów wzdłuż, posiadającego działa różne, dalekonoś-ne i ciężkie, ale także i lżejsze, mogące według potrzeby zmieniać swe stanowiska. Ba-terya ta olbrzymia razić powinna przeciwnika jednocześnie od czoła, od boków i z góry, zasypując go dosłownie gradem pocisków, a przy-tem położenie jej, jeżeli się tylko da, powinno być takie, aby go z twierdzy nie można było widzieć —Gdy wszystko gotowe, niezwłocznie na znak dany działa te wszystkie rozpoczynają ogień, który odtąd trwa bez przerwy dniem i nocą nawet, aż do zdobycia twierdzy.—Arty-lerya ta ma dwa zadania główne do spełnienia: 1) Spędzenie ostateczne obrońców ze stanowisk przed fortami i 2) uszkodzenie ciężkie obwarowań wszelkich, więc zarówno fortów samych, jak i urządzeń obrony cli i bateryi w odstępach pomiędzy niemi. — Skoro jej się jedno i drugie już do pewnego stopnia udało, piechota wysuwa się narzód ze stanowisk zajmowanych przed artyleryą i (zwykle w nocy) stara się w odległości 1 000 metrów lub bliżej od fortów założyć zakopy, będące rodzajem, znanej nam już równoległej pierwszej Vaubana, ale nie potrzebujące tworzyć, jak tamta linii ciągłej. Zwykle bywa zakopów takich tyle, ile fortów ma być wziętych, niektórzy teoretycy radzą wszakże, dla nadaniu im odporności większej, łączyć je w jedną całość; z obozem łączą je przykopy, zakładane później. Z zakopów tych oblegający ostrzeliwa gęsto z broni ręcznej wały przeciwnika oraz otoczenie ich, przyczyni pomagać mu mogą, kartaczownice, działa szybkostrzelne lub polne zwykłe, w zakopie w bater-je ustawione. Tymczasem bateryą wielka pra-cyje dalej bez przerwy, a w miarę rosnącego zniszczenia obwarowań, piechota stara się też usadowić bliżej twierdzy; więc albo nocą w odległości 300 lub 400 metrów usiłuje utworzyć od razu zakop drugi, albo też czyni to ostrożniej za pomocą przykopów, stopniowo wysuwanych ze stanowiska swego pierwszego. Zakop drugi składa się z kilku części, pólksiężycowato obejmujących fort każdy ogniem ręcznym, z tak bliska bardzo skutecznym. Z zakopu drugiego piechota zbliża się już tylko przykopami ostrożnie o dalsze 150 lub 200 metrów i urządza tam zakop trzeci, podobny zupełnie do drugiego. Jeżeli artyleryi oblężniczej dotąd udało się wybić wyłomy dostateczne w wałach fortów i zburzyć kaponjery (ob.) ostrzeliwające ich rowy z boku, a wogóle widać, że opór oblężonego słabnie, już wtedy z powodzeniem zabrać się można do napadu jawnego, czyli t. zw. szturmu; który przedsiębrany być ma rano z za-kopu trzeciego, po wzmocnionym ostrzeliwaniu ze wszystkich dział, zarówno fortów samych, jako też przestrzeni dzielących je i pola za niemi położonego. — Jeżeli jednak nie zdołano jeszcze osiągnąć zniszczenia fortów tak znacz-nego, jak powiedziono wyżej, zwłaszcza jeżeli oblężony może jeszcze ostrzeliwać rowy ich z kaponjer nie zburzonych, trzeba po dawnemu owieńczyć drogę zakrytą (por. wyżej), zburzyć stamtąd za pomocom min kaponjery ukryte pod przeciwskarpą, gdyż inne uda się zawsze zniszczyć zdaleka, a potem dopiero przystąpić do szturmu, przygotowawszy go należycie; zabieranie się do niego, gdy kaponjery są jeszcze nietknięte, uzbrojone w kartaczownice lub działa szybkostrzelne, byłoby szaleństwem, za które drogoby zapłacić przyszło. Możnaby wprawdzie próbować wdarcia się do fortn od tyłu, przez szyję, ale i to byłoby przedsięwzięciem wielce niebezpiecznym i nie wiele powodzenia rokującym, gdy równocześnie nań od czoła uderzyć nie może. —Skoro po zburzeniu środków obronnych zdołano opanować szturmem forty — a zawsze równocześnie uderza się na nie — ar-tylerzyści idący tuż za piechotą, natychmiast ustawiają działa zdobyte, o ile są jesze do użycia zdolne, przeciwko fortom sąsiednim, nietkniętym i stanowiskom dalszym przeciwnika, pionjerowie zaś kroczący razem z piechotą, lub wyprzedzający ją, zabierają się również niezwłocznie do pracy, aby na prędce wzmocnić obronność fortu zdobytego od szyi, i aby udaremnić odebranie go przez obrońcę wypartego, co zdarzyćby się mogło. Zadaniem pionjerów będzie też przekonanie się, czy obrońca nie pozostawił) min po sobie, i poszukanie drutów, posłużyć mogących do ich podpalenia; te, rozumie się, natychmiast przeciąć powinni. Inne oddziały piechoty, którym czasem towarzyszyć może też artylerya polna, starają się równocześnie ze szturmem fortów opanować odstępy pomiędzy niemi, a gdy się to udało również i jeżeli oblegający ma pod ręką w odwodzie dosyć wojska świeżego, a nadto widać, że przeciwnik jest strwożony i słabo kroku dotrzymuje, można próbować natychmiast wdarcia się do stanowisk dalszych, pośrednich, pomiędzy fortami a miastem; mogłoby się to udać czasem wobec przeciwnika zostającego pod wrażeniem świeżo poniesionej klęski, a wtedy i na podda-ie się twierdzy całej już nie długo czekaćby yszło. Gdyby zaś natrafiono na opór mężniejszy, nie pozostałoby nic innego, jak zdobyć pomału i linję drugą, co zawsze byłoby łatwiejsze niż opanowanie pierwszej, ponieważ obwarowania drugiej, jako tymczasowe, więc już przez to słabsze i po doznanej parażce bronione słabiej, nie mogłyby stawiać oporu długiego; w razie jednak gdyby oblężony posiadał jeszcze artyleryę, pomimo strat doznanych liczną, obrona mogłaby się przeciągnąć dłużej. Po upadku linii obronnej pośredniej, miasto, jeżeli nie jest opasane wałem ciągłym, poddać się musi, nie mając widoków żadnych trzymania się dłużej; jeżeli zaś posiada wał taki i zasoby dostateczne, próbować może jeszcze oporu, który popierać powinny załogi fortów nie zdobytych dotąd, ale wtedy widoki powodzenia są już tak małe, bombardowanie zaś miasta ludnego i wzięcie go szturmem grozi takiemi okropnościami, że zwykle, aby ich uniknąć ka-pitulacya nastąpi już wcześniej. — Mówiliśmy dotąd o natarciu, trzeba więc powiedzieć coś jeszcze o obronie. — Jeżeli—jak już powiedziano- oblegającemu zależy bardzo wiele na pośpiechu, to znów oblegany, chociażby się nawet nie spodziewał odsieczy, na zwłoce wygrywa zawsze, więc też podług zasady tej postępować powinien, powstrzymując na każd_5 m kroku posuwanie się przeciwnika. O obronie przeciwko osaczeniu była już mowa, więc tu podejmujemy wątek, by rysami ogólnemi nakreślić pobieżnie co dalej czynić wypada, — Nadzwyczaj ważna dla obrońcy jest pewność, skąd mu grozi natarcie wroga, więc aby ją posiąść zawczasu, nie powinien zaniedbać wysiłku żadnego. Mieć powinien służbę wywiadowczą doskonałą, donoszącą mu o wszystkim, co się dzieje u przeciwnika, o co w kraju własnym, gdzie można liczyć na przychylność współobywateli, nie będzie trudno, nadto, jeżeli rosporządza konnicą sprawną a odważną, może się przez nią dowiedzieć rzeczy wielu, wysyłając ją na podjazdy dalsze, mogące mu dostarczyć wiadomości bardzo cennych i dokładnych. W czasach obecnych balony na uwięzi mogą stać się też wielce użytecz-nemi do czuwania nad ruchami nieprzyjaciela, zwłaszcza za dnia, lub podczas nocy księżycowych.—Uzyskawszy pewność skąd grozi najście, obrońca przygotowuje się spiesznie do powstrzymania go; więc przedewzystkiem, o ile to nie było dotąd uczynione, zaopatruje forty zagrożone tak, aby się jak najdłużej bronić zdołały, następnie w odstępach dzielących je ustawia w batery-ach jak największą liczbę dział, wziętych bądź z zapasu artyleryi, bądź też z obwarowań innych, nie wystawionych na natarcie nieprzyjacielskie, których wszakże nigdy nie wypada ogałacać zupełnie z artyleryi, aby się bronić mogły w razie napadu niespodzianego. Bate-rye wymienione, osłaniane bywają od czoła okopami niskiemi, nadto przed nie wysuwa się zakopy osadzone piechotą, połączone za pośrednictwem przykopów ze składami podręcznemi

Gdy pomimo przeszkód wszela-

amuiiicyi i opatrzone schronami dla piechoty trzymanej w odwodzie; schrony podobne dla artyleryi również urządza się za bateryami sta-łemi; tak samo w pogotowiu, w miejscach bezpiecznych, stać muszą baterye polne, aby na zawołanie każde mogły ogień swój rozwinąć gdzie trzeba. Ale obrońca nie ogranicza się bynajmniej do urządzeń tych w fortach i w pasie zajętym przez nie, lecz owszem równocześnie stara się niepokoić nieprzyjaciela, gdzie tylko może. W celu tym wysuwa też naprzód oddziały dość silne, dostatnio zaopatrzone w ar-tyleryę, której zadaniem jest głównie ostrzeliwanie dróg, po których oblegający działa swe przeprowadzać musi; czasem udać się może artyleryi tej, jeżeli tylko śmiało posunie się naprzód, nawet ostrzeliwanie chwilowe parków nieprzyjacielskich, a chociaż dziać się to może zawsze tylko z odległości wielkiej, to jednak, wobec rozległości celu, zrządzić może szkody bardzo dotkliwe nieprzyjacielowi, zanim zdąży spędzić ze stanowisk działa tak natrętnie go napastujące, kich, oblegający jednak ustawi swe baterye i rozpocznie z nich ogień, artylerya obrony ustawiona między fortami, ujrzy przed sobą naprzód, jako zadanie główne, zwalczanie przeci-wniczej, zrządzanie jej wogóle szkód jak największych i najdotkliwszych, przyczyni nie należy jej strzałów rozpraszać, lecz owszem skupiać je systematycznie na te właśnie baterye nieprzyjacielskie, które uznano za najniebezpieczniejsze dla siebie, więc głównie na rzucające bomby i granaty ciężkie. Aby zaś ogień ten był prawdziwie skuteczny, powinna go podtrzymywać, o ile się da, jak największa liczba dział strzelających celnie razem, aby nie dać nieprzyjacielowi czasu na ściągnięcie dzieł zagrożonych ze stanowisk, nie jest to tak trudne, ponieważ oblężony znać może zawsze dokładnie odległości wszelkie dokoła twierdzy, więc też pewność strzałów jego zazwyczaj bywa wielka, a jednoczesność ich da się osiągnąć przez wydawanie rozkazów telegraficznych, telefonów zwykle do tego używać nie można z powodu ciągłego huku dział. Artylerya ciężka fortów, rzucająca nieraz pociski na odległości 10-okilo-metrowe, umieszczona na wałach, lub w wieżach żelaznych, dopomaga także, ostrzeliwając przeważnie baterye nieprzyjacielskie widoczne, ale zadanie główne ciąży wtedy przeważnie na bateryach stojących między fortami, mogących liczbą dział dorównywać bateryom przeciwnika, lub nawet prześcigać je; tam też stać zwykły działa krótkie oraz moździerze, jedynie skuteczne przeciwko bateryom ukrytym, dającym się tylko dosięgnąć pociskami spadającemi z góry, a tu znów obrońcy znajomość dokładna odległości oddaje przysługi znakomite, zapewniając mu celność strzałów. — Aby ostrzeliwanie to stało się rzeczywiście skutecznym, nie należy skąpić amunicyi, na co sobie twierdza dobrze

zaopatrzona zawsze w okresie tym będzie mogła pozwolić, pamiętając wszakże o tym, aby jej starczyło do końca. —Zasypując przeciwnika pociskami z bateryi w odstępach międzyforto-wych, zmusza się go też przez to do bronienia się głównie od ognia tego, więc powstrzymuje go zarazem od ostrzeliwania fortów samych, co bezwarunkowo dla obrony jest korzystne.—Podczas walki tej, dział mnóstwo ulegnie zepsuciu, a że obrońca nie posiada możności odnawiania materyału swego artyleryjskiego, gdy oblegający swe straty dowozem nowym zwykle naprawiać może, więc nadejść musi nakoniec chwila, w której zacznie brać górę nad obrońcą twierdzy. Wtedy rolę główną zaczyna odgrywać artylerya ciężka fortów, którą popierają baterye zakryte, dotąd nieczynne.—Podczas tego wielkiego pojedynku dwu artyleryi, oblegający, jak widzieliśmy, próbuje już podsunąć piechotę swą bliżej pod twierdzę, czemu przeszkadzać należy najusilniej, zarówno ogniem artyleryi, jak wycieczkami piechoty własnej, a że wysuwanie się naprzód i okopywanie się w stanowiskach zajętych, najłatwiej udaje się w nocy, więc też wtedy zdwoić należy czujność, do czego bardzo pomocne jest rzucanie częste snopów światła elektrycznego w stronę przeciwnika. Odkrywszy w sposób ten cośkolwiek, zasypuje się miejsce podejrzane pociskami artyleryi, a zarazem wysyła się oddziały piechoty dość silne do spędzenia nieprzyjaciela i popsucia robót jego rozpoczętych, —Obrona taka może być skuteczna i długo powstrzymywać posuwanie się oblegającego, zm.szając go do zbliżania się ostrożniejszego i powolniejszego za pomocą przykopów, przez co znów zyskuje się na czasie. —Im bliżej twierdzy staje przeciwnik, tym bardziej też obrona jej przechodzi do rąk piechoty, gdyż artylerya już wtedy ucierpiała tyle, że czynność jej z konieczności maleje.— Błędem byłoby nie do darowania, gdyby piechota zachowywała się czysto obronnie, ograniczając się tylko na odpieraniu nieprzyjaciela, ponieważ właśnie występowanie jej zaczepne, napadanie na zakopy i przykopy oblęgającego najskuteczniej broni twierdzy. —Gdy przeciwnik zbliżył się już bardzo i zrobił zakop na 200 lub 150 metrów od fortów, które też dotąd ucierpiały już wiele, możność napadu jawnego, czyli szturmu, zagraża coraz bardziej, a wtedy znów zadanie główne przypada piechocie. W okresie tym krytycznym z korzyścią obrońca może użyć podkopów, czyli min, zmuszając przez to i przeciwnika do walki podziemnej, czasu nie mało pochłaniającej, więc dla obrońcy korzystnej, tym-bardziej że obawa min zwykle zmniejsza przedsiębiorczość nieprzyjaciela. — Chociażby nawet udało się oblegającemu porobić już wyłomyw fortach, to dopóki istnieją jeszcze w rowach kaponjery, mogące je ostrzeliwać z boku, przy jakiej takiej czujności załogi, odbicie napadu każdego jest możliwe, dopiero gdy i te udało się prze-

ciwnikowi zniszczyć, niebezpieczeństw doszło do , ma załogę słabą i uzbrojenie nietęgie. —L i t e-szczytu. Przeciwko szturmowi walczyć może I ratura przedmiotu jest bardzo bogata, tu atoli już wtedy sama tylko piechota bronią ręczną | z niej niewiele tylko dzieł przytaczamy, jak i inżynjerya minami żałożonemi przed miejsca- ! oto: H. Ko chly i W. Rüst o w „Geschichte mi, przez które napadajacy przejść musi; udać des griechischen Kriegswesens“ (Aarau 1852); się więc może i wtedy jeszcze zmuszenie go do odwrotu, zwłaszcza jeżeli w pobliżu fortu napapniętego, w miejscu bezpiecznym w odwodzie trzywać można ilość dostateczną piechoty.

Gdy zaś obrońca doszedł do przeświadczenia, że trzymanie się dalsze stało się niepodobieństwem, powinien wysadzić prochem obwarowania zagrożone i cofnąć się do linii obronnej drugiej, by tam próbować oporu dalszego, w każdym razie obowiązkiem jego jest dołożenie starań wszelkich, aby w ręce wroga dostawa-* ły się jeno kupy gruzów, na nic mu się już przydać nie mogących. Wysadzanie fortów, nie zdolnych już do obrony dalszej, przed szturmem zagrażającym, albo w chwili rozpoczynania się go, jest zawsze pewniejsze i nie naraża obrońcę na straty w ludziach, podpalanie zaś min dopiero wtedy, gdy przeciwnik opanował już fort, aczkolwiek szkodliwsze dla niego, często nie udaje się, jak tego dowodzą przykłady liczne z czasów dawniejszych, a wtedy przeciwnik zyskuje oparcie dla robót swych następnych przeciwko obwarowaniom dalszym.—

Obrona stanowiska pośredniego pomiędzy forami straconemi, a twierdzą, mogąca się do pewnego stopnia opierać także na fortach dotąd nietkniętych, odbywać się musi podług zasad już wyłuszczonycli, przyczem obrońca obowiązany jest pamiętać wciąż o tem, że w ręce wroga nie powinno się nigdy dostać obwarowanie zdolne jeszcze do obrony, lecz jeno zwaliska i gruzy na nic nie przydatne.-Narys schematyczny oblężenia i obrony twierdzy nowożytnej dajemy na tablicy II, powtarzając tu raz jeszcze, że wszystko to opiera się jedynie na teoryi, powstałej głównie na zasadzie t. z w. manewrów fortecznych, które może wojna rzeczywista potwierdzi, ala może też zmieni bardzo, zasady te bowiem nie liczą się wcale z psychologią, z usposobieniem stron walczących, które może być bardzo różne, ani też nie przewiduję wypadków wszystkich, podczas wojny możliwych,—Twierdze nie otoczone fortami truppe“ (Berlin 1904). naprzód wysuniętemi zupełnie tak samo nieomal oblegane i bronione być muszą, jeno rozumie się samo przez się, iż wtedy odbędzie się wszystko prędzej i dla oblegającego łatwiej; czasami nawet samo bombardownanie artyleryą polną, byle była dość liczna, może twierdzę taką zmusić do poddania się, zwłaszcza jeżeli

A. Bauer „Griechische Kriegsalterthümer“ (w I. Müller a „Handbuch d. klass. Altertums-Wissenschaft“ t. IV, część 1); Schiller „Römische Kriegsaltertümer“ (tamże,. część II); Jahns „Geschichte des Kriegswesens“ (Lipsk 1882, z atlasem); Müller „Geschichte des Festungskrieges seit allgemeiner Einführung der Feuerwaffen“ (Berlin 1892); Vauban „Traité de l’attaque et de la défense des places“ (Haga 1737, 2 tomy—i częściej); tenże „Traité de la défense des places“ (Paryż 1769); tenże „Traité des sièges“ (Paryż 1742); de В o u s-mard „Essai général de fortification, d’attaque et de défense des places“ (Berlin 1798 —1803; 4 tomy z atlasem); Carnot „De la défense des places fortes“ (Paryż 1811, wyd. 2-e); W. Rüstow „Die Lehre vom neuern Festungskrieg“ (Lipsk 1860, 2 tomy); Brialmont „Etudes sur la défense des États et sur la fortification“ (Bruksella 1863; 3 tomy i atlas); tenże „La défense des États et les camps retranchés“ (Paryż 1877); Mol lik „Angriff u. Vertheidigung fester Plätze“ (Wiedeń 1876 — 1877, 2 tomy); v. Bonin „Festungen u. Taktik des Festungskrieges in der ' Gegenwart“ (Berlin 1878); Kuro p atkin-Kr ahmer „Die Blockade Plewnas. Nach Aufsätzen von Kuro-

p at к in bearbeitet von Kr ahme r“ (Berlin 1887, z planami); Wiebe „Gedanken überden Artilleriekampf im Festungskriege“ (tamże 1890); Krebs „Kriegsgeschichtliche Beispiele der Feldbefestigung u. des Festungskrieges“ (tamże 1892); v. Lei timer „Die beständige Befestigung u. der Festungskrieg“ (Wiedeń 1894 1 —działo znakomite); E. Heunebert „Fortification“ (Paryż b. w. r. [1895J); W. Stave ullage n „Grundriss der Befestigungslehre“ (Berlin 1896.) Azibert „Attaque et défense des places“ (Paryż 1897) i wydawnictwo urzędowe „Instruction générale du 4 février 1899 sur la guerre de siège“ (tamże 1899); nakoniec Scharr „Der Festungskrieg und die Pionier-

Red

Oblicze ob. Twarz.

Oblig — w prawie polskiem nazywano tak pismo czyli zobowiązanie własnoręczne, inaczej cyrograf, rewers, skrypt, lub karta ręczna. Stąd też i obecnie nadaje się to miano zobowiązaniu jednostronnemu, obejmującemu przyznanie zwykłego długu pieniężnego.

n w.

KONIEC TOMU III SERVI Ii-ej.

WIELKA ENCYKLOPEDYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

'-р

ДОЗВОЛЕНО ЦЕНЗУРОЮ.

Варшава. — 5 1кжя 1904 года.

WIELKA

тт

ILUSTROWANA.

od Tomu XX1I1 wydawana nakładem Komitetu Redakcyinego.

SERY А II.

WARSZAWA.

Drukarnia „Gazety Handlowej”

Szpitalna 10.

'Jï\b

ы тш

<

0

.

"v/..

'

I i

■'•v ' 'W. '.л. а*

.

: • • • • : ‘ ■ ' '

.......

• .

Й i

■

та.:...

\

LL

V.,

i“"

0

;

i &ХЖЖ

/

/* \

* -.

. л:** "

С0

щ/еМ* -

■'••< ■ V. ■•

о.

St. A. K-

Obligacje. W znaczeniu najogólniejszem—    klasycznej. Dla umorzenia pożyczki powyższej

obmyślono kombinacyę podwójną: w pierwszych 10-ciu latach system czysto loteryjny, następnie od r. 1845 mieszany: loteryjny i amortyzacyjny, W pierwszych 10 ciągnieniach przeznaczono do rozegrania odpowieduią summę corocznie. Następnie zaś na 61 półrocznych ciągnień do r. 1876 przeznaczono po 700 złp. na każdą obligacyę, w czem 500 tytułem wartości, a 200 jako premium. Kombinacya druga spłaty polegała na umarzaniu stopniowem. W r. 1846 O. straciły cechę loteryjną i stać się miały papierami procentowemi, przynoszą-cemi 5°/₀. Później znowu uległy rekonwersyi na 4°/o papiery, stopniowo amortyzowane. Przemianę dokonano w ten sposób, że każdy oblig 5% na 1 000 złp. uległ przeistoczeniu na oblig \% po 150 rub. podług kursu 93 za sto, t. j. z dopłatą gotowizną 10 rb. 50 kop. Pozostałą część tych O. przed kilku laty dopiero umorzono.

H. K.

A. Pol.

zobowiązania, w znaczeniu ściślejszem wszelkie zobowiązania długowe, ujęte w formę obiegowego papieru wartościowego. Pożyczki publiczne, mające charakter papierów procentowych, nazywają się obligacyami. W znaczeniu naj-„ ściślejszem O. są to zobowiązania długowe spółek bezimiennych, t. j. towarzystw akcyjnych, oparte na bezpieczeństwie całej wartości tych przedsiębiorstw i przynoszące posiadaczom procent stały. Różnią się zaś od akcyj tem, że te stanowią dowody współwłasności przedsiębiorstwa, mającego formę akcyjną, gdy O. są wierzytelnościami tego przedsiębiorstwa. Dlatego akcye korzystają z dochodów, które przedsiębiorstwo przynosi, i posiadacze ich otrzymują zyski te w postaci t. z. dywidendy, t. j. procentu zmiennego, bo zależnego od wyników rocznych przedsiębiorstwa, a O. zapewniony mają procent stały, z góry określony. W razie likwidacyi przedsiębiorstwa akcyjnego, O. muszą być przede-wszystkiem spłacone; spłacenie akcyj, czyli udziałów współwłasności zależy od wyników likwidacyi. O. nazywają jeszcze z cudzoziemska „Priorytetami.“

Obligacyę skarbu Królestwa Polskiego. Pierwsze papiery pod tą nazwą wypuszczone zostały d. 9 lutego r. 1829 na zasadzie pożyczki, zawartej z domem S. Frenkel na summę 42 mil. złp. O. nosiły nazwę cząstkowych, albo udziałowych. Umorzone zostały w r. 1854 i zatrzymano wówczas tylko pewną kwotę dla właścicieli niezgłaszających się po odbiór należności. Po wypadkach r. 1831, skutkiem których powstał deficyt w budżecie Królestwa, tak na pokrycie tegoż, jako też na budowę fortec wewnątrz kraju, wreszcie na zwrot skarbowi Cesarstwa poczynionych przezeń zaliczeń, w r. 1835 d. 12 czerwca zatwierdzona została

pożyczka z domami bankierskiemi S. A. Frenkel i J ó z e f E p s t e i n na summę 150 mil. złp. Umorzenie summy tej miało nastąpić w ciągu lat 407₂ za pomocą przelewu w dwuch ratach półrocznych każdego roku po 3 961 267 złp. z kasy głównej Królestwa do Banku Polskiego. Regularność zapłaty rząd poręczył dochodami z soli, z administracyi tabacznej i z loteryi

St. A K.

Obligatio, bona ohligare oznaczało w dawnej Polsce oddanie wierzycielowi dóbr w zastaw antychretyczny (ob. zastaw) i w tem znaczeniu O., zwana także oppignoraiio równała się prawie àlienacyi czyli sprzedaży, statut piotrkowski Zygmunta I z r. 1510 utożsamia dobra, które testator posiada jako własność dziedziczną z temi, które mu w zastaw antychretyczny oddano.

Obligato w muzyce zwie się samodzielne prowadzenia jakiegobądź instrumentu w akompaniamencie, naprzykład do aryi śpiewanej w operze, bądź też pieśni.

Obliteracya (med.) ob. Zarośnięcie.

Obława, rodzaj polowania, podczas którego obstawia się mnóstwem ludzi znaczniejszą przestrzeń lasu, ci zaś albo czuwają tylko nad tym, aby zwierz z kniei obstawionej nie uchodził, albo też naganiają go na łańcuch strzelców, zdała naprzeciw nich rozciągnięty; stąd też O. bywa dwój aka: s t a ł a lub r u c h o m a, j eżeli obła-wnicy, zamiast stać w miejscu, na znak dany idą przed siebie wystraszając zwierzynę.—Zwykle mówi się tylko o O-ie, gdy chodzi o łowy na grubszego zwierza, zwłaszcza na wilka; gdy się zaś poluje na sarny lub na zające, nagania-

Red.

by.

49), w którym O. m. uchodzi

pi*, j. p.

obecnie używany.

S. K.

H. к.

czy przytym czynnych, obecnie przynajmniej nazywa się naganką albo nagonką. —W znaczeniu przenośnym O-ą nazywany bywa też pościg przedsiębrany w celn Ujęcia zbrodniarzy ukrywających się.

Obłąd. (gr. ri fxavia, ii p.ovojxavća, łac. mania, monomania) według pojęć dzisiejszych, jeden z licznych objawów rozstroju umysłowego, według pojmowania dawniejszego zaś rodzaj odrębny obłąkania, rozwiniętego jedynie w pewnym, danym kierunku, ob. Umysłowe choro-

Dr. J. P.

Obłąd miłosny (łac. Erotomania z gr. ó epcoę-coToę=miłość i yj p.avia— obłąd, obłąkanie), którego nie należy brać za jedno z nimfomanią (ob.) lub z t. zw. obłędem lubieżnym mężczyzn (Satyriasis), gdyż od nich jest równie daleki, jak miłość czysta i niewinna od rozpusty wyuzdanej. Jest to zboczenie umysłowe, poczytywane dawniej powszechnie za rodzaj zupełnie odrębny obłąkania ograniczonego (monomania). dziś zaś uchodzi tylko za jeden z tak licznych objawów obłąkania wogóle. — Osoba dotknięta O-em m-ym kocha szalenie kogóśkolwiek, czasem nawet osobę wymarzoną, nie istniejącą wcale, albo znaną tylko z obrazu lub rzeźby widzianej, a przytem święcie przekonana bywa, iż doznaje wzajemności, chociażby rzeczywistość najdotkliwiej przekonywała, że tak nie jest bynajmniej. Chorych takich nie nagabują nigdy myśli rozpustne albo lubieżne, owszem marzenia ich o ukochanym lub ukochanej bywają czyste i wzniosłe, zawsze dalekie od zmysłowości wszelkiej. Stan taki, rozwinąwszy się raz, nie ustępuje nigdy, lecz przechodzi prędzej czy później w obłąkanie ogólne, co dowodzi najlepiej, że błądzono dawniej, chcąc mu zapewnić odrębność jaką, uważając go za chorobę oddzielną, (por. Umysłowe choroby).—Przykłady pouczające znaleźć można w dziele E. E s-quirola „Des Maladies mentales“ (Paryż 1838,

t. II, str. 32 jeszcze za postać odrębną cierpień umysłowych.

Obłąd opilczy, ob. Alkoholizm. Obłąkanie czyli Pomieszanie zmysłów (łac. Alienatio) ob. Umysłowe choroby. Obłocznia, ob. Hymenium.

Obłocznik —minerał; wyraz utworzony przez Bogatkę na oznaczenie minerału nefelinu; gdyż vscpéXï] znaczy obłok, że zaś minerał wmówię będący mętnieje w kwasie azotnym, więc H a n y nazwał go nefelinem, a Bogatko starał się wyraz ten spolszczyć. Wyraz ma znaczenie tylko historyczne; w literaturze polskiej nie jest

z. w.

Obłóczyny, uroczyste przywdziewanie habitu przy składaniu ślubów zakonych (ob.).

Obłok, substancya lotna częściowo skroplona, a .stąd dająca się już dostrzedz, jak np. obłok pary wodnej, unoszący się nad wodą wrzącą. W mowie potocznej obłoki znaczą toż samo, co chmury (oh.).

Obłoka (bot.), ob. Byrsonim a. Obłomowszczyzna, wyrażenie przysłowiowe, bardzo popularne w społeczeństwie rosyjskiem, w połowie drugiej w. XIX urobione z nazwiska bohatera głównego powieści Jana Gonczaro-wa p.n. „Obłomow“, typu ziemianina rosyjskiego, wyrosłego wśród zabytków kultury pańszczyźnianej na człowieka ożywionego chęciami i zamiarami najlepszemi, wysokich zalet umysłu, niezdolnego wszakże do najmniejszego wysiłku w kierunku woli, a tem samem, zamierającego powoli w bezczynności absolutnej. Obłomow wskutek udatnie pochwyconych rysów charakteru narodowego, stał się postacią klasyczną w literaturze rosyjskiej, a wyraz O. przyjął się na dłużej na oznaczenie stanu niedołęstwa fizycznego i umysłowego, obojętności bezgranicznej, uchylającej się od wszelkich, zarówno przyjemnych jak przykrych wzruszeń, i dążącej jedynie do zdobycia sobie spoczynku upragnionego. Publicysta i krytyk rosyjski M. Do-broljubow poświęcił określeniu О-y rozprawę cenną: „Czto takoje obłomowszczyna“. Ob. Gonczarow Jan.

Obłoniec, zwierzę ssące, ob. Megaderma. Obłonnik igielny i korowy — Peri-dermium Pini—jest to grzybek w postaci małych białawych lub żółtawych pęcherzyków, pojawiający się na igłach lub na korze młodych gałązek sosny, które nieraz zabija. Badania Wolffa wykazały, że jest to ten sam grzybek, a mianowicie Coleosporium Lév., który niszczy różne gatunki rośliny Senecio — Starzec—ale w jaki sposób i jaką drogą przenosi się z tej rośliny na igły sosny, dotycżas nie zbadano. O. szkodliwy jest przedewszystkiem, jeżeli dostanie się na igły lub młode gałązki, dla gałęzi starszych jest mniej niebezpieczny, niszczy bowiem tylko nieco .korę, a miejsca te zalewają się zwykle żywicą, która łatwo tam właśnie występuje. Grzybek na igłach wygląda zdaleka jakby kaszka drobna. Traba się najczęściej po zagajnikach sosnowych — rosnących na gruncie niewłaściwym (n. p. nie na piasku, gdzie sosna najlepiej się udaje).—Najlepiej przeciwdziała się rozszerzaniu się grzybka tego przez wycięcie drzewek zakażonych, jak również przez zniszczenie zarażonych roślin Senecio, które zwykle w towarzystwie sosen rosną. Dawniej chorobę sosen wskutek O-a powstającą nazywano powszechnie ob arem, dziś nazwa ta wychodzi z użycia, jak również druga o śni o ł ślepy, także używana dawniej dość często.

Obmowa w prawie polskiem miała dwa znaczenia; z jednej strony nazywano tak wprawie litewskiem pozwolenie sądu, aby pozwany namyślił się co do udzielenia odpowiedzi do drugiego terminu. Prócz tego nosiło miano obmowy wyłączenie sędziego.

2, 33, 83; „legg.“ 2, 12, 31.

Obock, kolonia francuska, ob. Obok.

Obodas, król nabatejski, ob. Nabateowie.

Obodówka, miasteczko na Podolu, w powiecie Olhopolskim, przy uściu rzeczki Docliwy do Bernardynki. 2 cerkwie, kościół katolicki, 2 domy modlitwy żydowskie, szpital, szkoła; cukrownia, gorzelnia, cegielnia i 9 młynów. Mieszkańców liczy 5 845. — Za miasteczkiem znajdują się wały, za któremi, według podania, mieszkańcy niegdyś mieli bronić się od Tatarów.

sta, z której wyrabia się obwód (ob.) do koła wo-

м. H.

Л. B.

Obodzieński S a m u e 1, pisarz XVII w., Toporczyk jak i poprzedni, sekretarz królewski, wydał pierwszy obszerny listownik polski p. n. „Promptuarium epistolographicum, t. j. listopis-twa politycznego model zamykający w sobie najpierw... uniwersalne tytuły i t. d. a potem listopistwa methodo singulari i modeluszem... komprehendowane minerwą S. z O. O. i t. d. i t. d. na świat konkurujące“. Przypisane 8 i 1 n i с к i m, łowczycom lwowskim, z ciekawymi szczegółami o ich ojcu, mieczniku bracławskim i jego przewagach pod Zbarażem, w wojnie z Szeremeternit, d. Na jego dwo-Obodziak lub obwodziak jest to sztuka rze wypracował O. tę książkę i liczne inne wyrobiona z drzewa jesionowego, brzostowego, traktaty, których rychłe ogłoszenie zapowiada, lub dębowego 15 stóp długa, bez sęków i pro- do czego jednak wcale nie przyszło; miały

Obnażacz, owad, ob. Hylotoma.

Obninskij Piotr, syn Nar czy z a, publicysta i działacz społeczny rosyjski. Po uwłaszczeniu włościan był pośrednikiem do spraw włościańskich. Od r. 1866 do 1890 czynny był w sądownictwie; wkońcu był prokuratorem Sądu okręgowego w Moskwie. O. prezydował też w Towarzystwie opieki nad ubogiemi dziećmi w Moskwie; towarzystwo to wiele jego działalności zawdzięcza. —O. pisywał rozprawy pomniejsze i artykuły, głównie z dziedziny prawa i dobroczynności publicznej; niektóre z nich zebrano w książce p. n. „Zakon i byt“ (Moskwa 1891).

Obnuntiatio, wyrażenie techniczne, wzięte z języka augurów rzymskich. Przed rozpoczęciem czynności jakiejkolwiek politycznej, zwłaszcza przed zagajeniem zebrań wyborczych, i wogóle publicznych (comitia), odbierał u Rzymian augur od przewodniczącego urzędnika zlecenie, aby zbadał zjawiska na niebie (spectio). Obwieszczenie augura po dokonaniu zlecenia, bez względu na to, czy znaki bogów były pomyślne albo niepomyślne, nazywano mmtiatio; zwiastowanie zaś niepomyślnej woli bogów, niepomyślnych znaków, źle o przyszłości wróżących ionien malum, omen sinistrum), zwano obnuntiatio; obwieszczał je zaś augur urzędnikowi natenczas słowami: alio die (= innego dnia), à skutkiem takiego oświadczenia należało zebranie na dzień inny odroczyć. Urzędnikom wyższym zresztą, jako też trybunom ludowym przysługiwało nawet bez dopełnienia cerymonii religijnej augura prawo oznajmiania rzekomo niepomyślnej woli bogów, a w następstwie dalszem zatem także prawo odraczania zebrań publicznych. Prawa tego nadużywali często w zabobonnym i łatwowiernym Rzymie, wszędzie podczas walk zaciekłych stronnictw politycznych, urzędnicy niesumienni i ambitni, aby nie dopuścić wyboru osobistości jakiej nienawistnej, albo też przeszkodzić przez taki protest samowolny uchwale jakiego prawa niewygodnego. — Por. objaśnienie klasyczne Donata, komentatora komedyi Terencyusza (Ad. 4, 2, 8): „ Proprie obnuntiare dicuntur augures, qui aliquid mali ominis scaevumque vider int ; “ — C i c er о „ Phil. “

S. Drz.

zowego.

Obodzieński Z Obodna, Aleksander pisarz XVII wieku, „starożytny Toporczyk“ wydał w r. 1643 dzieło pseudo-historyczne wierszami p. n. „Pandora starożytna Monarchów polskich, zacnością jaśnie oświeconych królów, światłością promieni białego orła królestwa polskiego, i t. d. i t. d. na świat konkuruje“ (Kraków, u S z e d 1 a) Lubomi r s к i m poświęcone. Jak Bogowie Pandorę, tak ozdobili królowie, bohaterowie, święci i t. d. dzieje polskie, które w sześciu księgach opowiada, wierząc ślepo we wszystkie baśni (nawet o Gorzałce

t. j. gorzał K a alchemik obcy w Krakowie!). Najciekawszy ustęp, to pod Krakiem (bo od Słowian-Henetów za Bielskim J. zaczyna) wsławioną chwałą Krakowa, jego napojów nawet i muzyczki, rękawki nawet czyli krakuso-wego pagórka. Druga księga sięga od Mieczysława do Śmiałego, trzecia do Przemyśl a, czwarta do Jagiełły, piąta do W a-1 e z e g o, szósta kończy się śmiercią Zygmu n-ta III i strasznie przesadnymi chwałami (największa chyba, że 170 klasztorów on i panowie za jego śladem założyli, samym Jeznitom 25 kościołów i kolegjów); wierszowanie jak u Stryjkowskiego, tylko talent, jeśli mo-żebne, jeszcze mniejszy; wylicza naturalnie Komety, trzęsienia ziemi i podobne zdarzenia „historyczne“ ale pierwsza to całkowita kronika polska, rymowana—to jedyna jej zasługa, prócz kilku szczegółów obyczajowych; język czysty, nie unika jednak owych złożonych „białonit-nych“ i t. p. przymiotników. -Przed „Pandorą“, najczęstszą po bibliotekach naszych—przywodzą jej wydanie z r. 1641 a nawet jakoby dwa różne z tego roku—wydał wierszydło ascetyczne p. n. „Przeważna Legacya uchwalona w kon-systorzu Trójcy św. dla uzdrowienia ludzkości a przez najwyższego hetmana hierarchii niebieskich anioła Gabriela odprawiona“ 1640 r.: tytuł podły, rzecz licha, chyba przypisanie jej (Myszkowskie mu) ciekawsze dla reminiscen-cyi wojennych (o Warnie i Chocimiu). Rodzina, wedle Niesieckiego, wielkopolska.

A li.

SI. 11

Л. Pol.

zawierać mówcę sejmowego it. d. — W „Promp-tuarium“ po nieskończonych przemowach następuje rzecz o tytulaturach, do której O. nabył wprawy przy publicznej funkcyi u boku hetmana w. kor. i wojewody krak., z nieskończonymi dodatkami o wszelkich możliwych rzeczach, są i tytuły starożytne i mocarstw wschodnich i list naturalnie Aleksandra W. do Słowian. Wyliczając tytuły akademii krakowskiej wymienia O. iTop orczyków, którzy tu „studowali“, listy lianów do Chm ie-leckiego i t. d. Dopiero od str. 393 (do końca. 546, malutkiego formatu) idą wzory listów, zakończone bardzo niesmaczną „praxis listu winczownego stylem moim do p. SUnickie go pułkownika król., gdy z sejmu wrócił a syn mu się urodził, r. 1665“. Pierwszy to tak obszerny, lecz nieudały podręcznik listowania polskiego, gdyż spółczesne rzeczy podobne, D o-brackiego n. p. dla Niemców polskich raczej były przeznaczone.

Obód lub obwód jest to część zewnętrzna koła bądź to biegunowego tj. przeznaczonego do ruchu toczystego (ob. koła wozowe), bądź to rozpędowego, służącego do obrotu i przenoszenia siły (ob. koła parowe i inne).

Obój. narzędzie muzyczne, z gromady instrumentów dętych, drewnianych, stroikowych. Jego nazwa, brzmiąca prawie jednakowo we wszystkich językach (Oboe, Hoboe i t. p.) wziętą została z francuzkiego Hautbois = „wysokie drzewo“, to jest wysoki w stroju instrument dęty, drewniany, w przeciwieństwie do Basson (fagot) = „niski“, to jest basowy. Z przejścia nazwy francuskiej oboju do wszystkich innych języków, wnioskować można, że został wynaleziony we Francyi, i to zapewne przed trzema wiekami z górą, już bowiem w XVI stuleciu w powszechnem znajdował się użyciu. Jego protoplastą była szałojamoja (z fran. Chalumeau).—Skala, oboju rozciąga się od małego h do trójkreślnego f — (niektóre mają i małe b, ale dźwięk to niepewny, więc nie używany). Wyrabia się z drzewa bukszpanowego, hebanowego lub gruszkowego, w kształcie rury zakończonej lejkowato, długiej na 20 cali. Do zadęcia służy stroik, złożony z dwuch cienkich płatków trzcinowych, osadzonych na rurce mosiężnej. W części środkowej instrumentu znajdują się cztery dziurki dla ręki lewej, i trzy dla prawej, oraz od 9 —14 klapek. — O. pierwotny miał tylko dwie klapki dla cis i dis; około r. 1727 H off m a n n dodał drugie dwie, dla gis i b\ odtąd dodawano klapek coraz więcej, aż w końcu ich liczba doszła do czternastu. Dźwięki oboju brzmią nieco nosowo, charakterystycznie, sielankowo, silniej od fletowych, a mniej łagodnie od klarynatowych.

Obojań, miasto powiatowe w Rosyi, w guberni Kurskiej, przy uściu . rzeki Obojanki do Psioła, stacya drogi żel. wąskotorowej Marjino-0. Znajdują się tu 4 cerkwie, 1 monaster,

progimnazyum żeńskie i szpital. Ludność zajmuje się ogrodnictwem, handlem i rzemiosłami; mieszkańców jest 11 872 (r. 1897); w tern katolików 59 (r. 1896.) O. założono w r. 1650, jako zameczek pograniczny. — Powiat Obojań s к i, w części środkowej guberni Kurskiej, zajmuje 3 394 wiorsty kw., mieszkańców liczy 190 376 (r. 1896), w tej liczbie 105 katolików.

Obojczyk, noszący też czasem nazwy: kluczyk i kluczka (po łac. clavicula, os iuguli, po gr. 7] xXsîç) jest u człowieka kością parzystą, cewkowatą, zbudowaną mocno, skrzywioną lekko na podobieństwo litery S, bardzo wydłużonej, stykającą się końcem wewnętrznym z mostkiem (ob.), zewnętrznym zaś łączącą się z łopatką (ob.), krzyżującą się skośnie z żebrem pierwszym. Połączenia te dwa, jak również więzy oraz mięśnie przyczepiające się do О-a, utrzymują go w położeniu poziomem.— Część О-a wewnętrzna, dłuższa, jest wypukłością krzywizny zwrócona ku przodowi, zewnętrzna zaś, krótsza, wygina się ku tyłowi. O. niewieści zazwyczaj bywa prostszy i szczuplejszy od męskiego; u ludzi pracujących ciężko rękoma krzywizny jego są wydatniejsze i widoczniej rozwinięte. —К o n i e c wewnętrzny czyli mostkowy (extremitas interna s. ster-lis) jest nieco zgrubiały i opiera się płaszczyzną stawową, nieomal trójkątną, trochę na-kształt siodła wykrzywioną, o wcięcie obojczykowe mostka, ruchliwość stawu tego, otoczonego więzami silnemi, jest ograniczona. Na stronie О-a, odpowiadającej chrząstce żebra pierwszego, widoczne jest miejsce podługowate, chropowate, służące za przyczep w i ę z o w i żebro-obojczykowemu (ligamentum costo-claviculare s. rhomboidewri)\ końce O-ów obu łączy wiąz międzyobo językowy {lig. inter clavicular e), wypełniający wcięcie półksię-życowate mostka. — Koniec zewnętrzny {extremitas externa s. acromialis) kości tej jest spłaszczony, posiada płaszczyznę stawową małą, owalną, łączącą się z wyrostkiem barkowym łopatki. Powierzchnia dolna płaszczyzny tej posiada również chropowatość, do której przyczepia się wiąz ostro kręgowy czyli kru-czo-obojczykowy wewnętrzny {lig. co-noideum s. coraco-claoiculare internum), oprócz więzu tego, koniec ten przytrzymują jeszcze: torebka włóknista, oraz dwa więzy inne. — Część średnia О-a jest zbudowana stosunkowo silnie i ma wewnątrz jamę szpikową, szczupłą. — O. utrzymuje bark w oddaleniu właściwem od ściany piersi, więc też jeżeli ulegnie złamaniu, bark zbliża się do ciała i opada ku dołowi, przyczem ruchy w stawie ramiennym tracą swobodę. Ponieważ O. od przodu pokrywa jeno skóra, więc wskutek obrażeń zewnętrznych ulega złamaniu stosunkowo bardzo często, zwłaszcza u mężczyzn. Złamania te do rozpoznania są wcale nie trudne, a zrastają się najczę-

J)r. J. Г.

ściej łatwo i prędko, ale ponieważ utrzymanie odłamków w położeniu właściwym jest nadzwyczaj trudne, więc też po złamaniach tycli pozostają zwykle zgrubienia szpecące, bardzo widoczne, przykre szczególnie dla płci żeńskiej.— Nie wszystkie zwierzęta posiadają O., brak go n. p. zupełnie wszystkim jedno, dwu i wielo-kopytnym, u drapieżnych zaś istnieje tylko w stanie szczątkowym. —U ptaków O-i stron obu zrastają się z sobą i tworzą kość jedną, nazywaną „sankami“ albo „ostróżką“ (łac. fur-cula). Kość ta u wszystkich ptaków latających wiele jest rozwinięta najlepiej, u innych zaś mniej, u strusio waty cli i u papug niektórych zanika do pewnego stopnia od końca mostkowego.—Gady mają O-i, również u ziemnowodnych spotykamy twory żywo je przypominające, u ryb zaś części te są już tak zmienione że ich O-ami nazywać nie można. — Nazwę O-a nosi też rodzaj krawatu, noszonego przez księży, sporządzonego z paciorków szklanych drobnych, czarnych i białych.

Obojętność, (łac. Indifferentia). Wyraz ten oznacza stan uczucia, nie zawierający w sobie ani pierwiastku przyjemności, ani przykrości. Jest to jedno z pytań w psychologii bardzo spornych, czy w ogóle takie stany O-i istnieją i czy są możliwe. Już Platon zastanawiał się nad tem zagadnieniem w dyalogu „Phile-bos“ i przyjmował jakiś stan uczucia pośredni, który nie posiada ani cechy przykrej, ani przyjemnej. Przeciwnie Epikur nie przypuszczał, aby mógł istnieć stan prawdziwej i całkowitej obojętności. Cycero stał po stronie Platona i zwalczał poglądy Epikura, przeczył on jakoby „nihil dolere“ można uważać za przyjemność, a więc musi istnieć stan pośredni O-i. Zwolennicy filozofii Arystotelesa szli co do tego pytania za zdaniem Platona, z nowszych zaś filozofów, Leibniz przyjmował także stan O-i jako odrębny i przechodny między uczuciami przykremi a przyjemnemu Z późniejszych Tomasz Reid przechylał się do zdania, że to albo słabe uczucie przykre, albo słabe przyjemne. Condillac znowu stanowczo przeczył, aby był możliwy stan O-i. —Z psychologów współczesnych, Gamier n. p. oświadcza się za O-ą, także Hamilton, podczas gdy Lotze znowu dowodzi, że O., jako brak wszelkiego uczucia, jest wcale niemożliwa. Jakób Mili, Bain, Deunont starają się wykazać możliwość i rzeczywistość stanów nijakich, tak samo jak i w najnowszych czasach Wundt i Th. Ribot (ob. wydanie 5-e Wundt a „Grundzüge der phys. Psychologie“ tom II str. 315, 338 i 353-369. Lipsk 1902 i Th. Ribot „Psychologia uczuć; tłom. polskie Warszawa 1901, str. 84—91); F r. Bouillier w dziele „Du plaisir et de la douleur“, (Paryż

1877) zaprzecza znowu odrębności stanów obojętnych.—Aby odpowiedzieć na pytanie, czem jest właściwie stan O-i, musimy przedewszystkiem

Kacyki Po wsi, llustr. Ser. 11. Zcsz. 25» T. IV.

rozważyć naturę uczuć.—Uczucie jest to sposób w jaki wyraża się w naszej świadomości wszelka w naszem duchowem wnętrzu zaszła zmiana. Wszystko, czegokolwiek doznajemy, powoduje zmiany w naszych stanach, ta zmiana czysto podmiotowa, w nas samych dokonywująca się, przedstawia się nam w postaci uczuć doznanych. Tak pojmując uczucie, musimy wyrazić przekonanie, że nie mogą istnieć stany psychiczne, które nie posiadałyby także swojej cechy uczuciowej. Każdy stan psychiczny jest zmianą stanu poprzedniego, a więc każdy musi dla nas samych, doznających, posiadać także stronę uczuciową. . Ale zmiany mogą być silne albo słabe, mogą być ze stanem poprzednim w zgodności, mogą go silnie lub bardzo słabo podniecać, albo też może być przeciwnie. Im zmiana i podniecenie lub zahamowanie stanu poprzedniego słabsze, tym i uczucie będzie słabsze. Otóż w następstwie zmian ze stanem poprzednim zgodnych lub niezgodnych, czyli w następstwie uczuć przyjemnych i przykrych, może wahanie być tak małe i tak słabe, że w świadomości strona uczuciowa uwydatni się w sposób bardzo niewyraźny, doznawane uczucia nie będą ani silnie przykre, ani silnie przyjemne, cecha więc uczucia będzie słaba, niewyraźna dla świadomości, wahająca się między słabą przykrością, a słabą przyjemnością, skutkiem czego zatraca się dla świadomości uczucie tak jedno jak i drugie i pozostaje świadomość jakiegoś stanu zobojętnionego, stanu O-i. Tak rzeczy pojmując, musimy wyrazić przekonanie, że O., jako stan całkiem od uczuć przykrych i przyjemnych odrębny, jako brak wszelkiego uczucia w ogóle, istnieć nie może. O. to albo stan nader małego wahania się między uczuciami bardzo słabemi, przykremi i bardzo słabemi przyjemnemi, albo też to bardzo słaba przyjemność lub przykrość tak słaba, że świadomość na stronę uczuciową prawie uwagi nie zwraca. Oczywiście natury mało wrażliwe i niedoznające uczuć silnych, będą objawiały w przeważnej liczbie wypadków O. — Często jednakże jest O. tylko powłoką zewnętrzną, którą kryje się gra uczuć gwałtowny cli. Okazywanie O-i pozorniej zależy oczywiście od siły władania nad ruchami ustroju własnego, czyli od zdolności panowania nad sobą. — Wyraz O. ma także i znaczenie etyczne, które stoi jednak w związku ścisłym ze stroną psychologiczną. — O-ą etyczną nazywamy bowiem O. na głos sumienia i obowiązku. Kiedyż O. taka objawia się?—Oto objawia się u takich osobników, u których uczucia moralne, jako czynniki podniecające lub wstrzymujące działania, są bardzo słabo rozwinięte, skoro zaś stan uczucia jest w jakimś kierunku słaby, to tam mamy do czynienia z O-ą. Przyczyny O-i moralnej, czyli słabego rozwinięcia uczuć, mogą być różne, taką przyczyną bywa nieraz dziedzicznie słaby rozwój uczuciowości, albo przytępienie umysłu przez złe wychowanie, da-

67

II. s.

C3L

9(P

rs

lej nawyknienie od dzieciństwa do czynów niemoralnych i oswojenie się z niemi przez złe przykłady i t. d. — O. występuje zawsze tam, gdzie uczucia jakieś są albo z natury słabe, albo powszednieją, otóż u kogo poczucia obowiązku nie rozwinięto, albo dla kogo spowszedniało, taki staje się moralnie obojętnym. Co do dalszych szczegółów ob. Uczucie i Wzruszenie, także Moralność.

Obojga Sycylii królestwo, ob. Sycylia.

Obojnactwo. O-m, przeważnie zaś z cudzoziemska Hermafrodytyzmem, nazywamy takie zjewisko w świecie istot żyjących, gdy narządy rozrodcze (jajniki i jądra), jak również narządy płciowe zewnętrzne, męskie i żeńskie, znajdujące się zwykle na osobnikach oddzielnych (samcach i samicach), zjawiają się na jednym osobniku; niema w takich gatunkach wyróżnicowania płci (niema samców i samic), i co za tern idzie —niema również t. zw. dymorfizmu płciowego (różnicy samców od samic); gatunki takie nazywamy obojnaczemi czyli herm afrody tycznemi. O. jest zjawiskiem dość rozpowszeclmionem i występuje stale jako cecha ustrojów pewnych grup (rodzajów, rzędów), jest więc t. zw. zjawiskiem prawidło-wem; zdarza się również O. patologiczne, powstające jako zboczenie, jako wyjątek w budowie narządów płciowych przy stałej rozdzielno-płciowości danego gatunku zwierzęcego lub roślinnego. —O. u roślin polega na tern, że w jednym kwiatku rozwijają się pręciki i słupek lub, przy tak zwanej oddzielnopłciowości, istnieją kwiaty tylko jednopłciowe, lecz na tym samym osobniku roślinnym, jak słupkowe, tak i pręcikowe; (ob. Kwiat). Budowa narządów obojnaczych, wewnętrznych u zwierząt jest bardzo rozmaita, zależnie od grupy zwierzęcej. Ogólnikowo możnaby powiedzieć, że przy O-e wewnętrznym w jamie ciała zwierzęcia lub u nieposiadających tej jamy w mesodermie (ob.) lub ektodermie jak np. u Stułbi {Hydra) znajdują się pierwociny lub gruczoły płciowe, rozwijające jaja — jajniki — i inne, wytwarzające ciałka nasienne (plemniki, spermatozoidy); każdy z gruczołów posiada swe przewody odrębne i rozmaite gruczoły dodatkowe (ob. Narządy płciowe „Enc. Powsz. il. Serya II T. I i II)“. Przy obecności dwu rodzajów gruczołów płciowych są u pewnych grup zwierzęcych i dwa rodzaje narządów płciowych zewnętrznych (pochwa i prącie—vagina i penis).—Dla objaśnienia opiszemy budowę narządów płciowych jednego z robaków obojnaczych, należącego do gromady wirków (Turbellaria) [ob. rysunek 79J. Otwór płciowy wspólny (dla jajników i jąder) prowadzi do narządu osobnego, mięsistego, rozwijającego się z pochwy, zwanego workiem kopulacyjnym (pochwą prąciową) (be.) [bursa copulatrix], do którego wchodzi prącie przy spółkowaniu; do przewodu wspólnego, idącego za tym otworem, wchodzą z jednej strony przewody jajników (o.)— jajowody (oviducti), połączone przewodami parzystemi (przewody żółtkowe) z gruczołami żółtkowemi (d), z drugiej strony przewody jąder (t) (nasieniowody—vnsa. deferent la.—Jaja dojrzałe, po złączeniu się z żółtkiem, są zapład-

--d

VS-^

bc-sch-

ШгШ o

Яр“'ci

Fig. 79. N ar zą dy płciowe robaka (z wirków — Turbellaria). у otwór płciowy, o jajnik, rs. woreczek nasienny, Ъс pochwa (prąciową) sch — gruczoł skorupkowy; u macica przepełniona jajami — ov. «/—gruczoły żółtkowe, / — jądra (pęcherzyki jądrowe, nasienniki), vs—pęcherzyk nasienny; p—prącie.

niane przez (nasienie) plemniki, znajdujące się w t. zw. zbiorniku nasiennym — (receptaculum seminis), gruczole dodatkowym przewodów żeńskich i następnie otaczają się skorupką, wydzielaną przez gruczoły skorupkowe, otwierające się do części końcowej przewodu jajowego; stąd już jaja przechodzą do macicy (u).—U najroz-maitrzych rodzajów tej gromady robaków oboj-nacze narządy płciowe mają odmienny w szczegółach, w typie jednakowoż zasadniczy plan budowy, tak np. mogą być odrębne rozszerzenia jajowodów i nasieniowodów z otwierające-mi się do nich przewodami jajników i nasieu-ników, nie zaś wspólne rozszerzenie, jak w przypadku przytoczonym. Stosunki w budowie narządów obojnaczych u wszystkich grup tego rodzaju zwierząt są bardzo rozmaite, można wykryć w niej dążność od О-a krańcowego do rozdzielnopłciowości przez cały szereg postaci pośrednich. Tak więc, w razach najmniej powikłanych, gruczoły płciowe umieszczone są blisko od siebie; w takich warunkach możliwe jest spotykanie się ze sobą pierwocin rozrodczych (jajek i plemników) i samo zapładnianie, jak to bywa u Żebropławów (Ctenophora) i u Chrysaora z parzydełkow-c ó w właściwych; dalej widzimy narządy płciowe obojnacze z przewodem wspólnym, odprowadzającym pierwociny rozrodcze; przytem gruczoł płciowy jest w tych grupach wspólny,

t. j. wytwarzający jajka i plemniki; otwór płcio-

cycli przewagę zapłodnianiu krzyżowemu. Czynniki te same, tylko odmiennej niekiedy natury,

wy również wspólny; tego rodzaju narządy płciowe posiadają mięczaki: skrzydło nogi (Pteropoda), wiele rodzajów z płucodysz-nych (Pulmonata), u tyłoskrzelnych (Opisthobranchiata)\ już we wzmiankowanych grupach widzimy skłonność do zróżnicowania samych gruczołów i ich przewodów. Tak Lang odróżnia u płucodysznych i tyłoskrzelnych 3 typy w budowie narządów płciowych: 1) gruczoł obupłciowy posiada jeden przewód niepodzielny, który ma jedno tylko uście naze wnątrz; jaja zapłodnione wychodzą przez ten otwór bezpośrednio nazewnątrz, a ciałka nasienne przechodzą od tegoż otworu przez brózdę nasienną do prącia, umieszczonego daleko na przodzie od otworu płciowego. 2) z gruczołu obupłciowego wybiega jeden przewód obupłciowy, dzielący się dalej na dwa przewody: nasieniowód i jajowód, dochodzące—pierwszy do narządu spółkowania męskiego, drugi do otworu żeńskiego; 3) z gruczołu obupłciowego wybiega przewód obupłciowy, dzielący się na przewody: męski i żeński; oba przewody jednakże wchodzą nazewnątrz do steku płciowego, wspólnego (atrium genitale) przykład ostatni widzimy u Winniczka (Helix pornatia oh. rysunek 80). W razach więcej powikłanych

TL. i

T-P

I- -d

■ * ~* d

Wm

-- г

Fig 80. I Narządy płciowe Winniczka (Hel/'x pomma): z—gruczoł obupłciowy; zg—przewód tego gruczołu; e gruczoł białkowy; w—jajowód; ci—nasieniowód, rs—woreczek nasienny (zbiornik nasienny) pv — koniec nasieniowodu; p — prącie; f—wić (flagellum);

i—gruczoł palcowaty /—woreczek strałki miłosnej; g— otwór płciowy wspólny. II Strzałka miłosna (powiększona).

odosobnione gruczoły płciowe mają przewody odrębne (jajowody i nasieniowody); otwór płciowy w tym razie bywa wspólny, jak

u taśmo w có w (Cestodes) i przywr (Trematodes), w innych znów razach odosabniają się i otwory płciowe, jak to jest u pijawek (Hirudinei) i Skąposzczetów (Oligochaeta). Spotykamy wreszcie O. tylko chwilowe, w rozwoju ontogienetycznym występujące, jak np. u kręgowców i wogóle u wielu ustrojów rozdzielnopłciowych. —O. patologiczne, jak już wzmiankowaliśmy wyżej, występować może u wszystkich grup zwierzęcych, jako zjawisko nieprawidłowe, wskutek tego, że stosunki pierwotne, zarodkowe, w budowie narządów płciowych zachowują się mniej lub więcej nie zmienione w rozwoju ostatecznym jakiegoś ustroju, wszakże w tych razach nie są czynne ani nasienniki ani jajniki, —O. jest wtedy tylko morfologiczne; tak tak np. wśrób żab (Rana esćulenta, temporar ia) zdarzają się okazy zewnętrznie posiadające wygląd samców, z jajnikami i nasiennikami w stanie szczątkowym; znane też są liczne przykłady О-a u ludzi (ob. Hermafrodytyzm): często również przypadki О-a rozmaitego stopnia zdarzają się w gromadzie ryb i t. d.—Z O-em u zwierząt związane jest zjawisko tak zw. jednopostaciowości; wiemy ogólnie, że samce posiadają wygląd odmienny, ubarwienie, wzrost inny i t.d. od samic; zjawisko to zwane d y-morfizmem płciowym, polega i zależy od warunków odmiennych, fizyologicznych, życia samic i samców; u obojnaków wszakże, wobec braku tych warunków, istnieje jednopostacio-wość—wszystkie osobniki nie różnią się wzajem od siebie, wyjątek stanowią tylko pewne gatunki Wąsonogów, o których mowa niżej. Zdawaćby się mogło, że osobniki obojna-cze mogą wydawać potomstwo same, bez współudziału osobników drugich, inaczej mówiąc u obojnaków istniećby powinno powszechnie samozapłodnianie, (samozapylanie u roślin); tak bywa wszakże tylko wyjątkowo, przeważnie zaś istnieje zapłodnianie nasieniem innego osobnika tegoż gatunku; zjawisko tego rodzaju tłumaczy się doborem naturalnym, wywołanym dążnością ustrojów do mieszania swoich cech dziedzicznych, których podścieliskiem jest chromatyna pierwocin rozrodczych (jaja i ciałka nasiennego) fob. zapłodnienie]; wogóle więc w sprawach płciowych obojnaków krzyżowanie przeważa znacznie nad samoza-płodnieniem. Zjawisko to dokładnie poznane zostało w świecie roślinnym wskutek najrozmaitszych cech budowy kwiatów dwupłciowych, cech, zapobiegających samozapylaniu, .a dają-

działają i w sprawach zapłodniania u zwierząt. Można nawet wyróżnić trzy typy O-a na podstawie tego zapobiegania samozapłod-nianiu: 1) pierwszy polega na tem, że dwa lub kilka osobników spółkują ze sobą, zapłod-niając się krzyżowo, t. j. że dany osobnik jednocześnie spełnia czynności samca i samicy;

ciekawe jest zjawisko zapłodniania u ślimaka płucodysznego (W i n n i c z к a—Helix pomatia): kilka osobników łączy się przy spółkowaniu, stojąc jeden za drugim, przytem wszystkie za wyjątkiem krańcowych odgrywają rolę samców względńie do osobników przed sobą umieszczonych, a samic do osobników znajdujących się z tyłu; tego rodzaju O. nazwano androgyni ą;

rośli), to bywają również obojnacze, rozwijając archegonia i antheridia (ob. zarodnikowe rośliny).—W świecie zwierzęcym O. spotykamy pośród ustrojów niższych, takich szczególnie, które wiodą życie mało ruchliwe (mięczaki,—wiele gromad robaków—pij a w ki, sk ą-poszczety i inne), albo żyją przytwierdzone do dna mórz rzek i jezior (np. ostrygi, z skorupiaków wąsonogi, mszywioły it. d.). W najniższej grupie ustrojów, do zwierząt zaliczanej, mianowie u Pierwotniaków (ob.), wobec niezróżnicowania płciowego przeważającej liczby gatunków, nie można mówić ściśle o O-ie, jak również i o płciowości; wszakże badania najnowsze i w tej grupie wykryły pewien dymorfizm płciowy, jak np. u wielu z hurmaczków (Schandinella henleae) u коксу d j ó w (ob.); z wymoczków (Infusoria) od-dawna już znano rodzaj wir czy к a (Vorticella) z gatunkami o dwu różnych osobnikach t. zw. macro i microsporae (microsporae—jako osobniki męzkie — ruchome, i żeńskie macrospo-rae)\ wobec faktów powyższych świadczących, poniekąd o dwupłciowości, należałoby wiele grup z reszty pierwotniaków uznawać za obu-płciowe (oczywiście nie w znaczeniu określenia О-a na wstępie artykułu niniejszego). Nazwę tę usprawiedliwia kilka faktów; tak, np. podczas spółkowania u Paramaecium (pierw, z wymoczków), jądro mniejsze (micronu-cleus) rozpada się na 4 jądra, z których trzy w każdej z komórek zanikają, pozostałe zaś dzieli się na dwa jądra; jedno z nich nazwano jądrem męskiem, gdyż przechodzi do komórki drugiej i zlewa się tam z t. z w. jądrem że liskiem (jednem z dwu od ostatniego podziału), męskie zaś jądro tej komórki przechodzi do pierwszej i również zlewa się z pozostającem w niej żeńskiem; można więc paramaecium uważać za obojnaka swoistego, gdyż istota chroma-tynowa w każdym osobniku jest żeńska i męska.—Drugim faktem jest obecność wśród pierwotniaków kolonialnych, rodziny Toczko wa-tych (Volvocaceaé), z postaciami rozwijającemi komórki jajowe i wiązki ciałek nasiennych w jednej kolonii; takim gatunkiem jest, np. Volvox globator (toczek) [ob.]. W każdym-bądź razie pojęcia О-a w znaczeniu ścisłem, używanem dotąd, stosować nie można do ustrojów jednokomórkowych.—Zaczynając od Jamo-chłonnych (Co el enter at a) O. występuje już stale u pewnych grup zwierzęcych, mniejszych lub większych, jako zjawisko prawidłowe. Tak pomiędzy jamochłonnemi spotykamy O. u gąb eк (ob.) (nie u wszystkich); żebropławów (Cte-nopliora), u kilku gatunków parzydełkow-c ó w właściwych—Hydra, (stułbia), Cerian-thus i Chrysaora). U postaci zbiorowych p a-rzydełkowców ( Cnidaria) widzimy przeważnie osobniki męskie i żeńskie w tej samej kolonii; wśród polipów spotykamy O. obok

2) w drugim typie u obojnaków dojrzewanie gruczołów płciowych nie bywa jednoczesne; obojnak w pewnym okresie czasu jest samcem, w innym zaś samicą; jeżeli osobnik w dojrzewaniu płciowem bywa nasamprzód samcem zowiemy takie zjawisko proteroandrią, przy pierwotnej fazie samiczej mówimy o protero-gypii.—Drugi rodzaj О-a właściwy jest wielu roślinom (dichogamia); tak np. bławatek ma kwiaty przed prątn e—p rotoandrycz-ne t. j. w kwiatku dwupłciowym rozwijają się najpierw pręciki, następnie, już po wysypaniu się pyłku, dojrzewają słupki; to samo dotyczy wielu gatunków z pośród roślin złożonych, bal d as z ko watyc h i in. Proterogynia właściwa jest np. kokornakowi (Aristolochia), tomce wonnej (Anthoxantlium odora-tum) i in. 3) w trzecim wrzeszcie dziale O-a jeden osobnik występuje jako męski, drugi jako żeński. Jako zjawisko bardzo ciekawe przytoczymy jeszcze t. zwaną heteregonię —

t. j. stan, gdy pokolenia obojnacze i rozdziel-no-płciowe zmieniają się kolejno, co widzimy np. u Ascaris ranae.—Przytoczymy teraz szereg przykładów О-a w świecie roślinnym i zwierzęcym.—Większość roślin dwuliściennych (Dicotylédones) jest obojnacza, gdyż ich narządy rozrodcze—pręciki i słupki—rozwijające pierwociny płciowe (pyłek i zalążki z jajeczkami) znajdują się w tym samym kwiecie lub we dwu kwiatach tego samego osobnika roślinnego.

Nie będziemy przytaczali mnóstwa przykładów z pośród roślin obupłciowych, wskażemy tylko na takie, jak rodzina motylkowych (Papi-lionaceae), krzyżowych (Cruciferae) i t. d.

(Ob. Płeć u roślin); wśród roślin jednoliścien-nych (Monocotyledones) znaczną większość stanowią również obojnaki, to samo da się powiedzieć i o nagonasiennych (Gymnospermae), tylko że u roślin dwu grup ostatnich O. przeważnie polega na tern, że kwiaty są jednopłcio-we, przytem i żeńskie i męskie na tym samym osobniku (t. zw. oddzielnopłciowość).

Również u roślin zarodnikowych (Crypto-gamae) O. istnieje jako cecha stała i prawidłowa; występuje też u wodorostów (Algae), paproć i (Filicinae), mchów (Bryophyta), istniejąc obok rozdzielnopłciowości wielu gatunków; u widłaków (Lycopodinae) zjawia się już pewnego rodzaju różnicowanie płci w pokoleniu bezpłciowem (dwa rodzaje zarodników; macro-sporae i microsporae), możnaby więc pokolenie bezpłciowe tych widłaków nazwać obojnaczym.

Co się tyczy pokoleń płciowych (t. zw. przed- dwupłciowości. Szczególnie obficie występuje

cl.

obupłciowość u robaków (Vermes): tak więc obojnakami są wszystkie Wirki (Turhellaria), Przywry (Trematoda), Taśmo w ce ( Cestoda) wiele gatunków z Wstężniaków (Nemertini) i O b 1 e ń c ó w (Nemathelmia); wszystkie S z c z e-cioszczęki (Chaetognata); dalej wiele z pewnych podklas (podgromad) z gromady Pierścienic (Annelides) jak wiele z Wielosz-c zetów (Polychaetae), Pij a w e к (Hirudinei) i Skąposzczetów (Oligochaetae). Ze Stawonogów spotykamy O. u wszystkich prawie Wąsonogów ( Cirripedia) z dość ciekawemi odmianami (ob. niżej). Z mięczaków obupłciowe są Małże (LameUibranchiata) [nie wszystkie], wszystkie Skłydłonogi (Pteropoda), wiele z gromady Brzuch onogów ( Gastropoda); mianowicie z Tyłoskrzelnych (Opistobran-chiata), Płucodysznych (Pulmonata) i inne; dalej większość Mszywiołów (Bryozoa) i rodzaj TAgula z Ramienionogów (Brachiopo-da)-, O słonice (Tunicata) wszystkie są obojnakami. Między kręgowcami Ö. występuje u ryb, mianowicie w rodzaju Serranus (okoń morski) z rodziny Percidae (Okoniowatych) (ob. te wyr.). —Z powyższego widzimy, że O. jest zjawiskiem dość rozpowszechnionem w święcie zwierzęcym i tym częściej spotykanym, im posuwamy się niżej po drabinie ustrojów zwierzęcych. — Przejdziemy teraz, po wyjaśnieniu zjawiska samego О-a i wyliczeniu grup herma-frodytycznych, do poglądów teoretycznych na to zjawisko, na jego przyczyny i zagadnienia pokrewne, z nim związane. — Co do ustrojów niższych (z tkankowców), to dotąd nie stwierdzono, czy O. jest tu zjawiskiem pierwotnym, czy też powstało wtórnie w rozwoju fi-logienetycznym. Co zaś do obojnaków wyższych, jak robaki, stawonogi i inne, to jest uznane za zjawisko wtórne, za cechę nabytą w rozwoju filogienetycznym, jako skutek warunków otoczenia swoistych. Mianowicie ustroje do tych grup należące nabyły O. przy zmianie warunków życia, które, jak wiemy, działają w pewnym kierunku na budowę ustroju. Tak więc O. u wielu robaków (np. u wzmiankowanych Taśmowćów — Ce-stodes — bardzo licznej grupy pasorzytniczej) powstało w skutek życia pasorzytniczego; tu O. stało się bronią w walce o byt, gdyż prowadziło w najtrudniejszych nawet warunkach do wydania potomstwa bez udziału osobnika drugiego. I choć, jak wiemy z doświadczeń, samozapłodnienie u roślin i zwierząt przyczynia się do zwyrodnienia gatunku, jednakowoż zdarza się—wprawdzie dość rzadko; nawet budowa narządów płciowych u wielu robaków ułatwia to samozapłodnienie, tak. np., u robaka pasorzytującego w jamie skrzelowej kijanek brak narządów płciowych zewnętrznych, a przewody jajników łączą się z takiemiż przewodami jąder (nasienników). Drugim czynnikiem, wywołującym powstanie О-a nabytego, jest

mało ruchliwy lub siedzący tryb życia, co widzimy u pewnych rodzajów skorupiaków . (wzmiankowane Cirripedia)-, i w tym razie O. zabezpiecza zachowanie gatunku. Że u Wąsonogów obupłciowość powstała wskutek zmiany trybu życia, świadczy fakt, że w rodzajach Ib-la, Scalpellwn i in. istnieją gatunki wyłącznie obojnacze, obok rozdzielno-płciowych, z krańcowo zaznaczonym dymorfizmem płciowym (Scal-pełłam ornatwn, Ihla Cumingii)\ w tychże rodzajach, obok dwu odmian gatunków jest jeszcze taki, który posiada osobniki obupłciowe obok samców, tak zwanych—d o d at к o w y c h (coplemental males), które odkrył Darwin. Samców dodatkowych posiadają jeszcze rodzaje Cryptophialus i Alcippe; samce te są maleńkie i po kilka siedzą na ciele osobników oboj-naczycli. Te stopniowania ciekawe wskazują, że O. wytwarzało się tu powoli i obecnie przedstawia rozmaite, jak gdyby stadja jeszcze

*д

z Jim

-7

'3

cp

Fig. 81. Schemat narządów moczo-płcio-wych ssaka we wczesnemstadyum rozwoju. Wszystkie części narządów za wyjątkiem przewodów Mii 11 er a i pranercza, widzianych od przodu, przedstawione na rysunku z profilu. 3) moczowody,

4) pęcherz moczowy, 5) urachus — (część owodni, dochodząca do pępka; istnieje tylko u zarodków ssaków: później ligamentum vesicajumbricale medium); ot— niezróżnicowany gruczoł płciowy (w stadyum późniejszym jajnik lub jądro (nasiennik); w — pranercze lewe: X — miejsce przytwierdzenia go w jamie -ciała; w—jego przewód; m—przewód M iii 1 er a; gc—przewody WolfaiMiillera w pochwie wspólnej, i— odbytnica; ug—sinus urogenitalis^ (wspólny przewód mo-czopłciowy), cp—wzgórki płciowe (zewnętrzne) w stadyum późniejszym prącie, albo łechtaczka (clitoris): Is wzniesienia skórne wałkowate (w stadyum później-szem moszna lub wargi sromowe; \d—stek (—wspólne uście odbytu i narządów moczopłciowych).

nieustalone, nieokreślone. Szereg tych spostrzeżeń nasuwa pytanie, czy O. jest zjawiskiem pierwotnem w organizacyi zwierząt, czy też zjawiskiem wtórnem?—Z opisu poprzedniego stopniowania w budowie narządów płciowych, spostrzegliśmy dążność do jednopłciowo-

ści, zgodnie więc z większością poglądów mu- j jest fakt, że w ontogienezie zwierząt rozdzielno-sielibyśmy powiedzieć, że narządami płciowe- płciowych, np. ssących, we wczesnym ich roz-mi pierwotnemi były narządy typu obupłciowe- woju, występuje okres zupełnej obojętności go, a przez zanik części jednych, stopniowo płciowej, inaczej mówiąc — zawiązki narządów wytwarzały rozdzielnopłciowość. Sprawa ta j płciowych zarodka nie wskazują wyraźnie na nie jest jeszcze wprawdzie gruntownie zbadana, płeć osobnika przyszłego; są to zawiązki narzą-w każdym jednak razie szereg zjawisk zdaje dów płciowych męskich i żeńskich (czyli O. się ją do pewnego stopnia potwierdzać. Cie- | pierwotne, chwilowe, zewnętrzne, jak również kawy np. i dużo w tej sprawie mówiący i wewnętrzne oh. ryc. 83) i dopiero w miarę

VSk. A*- • A'

...

MP

I я

êkm

(JW

1X4

.LM

■ЖМш

-t

>.v;    .T

r-T

' -lA

g;

■Г

|.-    • ifr. y-

. iii; •    иг

-d

A

A_gw

nf

-M9

■ X:

Штт

';S

,'ЛГЛ‘У

«у

__a

л/*    ;

Ż*

Г*

Щ <!V

Ц--

gr

'V.

ffM

rh

£ Щ

%

1

; .1

~ _

ii__ hs

Wa.

■. :j

Ш:

I At“-

IL

sinus

Fig. 83. 6 stadyów, objaśniających rozwój zewnętrznych narządów płciowych ludzkich, męskich i żeńskich (Według'modelów woskowych Ecke r-Z i e gier a) rys. z Embryologii O. Hertwiga. A i B— Stadya, na których nie można dostrzec żadnego wyróżnicowania płciowego w jednym z kierunków pici. B — stadyum 8-tygodniowego zarodka, M i M*—stadya 2’/₃ i 3 miesięczne przedstawiają tworzenie się zawiązków rodzaju męskiego, Ż i Ż*—stadya 27a i 4*/₂ miesięczne—tworzenie się narządów zewnętrznych żeńskich. Wspólne znaczenie liter he—zawiązki kończyn dolnych; do—stek, gh — wzgórek płciowy; gf— przegub płciowy; <7r—brózda płciowa; gw—wzniesienia (wałeczki skórne) płciowe; gp— plans peins (żołądź); cl—clitoris (łechtaczka); Л — perineum Erocze,»; «—odbyt; ug— przedsionek do urogenitalis (albo vestihulum vaginae) co—przedsionek (vestibulum vaginae); vh—praeputium clitoris (naple-łechtaczki): hs—moszna {scrotum): dir—raphe period i scroti; gsch—wargi sromowe (zewnętrzne) większe;

ksch — wargi sromowe mniejsze.

rozwijania się zarodka jedne pierwociny zanikają, natomiast uwydatniają się drugie i stanowią o płci osobnika; nawet w stanie rozwoju skończonego każda płeć ma narządy płciowe szczątkowe płci odmiennej: uterus masćulinus— (macica męska) u samców i łechtaczka (iclitoris) u samic (ob. ryciny). To samo dotyczy części wewnętrznych narządów płciowych; tak u ziemnowodnych jak u kręgowców wyższych w osobnikach obudwu płci istnieją prze-

S. M.

17.

wody płciowe: u samców istnieją jajowody (t. zw. kanały Mullera), uszczuplone i zanikłe do małego narządu szczątkowego, u samic zaś przewody nasienne (t. zw. przewody Wolfa) zanikłe, albo pozostające, jak, np. u ziemnowodnych, jako przewody moczowe. Również w rozwoju pierwocin rozrodczych nie widzimy odrazu stanów ściśle określonych, natomiast w nabłonku pierwotnym, zaczątkowym przyszłych narządów rozrodczych, komórki pojedyń-cze jakiś czas są zupełnie jednakowe (t. zw. oeogoniae, spermatogoniae, cvocyti, spermato-cgti) i dopiero ostatecznie rozwijają się w jaja lub plemniki (Por.: Narządy moczopłcio-w e i p ł c i o w e, Jajko, Jajnik, Jądra, PIe-mniki).—Fakty wskazane, poparte prawem biogenetycznem H а e с к 1 a (ob.) świadczą poniekąd, że w filogenezie świata zwierzęcego O. jest zjawiskiem pierwotnem i dopiero w miarę posuwania się do ustrojów wyższych, przekształciło się wskutek zaniku jednych części narządów płciowych w jednopłciowość. Zjawisko to próbowano tłómaczyć tern, że rozdzielno-płciowość pociąga za sobą tak zwany dymorfizm płciowy, o którym mówiliśmy wyżej, ten zaś powstaje wskutek warunków życia odmiennych płci obu. Jako następstwo dymorfizmu i mieszania się pierwocin rozrodczych dwu osobników oddzielnych gatunku danego powstaje rozmaitość potomstwa, to zaś zjawisko stwarza lepsze pole do działania doboru naturalnego; tak, że dobrobyt gatunku i zachowanie w walce o byt nie jako cel, lecz jako zjawisko współrzędne i zdeterminowane, tłómaczy poniekąd dążenie jakby do rozdzielno-płciowości.

Obojnik, Ciemiężyk, ob. Cynanchum.

Obok (Obock) osada francuska przy brzegu Somalich w Afryce Wschodniej; leży przy wybrzeżu północnym zatoki Tadżura; stacya telegrafu podmorskiego. Mieszkańców liczy 200 do 300, przeważnie Danakilów, Arabów i Murzynów.— O. zakupiony został przez Francuzów w r. 1862 i był jądrem i stolicą obecnej kolónii Brzegu Somali (ob.), zwanej dawniej też Obokiem. W r. 1896 przeniesiono władze kolonii z O-u do Dżibuti; O., który liczył wtedy już około 1000 mieszkańców, wkrótce opustoszał i spadł na poziom wsi murzyńskiej; jedynymi białymi są w nim teraz urzędnicy telegrafu. — Por. Poydenot „Obock, station de ravitaillement pour la marine française“ (Paryż 1889).

Obol, po grecku oßoXoc, dosłownie=kołek, sztaba, po łacinie obolus, oznacza monetę starożytną grecką, albo też wagę grecką i rzymską. Pierwotnie, w czasach odwiecznych, były zatem O-e, jak to już sama nazwa powiada, małe, śpiczaste sztabki żelazne albo miedziane, stemplem rządowym oznaczone, których powszechnie, zamiast nieznanych jeszcze pieniędzy, w handlu zamiennym używano. Późniejszemi czasy bito O-e jako monetę, to ze srebra, jak

zwłaszcza w Atenach, to z miedzi. Stanowił O. szóstą część drachmy greckiej albo denara rzymskiego i zawierał w sobie 0,73 gr. srebra. Wartość jego, zależna będąc od kursu drachmy, zmieniała się wprawdzie, lecz w przecięciu licząc, wynosiła 13 fenigów, według niemieckiej stopy menniczej (6x/₂ grosza p.). Najwięcej były w używaniu O-e. attyckie, eginety-ckie i macedońskie, bite według odrębnej stopy menniczej, tak że n. p. 5 attyckich O-i trzem eginetyckim odpowiadało. Dla wygody większej w handlu cząstkowym bito jeszcze monety drobniejsze, i to ze srebra p ó ł o b o 1 e (TjjnwßoXcov), monetę bardzo wziętą w Atenach, jako zwyczajne wstępne na przedstawienia teatralne, ćwierć obole (TSTaprr^opiov), ze srebra lub z miedzi; wyłącznie natomiast z miedzi ósmą c z ę ś ć. О-a, zwaną chalkus (^aXxoôç), a wreszcie szesnastą część, О-a nazywaną lepton (Xe7ttóv), mającą wartość około ³/₄ feniga. Oprócz drachmy zaś, liczącej 6 O., wybijano jeszcze, ze względów praktycznych, nieco mniejsze monety, srebrne, mając wartość dwuch O-i (SctbßoXov, dioboloń), dalej trzech O-i, (tptwßoXov, triobolon), które stanowiły, na mocy rozporządzenia Kleona, żołd zwyczajny, wypłacany sędziom ateńskim za każde posiedzenie, a wreszcie monetę, znaczącą cztery O-e, (reTpwßoXov, tetrobolon), wynoszącą dzienne ho-noraryum dla sędziów owych, od czasów Kalli к r at e s a.—Jako waga odpowiadał grecki O., również jako szósta część drachmy, przecię-ciowo 0.728 gr.; u Rzymian zaś, jako połowa scripulum, ważył obolus 0. 568 gr.—Por. Pli-nius „Nat. Hist.“ 21, 34, 109; Cel sus, 5,

8. Dr*

Obol, rzeka w gub. Witebskiej, dopływ Dźwiny. Wypływa z jeziora Jezierzyszcze (Ozieryszcze) w powiecie Horodeckim. Płynie przeważnie w kierunku południowo-zachodnim, wpada do Dźwiny pomiędzy Uświaczą a Sośnicą o 20 wiorst powyżej Połocka. Długość ogólna 105 wiorst, szerokości 10 — 15 sążni, głębokość 4—8 stóp. Dawniej cała była spła-wna, obecnie tylko wiosną na przestrzeni 35 wiorst. Oprócz strumieni pomniejszych wpadają do niej, Issa, Waruża, Świnna, Hłyboczka i Wołotówka, od brzegu prawego, i Czernią, Czarniawka, Uryśka i Budo wieść od lewego.

Obol (O bol ап к a), rzeka w gub. Mohylow-skiej. Bierze początek w powiecie Orszańskim pod wsią Daniłkowo, płynie przeważnie w kierunku północno-wschodnim, pod Uściem wpada do Łuczesy, lewego dopływu Dźwiny. Długość 70 wiorst.

Obolee, miasteczko w guberni Mohylowskiej, w powiecie Orszańskim nad Obolanką; cerkiew, dom modlitwy żydowski; mieszkańców liczy 265. —O. jest osadą bardzo dawną. W r. 1387 Władysław Jagiełło wzniósł tutaj pierwszy na Białej Rusi kościół katolicki; kościół ten, przebudowany w r. 1809, znajduje się obecnie

Ur j.r.

Obolenskij Leonidas, syn Je góra, filozof i publicysta rosyjski (*w r. 1845 w Małoar-changiesku). Do szkół chodził w Orle, od r. 1862 słuchał wykładów fizyki, chemii i fizyo-logii w akademii medyko-chirurgicznej i w uniwersytecie w Petersburgu, później w Moskwie uczył się prawa i filozofii. Pragnąc być bliżej ludu, przyjął w r. 1866 posadę sekretarza ziemstwa w Kałudze, z przyczyn jednak od siebie niezależnych musiał ją już po 3 miesiącach opuścić. Te same przyczyny zmusiły О-go, po krótkim pobycie w Petersburgu, osiąść w Bui, potem w Warnawinie, wreszcie w r. 1870 w Orle, gdzie zajmował się adwokaturą. W r. 1878 mógł się przenieść do Petersburga, gdzie wraz z profesorem Wagnerem zaczął wydawać pismo „Swiet“, którego napis zmieniono później na „Mysi“. Od r. 1883 do 1891 O. wydawał „Russkoje Bogatstwo“; później był współpracownikiem pism „Nowosti“, „Odesskij Listok“ i „Nowoje Słowo“ i wydawał zbiór dzieł filozoficznych obcych (Fouillé, Кirchin an n, Maudsley, Tarde, Höffding i in.). Działalność pisarską zaczął O. w r. 1856 od

nie w miasteczku samem, lecz o wiorstę dalej, we wsi Stare Obole e.

Oboleńscy (0[b o 1 e n s к i j e), ród książęcy rosyjski; pochodzą, od książąt Czernichowskich. Założycielem rodu był książę Konstantyn, syn Jerzego, wnuk księcia Czernichowskiego Michała, syna Wsiewołoda; otrzymał miasto Oboleńsk (obecnie wieś w gub. Kałuskiej, powiecie Tarusskim), od którego ród wziął nazwisko.—Książęta O. dostarczyli carstwu Moskiewskiemu i cesarstwu Rosyjskiemu wielu dostojników cywilnych i wojskowych. — Najwybitniejsi członkowie rodu Są: 1) Bazyli, syn Jana, jeden zwybitniejszych wojewodów moskiewskich w wieku XV. W r. 1444 wypędził Tatarów, którzy byli zajęli Perejasław Rjazański i zadał im klęskę ciężką nad rzeczką Listanią. Zwycięstwo О-go nad Szemiaką pod Haliczem Kostromskim (r. 1450) uwolniło ostatecznie|wielkiego księcia Moskiewskiego od współzawodnika groźnego.*—2) Jarosław, syn Bazylego (f r. 1487); był namiestnikiem w Pskowie (r. 1473 — 76 i r. 1485) i Nowogrodzie (r. 1478), uczestniczył w zdobyciu Fellina i Torwasta (r. 1480 — 1481). Znany jest z okrucieństw, których się dopuszczał na obywatelach Pskowa. — 3). Dymitr, syn Aleksandra (* r. 1822 f r. 1881). Przez szereg lat był są-dównikiem .w Kazaniu, Tulę i Petersburgu; tu zblizył się bardzo do N. A. Mi lut i nu (ob.) Później przez lat 10 był dyrektorem wydziału w ministeryum marynarki; po ustąpieniu z tego stanowiska został dyrektorem wydziału ceł i zreorganizował go zupełnie. Po roku 1860 prezydował w komisyi, opracowującej nowe prawo o druku; od r. 1870 do 1872 był zastępcą ministra dóbr państwa, od r. zaś 1872 członkiem Rady państwa. — 1) Eugeniusz, syn Piotra, dekabrysta (* r. 1796 f r. 1865). Jako oficer gwardyi był jednym z wybitniejszych członków towarzystwa tajnego, północnego. W dniu 14/26 grudnia r. 1825 należał do naj-czynniejszych spiskowców, uskarżano go m. in. o pchnięcie bagnetem gen. Miłoradowicza (ob.\ co zresztą okazało się nieprawdą. Za udział w spisku skazany został na śmierć; karę tę zamieniono mu na roboty ciężkie. Lat 13 spędził O. w kopalniach Nerczyńskich; później przez lat 18 był na osiedleniu w Syberyi. W r. 1856 został ułaskawiony i wrócił do kraju. Umarł w Kałudze. Jego wspomnienia z r. 1825 i 1826 wydał w przekładzie francuskim książę A. Gagarin (Paryż 1862).- 5) Michał syn Andrzeja, historyk i wydawca dokumentów (* r. 1805 f r. 1873). Do r. 1831 służył w wojsku, potem zajął się poszukiwaniami archiwalnemi; był dyrektorem archiwum głównego w ministeryum spraw zagranicznych. Wydał wiele materyałów do historyi Rosyi: kilka kronik, mnóstwo dokumentów pomniejszych w różnych wydawnictwach peryodycznych, oraz większe zbiory: „Inostrannyja soczinienija i akty

otnosiaszczijesia do Rossii“ (Moskwa 1847—48); „Kniga ob izbranii na carstwo Michaiła Fieo-dorowicza“ (Moskwa 1856); „Piśina russkich go-sudarej i drugich osob carskago siemiejstwa“ (Moskwa 1861 — 62); „Sbornik kniaziej Obolen-skich“ (Moskwa 1838 — 40; zbiór ten zawiera oprócz aktów z archiwum w Moskwie, ciekawe dokumenty ze zbiorów rodziny O.). Z prac hi- . storycznych O. zasługuje na wyróżnienie, „o pier-wonaczalnoj russkoj ljetopisi“ (r. 1870).

Obolenskij Jan, syn Mikołaja (* w r. 1841), lekarz spółczesny. Zawodowo kształcił się od r. 1862 w Akademii medyko-chirurgicz-nej petersburskiej; ukończywszy nauki w r. 1863, w następnym uzyskał dyplom doktora medycyny. W r. 1870 został w Petersburgu docentem prywatnym i zarazem prosektorem przy katedrze anatomii patologicznej, a w tymże roku jeszcze wysłany był za granicę dla uzupełnienia wiedzy swej. Powróciwszy w r. 1871 został w Charkowie profesorem nadzwyczajnym patologii ogólnej, w r. 1886 przeniesiono go na katedrę patologii i terapii szczegółowej, a po dwu latach nakoniec otrzymał klinikę wydziałową chorób wewnętrznych. — O. napisał kilkadziesiąt prac, przeważnie monograficznych, opartych na badaniach własnych, po rosyjsku lub po niemiecku, ogłaszał je zaś po rosyjsku w wydawnictwach: „Miedicinskij Wiest-nik“, „Żurnał“ Rudnie w a, „Miedicinskoje Obozrjenije“, „Wracz“ i „Uczeń, zapiski Char-kowskago Uniw.“; po niemiecku zaś w „Cen-tralblatt für die med. Wissenschaft“, „Archiv für Physiologie“ i „Berliner klin. Wochenschrift“. Pod kierukiem osobistym О-go powstało też wiele prac uczniowskich, dobrych, wogóle zaś O. należy do profesorów wybitniejszych w Rosyi.

poezyi. Pochłonięty pracą publicystyczną, nie zdołał stworzyć żadnego dzieła większego; w wydawanych przez siebie pismach zostawił jednak wiele rozpraw cennych i artykułów filozoficznych, oraz z innych dziedzin wiedzy. Wykaz jego prac filozoficznych do r. 1890 znajduje się w dopełnieniach do przekładu rosyjskiego „Historyi filozofii nowożytnej“ Ueber-wega-Heintzego.

Obolos, moneta, ob. Obol.

Obolus albo Ungulites (paleont.), dział ramieniogich (Brachiopoda) kopalnych, cechy następujące noszących: skorupki małżowiny nie zupełnie równe, okrągłe albo poprzeczno-owalne, wapnisto-rogowe; brzeg ich główny zgrubiały, opatrzony bruzdą. Budowa małżowiny nieomal taka sama jak u rodzaju Lingula (ob.), lecz przeważa w niej fosforan wapnia nad istotą rogowatą. Do działu tego należą rodzaje: Acrotheles, Siphonotreta, Acrotreia i inne. — O. Apollinis jest drobny, prawie zupełnie okrągły, napotyka się go bardzo często w Rosyi w t. zw. glinie ungulitowej, w pokładach sylurycznych, niższych.

Oboiusowy piaskowiec, utwór geologiczny kambryjski, występujący w prowincyach nad-

z. w.

If cd.

bałtyckich.

Obołcnskij Mikołaj syn Aleksandra (* w r. 1856) lekarz spółczesny, profosor medycyny sądowej.—Do szkół uczęszczał w Charkowie, tam też w r. 1880 ukończył kurs nauk lekarskich. Osiągnąwszy w r. 1886 dyplom doktorski po obronieniu rozprawy „O wołosach w sudiebno-mied. otnoszenii“, tamże został nie-

bawem docentem prywatnym medycyny sądowej i prosektorem. W roku następnym, dla dopełnienia nauki, wysłano go za granicę. Pracował dłużej w Tybindze, Pradze, Wiedniu, Monachium i w Paryżu. Po powrocie w r. 1889 został w Kijowie profesorem nadzwyczajnym medycyny sądowej, w roku zaś 1893 otrzymał tamże katedrę zwyczajną tegoż przedmiotu. Oprócz wielu bardzo prac mniejszych, w zakres jego działalności wchodzących, drukowanych w wydawnictwach poryodyczych rosyjskich, francuskich i niemieckich, napisał i wydał osobno: „Istoriczeskij oczerk razwitja pozi-tiwnoj szkoły o prjestupnikie i prjestupljenii“ (Kijów 1889) i „Posobnik pri sudjebno-miedi-cinskom izsljedowanii trupa i pri izsljedowanii wieszczestwiennych dokazatielstw“ (Petersburg 1894).

I)-r л. p

Obołoński, herb polski. Na tarczy dwudzielnej, w polu prawem, czerwonem—pół orła białego, w lewem również czerwonem, dwie róże srebrne, jedna nad drugą. Nad hełmem w koronie szlacheckiej skrzydło przeszyte strzałą ukośnie w prawo, żeleźcem do góry. Labry czerwone, podbite srebrem. Używa go ukraińska rodzina O b o ł o ń s к i c h, z której Darni a n byl za panowania cesarzowej Elżbiety ma-łoruskim buńczucznym generalnym. Potomkowie

Kcykl. Powsz. Iluâtr. Ser. II. Zeez. ?5a T. VI

rzeczonego Damiana wylegitymowani został ze szlachectwa w gub. kijowskiej w latach

>\

"fisi

'A

Si

Pit

Mi

Fig. 84. Obołoński (herb)

1798 — 1810. Źródła: „Obszczyj Gierbownik“ (VII, 167); Ostrowski.

Obora, dawnemi czasy niekiedy też o b o r-nikiem zwana, jest budynkiem przeznaczonym do pomieszczania bydła rogatego, więc krów, wołów i cieląt. W polszczyźnie starej mianem tym darzono również nieraz i miejsce ogrodzone, do którego na noc z pastwiska spędzano bydło, a stąd też zdaje się, że poszła nazwa sama, brzmiąca może pierwotnie „obwora“, gdyż ogrodzenie takie zamykało dokoła, czyli „obwie-rało“ bydło.—O-ę w której stoją wyłącznie woły same, w wielu okolicach kraju nazywają także w ol ar nią, albo wołownią, rzadziej i owczarni dostaje się miano O-y. spodarstwach większych, bydło liczniejsze trzymających, jest zazwyczaj budowlą długą, w stosunku do długości swej wąską, wzniesioną z cegieł, muru pruskiego (ob.) lub drzewa, pokrytą dachem mniej lub więcej spadzistym, pod którym mieści się zwykle skład paszy bydlęcej; dla powiększenia go, zwłaszcza jeżeli dach jest niewysoki, mury wyprowadza się wyżej, tworząc półpięterko pod dachem. Dach może być kryty gontami, dachówką, blachą, tekturą smo-łowcową i t. p.; dawniej О-y drewniane kryto u nas powszechnie strzechą ze słomy lub z trzciny.—Wielkość budynku, t. j. wymiary jego na długość i szerokość, zależy od ilości bydła, którą w niej pomieścić chcemy; liczyć się powinno na wołu lub krowę, gdy stoją rzędami, najmniej wszerz 1.25 m., wzdłuż 2.5 m. Wysokość od podłogi- do powały wynosić powinna przynajmniej 3 metry; jeżeli w O-rze stoi bardzo wiele bydła, to nawet więcej, 4 — 5 metrów, aby nie brakło powietrza. U nas często grzeszą przeciwko tej zasadzie, co źle oddziaływa na zdrowie bydła. Zbyt wysoka jednakże O. być nie powinna, ani też zbyt przestronna, ponieważ wtedy zimą bywa wniej za chłodno, co także bydłu nie służy. —Wybór miejsca odpowiedniego do wystawienia О-y jest bardzo ważny; stać powinna w miejscu suchym, nieco wzniesionym, w żadnym razie nie niżej od oto-

п.

о. w go-

czenia bezpośredniego położonym; podłoga jej i ściany zabezpieczone być musz^ od wilgoci, która bydłu szkodzi stanowczo. Ściany powinna mieć dość grube, gdyż wtedy tylko chronią dostatecznie latem od upału, zimą zaś od mrozu, muszą też dobrze przepuszczać powietrze, dla tego mury kamienne, zwłaszcza z kamieni polnych, nie są odpowiednie, tembardziej że w O-ach takich zimą, bywa też zawsze za chłodno, a na murach zimnych skrapla się wewnątrz para, zawilgocając je.—Boki dłuższe budynku, jeżeli tylko można, zwracać należy na wschód i na zachód. Drzwi lub bramy główne, umieszczane najczęściej w ścianach szczytowych powinny być dosyć szerokie i wysokie, bez progów wystających, aby się o nie bydło nie potykało. Oprócz tych drzwi głównych w obu szczytach, dobrze jest i w bokach budynku zakładać inne, dodatkowe, aby w razie pożaru prędzej i łatwiej można było wygnać bydło z budynku płonącego. — Odrzwia muszą być ociosane gładko, mieć rogi zebrane, nie ostre, nie powinny z nich też wystawać żadne kołki lub okucia, aby się bydło nie kaleczyło, tłocząc się gdy wchodzi do О-y lub wychodzi z niej. W zimie dobrze jest zaopatrywać drzwi słomą dla ciepła, wogóle zaś powinny zawsze domykać szczelnie, a nie mieć szpar lub szczelin.— Latem, z wyjątkiem godzin upalnych, bliskich południa, drzwi powinny stać otwarte, aby zaś bydło nie mogło wybiegać, zastawia je się u dołu przegrodą odpowiednią, lub z góry urządza je się tak, że można otwierać połowę ich górną, zostawiając dolną, zamkniętą. — Okna zakładać należy tak, aby z nich na bydło nie wiało oraz aby światło nie padało mu wprost w oczy, muszą więc leżeć wysoko, blisko pułapu, co też jest [korzystne ze względu na przewietrzanie. Najlepsze są okna w poprzek podłużne, nie wysokie, mające zawiasy u spodu, urządzone tak, że je, gdy trzeba, można odmykać nie zupełnie, co zwłaszcza zimą jest korzystne., W zimie trzyma się drzwi i okna wciąż zamknięte, dobrze wszakże jest i wtedy jedno lub drugie okno odmykać cokolwiek na czas krótki, aby wyziewy oborne oddalić, a powietrze odświeżyć. — О-y nie powinny być ani zbyt widne, ani zbyt ciemne, najlepiej jeżeli w nich panuje mrok pewien łagodny, co latem jest dobre dla chłodu i dla tego, że w O-ach takich muchy mniej bydłu dokuczają niż w jasnych. Pożądaną jest rzeczą, aby jaskółki zakładały sobie gniazdka w O-ch, gdyż ptaszki te najskuteczniej wytępiają muchy, a że latem od rana do zachodu słońca, często zaś i w nocy O-y stoją otwarte, więc swobodnie wlatywać i wylatywać mogą.—О-y, w którycli stoi bydło na opas przeznaczone powinny być jeszcze mniej widne od innych, ponieważ brak światła, zmniejszając baczność zwierząt na rzeczy otaczające je, przyspiesza utuczenie; do tego przyczynia się również bardzo i. ciepło, czyniące bydlę ociężałym, a prze to znów do utuczenia się skłonniejszym.—Latem oczywiście ciepłota O-y zależy zupełnie od panującej na dworze; obniża ją jednakże cienistość budynku samego, jak i przewiew przez drzwi oraz okna otwarte. Zimą wystarcza wołom roboczym jeżeli w O-rze będzie 10—12°C, krowy zaś mleczne powinny mieć cieplej, więc 14—18°C, takiejże ciepłoty wymagają i cielęta. Ciepło w O-rze utrzymać łatwo jeżeli jest pełna, ma drzwi opatrzone dobrze i okna zamknięte.—Rzeczą bardzo ważną jest przewietrzanie O-r, konieczne dla zdrowia bydła. Latem wystarcza do tego zupełnie otwieranie drzwi i okien, zimą zaś, gdy tego czynić nie możua, przewietrzanie odbywać się powinno za pomocą rodzaju kominów, zbitych z desek, od pułapu nad dach wyprowadzonych, ale, aby zbytnio O-y nie wystudzały, opatrzone być muszą zasuwami, aby je w miarę potrzeby można odmykać lub zamykać.— Oprócz czystości powietrza, konieczne też jest utrzymanie porządku stałego w O-rze przez czyszczenie jej staranne i częste z odchodów wszelkich, tak płyn-nych.jak stałych, oraz zaopatrywanie bydła w pod-sciłkę suchą i miękką, przez co zmniejsza się wyziewy szkodliwe i zapobiega się rozmnażaniu się robactwa wszelkiego. Tu przedewszystkiem zwrócić należy uwagę baczną na urządzenie odpowiednie podłogi; najlepsza jest z cegieł stawianych na kant, dobrze wypalonych i spojonych cementem, gorsze są brukowane lub drewniane, gdyż te przesiąkają odchodami, trudniejsze są do oczyszczenia, a stają się często siedliskiem zarazków bardzo trudnych do wytępienia. Najgorzej jest — co się u nas zdarza, niestety, dość często—jeżeli bydło stoi na ziemi gołej lub piasku, gdyż wtedy O. zabagnia się szybko, stając się wilgotną, cuchnącą, szkodliwie na zdrowie bydła oddziaływającą, zwłaszcza zimą, gdy je wciąż pod dachem trzymać przyjdzie. Aby mocz bydląt spływać mógł zaraz, podłoga powinna mieć nachylenie umiarkowane, wiodące do rowka płytkiego; zbiornik do którego rowki te ściekają, bezwarunkowo nigdy nie powinien znajdować się w O-e samej, lecz po za nią, im dalej tym lepiej; również gnojowisko nie powinno się nigdy stykać wprost z O-ą.—Najwłaściwiej byłoby oczyszczać O-ę codziennie, ale że to pociąga za sobą wielki bardzo rozchód słomy, gdy się ją bydłu codziennie świeżo podściela, więc zwykle usuwa się tylko część jej, najwięcej przemoczoną i skalaną, potrząsając podścielisko dawne po wierzchu słomą suchą, co nie jest chwalebne, ale najczęściej nieuniknione, — Ściany O-y również powinny być utrzymywane czysto, najlepiej bielone wapnem; malowanie ich olejne, miejscami za granicą stosowane, jest stanowczo naganne, ponieważ zmniejsza bardzo znacznie przepuszczalność ścian dla powietrza. — Powała, czyli pułap, najlepsza jest sklepiona płasko z cegły między belkami żelaznemi, co także zabezpie-

Ked.

M. Han.

cza od pożaru. Jeżeli—jak u nas najczęściej — pułap jest drewniany, to na belkach powinny być deski grubsze, szczelnie do siebie przystające, z góry pokryte starannie polepą z gliny, aby O. była oddzielona zupełnie od poddasza, gdzie trzyma się zwykle paszę w zapasie, którą zabezpieczyć należy od działania wyziewów О-y.—W O-ach dobrze urządzonych krowy lub woły stawia się w środku w dwa rzędy, obrócone do siebie głowami; rząd każdy ma koryto albo żłób własny, wspólny, najlepiej kamienny, albo—jak u nas zwykle —drewniany; nad żłobami znajdują się często drabiny na siano, koniczynę, słomę, i t. p., które jednak nie są konieczne. Wzdłuż pomiędzy żłobami przebiega na podmurowaniu, co lepiej, lub na pomoście drewnianym, chodnik na 1.5—2 m. szeroki, służący do przynoszenia paszy, którą też na nim rozkładać można, jeżeli nad żłobami nie urządzono drabin. Żłoby nie mają być ani za wysoko ani za nisko przytwierdzone, brzeg ich górny znajduje się najstosowniej o 65 cm.' ponad podłogą. — Po obu stronach, pomiędzy żłobami i stanowiskami bydła, a ścianami budynku znajdować się musi przejście dogodne, przynajmniej na 2 metry szerokie dla wchodzącego lub wychodzącego z О-y bydła, służące też zarazem do wymiatania gnoju i ruchu swobodnego obsługi obornej. — Mniej dogodne jest umieszczanie żłobów zdłuż ścian, chociaż dozwala na szerokość mniejszą budynku, ale za to utrudnia podawanie paszy bydłu. — Zachowanie żłobów w czystości jest nadzwyczaj ważne, szczególnie jeżeli bydło otrzymuje paszę mokrą, jak wywar z gorzelni, słodziny, ziemniaki gotowane, sieczkę parzoną i t. p., gdyż nieusunięte szczątki karmi tej kisną i gniją; nawet i wtedy gdy bydło otrzymuje paszę suchą, tak samo o czystość dbać należy, po-ponieważ pozostałości jej, zwilżone parą z nozdrzy bydląt lub śliną ich, ulegają także zepsuciu, a udzielając karmi świeżej woni przykrej, czynią ją odrażającą dla bydła i szkodzą zdrowiu jego. — Krowy bliskie ocielenia, lub karmiące cielęta drobne, trzymać należy osobno w przegrodach umyślnych, które w każdej O-rze dobrze urządzonej znajdować się powinny; w zagrodach podobnych trzyma się też cielęta większe, po odsądzeniu ich od krowy. W wielu O-ach stadnik miewa też zagrodę osobną dla siebie, co jest godne naśladowania. — Służba oborna mieści się albo w O-rze samej, albo też, co właściwsze, w rodzaju przedsionku jej, po obu stronach wchodu głównego, gdzie też naj-właściwiej znajdują się schody na poddasze, oraz przybory do przygotowywania karmi służące.

Obornickie starostwo niegrodowe obejmowało wsi Uścików, Bogdanów o, Kowano w, Kowanówko, Słonowo i Łagiewniki, oprócz miasta tejże nazwy i dość obszernych lasów. Majętność О-a leżała w dawnem

województwie poznańskiem. Połączenie dóbr w takiej zupełnie rozciągłości, jak późniejsze starostwo, występuje już jako całość w wieku XIV. Sołtys Maciej w r. 1356 zapisuje, założonemu przez siebie kościołowi św. Ducha dochody ze wszystkich powyżej przytoczonych wsi (z wyjątkiem Łagiewnik), oraz Nowej wsi i młyna, które to dobra tworzyły jedno sołectwo—scultetisiam („Kod. Wielk.“ III № 1347). Poczynając od wieku XV majętność О-a pozostawała w posiadaniu rodu Skór ów z Gaju. W r. 1480 ksienią klasztoru owińskiego była Katarzyna z Ob. herbu Abdank z tegoż rodu. Jeszcze w XVII w. posiadłość była w ich rękach. Podczas lustracyi r. 1616 dobra O-ie nie podlegały ocenie, jako że dożywocie na nich należało do Andrzeja Skory i jego małżonki („Arch. skar.“ 46 № 104). W w. XVI ludności na tym obszarze było 233 głów, obliczonych sposobem przyjętym przez Pawi ń skie go. („Źródła dziejowe“ XII, 23). Pod koniec w. XVIII starostwo opłacało podymnego 1 222 złp, z 92 dymów miejskich i 122 dymów wiejskich („Arch. skarb.“ pod. tar. № 111). Licząc po 6 głów na dym, okazuje się, iż zaludnienie wzrosło do 1272 głów. W r. 1767 Kacper Łodzią Rogaliński zamienił wsi swoje dziedziczne Radze w, Mar szew, Bodzanów i Maksymilianów na starostwo i wójtowstwo O-e, z którego w r. 1771 opłacał kwarty złp. 2 393 gr. 15 i hiberny złp. 337 gr. 21. Sejm r. 1773—5 zatwierdził tę zamianę. W tym samym czasie rozpatrywano sprawę o granicę starostwa pomiędzy Rogalińskim, a właścicielami Nie-mieczkowa. W czasie, kiedy województwo poznańskie wchodziło w skład Prus południowych, starostwo O-e otrzymał generał Węgor zew-ski. Następnie dobra przeszły na własność rządu pruskiego.

Obornik, nawóz bydlęcy, ob. Nawoź y.

Oborniki (uiem. Obornik), miasto powiatowe w W. Ks. Poznańskiem, w regencyi Poznańskiej; leży o 30 km. na północ od Poznania, na prawym, wysokim brzegu Warty, przy uściu Wełny; stacya drogi żelaznej z Poznania do Szczecinka. W O-u znajdują się 2 kościoły katolickie, ewangielicki, staro-luterski i bóżnica. Kościół katolicki parafialny, przebudowany po pożarze w r. 1815, stracił swój kształt pierwotny; miały się tu znajdować dawniej groby Zebrzydowskich. Kościół św. Trójcy, założony przez miasto przed r. 1600, odnowiony został w r. 1778; kościół i klasztor franciszkanów, wystawiony w r. 1768, oddany został przed czasem .niezbyt dawnym gminie ewan-gielickiej. —Dawniej było w O. sześć kościołów katolickich, niegdyś był tu też zamek warowny. Mieszkańców liczą O. 3 604 (r. 1900), Niemcy i Żydzi stanowią połowę ludności; w r. 1895 na 3 075 mieszkańców było 1307 ewangieli-ków i 305 żydów. W O-ach czynne są: tartak parowy, cegielnia, gdzie wyrabiają też

Ig. Г.

Red.

Red.

sączki, gorzelnia, krochmalnia, kilka młynów; ludność trudni się jeszce rolnictwem, wyrobem serwatki i serów, oraz handlem drzewem (obrót roczny wynosi około miliona marek). O. są siedzibą urzędu powiatowego, sądu obwodowego i dziekana (dekanat dyecezyi Poznańskiej); znajduje się tu też polskie towarzystwo pożyczkowe i towarzystwa rolnicze, polskie i niemieckie.—W. O-ach urodził się w wieku XV Piotr Wedelicki (ob.), doktór medycyny i tłumacz łaciński trzech rozpraw Hippokra-tesa. — O. są osadą starą; już w wieku XIII istniał tu kościół i zamek; w r. 1299 odwiedził O. Władysław Łokietek. W r. 1409 Władysław Jagiełło przyjmował tu posłów wielkiego mistrza krzyżackiego. W r. 1485 król Kazimierz IV odnowił przywileje dawne miasta i zabezpieczył je od nadużyć starostów; odtąd też miasto zaczęło podnosić się i wzrastać. W r. 1656 Szwedzi złupili miasto. W r. 1793 O. dostały się pod rządy pruskie. Podczas ruchów poznańskich w r. 1848 Niemcy oborniccy przyłączyli się do t. zw. Netzbru-derów, występujących wrogo przeciwko Polakom. — Okolica O. obfituje w cmentarzyska przedhistoryczne; w r. 1843 rozkopano pod miastem żalnik, w którym znaleziono kilkaset popielnic; za czasów niedawnych wykopano tu różne naczynia, młoty kamienne i t. p. Część tych zabytków znajduje się w zbiorach Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu. — Powiat Obornicki w części północnej regen-cyi Poznańskiej, zajmuje 1094.7 km. kw. Jest to równina falista z rozsianemi tu i owdzie wzgórzami. Część południowa powiatu, na lewym brzegu Warty, jest bezleśna, obfituje za to w łąki; w części północnej leżą lasy większe i bagna, otoczone łąkami bagnistemi. Część wschodnia stanowi ubogą w wodę wyżynę; w części południowo-wschodniej za to znajdujemy obfitość wód, rzeczek, jezior i stawów; jest tu też więcej lasów. Mieszkańców liczy powiat 50 342 (r. 1900), t. j. 46 na km. kw.; w tej liczbie katolików jest 32 894, Polaków 30 600 (60.8%; w r. 1890 było polaków 57.8%). Zajęciem główniejszem ludności jest rolnictwo. Oprócz O-k w powiecie znajdują się trzy miasta: Rogoźno, Ryczywół i Murowana Goślina; w obrębie powiatu leży też Kowanówek z zakładom dla obłąkanych. Przed r. 1793 cały powiat Obornicki był częścią powiatu poznańskiego.

Oborski Tomasz herbu Kolumna (* w Oborach w r. 1571—f w Krakowie w roku 1645), biskup laodycejski i. p., sufragan krakowski, syn Mikołaja, podczaszego czerskiego. Do nauk przykładał się naprzód w uniwersytecie Jagiellońskim, a będąc młodzieńcem zaledwo 19-letnim, popierany przez biskupa Piotra Myszkowskiego, w r. 1590 został kanonikiem krakowskim, pomimo, że nie należał jeszcze do stanu duchownego. Następnie wyjechał do Rzymu, tam uzupełnił wykształcenie swe i nakoniec przyjął święcenia kapłańskie. Stanąwszy znów w kraju O. zasłynął wnet z pobożności wielkiej i z życia przykładnego, głośnym uczyniły go też pielgrzymki dalekie. Naprzód, w stroju pątnika, odbył pieszo podróż do Ziemi świętej, następnie dwukrotnie w ten sam sposób udawał się w pielgrzymce nabożnej do Rzymu. Po powrocie z Jerozolimy biskup Piotr Tylicki w r. 1615 powołał go na su-fragana krakowskiego i wyświęcił go na biskupa laodycejskiego; stanowisko to zajmował O. lat 30, odmawiając pokornie przyjęcia godności wyższych, na które chciał go posunąć król Zygmunt III, bardzo na niego łaskawy. Po śmierci biskupa Zadzika (ob.) zarządzał w r. 1642 dyecezyą krakowską. Gdy umarł pochowano go w katedrze na Wawelu, gdzie dotąd nagrobek jego istnieje. — O. miał być mężem surowym, wielce świętobliwym, dobroczynnym i miłosiernym, życiorys jego, pełen pochwał, napisał Jezuita Stanisław Kukliński (ob.).

Oborski Mikołaj Stanisław Roch, (* na Mazowszu w r. 1576 —f w Krakowie w r. 1646) teolog. Bawiąc w Rzymie wstąpił w r. 1602 do zgromadzenia Jezusowego, a po powrocie do ojczyzny zarządzał kolejno kolegiami jezuickiemi w Gdańsku, Lublinie i we Lwowie. Gdy na prośbę króla Zygmunta III i ducho-chowieństwa polskiego o kanonizacyę Stanisława Kostki papież Urban VIII polecił we wszystkich dyecezyach polskich zbierać wiadomości o cudach przez Stanisława zdziałanych, oraz zbadać ich wiarogodność, na О-go włożono obowiązek zajęcia się sprawą tą. Znany z pilności i gorliwości Jezuita, jeździł tedy po całym kraju, a zebrane przez siebie materyały, opracowawszy je, przesłał do Rzymu, część też ogłosił po polsku p. n. „Rela-cyja albo krótkie opisanie cudów niektórych błogosławionego StanisławaKostki“ (Kraków 1630, w 4-e u Piotrkowczyka) i w dziełku wydanem w sto lat przeszło po śmierci jego p. n. „Wypis z procesu kanoniza-cyi św. Stanisława Kostki; O śmierci i życiu Wojciecha Kosseka“ (Przemyśl 1769, w 8-e, druk. S. J.). — F. M. Sobiesz-czański („Encykl. powsz“. S. Orgelbranda t. XIX, str. 662), przypisują mu nadto autorstwo dzieła „Aquila grandis Martinus Oborski, Palatinus Podlachiae“ (Warszawa 1603 in fol), dodając, że jest to dzieło ważne do histo-ryi i genealogii rodziny Oborskich; w t, XII „Bibliografii“ K. Estreichera, książka o napisie dodobnym, wydana w r. 1692 przypisana jest Marcinowi Oborskiemu.

Oborski Mikołaj (* w Łukowcu w r. 1611 — f w Krakowie w r. 1689) sufragan krakowski, biskup laodycejski i. p. syn Jana, brata Tomasza О-go (ob.). Wykształcenie otrzymał w Krakowie i w Rzymie, gdzie, zostawszy do-

go

na-

wzro-

ktorem obojga prawa, przyjął święcenia kapłańskie. Powróciwszy do kraju w roku 1637 otrzymał kanonię w Krakowie, równocześnie biskup Z a dzik mianował go oficyałem; w r. 1654 został archidyakonem, a także po stryju Tomaszu sufraganem krakowskim i scholastykiem, w r. 1670 biskup Andrzej Trzebi cki wyświęcił go na biskupa laodycejskiego. Dwukrotnie O. zastępczo rządził dyecezyą krakowską, raz w r. 1657 po śmierci Piotra Gembickiego, powtórnie zaś w r. 1670 po Andrzeju Trzebić kim. Król Jan Ш, ceniący wysoko О-go, pragnął w r. 1677 uczynić go arcybiskupem lwowskim, lecz ten, naśladując stryja, wymówił się od przyjęcia godności tak wysokiej. —O. w wierze był bardzo gorliwy, w obyczajach przykładny i surowy, dla ubogich hojny i wielce dobroczynny; wogó-le starał się we wszystkiem, co czynił, wstępować w ślady stryja świętobliwego.—Z Rzymu naznaczony był na komisarza do procesu o życiu i cudach św. Stanisława Kostki, Jana К ant ego, oraz małżonek niegdy książąt polskich, Salomei i Kunegundy (Kingi), sprawami temi zajmował się pilnie i szczęśliwie przywiódł je do końca. W zachodach o kanonizacyę Stanisława Kostki miał do pomocy Jezuitę Mikołaja Stanisława Rocha Oborskiege (ob.), może krewnego swe-

,    Red.

Obortuch, pieczywo, ob. Obartuch.

Obory, wieś w Królestwie Polskiem, powiecie Rypińskim, guberni Płockiej, liczy 207 mieszkańców. —W r. 1605 założony tu został klasztor karmelitów; w r. 1749 wzniesiono budynki klasztorne nowe. W kościele tutejszym znajduje się obraz cudowny Matki Boskiej; liczne odpusty ściągają do kościoła ludność z okolic odległych.

Obotryci lub Obodryci, Bodryci, nazwa pochodzenia niewiadomego, może od Odry-Oborzanie, — grupa północna Połabian słowiańskich, pokrewnych Polakom, osiadła między biegiem dolnym Łaby, a brzegami zatok Lu-beckiej i Kilońskiej. Ukazuje się po raz pierwszy w dziejach jako księstwo Obotryckie pod W ile zanem. Był to związek czterech plemion: W ag r ó w, P o 1 a b ó w, W a w rów, i właściwych O-ów, którzy je zjednoczyli i narzucili im swą nazwę. Książęta obotryccy, dążąc do opanowania brzegów Bałtyku, wplątali się w walkę z królikami duńskimi i z częścią Sasów, mieszkających na północ od uścia Łaby. Gdy Karol Wielki, król Franków, ujarzmiając Sasów, dotarł do Łaby, książęta obotryccy sprzymierzyli się z nim przeciw Sasom, Duńczykom i książętom weleckim, ich współzawodnikom wśród plemion połabskicli. Podczas walk zaciętych między r. 789 a 812, przy pomocy Franków, książęta obotryccy (W i 1 c z a ri t w r. 795, Drożko fwr. 809, Sławomir w r. 809 — 819) pobili Sasów północnych i za-

jęli chwilowo ich ziemie, lecz wkrótce je potracili, wyparli Duńczyków z grodów, które ci posiadali na wybrzeżu obotryckiem i zadali klęskę Weletom. Plemiona drobne Smolińców i Glinian, należące do związku pod przewodnictwem książąt obotryckich, usiłowały się oderwać podczas tych wojen, lecz zostały poskromione i powtórnie wcielone. Po śmierci К a-г o 1 a W. (r. 814) książęta, Sławomir i stępca jego Cze dróg, poczęli się łączyć z Duńczykami przeciw Frankom, za co Sławomir został strącony z tronu (r. 819), a władza C z e-droga ograniczona (r. 826) Cesarz Ludwik skorzystał tu ze skarg starszyzny obotrj ckiej na surowość książąt i przywrócił do dawnej powagi starszyznę i wiec ludowy, rozkazując im rozstrzygać o losie księcia. Pomimo tego polityka książąt obotryckich pozostała nadal wrogą względem cesarstwa i—po rozpadnięciu się jego — względem państwa wschodnio-fran-końskiego pod Ludwikiem Niemieckim. Ten zaś, zadawszy klęskę i śmierć księciu G o-stomysłowi (r. 844) rozbił związek plemion i oddał władzę w ręce książąt plemiennych. Od tego czasu zastajemy często po dwuch lub trzech książąt obotryckich, skutkiem przemijającego osłabnięcia łączności międzyplemienuej lub zwyczaju książąt, dzielenia państwa między następców. — Od wieku X książęta sascy wytrwale dążą do owładnięcia krajami nadmor-skiemi, lecz spotykają odpór dzielny i częstokroć skuteczny. W r. 955 przewodzą w walce z cesarzem niemieckim Ottonem I S t o i g-niew i Nakun; po śmierci Stoigniewa w nieszczęśliwej bitwie nad Rzeką panuje sam Nakun. Za Biluga (pd. 983) poczyna się utwierdzać kościół, a z nim w parze koloniza-cya niemiecka. W r. 983 powstanie Mściwoja i Mścidroga niszczy częściowo ich owoce, gdy jednak wkrótce przy poparciu księcia Mścisława panowanie Sasów znów sło, wybuchnęło powstanie ludowe, które wyparło Mścisława wraz z kolonistami i księżmi niemieckimi. Od r. 1020 staje do współzawodnictwa z Sasami Dania pod Kanu tern (r. 1017 —1035); przez pół wieku prawie wpływ Duńczyków przemaga. Książęta pojedyńczych lub zjednoczonych plemion obotryckich ponosili od nich klęski ciężkie, pokąd na tronie nie zasiadł popierany przez Danię G o t s z a 1 к (r.    1044 — 1066). Za rządów jego Kościół

poczynił już wielkie zdobycze, gdy gwałtowna reakcya pogańska obaliła G o t s z a 1-ka i chrześciaństwo. Wybrany na księcia przez wolny wiec K rut y odparł Sasów i zapewnił pogaństwu panowanie na czas pewien (r. 1067 — 1105) Zamordowanie Krude go i pomoc saska zapewniły tron synowi Gotszalka, Henrykowi; lud oparł się wprawdzie i wybrał sobie nowego księcia, lecz w bitwie na polu Smi-lowskiem został na głowę porażony przez Sasów. Było to ostatnie wystąpienie wspólne

plemion obotryckich. Rządy Henryka złamały trzymali, wówczas wystąpiłyby wyrzuty sumie-ich potęgę i poczucie wspólności. Ludy obo- nia, a spokój wewnętrzny byłby zwichnięty. O. tryckie opierały się w dalszym ciągu chrze-ściaństwu i zaborowi, lecz Sasi z łatwością łamali wysiłki plemion pojedynczych. Z ziem zachodnich Wągrów i Połabów utworzono hrabstwa saskie. Polityka zręczna i męstwo księcia Niklota (r. 1130 —1160), obrońcy ostatniego wiary dawnej i wolności ludu, odroczyły upadek O-ów, lecz nie mogły mu zapobiedz. Po śmierci jego, ziemie obotryckie zostały podzielone między kilka hrabiów, wasalów Henryka Lwa, księcia saskiego, i książąt z rodu Niklota, pozostających pod bacznym dozorem.

to jakaś norma ideowa z wewnątrz t. j. z głębi własnego przekonania i jestestwa pochodząca. Zdając sobie jasno sprawę z faktu, że ten nacisk, wynikający dla nas z O-u, jest czemś innym, aniżeli koniecznością fizyczną lub przymusem czy państwowym, czy obyczajowym. Warunkiem tej z O-u wynikającej konieczności jest poczucie wolności, czyli poczucie możności postąpienia inaczej. Zachowanie nasze mogłoby być inne, a jednak jest takie, gdyż tak nakazuje nam O., który nie jest żadną siłą zewnętrzną, lecz jest parciem od wewnątrz, którego siła zależy od mocy, z jaką głos sumienia w nas się odzywa.— Jesteśmy sami własnemi prawodawcami, sami sobie normy wskazujemy. Wszystko cokolwiek nam otoczenie nasze dyktuje, do czego nas zmusza i wszystko, czego od-nas inni żądają i jako normy wskazują, staje się dla nas O-m dopiero wówczas, gdy to nasze uświęciło i uznało sumienie. Ze stanowiska moralnego niema i nie może być w rzeczach O-u przymusu zewnętrznego. Tak pojmując O. musimy w dalszym ciągu zapytać się; jakie może być źródło wszelkiego poczuwania się do O-u. Tak na to pytanie zaś, jak i w ogóle na pytanie, dotyczące istoty O-u podają nam różne kierunki filozoficzne odpowiedzi rozmaite. W ogóle pierwszymi, którzy zajęli się rozważaniem pojęcia O-u byli Stoicy (ob.). Platon i Arystoteles zagadnienia O-u, prawie nie poruszali, mówili o dobru, o cnocie, ale nie o O-ach, natomiast Stoicy posługiwali się już wyrazem xafi-Yjxov i nazywali obowiązującemi czynności odpowiadające naturze rzeczy i rozumowi. Najdoskonalsze są według nich O-i nazywane cnotami. W duchu filozofii stoickiej określał też O-i С y cero w dziele „De offi-ciis“. Dla Chrześcian O-ami były przykazania Boże, które uważali jednak za wypisane nie tylko w księgach, ale także w sercach i sumieniach ludzkich. Filozoficzna jednak analiza pojęcia nie wiele posunęła się naprzód, zarówno w okresie starochrześciańskim, jak i średniowiecznym, nawet jeszcze Tomasz z Akwinu wiele rozprawiało cnotach i grzechach, ale mało o O-ach.—Idea O-u wysuwa się na pierwszy plan dopiero od czasu Malebranche a, Kant zaś był tym, który tę ideę, jako najważniejszą i stanowiącą podstawę całej w ogóle etyki ogłosił, od jego też czasów rozpoczęły się rozprawy zasadnicze nad pytaniem, w jaki sposób O. powstaje i skąd się bierze. Aż do Kanta opierały się wszelkie rozważania, dotyczące O-u, na trzech podstawach: 1) na analizach Platona i Arystotelesa o dobru i cnocie, 2) Na wywodach Stoików i Cycerona, 3) Na pojęciach chrześciańskich o przykazaniach Bożych. Dopiero w wieku XVIII zaczęto pod wpływem teoryi o prawie natury z jednej, a o umowie społecznej z drugiej

Literatura:

Ludność słowiańska, o ile nie wyginęła w wojnach lub nie wymarła z głodu, tłumnie opuszczała kraj opustoszony, przenosząc się na wschód, resztki jej zaginęły wśród napływających kolonistów, mieszczan i zakonników niemieckich. Zgermanizowani potomkowie N i-k 1 o t a utrzymali się na tronie aż do naszych czasów, jako wielcy księżęta meklembursko-zwierzyńscy i meklembursko-strzeleccy. Kilka rodów szlachty meklemburskiej również wywodzi się z rodzin obotryckich.

к. w.

LudwigGiesebrecht „Wendische Geschichten“, (Berlin 1843), Hilferding „Borba Sła-wian s Niemcami nabałtijskom pomorje“ (Petersburg 1861); A. Pawi ńs ki „Połabskije Sławianie w borbie s Niemcami“ (Petersburg 1871); Bogusławski Wilhelm „Dzieje Słowiańszczyzny północno-zachodniej do poł. w. XIII“ (Poznań 1887 — 1901, 4 t.); Wachowski, „Słowiańszczyzna Zachodnia“ (Warszawa 1903).

Obowiązek (łac. officium, gr. xaJyjxov. Wyraz ten używany bywa w znaczeniu dwojakiem:

1) w prawnem i 2) w ogólnie moralnem. Stroną prawną zajmować się tutaj nie będziemy (ob. Obligacya, Zobowiązanie, Prawo), poświęcimy zaś kilka uwag O-owi w znaczeniu ogólnie moralnem. W tem to właśnie znaczeniu podciągamy pod pojęcie O-u wszelkie nazwy, które uznajemy za regulatory naszych czynności i postępków. Nie wszystkie jednak nazwy kierujące czynami naszemi określamy jako O-i. Istnieją różne nazwy natury prawno-państwowej, dalej nazwy natury społeczno-obyczajowej, tak pierwszym jak drugim poddajemy się, ale niekoniecznie muszą przedstawiać się świadomości naszej jako O-i. -O. jest to taka nazwa, taki, regulator czynności naszych, który sami sobie wskazujemy, za regulatora uznajemy, i kierując się w takim razie jedynie tem, co głosem sumienia nazywamy. Nawet norma przez jakiś przymus zewnętrzny nam narzucana staje się dla nas O-m dopiero wówczas, gdy ją własne nasze sumienie uświęci i przyjmie.

Dopóki to się nie stanie, dotąd norma może być dla nas prawno-państwową, lub obyczajową, ale nie będzie O-m. Cechą przeto niezbędną O-u jest sankcya własnego sumienia, jest przeświadczenie, że gdybyśmy się tej normy nie

strony, zastanawiać się, czy O. jest czemś pier-wotnem w duszy człowieka, czy też tylko wynikiem umowy i owocem pożycia wspólnego, społecznego: otóż Kant postawił zasadę, że O. nie wynika ani z natury, ani z umowy, ale że jest czemś, zakres rzeczywistości rozumowo-zmysłowej przekraczającym. Źródłem obowiązku jest osobistość, jako istota umysłowo-wolna, jako noumenon (ob.). Głos O-u, odzywający się w sumieniach naszych, otwiera nam widoki w świat ideału, do którego wiedza na zasadach rozumu i doświadczenia oparta, nie dosięga. O O-ach może być, zdaniem Kanta, tam tylko, mowa gdzie jest wolność i oparta na niej odpowiedzialność moralna.—Przeciwnie znowu wykształcił filozof angielski I. Bentham pogląd utylitarystyczny na ideę O-u. Według niego źródłem wszelkich O-ów jest poczucie korzyści i pożytku tak własnego, jak cudzego. Tak więc od końca wieku XVIII jest zagadnienie O-u jednem z najważniejszych w etyce; po jednej stronie stoją ci, którzy razem z Kantem upatrują w poczuciu O-u u człowieka jakieś zjawisko nowe, nie mające nic wspólnego z jego bytem, jako istoty zmysłowej, drudzy zaś usiłują wyjaśnić to poczucie, posługując się do tego celu teoryą rozwoju tak w znaczeniu biologicznem jak i socyologicznem. Tu największe niewątpliwie znaczenie posiadają poglądy Herberta Spencera, który wszelkiego rodzaju O-i przedstawia jako wyuiki stopniowego wykształcenia i przeważania uczuć altru-istycznych nad pierwotnemi uczuciami egoistycznemu Obecnie istnieją także teorye psychologiczne, usiłujące wyjaśnić genezę obowiązku, tak np. określa Simmel („Einl. in. d. Moral-wiss. I str. 173), poczucie O-u, jako mające źródło swoje w przymusie, wywieranym na jednostkę ludzką, czy to przez innego człowieka, czy przez ogół; Giżycki zaś pisze: („Moralphilos.“. str. 146) „O-i są to czyny uświęcone przez rozmaitego rodzaju kary“.—Wszystkie tego rodzaju teorye nie wyjaśniają istoty O-u, w jaki sposób kara lub przymus zewnętrzny mogą zmienić się w nacisk od wewnątrz, z sumienia pochodzący, tego wcale nie tłómaczą, Dla czego kary nieraz najcięższe, dla czego przymus, choćby nawet całego społeczeństwa, nie zawsze i niekoniecznie zmienia się w poczucie O-u? Każdy człowiek, choćby najmniej umysłowo rozwinięty, wie jednak o tern doskonale, że nie każdy przymus, nie każda groźba kary wytwarza u niego poczuwanie się do O-u. Nie jedno spełni pod przymusem, niejednego będzie się wystrzegał z obawy kary, a przecież za O. tego nie uzna. Do poczucia O-u potrzebne jest jakieś przeświadczenie wewnętrzne o tem, że tak, a nie inaczej, działać się powinno. Otóż pytanie się nasuwa, z jakiegoż to źródła może to przeświadczenie wypływać. — Twierdzenie Kanta, że tu objawia się nam człowiek jako noumenon_jest tylko przeniesieniem zagad-

nienia w dziedzinę transcendentną, ale nie jest jego wyjaśnieniem. Fakt jakiś wyjaśnić, to znaczy wskazać jego źródło dla naszego poznania dostępne. Poglądy egoistyczne i altrui-styczne istoty О-n także nie wyjaśniają, albowiem wybitną cechą jest to, że tn nie zawsze i nie koniecznie rozstrzygają względy na cel

t. j. na korzyści własne, cudze lub powszechne, często uważa człowiek za swój O. najświętszy taką właśnie czynność, która tak jemu jak i ogółowi tylko szkodę przynieść może. A więc gdzie szukać źródła wszelkich poczuwali się człowieka do O-u?. Odpowiedź na pytanie, ale ściśle tylko na doświadczeniu opartą, dają nam badania porównawcze nad pierwotną kulturą ludzką i nad rozwojem życia społecznego. One to prowadzą nas do wyniku, że źródłem wszelkiego poczucia się do obowiązków, wszelkiej świadomości moralnej jest uczucie religijne. Człowiek pierwotnie uważa tylko to za obowiązujące go moralnie, co jest sankcyą religijną opatrzone. Dopiero uczucie religijne wytwarza ten nacisk od wewnątrz, potęguje ten głos sumienia, który woła „tak działać powinieneś“. Niechaj nam nikt nie zarzuci, że to także nie wystarcza, gdyż znajduje się wielu ludzi, którzy żadnej nie wyznają religii, a przecież poczuwają się do O-u, na taki bowiem zarzut odpowiadamy zaraz, że po pierwsze: z tego iż ktoś nie jest wyznawcą jakiejś religii pozytywnej nie wynika wcale, aby nie miał w ogóle religii, po drugie, gdyby nawet tak było, to przecież należy zważać, że niema człowieka, któryby sam siebie wychował, wychowało go społeczeństwo, wytresowało go w O-ach i wpoiło w niego te poczucia, które wszędzie w całej zresztą ludzkości wykształciły się pod wpływem uczuć religijnych. Religię człowiek przypuśćmy stracił pod działaniem różnych wpływów, ale sankcya moralna wewnętrzna pozostała, która na odwrót znowu może pod działaniem przyczyn innych zesłabnąć nawet u jednostek posiadających zresztą w rzeczach religijnych uczucia wprost fanatyczne. Człowiek nowożytny, dzisiejszy, to istota bardzo zagmatwana, ale na człowieku pierwotnym dostrzegamy skąd się u niego poczucie O-u bierze, oto tutaj badania wskazują nam jako zasadę bez wyjątków, że wykształca się O. pod wpływem sankcyi religijnej. Stawiając zasadę taką, opartą na badaniach porównawczych, nie poruszamy wcale pytania, czem jest religia i skąd się bierze; jakkolwiekbądź zapatrywalibyśmy się na to pytanie, wynik badań porównawczych przyjąć możemy. Co do szczegółów dalszych ob. M o r al no ś ć, Etyka, Prawo, Religia.    M-s>

ObÓZ (leża, t ab o r; gr. то orpaTonsSov łac. castra; wł. campo; fr. i ang. camp; niem. das Lager-, ros. lagier), przestrzeń ziemi, na której rozłożyło się wojsko, aby w pochodzie odpocząć chwilowo, albo też, aby w miejscu tern,

bądź przebywać dłużej, bądź też, umocniwszy koju zbierają się ilości większe wojska broni się na niem, oczekiwać natarcia nieprzyjaciela; wszelkiej, w celu odbywania ćwiczeń.—W wie-nakoniec każde pomieszczenie wojska po za obrę- kach minionych, gdy wojny trwały często bem miejscowości stale zamieszkanych, aby się bardzo długo, a walczono tylko latem, prze-tam oddawało ćwiczeniom wojennym.—O. róż- ciwnicy z nastaniem zimy zajmowali obozy Stani się zasadniczo od postoju wojska w miej- łe, wtedy zwykle otoczone okopami ciągłemi, scowościach zamieszkałych tem, że w nim żoł- i urządzali się w nich o ile można było najwy-nierz nie zajmuje mieszkań w zabudowaniach godniej na zimę całą. Zwyczaj ten, jak się zdawna istniejących, lecz że je dla siebie urzą- zdaje, pochodził od Rzymian, mistrzów uielada dza na poczekaniu, jak może lub umie, a dzie- w zakładaniu O-ów. — Opis obozu starogreckie-je się to na sposoby różne. —O. najprostszy, zaj- go przekazała nam „Ujada“ Homerowa; był mowany przez wojska podczas pochodu ua otoczony okopem ciągłym z bramami drewnia-krótko, w którym żołnierze rozkładają się po- nemi, a wewnątrz ogrodzenia tego stały szała-kotem, nie urządzając nic, coby stało się ko- sy i mieszkania drewniane wodzów, które tłó-niecznem w razie postoju dłuższego, zwie się niacze nazywają często niewłaściwie namiota-z francuska biwakiem (bivac albo bivouac), mi, gdyż nazwa gr. axrjvYj, przysługująca im, Napoleon I, znany z szybkości ruchów na oznacza domostwo z desek zbite. Z opisów widowni wojny, zwykle posługiwał się biwaka- Homera widać, że były to zagrody z kilku mi, które, aczkolwiek nie bronią żołnierza od nawet budyneczków złożone, ogrodzone płotem niepogody i chłodu, zmuszając go do sypiania wspólnym. Z czasów późniejszych nie posia-ziemi gołej, lub na    barłogu ladajakim i    nie    damy już opisów    tak dokładnych, ze wzmianek

na

zapewniając mu wygód    żadnych, posiadają    je-    zaś luźnych, ale    licznie rozrzuconych w dzie-

dnak tę zaletę wielką, że na urządzanie ich łach pisarzów różnych, wnioskować nam wolno nie traci się czasu, na wojnie zawsze drogiego, że Grecy nie zwracali zbyt wielkiej uwagi na Jeżeli wszakże postój trwać ma dłużej, to, li- zakładanie O-ów, co zadziwiać nie powinno, cząc się ze zdrowiem i wygodą jaką taką żoł- zważywszy zaludnienie gęste ich kraju, mnó-nierza, rozbija się namioty płócienne, stawia stwo miast i wsi, szczupłość stosunkową liczby się naprędce szałasy z gałęzi, chrustu, darni- wyprowadzanego do boju wojska, które więc ny, słomy i t. p., albo, gdy można, zbija się nie bardzo potrzebowało troszczyć się o zakła-domki z desek (t. zw. baraki), głównie dla danie O-ów, gdyż łatwo mu bywało znaleść starszyzny; nadto wykopuje się w odstępach dla siebie pomieszczenie chwilowe wszędzie.— odpowiednich zagłębienia, służące za ogniska Rzymianie О-y swe zakładali zawsze bardzo kuchen polnych, oraz urządza się miejsca ustę- starannie, trzymając się przytem zasad stałych, powe, aby wojsko nie zanieczyszczało O-u ca- wypływających z doświadczenia wojennego, łego. —Konie stawiają się zwykle rzędami dłu- długiego, Opisy drobiazgowe O-ów ich pozo-giemi, uwiązane uzdami do drągów długich stawili nam: Poły bios, piszący w okresie a    grubych, leżących    na kozłach wkopanych    !    wojen punickich    (ob.) i Hyginus, żyjący pod

w    ziemi. — Artylerya,    wozy z amunicyą i    wo-    ,    panowaniem cesarza 'krajana. Oprócz tego

Jeżeli wojsko zara, Tacyta i wielu innych, wypełniających przerwę kilkowiekową pomiędzy obu pisa rzami naprzód wymienionemu— Różnica pomiędzy O-m opisanym przez Polybiosa, a późniejszym Hyginus a jeśt oczywiście dość znaczna, co wynika ze zmian dokonanych stopniowo w ustroju i składzie wojska rzymskiego; zasady wszakże ogólne, któremi rządzono się stale, pozostawały wciąż bez zmiany. — O. rzymski zawsze bywał czworokątny; początkowo kwadratowy, później podłużny, a wtedy boki krótkie miewały rozciągłość о г/з krótszą od długich; rogi czworoboku, zwłaszcza w casach cesarstwa zaokrąglano niekiedy. Wojsko w pochodzie rozkładało się co wieczór O-m ua miejscu upatrzonem przez ludzi wysłanych przodem. Miejsce to, na którym zastawano już wytknięty kierunek mających powstać obwarowań, natychmiast po przybyciu okopywano dokoła rowem i wałem, pozostawiając w boku każdym po jednej bramie. Wewnątrz obwarowania tego ustawiano, trzymając się przytem prawideł

góle wszelkie obłogi wojskowe, otrzymują stano- znajdujemy mnóstwo wskazówek bardzo cen-wisko osobne, o ile można zabezpieczone od nych w dziełach Liwiusza, Juliusza Ce-zamachów nieprzyjacielskich, w miejscu dauern ma obozować długo, dla bezpieczeństwa większego sypane bywają zwykle okopy dokoła, osadzane przeważnie tylko piechotą.--Gdy można, obiera się na O. miejsce tak, aby w sąsiedztwie bliskiem, lub nawet i wśród pola zajętego pod O., znajdowały się wsi, zagrody, albo miejscowości, zamieszkałe większe, z których, rozumie się, żołnierz także korzystać będzie; tam zwłaszcza rozkłada się starszyzna i chorzy, wymagający wygód większych. Obozowisko powinno zawsze obfitować w wodę, niezbędną dla ludzi i koni; również w pobliżu znajdować się powinno drzewo, węgiel lub torf suchy, potrzebne do gotowania strawy żołnierskiej. - Wojsko osaczające twierdzę (por. Obi ęże nie), zmuszone długo pod nią leżeć, musi być opatrzone przynajmniej w namioty, zwykle jednak w razie tym, dla większej wygody jego, stawia się też domki z desek (baraki).—W sposób podobny zupełnie urządzane też bywają О-y letnie, w których podczas po-

Jeżeli nieprzyjaciel znajdo-

stałych, namioty, zwykle skórzane (tentoria, pelles). Każdy oddział wojska miał stale z góry oznaczone stanowisko, więc też urządzenie O-ów tych odbywało się bardzo prędko, w ciągu kilku godzin, wał się bardzo blisko, to wtedy część wojska zostawała na zewnątrz wału (pro cubit or es) i czuwała nie mając namiotów. Jeżeli O. taki miał służyć wojsku nie na jedną noc tylko, lecz na dłużej, to wówczas wały sypano wyższe i grubsze, zaopatrywano je w częstokoły, a nazywano O. taki castra sta-tiva, wtedy też nieraz na rogach jego lub w środku wznoszono jeszcze okopy osobne, zwane castella, czem obronność O-u powiększano znacznie.— Za czasów cesarstwa pieczę nad urządzaniem O-ów miewał umyślnie do tego wyznaczony o b o ź n y (praefectus castro> um)\ dawniej zajmował się tern trybun wojskowy (ob.) z polecenia wodza.

cza od w. XVI do końca XVIII.—Dziś nazwę O-w obwarowanych (Camps retranchés) noszą nieraz twierdze wielkie, zdała otoczone fortami licz-nemi, pod których osłoną trzymać można bezpiecznie po sto i więcej tysięcy wojska.—W Polsce piastowskiej prawdopodobnie obozowano zawsze w sposób najprostszy w szałasach, które w krainie lesistej łatwo stawiać było; w lasach nie potrzeba też było okopywać się, tam osłonę daleko pewniejszą dawały zasieki z drzew powalonych siekierą. Namioty, o ile były, służyć mogły tylko panującym i starszyźnie wojskowej. Jest też rzeczą nieomal pewną zupełnie, że od czasów niepamiętnych w polu otwar-tem okalano wojsko obozujące wozami pospi-nanemi, z poza których można było bronić się dobrze, zwłaszcza przeciw natarciu konnicy. Zgoła błędne jest mniemanie, że używanie takie obronne wozów przyjęliśmy od Czechów dopiero w wieku XV, gdyż sposób ten zabezpieczania O-ów z górą 1 500 lat wcześniej znany był już narodom Europy środkowej, jak świadczą pisarze rzymscy, opowiadający najście Cymbrów i Teutonów na posiadłości Rzymu pod koniec wieku II przed Chr.—Husyci czescy nie wynaleźli więc bynajmniej sposobu obwarowy-wania O-ów wozami, ale, wojując długo, nabrali jeno wprawy niepospolitej i sprawności wielkiej w stosowaniu go, poznawszy jego skuteczność przeciwko zastępom rycerstwa niemieckiego.—U nas z pewnością sposób ten znany był już przed wiekiem XV; naprowadza na to sama nazwa „obóz“, która pierwotnie brzmieć musiała „obwóz“ i pochodzić właśnie od wozów w koło ustawionych i pospinanych łańcuchami. Jak w połowie pierwszej wieku XVI urządzano obozy u nas, naucza dzieło hetmana w. J. Tarnowskiego o sztuce wojennej (wyd. J. T u -rowskiego, Kraków 1858 str. 43 —47).

Obozy (w znaczeniu etnolog.) 1. Męskie. Na lądzie N. Hollandyi, a więc u ludów znajdujących się na najniższym szczeblu rozwoju, chłopiec przebywa z rodzicami dopóty tylko, póki nie wyrośnie z lat pacholęcych. Gdy okażą się pierwsze oznaki dojrzałości, a raczej

Namiotów używali Rzymianie zwykle tylko latem (castra aestiva)\ jeżeli wojsko i zimę musiało spędzić w O-e (c. hiberna), to wtedy stawiano dla niego dom-ki drewniane, kryte strzechą (casae stramenti-tiae).—W szczegóły jeszcze dokładniejsze wdać się tu niepodobna, znaleźć je można w F. Liib-kera „Reallexikon des klass. Altertums“ (Lipsk 1891, wyd. 7, str. 245 — 248 z 2-a narysami); niejedno podają też Guhl i Koner w dziele „Hellada i Roma“ (przekład polski S. Mie-czyńskiego, Warszawa 1896, 2 tomy). —

Red.

W Wiekach średnich wojska obozowoły w szałasach lub w namiotach, których zwłaszcza używali dowódcy i rycerze przedniejsi; świadczą nam o tern zarówno kronikarze ówcześni, jak i miniatury liczne z czasu tego pochodzące. . Szczegółów bardzo pouczających między innemi dostarcza też słynny haft (tapisserie) z Bayeux, pochodzący z wieku XII.—Wojsko średniowieczne w О-ch zwykłe było oczekiwać nieprzyjaciela, a wychodziło z nich dla stoczenia bitwy. Nieraz dwa obozy przeciwne stały tygodniami całemi naprzeciw sobie, zanim doszło do starcia zbrojnego; zdarzało się tak i później jeszcze (por. P. Lacroix „Vie militaire et religieuse aux Moyen âge et à l’époque dojrzewania fizyologicznego, podlega obrzędowi de la Renaissance“—Paryż 1873). —О-y te by- uobywatelenia (ob. młodzieży uobywate-wały zwykle otaczane okopami, a zwyczaj ten lanie), ciągnącemu się od paru tygodni do pa-przetrwał długo bardzo, jak świadczą o tern ru miesięcy, następnie zaś przebywa w O-e przykłady z wieków XVII i XVIII; lubiano też młodzieży, który zwykle leży w pewnej odle-otaczać О-y wozami, które między sobą były głości od O-u głównego. Mężczyźni żonaci, spinane łańcuchami.—Przepychem niezwykłym którzy odwiedzają daną grupę, a goszczą sami i wygodami wyszukanemi odznaczały się nic- bez żony, również nocują w tym obozie kawa-raz, zwłaszcza w wieku XVII, О-y tureckie, lerskim. Oba О-y, młodzieńców⁷ i stadeł mał-pełne namiotów wytwornych i zbytkownie urzą- żeńskich, tak są rozłożone, że udaremniona jest dzonych, dla starszyzny wojskowej. Niemało wszelka rozmowa wyrostka z kobietą, a nawet namiotów takich zdobyto na Turkach w r. 1683 spotkanie. „Pod żadnym pozorem nie pozwalają pod Wiedniem i przywieziono do Polski, gdzie na rozmowę pomiędzy młodzieńcem nieżonatym niejeden z nich przechował się do dziś. — Zwyczaj a kobietą zamężną lub dziewczyną. Na własne przerywania działań wojennych z nadejściem zi- oczy widziałem, jak młodzież męska nakładała my i rozbijania leż zimowych, okopanych silnie, drogi, ażeby nie przechodzić około stacyi, gdzie mniej częsty w Wiekach średnich, panował zwłasz- [ właśnie znajdowały się kobiety. Młodzieniec,

69

Wielka Eue. Jlustr. Zesz. 25a. S. U. T. VI.

który przekroczył ten zakaz, ulega doraźnemu zów, dochowały się również w niektórych punk-skarceniu ze strony plemieńca, który spostrzegł tacli Indyi Przedgangesowych. W Afryce da-w tym postępku obrazę dla siebie, albo musi od-    wne obozy przerodziły się w mysterya i tajne

pokutować, stając jedynie z tarczą lub waddy (ob.)    stowarzyszenia mężczyzn, ale swoją drogą

u Beczuauów i Kafrów istnieją jeszcze podczas obchodów uobywatelania młodzieży, z nich poniekąd wyszły oddziały wojenne sławnego Czaka— Attyli kafryjskiego. U Masajów (ob.) obóz męski przybrał kształty bardzo charakterystyczne. Masajowie są góralami-pasterzami, których trzody pasą się na halach zdała od wiosek. Chłopcy w wieku lat 12 — 14, dziewczęta w wieku lat 12 opuszczają dom rodzicielski i żyją pospołu: dziewczęta gospodarują, młódź męska dozoruje trzody i urządza wyprawy wojenne, nikt z nich do ust nie bierze pokarmu roślinnego. Najlepsze lata spływają w obozie. Masaj czy к dopiero wtedy, gdy siły go opuszczą, odkłada na bok oręż i rozstaje się z życiem swobodnem, żeni się i osiada w wiosce; życie to uchodzi w mniemaniu mężczyzn za niższe i jest otoczone pogardą. Daleko liczniej można spotkać obozy, a raczej domy męskie na lądzie amerykańskim. К. V. Steinen badał je w Ameryce połud. nad rz. Szingu. Jednak i tutaj, tj. na lądzie amerykańskim, pod wpływem cywili-zacyi europejskiej, podupadły. Gdy Hiszpanie dotarli do Indyan w Pueblach (ob.), mężczyźni spędzali czas w tak zwanej estufa, tam spożywali obiad, tam spała młodzież męska. W większości razów dom męski u Amerykanów przestał spełniać dawne zadania i zamienił się w klub, warsztat, wreszcie w salę jadalną mężczyzn.—Ze szczebla na szczebel obóz wchłania w siebie nowre obowiązki i równolegle przekształca się, nawet pod względem struktury. U Australczyków jest insty-tucyą podrzędną, chwilową, która nabiera większego znaczenia jodynie podczas uroczystości wtajemniczania. Natomiast u Dzuangów (w In-dyach przedgangesowych) pojedyńcze stadła małżeńskie przebywają w chałupkach, przypominających raczej psią budę, tymczasem młodzież mieszka w okazałym budynku, wznoszącym się tuż u wejścia do wioski. Na ścianach są porozwieszane trofea wojenne i myśliwskie, oręże, niekiedy świętości plemienne — jest to w całem znaczeniu castel-lum wioskowe, a więc ognisko świętości plemiennych i organizacyi wojennej. Z tern przekształceniem zewnętrznem idzie w parze rozszerzenie zadań społecznych domu męskiego. U Australczyków w O-e przebywają tylko kawalerzy, nocują goście, żonaci odwiedzają go dorywczo. Ale w Mikronezyi oraz w wielu innych częściach globu rej zaczynają wodzić dorośli, młodzież zaś męska odgrywa rolę podrzędną; rozpatrywana instytucya zwolna przekształca się w rodzaj knajpy, która u wielu plemion doprowadziła do zupełnej zagłady życie domowe. O dawnych Indyanach z Pueblów jedno źródło powiada, iż nieznali życia domo-

przeciw 5—6 wojownikom, rzucającym weń kilka oszczepów z niedalekiej odległości“ (Brough Smyth II, 318). Dopiero wstępując w związki małżeńskie, młodzieniec opuszcza obóz kawalerski i wchodzi do społeczeństwa normalnego, otrzymując naówczas wszystkie prawa obywatelskie, przysługujące mężczyźnie żonatemu.

Między inuemi posiada wraz z żoną odrębny szałas w obozie stadeł małżeńskich. Niekiedy i dziewczęta obozują odrębnie, co jednak zdarza się rzadko, ponieważ prawie jeszcze w wieku dziecięcym (lat 7—8) dziewczę jest zaręczone, a niekiedy zostaje żoną. U plemienia Narinajerów jednak młode dziewczęta mają dostęp do obozu młodzieńców, a dostęp ten idzie w parze z zupełną swobodą obcowania.

Takie wyodrębnienie młodzieńców, a niekiedy i chłopców od reszty społeczeństwa jest bardzo powszechne na niższych szczeblach rozwoju społecznego. Zwyczaj ten podyktowała troska o oddzielenie dorastającej młodzieży męskiej od żeńskiej; w Melanezyi np. rodzice odzywają się o malcu: „jest już chłopcem, czas oddzielić go l od dziewcząt“; zresztą troska ta prawdopodobnie jest pochodzenia późniejszego, obozy zaś ukazały się pierwotnie w skutek antagonizmu pomiędzy dojrzałymi a dojrzewającymi mężczyznami, kiedy pierwsi młodszych spółzawodników prześladowali, kaleczyli lub mordowali (ob. młodzieży uobywatelenie, obrzezania początki). Począwszy się w taki sposób, O-zy na szczeblu dzikości spełniają jedno tylko zadanie— uniemożliwiają zetknięcie się kobiet, zwłaszcza zamężnych (bo o nie głównie chodzi), z dorastającą generacyą mężczyzn, oraz sióstr z braćmi.

Na szczeblach wyższych stają się nadto orga-nizacyą pospolitego ruszenia, nieustającym sejmem wioskowym, warsztatem pracy mężczyzn i miejscem odpoczynku dla nich, wreszcie miejscem podejmowania gości i przybyszów, ale wszędzie instytucya ta pozostaje wierną swemu posłannictwu zasadniczemu: oddzieleniu młodzieży męskiej od kobiet zamężnych. Takie organizacye istnieją na przestrzeni całej Mi-kronezyi, Melanezyi i poniekąd Polinezyi, jako też w różnych punktach archipelagu Sundskie-go, na Formozie i t. d. Można je odnaleźć u górali Assamu i prawdopodobnie całych In-dochin, przyczem (u Aborów, Nagów) służą za podstawę organizacyi pospolitego ruszenia. —

U Aborów mężczyźni wioski posiadają do swego rozporządzenia długi dom (około 200 stóp) z kilkunastu ogniskami, mogący zmieścić w swo-jem wnętrzu 300— 500 mężczyzn. Przebywają tam dniem i nocą nieżonaci, w porze nocnej stoją posterunki, a niekiedy śpią i żonaci, a mianowicie wtedy, gdy czasy nie są spokojne.

Domy gminne męskie, tą wyższa forma obo-

Afrikas“ (Halla 1898).

Red

wego: „no home life!“ Na arch. Fidżyjskim sprzeciwiałoby się to przyzwoitości, gdyby mężczyzna pozostawał nocą pod tym samym dachem z własną żoną. „Rankiem odwiedza rodzinę i jeśli roboty nie zatrzymują go w domu, spędza z rodziną większą część dnia, ale opuszcza ją ku wieczorowi. Schadzki pomiędzy małżonkami odbywają się w gąszczu leśnym, w miejscu, o którem tylko oni wiedzą“ (Seemann). J. Kubary przedstawił dosadnie taki tryb życia w swojej monografii o ustroju społecznym Pelauczyków. „Badając żywot mężczyzn, widzimy, iż spędzają dni młodzieńcze bez dorobku na przyszłość. W domu seniora rodowego lub własnych rodziców, jest on tylko gościem, nocą powinien spać w baju, nie dlatego że jest członkiem kal-d e b e k e 1 u (klubu), ale ponieważ zwyczaj każe trzymać młode pokolenie zdała od domu. Nawet jako młody małżonek nie może spędzać wczasów z żoną w domu teściów, lecz udaje się z nią do ustronnej chatki, póki nie nadejdzie chwila, w której zdoła się urządzić wygodniej. Ale i wtedy nie o wiele będzie lepiej, bo życie w kaldebekelu będzie pochłaniało czas jego i panowało wszechwładnie nad postępowaniem i poglądami. Jak u Greków starożytnych, sprawy publiczne będą pochłaniały całą jego uwagę. Wszystko będzie dla niego orryor,. tj. sprawą publiczną. Zaledwie znajdzie czas na połów ryb dla rodziny. Spędza dni swoje, nadaremnie usiłując pogodzić sprzeczne pierwiastki swego bytu“. (Szczątki podobnych urządzeń dotrwały w Spareie i Krecie). — 2. Obozy żeńskie. U Australczyków w większości przypadków O. obejmuje jedynie młodzież męską. U Andamańczyków, gdzie gromady pospołu przebywające posiadają więcej głów, i dziewczęta do zamążpójscia żyją także we własnym O-e. Za okresu rolniczego tu i owdzie zamieniają się О-y dziewczęce na domy. Obok klubów męskich istnieją i dziewczęce w Melanezyi, na wyspach Samoa, w Loango, u Ny-amwezów i t. d., ale zwłaszcza rozwinęły się u górali indochińskich, w Assainie, u niezależnych czarnych ludów Indyi Przedgangesowych. U Nago w we wiosce istnieje niekiedy 8 — 10 paków dla młodzieży męskiej i 4—5 dla dziewcząt, a mężatce nie wolno przestąpić progu domu takiego. Wogóle jednak obozy i domy dziewcząt nie zdołały rozwinąć się w tym stopniu jak męskie. Gdy te są na niższych szczeblach rozwoju iustytucyą nietylko powszechną ale zasadniczą, organizującą z biegiem czasu ogół mężczyzn, wówczas obozy żeń-■ skie ogarniają jedynie dziewczęta, a nadto rozwinęły się w nielicznych miejscach globu. Zaledwie w kilku stronach Afryki dosięgnęły wyższego rozwoju i wyłoniły z siebie mysterya kobiece, będące przedewszystkiem szkołą przygotowania dziewcząt do obcowania fizyologiczne-go.—Obozy męskie powstały dla usunięcia dorastającej młodzieży od kobiet, zwłaszcza za-

mężnych. Ale dokonały tego tylko częściowo, w rzeczywistości bowiem jedynie oddzieliły braci od sióstr i matek, kawalerów od mężatek. Po za tern ograniczeniem nie zdołały wykorzenić bezładu. U Narinajerów (N. Hollan-dya) „O. chłopców korzysta z plugawego przywileju bezładnego obcowania z młodszą połową drugiej płci“ (Taplin). Nawet żonaci mężczyźni muszą w określonych przez zwyczaj odstępach czasu wypożyczać żony swoje młodzieńcom. Na wyspach Pelauskich w domu męzkim stale przemieszkuje grono dziewcząt, które dopiero używszy swobody wstępują w zwiąski małżeńskie. W obozie Masajów „młodzież żyła w sposób nie dający się opisać, aż póki nie związała się trwałem małżeństwem“.—Takich faktów możnaby przytoczyć mnóstwo, aż wreszcie tam, gdzie dziewczęta przebywają w odrębnym, zbiorowym domu swoboda postępowania staje się zupełną. W ostatecznym rezultacie organizacya O-ów nie tyle znosi bezład płciowy, ile ogranicza go do osób tej samej gene-racyi. W ogóle sprawa organizacyi męskich i' żeńskich nie doczekała się jeszcze należytego opracowania.—Por. H. Schurtz „Altersklassen und Männerbünde. Eine Darstellung der Grundformen der Gesellschaft“ (Berlin 1902); S. E. Peal „On the Morong as possibly a relic of premarriage Communism“ (J. A. I. XXII). Poniekąd

L. Frobenius „Die Masken und Geheimbünde

L. к.

Oboźny, wojskowTy, do którego niegdyś należała piecza nad wyszukiwaniem miejsca odpowiedniego na obóz, urządzenie, obwarowanie go i trzymanie w nim porządku. Urząd ten znany już był za cesarstwa rzymskiego, a pełniący go wojskowi zwali się wtedy praefecti castr опт (por. Obóz). W czasach następnych znano ich również, a na urząd ten wybierano zwykle wojowników wytrawnych, doświadczonych, o ile możności obeznanych dobrze z miejscowością, gdzie obóz miał być stawiony. O takich O-ych rzeczywistych wspomina u nas Długosz p. r. 1410 (w wyd. lipskiem z r. 1711; ks. XI, 216), o ich obowiązkach pisze hetman w. Jan Tarnowski („Dzieła“, wyd. Turowskiego, Kraków 1858, str. 26 i 43 — 47). Jako dostojników i urzędników wyższych wymienia ks. I g. Krasicki О-go wielkiego Koronnego i Litewskiego („Zbiór potrzebnych wiadomości“ Warszawa 1781, t. II str. 264), którzy atoli prawdopodobnie czynności żadnych wtedy już nie wykonywali, zadawalając się tytułem samym, do niczego nie obowiązującym. Za rządów Augusta II konstytucya sejmowa z r. 1717 w. O-u litewskiemu przyznała płacy rocznej złp. 1500, czy koronny pobierał także wynagrodzenie jakie, nie wiadomo. Wspominani bywają też O-i polni, którzy prawdopodobnie, towarzysząc wojsku, zajmowali się zakładaniem obozów rzeczywiście, tak jak za czasów Tarnowskiego.

czyli Prut i Dojca.

Obra Zgniła, zwana też Obrzycą (niem. Faule Obra lub Bohlenfluss), rzeka, prawy dopływ Obrzycy (ob.). Bierze początek pod Brojcami w powiecie Międzyrzeckim w W. Ks. Poznańskiem; płynie na południe przez Podmokle, Babimost i Kuligowo; w kilku miejscach stanowi granicę pomiędzy W. Ks Poznańskiem a Brandenburgią. Pomiędzy Chwalimiem i Smol-

Ч- r.

świder otrzymuje i ruch obrotowy i postępowy, a przedmiot obrabiany jest nieruchomy. Ruchy te mogą się odbywać albo bez przerwy (jak np. w tokarce), lub też powtarzać się peryo-dycznie (jak np. w heblarkach), w ten sposób traci się jednak dużo czasu, gdyż narzędzie przy biegu powrotnym nie wykonywuje żadnej pracy; daleko więc lepsze są obrabiarki o działaniu ciągłem, jak np. frezy.

z rozwojem jednak

2) 0-i z narzędziami krającemi. — a) Przebijarki (ob.) i przecinarki czyli Nożyce (ob.), b) Tokarki (ob.), c) wiertarki (ob.), d) wytaczarki do cylindrów (ob.), e) frezarki (ob. machiny robocze) f) Heblarki (ob.) i dłutownice, g) Piły do metali (ob.), h) Toczydła (ob.) i szlifierki (ob.). Prócz wyżej wymienionych O-rek budują także inne z zastosowaniem tylko do celów pewnych jak np. do wycinania zębów u kół zębiastych, do wyrobu śrub, do wyrobu guzików rozmaitych kształtów i t. d.—Budowa O-ek doszła od nie-

Obra, rzeka w W. Ks. Poznańskiem, lewy dopływ Warty, powstaje ze zbiegu dwuch strumieni na północ ku Krzywinowi i Kościanowi, poniżej którego rozciąga się Wielki Łęg Ober-ski, w latach 1850 — i860 przekopany i wysuszony kanałami. Wielki Łęg długi jest na 82 km., szeroki miejscami na 8 km., zajmuje 330 km. kw. (6 mil kw.). Na przestrzeni Łęgu O. rozlewa się po kanałach i ginie jako rzeka zupełnie; pojawia się potem w trzech korytach, spływających do Warty i Odry. ³/6 wód О-y spływa do Warty przez kanał Moszyński, zaczynający się o milę za Kościanem, na wschód od Sepienka. Na zachód, od. Se-pienka przez Kębłów do Kopanicy, ciągnie się kanał Północny, równolegle zaś do niego, od Bo-nikowa przez Przemęt do jeziora Orchowego, kanał Południowy. Pomiędzy jednym kanałem a drugim ciągną się rowy irygacyjne i płyną rzeczki drobne. Na zachodzie łączy oba kanały kanał Wincentowski. Od Kopanicy zaczyna się znów O. i płynie na północ, tworzy jeziora pod Zbąszyniem i Trzcielem, mija Międzyrzec i Bledzew i pod Skwierzyną wpada do Warty. Reszta wód z Wielkiego Łęgu spływa przez Obrzycę (ob.) do О-y. Z dopływów O. zasługują na zaznaczenie: z lewego brzegu: Pogona, Ziemin czyli Brniewa, Kopanica, Pa-klica i Ponikwa; z prawego: Jerka, Mogilnica

ig. r.

nem wpada do Obrzycy.

Obrabiarki są to machiny robocze (ob.) służące do obrabiania, tj. do nadawania kształtu żądanego inaterjałom pewnym, jak np. metalom, drzewu, kamieniom, kości, rogowi, i t. p.; w przemyśle mają znaczenie bardzo wielkie i zastosowanie ogólne. Obrabianie to odbywa się za pomocą narzędzia odpowiedniego, które Wprowadzane jest w ruch samoczynnie. Przy tego rodzaju machinach rozróżniamy: 1) machiny • w znaczeniu sciślejszem, tj. zbiór części, które zmuszają narzędzie do wykonywania pracy w warunkach żądanych, i 2) narzędzie samo, którego wymiary, kształt i sposób działania mają wpływ wielki na jakość roboty i ekonomiczne wykonanie jej. Ażeby zaś narzędzie mogło działać przy pomocy machiny, należy je poruszać w kierunku przedmiotu obrabianego (ob. Kinematyka, Kształtowanie), raz w celu dokonania zdjęcia wióra, a drugi raz w celu do prowadzenia przedmiotu. Obydwa te ruchy mogą się rozdzielać i na przedmiot obrabiany i na narzędzie, jak np. w tokarce, albo też tylko na samo narzędzie, jak np. w wiertarce, gdzie

O. otrzymują ruch albo od napędni (transmisyi) za pomocą pasów, lub też połączone są bezpośrednio z sil-nicą, jak np. młoty parowe. Pierwotnie 0-i miały zastosowanie tylko w wyrabianiu części składowych zegarów przemysłu, na początku wieku zeszłego, szczególnie zaś w ostatnich dziesiątkach lat, gdy okazała się potrzeba zastąpienia pracy ręcznej, drogiej przez maszynową, 0-i doszły do znacznego rozwoju i zastosowania szerokiego. — 0-i mogą być 1). o ruchu posuwistym, jak np. przebij arki, dziurkarki, heblarki i t. p., 2) o ruchu obrotowym, jak np. wiertarki, tokarki, frezarki it. p.—AJ. Obrabianie metali może następować za pomocą młotów lub tłoczarek kuziennych, albo też przy pomocy machin zaopatrzonych w narzędzia ostre, krające, które, stosownie do swego kształtu i sposobu działania, otrzymują rozmaite nazwy, jak toczenie, wiercenie, heblowanie, frezowanie i t. p. 1) Młoty (ob.) mogą być wahakowe, albo parowe. Tłoczarki kuzienne czyli kuźnierki (ob.) używane są od niedawna zamiast młotów, zwłaszcza do wyrobu masowego - rozmaitych sztuk z żelaza i stali.

dawna do wysokiego stopnia doskonałości, polegającej na bardzo szybkiem i satnoczynnem wykonywaniem danej roboty tak, że doprowadza się tylko materyał odpowiedni do machiny, a wychodzi z niej zupełnie już gotowa sztuka. B. Obrabianie drzewa można dokonywać zapomocą machin następujących: a) Piły 1) Tartaki (ob.), 2) Piły tarczowe (ob.), 3) Piły taśmowe (ob.), 4) Piły do wyrzynania (ob. wy-rzynarki) 5) Ostrzaki do pił (ob.), b) Heblarki (ob.),    1) kołowraciaste, 2) walcowe, c)

wpuściarki (ob.), d) frezarki, czopiarki (ob. machiny robocze) e) Obrabiarki do kopiowania (ob), f) swidrownice (ob.), g) dłuciarki. — 0-i do drzewa doszły również do wysokiego stopnia doskonałości podobnie jak 0-i do metali i znajdują także szerokie zastosowanie do celów wy-

м. H.

łącznych, jak np. do budowy wagonów kolejowych, wozów i kół do wozów (ob.), skrzyń, beczek (ob. Klepka), kłumpi (trzewików drewnianych), fornierów i t. p.

Obrachunkowa izba, ob. Izba obrachunkowa.

Obradovié Dosyteusz (Dositije), pisarz i twórca języka literackiego Serbów (*w r. 1739 — f w r. 1811), w dziecięctwie swem otrzymał wykształcenie bardzo skromne, polegające jeno na nauczeniu się czytać i pisać w języku starosłowiańskim, który w owym czasie był językiem religijnym w Serbii, nie posiadającej jeszcze piśmiennictwa świeckiego. Po śmierci rodziców, pod wpływem silnie rozbudzonego uczucia religijnego, wstąpił do klasztoru (w Śremie), tu pędził żywot ascetyczny, pełen umartwień fizycznych. Jednakże ów przesadny nastrój religijny znikł szybko i po upływie trzech lat O. rzucił pokryjomu klasztor i udał się do Zagrzebia, skąd, party żądzą wiedzy, wyruszył do Niemiec. Wróciwszy na południe, był najpierw przez czas krótki nauczycielem w miasteczku pewnem w Dalmacyi; później udał się do Czarnogórza, i w r. 1764 wstąpił do stanu duchownego. Jako kapłan odbył podróż do Gre-cyi, na górę Athos i do Smyrny, gdzie uczęszczał, krótko zresztą, do seminaryum nauczycielskiego i wyćwiczył się doskonale w języku greckim. Wróciwszy do Dalmacyi, osiadł w Zadrze, gdzie kazaniami swemi, w których nawoływał ogół do nauki i życia moralnego, zyskał wkrótce rozgłos. Dłużej (od r. 1771 do 1776) mieszkał w Wiedniu, kształcąc się w rozmaitych kierunkach i zarabiając na życie udzielaniem lekcyj języka włoskiego w domach prywatnych. Później, jako nauczyciel prywatny, wyjechał do Jass, a ztamtąd po roku przez Lwów i Wrocław do Halli, i tu, zrzuciwszy suknię kapłańską, uczęszczał do uniwersytetu, studyując przeważnie filozofię i estetykę pod kierunkiem prof. Eber hard a, Trawiony żądzą nauki; przechodzi do uniwersytetu w Lipsku i tu zaczyna ogłaszać drukiem pierwsze utwory swoje, a mianowicie w r. 1783 wydrukował przygody życia własnego p. n. „Żivot i priklju-cenja Dosithea О-a“; była to pierwsza książka w literaturze serbskiej, napisana w języku nie-cerkiewnym, starosłowiańskim (jak dotychczas), ale w języku ludowym Serbów, zrozumiałym dla narodu całego. Ukazanie się tej książki można uważać za fakt epokowy w rozwoju cy-wilizacyi serbskiej, od tej bowiem chwili zaczyna się rozwijać literatura właściwa w Serbii, istniejąca dotychczas tylko w zakresie religijnym, albo w pieśniach i podaniach ludowych, żyjących w ustach ludu. O. wprowadza do literatury ojczystej język serbski, mowę ludową i to jest największą jego zasługą. W roku następnym (1784) wydrukował, także w Lipsku, drugie z kolei dziełko: „Soveti zdravoga razu-ma“ (Rady rozumu zdrowego) w którem starał się w sposób przystępny wyłożyć zasady filozofii moralnej, w celu zaznajomienia z niemi rodaków. Wkrótce potem wyruszył na kilka miesięcy do Paryża, a stamtąd do Londynu, aby się wydoskonalić w języku fraucuzkim i angielskim. Później zwiedzał pro-wincye nadbałtyckie w Rosyi na koszt generała rosyjskiego Z or y ć a; wreszcie na dłuższy czas zatrzymał się w Wiedniu, gdzie w r. 1789 ogłosił poemat: „Pjesna o izbavljenju Serbije“ (Pieśń o wyswobodzeniu Serbii) i napisał wiersz „Piesna na vzjatie Belgrada“, oba powstały podczas wojny Austryi z Turcyą i pod wpływem obudzonych skutkiem tego nadziei w wielu Serbach, a w ich liczbie i w O-u, na rychłe odzyskanie samodzielności, Od tego czasu O. zaniechał ciągłych swoich podróży po krajach obcych, i mieszkał stale albo w samej Serbii, albo niedaleko jej granic (np. w Tryeście lub Wenecyi), poświęciwszy się całkowicie pracy nad rozbudzeniem życia umysłowego wśród swoich ziomków. Był jednym z najpierwszych Serbów, którzy się zakrzątnęli około stworzenia szkolnictwa serbskiego i pierwszą szkołę wyższą w Belgradzie otworzyli; przystąpiwszy także czynnie do spraw politycznych, zamianowany był w r. 1810 członkiem rady narodowej, a w r. następnym pierwszym w Serbii ministrem oświaty. Oprócz utworów wyżej wymienionych O. napisał bardzo wiele innych jeszcze- prac prozaicznych lub poetycznych, mając w nich zawsze na celu rozbudzenie w narodzie uczuć patryotycznych, miłości nauki i podniesienie obok tego poziomu moralnego ziomków swych. Wszystkie te dzieła wyszły w wydaniu krytycznem w r. 1845 w 10-ciu tomach.—Znaczenie О-a w dziejach odrodzenia serbskiego polega przedewszystkiem na tem, iż pierwszy, jak już zaznaczyliśmy, zerwał z dotychczasowym językiem martwym, starosłowiańskim i zaczął pisać i drukować w języku narodowym serbskim; wprawdzie zmuszony bywa niekiedy używać wyrazów i zwrotów starosłowiańskich lub rosyjskich, nie mogąc podobnych znaleźć w języku ludu, to jednak bynajmniej zasług jego nie zmniejsza Obok tego też pierwszy budzi na prawdę żywszy ruch umysłowy w ojczyźnie swojej, nawołując w dziełach swych do kształcenia umysłu i serca, pismem, słowem i przykładem zachęcając do pracy; pragnął także reformy duchowieństwa, żądając podniesienia oświaty wśród księży świeckich i proponując kasatę klasztorów, które radzi zamienić na szkoły i szpitale. Był to^czło-wiek niepospolitego zapału, pełen miłości kraju własnego, zacny i prawy, zdolny do największych ofiar dla urzeczywistnienia swych ideałów. Słusznie tedy Serbowie czczą pamięć tego pisarza i działacza społecznego, od którego dopiero zaczyna się odrodzenie umysłowe narodu. Por. A. Gavrilovié: „Dositije 0“ (Belgrad,

1900). — Radczenkow: „Dositiej O. i jeho

N.

biegli.

litieraturnaja diejatielnost“ (Kijów, 1897, po rosyjsku).

Obray Esteban [Stefan] de, rzeźbiarz, a raczej snycerz znakomity hiszpański, pochodzący podobno z królestwa Nawarry; stamtąd przynajmniej przybył w r. 1541 do Saragossy, aby stanąć do konkursu, rozpisanego na wykonanie nowych form czyli stali kanonickich (łac. stadium) w katedrze el Filar w tymże mieście, a gdy jego rysunki i pomysły uznano za najlepsze, otrzymał zamówienie i wykonał je świetnie. Formy te, w liczbie 115 stojące w chórze katedry rzeczonej, zrobione są z dębiny flan-dryjskiej i odznaczają się robotą nadzwyczaj urozmaiconą i delikatną słupków, gałązek, liści i aniołków, wyrzeźbionych ze smakiem i zgra-hnością niepospolitą. Pracę tę olbrzymią rozpoczął O. w r. 1542 i był nią zajęty do roku 1548, pomagali mu przytem głównie: J a n M o-reto i Mikołaj Lob at o, snycerze również

Red.

Obraza czci jest pojęciem ogólnem kate-goryi przestępstw, godzących w godność osobistą bliźniego. Ponieważ samo pojęcie czci nie da się ująć w jakieś określenie ścisłe, jako zależne od stopnia kultury danego społeczeństwa, historycznie tworzących się warunków bytowania wspólnego, tudzież przyjętych form stosunków towarzyskich. —Przeto i ścisłe określenie istoty czynu karygodnego, polegającego na obrazie czci jest wprost niemożebne. Dlatego, też nie spotykamy w kodeksie karnym (z wyjątkiem brazylijskiego) nawet usiłowań ókreślenia tego przestępstwa. Taka ostrożność prawodawców tłomaczy się jeszcze i względami praktyczuemi: chęcią zapobieżenia bezkarności wielu przypadków, których zgóry przewidzieć niepodobna. Historyczny zresztą rozwój pojęcia czci u narodów cywilizowanych daje miarę względności tego pojęcia. U Rzymian cześć (existimalio) oznaczała stan nienaruszalnego dostojeństwa (status illaesae dignitatis), przynależnego li tylko obywatelowi rzymskiemu. Z prawa czci nie korzystał nikt, kto zaliczony nie był do stanu „cives romani“. Existimatio przeto nie była jakiemś szczegól-nem prawem osobistości o treści samoistnej, lecz uogólnieniem idealnem wszelakich praw, przysługujących obywatelowi państwa. Pojęcie czci miało charakter państwowy, a więc i in-iuria oznaczała nietylko obelgę (contumelia), lecz wogóle godzenie na jakiebądź prawo obywatela (опте quod non iure).— Przeciwstawieniem temu państwowemu pojęciu o czci były poglądy germańskie na cześć, jako osobisty wyraz godności człowieka, stosownie do wyrobionych o niej pojęć w z war-tern kółku społecznem. Tam pojęcie czci nie warunkowało się już przynależnością państwową osobnika, wszelako jej charakter zależny był od masy okoliczności historycznie wytworzonych i zmieniał się stosownie do stanowiska osoby, które ta zajmowała w społeczeństwie: to co poczytywane było za obrazę czci dla rycerza, nie było nią zgoła dla mieszczanina i t. p. О-a czci więc, według prawa germańskiego, nie była uważana, jak u Rzymian, za przestępstwo, godzące na prawa obywatela, jako takiego, lecz miała cechę przestępstwa skierowanego przeciw osobistości szczególnej, przez wyrażenie jej pogardy lub nieokazanie szacunku należnego godności stanowej osobnika. Temu osobistemu pojęciu o czci i jej znieważeniu odpowiadał i wymiar kary za nie Podług prawodawstwa germańskiego: przekonany o winie, oprócz kary osobistej, zmuszony był nadto do restytucyi czci zelżonego przez siebie bliźniego, bądź prosząc go o przebaczenie (Abbite), bądź też cofając publicznie obelgę (Widerruf).—Podstawą zasadniczą pojęcia spółczesnego o czci jest myśl godności osobistej.—W społeczeństwach cywilizowanych coraz bardziej zacierają się różnice stanowe, kastowe, służebne i t. p., a przez to coraz więcej ujednostajnia się sposób i forma stosunków zewnętrznych, wzajemnych. Wytworzenie w da-nem społeczeństwie pewnych stałych norm obcowania między osobnikami oddzielnymi tegoż społeczeństwa i świadomość obowiązkowości tych norm dla wszystkich bez wyjątku, urobienia w języku stałych symbolów dla wyrażenia szacunku i lekceważenia, uprzejmości i złorzeczeń, — daje prawo każdemu wymagać, aby obchodzono się z nim tak samo, jak z innymi, aby normy stosunków wzajemnych, obowiązujące jego względem otoczenia, były również obowiązujące dla wszystkich i względem niego. To też każdy ma prawo żądać, aby ten kto, wyłamując się z norm obcowania wzajemnego przyjętych ogólnie, godzi na jego cześć przez wyrażenie mu pogardy, lub lekceważenia, był zmuszony do przywrócenia mu jego godności osobistej. Stąd wynika, że prawo do czci jest prawem wymagania, aby sposób postępowania bliźnich względem kogobądź nie był dla niego krzywdzący, aby nie wyrażał lekceważenia i pogardy; znieważenie zaś czci jest wyrazem poniżenia bliźniego w oczach innych przez świadome okazanie lekceważenia i pogardy. W celu zaznaczenia stanowiska państwa w sprawie konieczności zabezpieczenia prawnego czci osobnika każdego, zdaje nam się wskazane przytoczenie uwag komisyi redakcyjnej kodeksu obowiązującego: „Dla państwa dążenie do wzajemnego szacunku spółobywateli posiada głębokie znaczenie społeczne: im więcej jest uwzględniane, tem silniej rozwija się wśród ludzi poczucie godności osobistej, a przez to i własna wewnętrzna pobudka do życia uczciwego, moralnego i nieskazitelnego—pobudka, która często większe ma znaczenie od samego prawa“. Oprócz przytoczonego motywu państwo poczuwa się do obowiązku opiekowania

ga.

się czcią osobistą swoich poddanych obywateli, ze względów czysto praktycznych: gwoli zapobieżenia wymiaru sądów doraźnych przez samych pokrzywdzonych, które niewątpliwie miałyby zastosowanie, gdyby państwo nie brało pod swą opiekę pokrzywdzonych na czci. Obraza czci może być wyrażona albo przez znieważenie czynne bliźniego, lub też przez miotanie nań słów obelżywych, bądź ustnie bądź piśmiennie, lub wreszcie przez pogróżki zniewagi czynnej. Zniewaga czynna jest to porwanie się na osobę bliźniego w sposób dotykający, lub mający dotknąć jego ciała, bez przekroczenia jednak granic uszkodzenia cielesnego, które stanowi przestępstwo samoistne. Co się tyczy samej obrazy czci, to brać tu należy pod uwagę wyobrażenia, które panują wśród pewnych warstw społecznych, jak i t. z. „animus iniuriandP t. j. zamiar nadania znaczenia obelżywego użytemu przez winnego wyrazowi, który w języku potocznym może nawet nie mieć właściwości obelżywego. Tu zaznaczyć należy, że niekiedy wyrażenia pewne mogą uwłaczać czci li tylko osobników pewnych stanów (Standesehre) i o ile skierowane są do nich, uważane być. winny za obrazę czci (np. nazwa oficera tchórzem). Oczywiście państwo nie może udzielać swej opieki pojęciom zbyt wygórowanym o czci osobników niektórych i karać kogoś za to, że oskarżony nie uznał czyichś talentów, zasług, stanowiska w społeczeństwie i t. p. Wyjątek pod tym względem stanowi kodeks hiszpański, który uznaje za obrazę czci nawet zarzucenie bliźniemu wady, mogącej szkodzić jego interesom.—Przedmiotem obrazy czci może być każda osoba fizyczna, mająca poczucie swej godności. Z tego określenia wynika, że przedmiotem tego przestępstwa nie mogą być t. z. osoby prawne, t. j. stowarzyszenia, korporacye, których istnienie oparte jest na fikcyi prawnej. Naogół nie mają one prawa do czci zewnętrznej, które posiada jednostka żyjąca. Niektóre wszakże kodeksy, jak np. saski i austryacki karzą za znieważenie korporacyi, a drugi — nawet poszczególnej narodowości lub stowarzyszeń religijnych. Rozwijając dalsze następstwa, wypływające z określenia przedmiotu obrazy czci, uznać należy, że nie może nim być: nieboszczyk, co nie wyklucza jednak karalności zbezczeszczenia osoby zmarłej, o ile to zbezczeszczenie dotyczy czci osób, połączonych z nieboszczykiem bliz-kim węzłem pokrewieństwa. Wyjątek od tej zasady ogólnej stanowią kodeksy: węgierski, portugalski i niemiecki, które karzą za zniewagę zmarłego, gwoli zadośćuczynienia uczuciu religijnemu czczenia pamięci zmarłych. Nie mogą być przedmiotem zbezczeszczenia obłąkani i dzieci, jako nie posiadające również poczucia swej godności. Kodeks obowiązujący atoli (art. 18 ust. o kar.) daje możność dochó-

dzenia winy za zelżenie tych osobników—ich rodzicom lub opiekunom. Co do karalności obrazy słownej czci—t. z. obelg s ło wny c h, prawo obowiązujące rozróżnia obelgi zwykłe od obelg ciężkich i karze za obelgę zwykłą aresztem do 15 dni, lub grzywną do 50 rubli (§ 130 ust. o kar.). Do obelg ciężkich, powodujących większą odpowiedzialność karną, należą: obelgi względem krewnego wstępnego (§ 132 ust.), osoby mającej prawo do poważania szczególnego ze strony obrażającego, lub kobiety (§ 131); obelgi z rozmysłem, w miejscu publicznem (tamże), obelgi względem organów policyjnych niższych (§ 31 ust.). Okoliczność łagodzącą przy wymiarze kary za obelgi stanowi danie powodu do obelgi przez obrażonego (§ 133 ust. o kar.); obelgi stają się niekaralne w razie odwetu, t. j. w skutek wzajemnego zobelżenia (§ 138). Nadto pewne rodzaje obelg z jeszcze większą odpowiedzialnością karną przewiduje kodeks kar głównych i poprawczych (wyd. r. 1885), a mianowicie: 1) znieważenie osoby duchownej podczas służby Bożej (§ 214, 215), 2) zelżenie osoby duchownej wyznania prawosławnego przez inowiercę (§215),    3) zniewagę osoby panują

cej, chociażby nawet zaoczną (§ 245—248),

4) zniewagę agenta politycznego cudzoziemskiego (§ 261),    5) zniewagę urzędu i urzędników państwowych (§ 279—287),    6) zniewagę

zwierzchnika przez podwładnego i odwrotnie (§ 394, 395, 400), 7) zniewagę kapitana okrętu w czasie podróży (§ 1263),    8) zniewagę

z powodu odmowy przyjęcia pojedynku (§ 1512), 9) zniewagę za pomocą podrobienia listu w imieniu zelżonego (§ 1537). Do szczególnego rodzaju zelżenia czci należy zniesławienie kogoś w druku (ob. „Dyffamacya“). — Por. obel-

L p.

Obraza majestatu. Kiedy w Rzymie starożytnym stanął nad narodem jeden człowiek, skupiający w sobie wszystkie dostojeństwa i władze, kiedy wyniesionemu ponad wszystko i wszystkich Cezarowi boską cześć oddawać zaczęto, majestat, wielkość, która przedtem ojczyzny atrybutem była, przeszła na głowy panujących. Cezar stał się uosobieniem wielkości narodu, świętości jego praw. Kto obraził Cezara,—porwał się na prawa zasadnicze narodu, kto powstał przeciwko ojczyźnie—obraził Cezara. Utożsamiono do tego stopnia pojęcie ojczyzny i panującego, że zmieszano dwa przestępstwa różne, zdradę kraju i obrazę Cezara, które pod nazwą crimen perduellionis i crimen laesae maiestatis przeszły i do Polski, jako zbrodnie najcięższe. Według pojęć prawnych rzymskich, kto obraził Cezara, obrażał bogów. Proximum sdcrïlegio crimen est, quod maiestatis dicitur—uczył Ul p i an u s, doradca Heliogabala i Aleksandra Sewera. Pojęcie żadnego innego przestępstwa nie było tak rozciągłe, jak pojęcie obrazy majestatu. Co względem każdego obywatela nie było obrazą, względem Cezara za obrazę majestatu było uważane. Nietylko zniewaga, złorzeczenie, lub szyderstwo, lecz dowcipny epigramat, gest, akcent, uśmiech, a nawet milczenie za O-ę m. poczytywane bywało. Według kodeksu Justyniana jest winnym О-y m., kto nosi suknie z ma-teryi lub barwy w jakich Cezar chodzi. — Nietylko obraza czci stanowiła crimen laesae ma-iestaUs, ale wszelki zamach na zdrowie, życie, władzę i wszelkie prawa panującego; nietylko czyn, usiłowanie, przygotowanie czynu, lecz zamiar ujawniony, — Obrażał majestat nietylko ten, kto godził na życie, zdrowie, cześć i władzę samego panującego, ale i członków jego rodziny, jego rady, jego straży przybocznej. — Winnym О-y m. był nietylko ten, kto ją popełnił, ale i ten, kto o popełnieniu jej nie doniósł,— Wszelkie rękojmie wykrycia i ustalenia prawdy, które przysługiwały oskarżonym o wszelkie zbrodnie, odejmowano oskarżonym o O-ę m. Niewolnik mógł być oskarżycielem swego pana. Patrycyusz maiorum gentium szedł na tortury. A kary na winnych О-y m. były najsurowsze—na honestiores—ścięcie, na humiliores — pożarcie przez dzikie zwierzęta, lub spalenie, i zawsze konfiskata wszystkich dóbr i całego majątku winowajcy. Z tego źródła Cezarowie napełniali swoje skarbce. — Co najwięcej podnosiło grozę odwetu za O-ę m., to karanie nietylko winnego sprawcy, lecz niewinnych dzieci jego i rodziny, wbrew naczelnej zasadzie wymiaru sprawiedliwości karnej.—W prawie pol-skiem dawnem do czasów Zygmunta S t a re-go niema wzmianki o zbrodni obrażonego majestatu. Dopiero w r. 1588 obszerne stanęło prawo, niebawem na Piekarskim egzekwowane, które zbrodni tej podaje określenie. Tylko in personam regiam zamachy poczytuje się za zbrodnię О-y m. Względem członków by najbliższych rodziny Panującego obraza za ubliżenie jego majestatowi nie uchodzi.—Sprawy o obrazę króla podlegały sądom sejmowym, a formę procesu przepisywało prawo z r. 1776. Przepisu wszakże co do kary w prawie koronnem niema. Wypełnia brak ten Statut Litewski. Tu obie zbrodnie obrażonego majestatu i zdrady ojczyzny—jak w prawie rzymskiem—są zjednoczone: ,,Kiedy by kto zmowę, albo spiknienie, albo bunt uczynił na zdrowie nasze, Gospodarskie, chociażby Pan Bóg uchował, iżby ona zmowa nie była uczynkiem popełniona, takowy za słusznym dowodem gardło i imienie traci. Majestat nasz obrażon bywa, gdyby się kto buntował, pokój pospolity wzruszając, albo mince bez woli naszej bił... z nieprzyjaciółmi porozumienie miał...“ Słowem każdy czyn rokoszu lub zdrady kraju stanowi O-ę m. Okrucieństwo prawodawcze znalazło najjaskrawszy wyraz w projekcie kodeksu karnego, ułożonym w r. 1778 przez ex-kanclerza, Andrzeja Zamoyskiego, i ogłoszonym tegoż roku w jego zbiorze

praw sądowych. „Za porwanie się na osobę króla, lub tylko już uczynione namyślne zasadzki herszt zbrodni najprzód ścięty, a potem serce wydarte i ciało na stos rzucone zostanie. Ale gdyby króla już śmiertelnie zranił lub zabił, tego piersi najprzód rozpalonemi cęgami mają być szarpane, potem ręka prawa, a na-koniec głowa ścięta i ze wszystkiem ciałem na stos zostanie rzucone.“ Zwyczajną karą śmierci zagrożone jest porwanie się na królowę, toż królewiczów, lub królewny, a zabicie lub zranienie, karą taką jak porwanie się samo na osobę króla. Jeżeli groźbą takich okrucieństw pragnął Zamoyski w nierządem stojącej ojczyźnie zabezpieczyć osobę króla, idąc zresztą śladem legistów spółczesnych, to za to zastrzegł wyraźnie, „iż ażeby mniejszej wagi przewinienia za zbrodnie obrażonego majestatu miaue nie były, nad ich opis w ustawie więcej rozumianych być niema. Tak dalece kto-by tylko słowy przegróżki czynił, lub co przeciwko majestatu powadze niewyraźnie wymówił... ten, lubo występek podług wyrazów słów popełnia i karom w proporcyą przewinienia podlegać będzie, tak przecie jak za zbrodnię obrażonego majestatu karany nie będzie“. Na czele wszystkich przestępstw Prawo Kodeksu karzącego dla Królestwa Polskiego z r. 1818 stawia zbrodnie stanu, a z nich na pierwszem miejscu O-ę m., rozumiejąc pod nią „zamach, spisek lub targnienie się na życie, zdrowie lub wolność Panującego“ i „targnienie się na życie lub wolność którego z członków familii Panującego“, i w obu razach grożąc karą śmierci. Zniewagi zaś wyrządzone osobie panującego przez publiczne mowy, rozpowszechniane pisma, druki i obrazy „są uważane jako występki i ubliżenia winnemu uszanowaniu osoby Panującej“ i karane aresztem od roku jednego do lat trzech. Równocześnie we Fran-cyi uznawano za O-ę m. „zamach lub spisek na życie lub osobę króla“, a karę z mocy art. 86 Code Pénal wymierzano za O-ę m„ jak za ojcobójstwo, albowiem dobry monarcha —tłomaczyli prawnicy—jest ojcem narodu, uosobieniem ojczyzny. Winny О-y m. będzie prowadzony na miejsce ekzekucyi boso, w koszuli, z głową nakrytą zasłoną czarną. Będzie wystawiony na szafocie podczas czytania wyroku wobec ludu, będzie mu odcięta prawa dłoń, a potem zgładzony będzie. Dobra jego ulegały konfiskacie. -Kara śmierci groziła również za zamach na życie lub osobę członków rodziny królewskiej. W tymże samym artykule oznaczono karę (więzienie do lat pięciu i grzywna do 10,000 fr.) za wszelką obrazę publiczną osoby królewskiej.—Prawo z r. 1832 usunęło z kodeksu termin „obraza majestatu“ zniosło odcięcie ręki, skreśliło karę za niedo-niesionie, odróżniło spisek od zamachu, złagodziło kary. Jeszcze więcej ograniczano pojęcie zbrodni majestatu i złagodzono kary w r.

7a b. П do art. О В LĘZENIE.

'Ч

OBJA5N1ŁNIC ZNAKÓW:

......dieto y etizetcxe piechoty

l/////m//m Wies 1 £ « tzouizc nicuni. cS z&rwvcnii^'

*7/сЛ

/// г

л“//

j//'

УМ*?

J/

**?Л*Л' ÿ «£л*>

f/

Zo&opy pieciioły ( cJzcuu&êes )

>v^ ) EPzzyÂcpy £ tlppzodbees )    \

j^tiec/bvtctsiv -oduxoizie ßtoj<\ccb

t&cvtéxpx- pci pczu/rn дршхсхспЩ^ a л сЬсТыохгу ü&cc pivecJictyp ta a. „    „ 'OCvVy teLpt'

pq 9)%$). \$&£хду. podzecX/ie х^пгшгиу и Eш J-^    я    .,    ^uvz-y/tie zpv

\ Ł/bje Ketaxne 1 #f»<*>rou>*

) a    ) xfovuio-rcno'e

ü^où-jÂu y/V-Opi^ctorO'W'C cCouyiefii^

>Jr,

я,

&-

&.С?

i^ctł

łec^

'cxVi^Ą₄\li£^'^

oM*Ci

Ш ûti-c^klop. pcwsz. ilustr:

0/

/А

~тг/'<Чг.

CL,

bViuS^^P

<Онни^₁

хсуц

ß<

•• L

w¹

mmjr

гл

Jf/

й!

Жом>/

//

%м****Ш

&Щ^!ьа1о4'с^&

/I

PORT J5T.

XXXXX X

a®

CTCcVLltâ AVZXMVV

0 TWIERDZĄ

^    cz/yW/

ôbieimLc cpéicxxstte

Д) et umatvie Д/ /itzoxLCL.

АЛ

SXecu XürucLOuve,

jim CL

Г'Л

i!

-ł-H-

St4-:

lo

«s

»«■'iS

,\ecn\pty

st jâ

^Vpiechoty a SWçpieçJ

f0 RT V    îg

PSÄ

irftsj3iech(k^v.

ieè ⁴äÄÄs,

<ч

r<

•łv

/А

AA

54

CL

v>

lC?tcs

С°У

Уур.

аа

/g

cT/j>;

сУ

ххххХ

Чл

.*•

-ć

'Ц

ч-

'г> ;

гсЪ

1: 50000.

/1000

1000

2000

-• £■

f* v 2/

y* V

v*'

Ч/У

*4fS

lb

&^~$аЬ> f^edCz cy\Zâ*Â 'Mii' о°*7

VU)^^cu4f 1т/

OL^tL|/LC/I/pl/

C-    V

Д/ • i a\

î^-^îfôc

V p

xf

à

А?

'ten,/ct.

1Э-ЧР-.

•|,..ftV; и ^*xjf

^ooo^rôctum)

?»*Н

»5Сах|ч^ tien

>*g4 i;

Ü1P

v^'

иг.?-

с/

а.

\ /С^⁰

C/S

й#

/#

*•*

О л/

ICM

- JLxkà.ZBixa'ibiôtaL.

Л°

дг

су с1ъ Æ/cLCxaio^cx

)ст^<2/'с'

л/

xj^ctLu^ <§/ ta/ueKbfixxg ^ixx/

W/ibb

ieD¹

; -

*

• ^

■> ■

- >

?

.

«

V 4

<

■

.

*

«

• <!

Г-

4

%

>

00BK£ 3N|

•■ *

'.. ■*

ч

«M

■

°ws^v

4

ь *

УФ

4

?

♦

.

*

'•

« Bi3tpTB(ĄT

. *t£ --д *

V«    j

' '•

»

♦

#V*

Й

4

#

* 1

*

■ .

> À

I

m

'•*

Ht

XV

î>__

It

*

I

*,

#

■*--

«

*

**ï-

sporządzania i rozszerzania pism, druków albo wizerunków uwłaczających następcy tronu, małżonce cesarza lub innym członkom domu cesarskiego, jak również zaocznego nawet miotania zuchwałych i uwłaczających ich osobom, prawom lub czci wyrazów, albo znieważenia publicznego ich wizerunków, nie przeszkodzenia i nie doniesienia o rzeczonych słowach lub czynach. Do wymienionych tu przepisów prawa dodano w roku 1868 jeszcze jedeu, z mocy którego karany jest zgładzeniem ten, kto dopuszcza się gwałtu przeciw straży, lub warcie, ochraniającej cesarza i członków domu cesarskiego.—Przepisy obowiązującego Kodeksu co do О-y m. uległy zmianie gruntownej w naszym Kodeksie karnym z r. 1903, — Z zamachów na życie, zdrowie, wolność, władzę, prawa cesarza, cesarzowej i następcy tronu wyłączono zamachy na ich cześć. Usunięto wyrażenie: О-a m. (oskorblenije Wielicz estiva) i karą ciężkich robót, twierdzy, lub aresztu zagrożono za obrazę cesarza, cesarzowej, lub następcy tronu, za pogróżki, lub wyszydzanie ich wizerunków, stosownie do tego, czy winny dopuścił się tego w ich obecności, lub zaocznie, za rozpowszechnianie, lub wystawianie publiczne utworów lub obrazów uwłaczających ich dostojeństwu, stosownie do tego, czy winny miał na celu wywołanie względem nich nieu-szanowania, lub też działał bez tego celu. Za sporządzenie w celu rozprzestrzenienia lub publicznego wystawienia, tudzież za rozmnażanie, przechowywanie, lub przywóz z zagranicy w tymże celu pism lub wizerunków, zawierających obelgę lub groźbę względem cesarza, cesarzowej lub następcy tronu, gdy rozpowszechnienie, lub wystawienie publiczne nie nastąpiło, grozi kara twierdzy do lat trzech. — Zamachy na nietykalność i cześć członków domu cesarskiego wyłączono i odróżniono zamachy na życie (kara śmierci) od innych gwałtownych zamachów i od zamachów na cześć, karanych zesłaniem na osiedlenie, lub twierdzą.—Wyrażenia: małżonka cesarza, zastąpiono w owym Jednakowej karze ulegają wspólnik, Kodeksie wyrażeniem cesarzowa, które obejmu-uczestnik, podżegacz, nieprzeszkadzający, ukry- ■ je małżonkę cesarza i cesarzową wdowę. Znaj-wający, nie* donoszący. Winnymi О-y m. : dujemy w nowym kodeksie przestępstwo nowe: w ścisłem znaczeniu są przekonani o sporzą- „obrazę pamięci zgasłych Panujących, dziada dzanie i rozszerzanie, a nawet posiada- rodzica, lub poprzednika Panującego Cesarza, nie pism, druków, albo wizerunków w zainia- uczynioną publicznie, lub w rozpowszechnionych^ rze wzbudzenia nieuszanowania dla władzy ¹ albo publicznie wystawionych drukach, pismach najwyższej lub przymiotów osobistych, albo lub wizerunkach.“ Wyjątkowy ten rodzaj obra-rządów cesarza, o miotanie, chociażby za- zy—obraza pośmiertna—jako zbrodnia stanu, ka-ocznie, zuchwałych i uwłaczających osobie rana jest zamknięciem w twierdzy do lat cesarza wyrazów, uszkodzenie w złym za- trzech. — W Kodeksie niemieckim o O-e m. są miarze, skażenie, lub zniszczenie znajdujących cztery artykuły. Za obrazę czynną cesarza, się w urzędzie lub miejscu publicznem, wizę- lub panującego kraju związkowego — więzienie runków cesarskich. Art. 247 grozi karą | ciężkie dożywotne, lub zamknięcie dożywotne wszystkim, którzy, będąc obecni wyżej opisa- ! w twierdzy, w mniej ważnych wypadkach cię-nym czynom lub mowom, nie przeszkodzą żkie więzienie lub twierdza nie niżej lat pię-iin, lub nie doniosą o nich zwierzchności naj- ciu. Obraza wszelka inna byle nie czynna — bliższej. Karami lżejszeini zagrożeni są winni więzienie lub twierdza od dwucli miesięcy do

1853, aż wreszcie rewolucya z d. 4 września r. 1870 pogrzebała wraz z monarchią crimen laesae maiesłatis. — W państwie moskiewskiem, kiedy władza najwyższa oparta na kościele ustaliła się i wzmogła, — każda osoba, każde miejsce, każda rzecz, powiada prawnik rosyjski Niekludow—w której była chociaż cząstka władzy, ochraniana jest jak sama osoba monarchy karą śmierci. W Kodeksie Soborowym z r. 1649 na pierwsze miejsce wysunięto zamachy na zdrowie cara, a za O-ę m. jego uważano zamachy na jego ludzi przybocznych, bojarów, okolniczych, wojewodów, a nawet obnażenie broni i zadanie rany komukolwiek w obecności „carskiego oka“. — We wprowadzonym do Królestwa Polskiego w r. 1847 rosyjskim kodeksie kar głównych i poprawczych z r. 1845 zbrodnie О-y m. są wyłożone bardzo obszernie i szczegółowo na czele działu trzeciego o „Przestępstwach Stanu“ w rozdziale ,,o przestępstwach przeciw świętej i nietykalnej osobie cesarza i członkom domu cesarskiego“. — Przepisy te z nader nieznacznemi złagodzeniami kar za najlżejsze przewinienia przeszły do Kodeksu, obecnie u nas obowiązującego. W ośmiu artykułach od 241—248 wyłożono, iż wszelki zamach i targnięcie się na życie, zdrowie lub cześć cesarza, jak również wszelkie zamierze-nie strącenia go z tronu, pozbawieuia wolności i władzy, lub ograniczenia jej praw, albo wyrządzenia jego osobie jakiego gwałtu, stanowi zbrodnię stanu, za którą winny ulega pozbawieniu wszelkich praw i karze śmierci. Tejże samej karze ulegają winni zamachu lub targnięcia się na życie, zdrowie, wolność, cześć i prawa następcy tronu, małżonki cesarza, lub innych członków domu cesarskiego. Za rzeczywiste przestępstwo uwrażane będzie nietyl-ko dokonanie zamachu, usiłowanie, przygotowanie, ale i przystąpienie do jakiegokolwiek w tym celu przygotowania przez uczynienie komubądź propozycyi, aby do zamiaru się przyłączył, przez słowne lub piśmienne wyjawienie swoich w tym względzie myśli i planów i t. d.

70

Üueykl. Powsi IluBtr. Ser. 11. Zeez. ü5b X. IV.

M. к.

posąg.

(r. 726 — 787). Na tronie cesarskim zasiadał Leonlzauryjski (r. 716 — 741), który, wprowadzając dynastyę syryjską do cesarstwa greckiego, zaznaczył się wybitnie i korzystnie dla swego państwa, jako wielki wódz i znakomity organizator. Nieszczęśliwie jednak wdał się w zakres kościelny, pragnąc rozstrzygać i stanowić na drodze ustawodawczej o rzeczach religii. Sposobność do zaznaczenia tej roli dała mu rozwijającą się w bałwochwalstwo cześć obrazów, którą już jednak potępiały od jedności religijnej oderwane, gminy chrześciańskie w Azyi Mniejszej t. j. Montaniści i Pauli ki ani e (ob. te wyr.). Za nauką tych gmin ny i cierpliwy, tę samą politykę prowadził na-

lat pięciu. Ulegają również szczególnej karze zamachy na członków rodziny domu panującego, na książąt związkowych, członków ich rodzin, na regentów i obelgi im wyrządzane. Według kodeksu austryjackiego O-ę m. (Majestätsbeleidigung) popełnia ten, kto nie porywając się czynnie na cesarza, narusza cześć winną osobie jego. Obelga może być zaoczna, publiczna, lub wobec kilku osób, może być słowna, w piśmie, druku, lub wizerunku. Tylko względem panującego cesarza austryackiego może być spełniona O. m. Ubliżenie cesarzowej, następcy tronu podchodzi pod pojęcie obrazy członków domu cesarskiego. Kara za O-ę m. ciężkie więzienie od roku do lat pięciu.

Obrazki, rodzaj roślin, ob. Arum. Obrazkowate, ob. Aroideae.

Obrazkowiec—minerał; nazwa zaproponowana przez Symonowicza na oznaczenie minerału agalmatolitu, penieważ cqaXjj.a znaczy

z. w.

Obrazoburcy—(Ik onoklaści — Ikono mach e c i). Oddawca służyły obrazy w kościele katolickim jako ozdoby świątyń pańskich, a zarazem były przypomnieniem scen i osób świętobliwych. P-о za tern zadaniem obrazów wyłoniło się na Wschodzie dalsze przeznaczenie, to znaczy obrazy stały się tam przedmiotem czci —obrazy adorowano i modlono się do nich. Było to w związku z powracającemi wspomnieniami bałwochwalstwa, a także w związku z panuj ącemi ideami nowoplatońskiemi, które z religii czyniły środek do zaspokój ania potrzeb zmysłowych. Sama zresztą religia coraz bardziej grzęzła w urządzeniach pochodzenia ludzkiego, jak oto: w cerymoniale, czci świętych, obrazów, relikwii i t. d. — stawała się więc bezduszną, więcej cielesną, dogadzającą zmysłom ludzkim. Wprawdzie aż do wybuchu obrazoburstwa nie była w ustawodawstwie kościelnem sprawa czci obrazów, relikwii i t. d. — określona, ale rozwijała się w praktyce i znajdowała opiekę Kościoła, który też wystąpił w jej obronie, kiedy sprawa stała się przedmiotem walki. Początek walki z obrazami podjął ten sam Wschód, który cześć obrazów zaprowadził; na Zachodzie odbiła się ta walka echem, które jednak posiada znaczenie doniosłe.—Wschód: I okres obrazoburstwa poszedł biskup frygijski i jednał dla niej uznanie wśród duchownych. Cesarz Leon miał zatem podstawę do działania przeciw obrazom, tern bardziej był zaś do tego zachęcony, iż wśród wyznań, panujących w jego państwie, prócz chrześciańskiego, mahometańskie i żydowskie potępiało obrazy i cześć, którą im chrze-ścianie oddawali. Wydał więc Leon III edykt, (r. 726), wszczynający O., a potępiający cześć obrazow. Za cesarzem stanęli biskupi, wojsko i urzędnicy wyżsi, przeciw —cały lud, któremu wydzierano pociechę, i niższe duchowieństwu, szczególnie klasztory, które traciły dochód płynący ze czci obrazów. Patryarcha konstantyno-polski, German, bronił czci obrazów, za co został z urzędu złożony,—najostrzej jednak przeciw edyktowi z r. 726 wystąpił papież Grzegorz II, który, stojąc na stanowisku, że w obrazach czci się to, co one przedstawiają, nie zaś same obrazy, wysłał do cesarza 2 listy groźne i stanowcze, wzywające go do upamiętania się. Skutki walki przeciw obrazom, mogły przybrać obrót niebezpieczny dla Leona; groziło mu bowiem powstanie Grecyi i wysp, (gdzie kult obrazów zastępował kult herosów), oderwanie Italii, a nawet detronizacya, przeciw czemu bronili go w dobrze zrozumianym interesie papieże; acz flota Leona popłynęła na Adryatyk, a wojska cesarskie zajęły dobra Św. Piotra w dolnej Italii na rzecz cesarza, aczkolwiek wreszcie miał Leon nasadzać zabójców na papieży. Prawdziwe jednak O., połączone z niszczeniem obrazów, burzeniem klasztorów, lub zamienianiem ich na koszary, pociągające za sobą prześladowanie i męczeństwo czcicieli i obrońców obrazów, nastało dopiero za syna cesarza poprzedniego, t. j. za Konstantyna V Koprony-m o s a. Cesarz ten od początku panowania swego (r. 741), aż do końca (r. 775) prowadził systematyczną, niszczącą i krwawą walkę obrazoburczą. Jego edykt obrazoburczy uzyskał zatwierdzenie 338 biskupów, zebranych na soborze czyli pseudosynodzie w r. 754. Umiarkowaną politykę prowadził jego następca Leon IV. (r. 775 — 780);—a gdy wreszcie sprawowała rządy opiekuńcze Eirene, (Irena) przyszło do porozumienia z papiestwem. Zwołany sobór ekumeniczny w Nicei (r. 787), odrzucił edykt z r. 754, przywrócił cześć obrazów: „servitium“ i „ado-ratio“, określił ją, a uchwałami swemi zamknął pierwszy okres О-a na Wschodzie. —Okres II О-a (r. 813 — 843),—rozpoczyna go panowanie Leona V, wodza armeńskiego dzielnego, powołanego na tron cesarski—ten zmienił politykę poprzednika swego Nikephora (r. 802 — 811) w sprawach kościelnych; podjął na nowo walkę z obrazami, zrzucił poważanego patry-archę Nikefora (ob.) ze stolicy (r. 815), zastąpił go osobą niegodną i zwołał pseudosy-nod, odnawiający uchwały soboru z r. 754. W wykonaniu jednak tych uchwał był powol-stępca jego Michał II (r. 820—829), za to syn jego cesarz The o phi los (r. 829 — 842), wcale nie zasługujący na uznanie, porzucił to-lerancyę i krwawo znaczył posłuch dla uchwał obrazoburczych, które poparł edyktem w r. 832. Inaczej postępował syn jego i następca Michał III (r. 842 — 867), za którego przyszło do ostatecznego załatwienia się z O-em. Strony walczące były znużone, a matka młodego cesarza Teodora, sprawująca nad nim opiekę, była powolną napomnieniom papieży. Zwołano więc synod w r. 843, którego przebieg był bardzo burzliwy, ale wreszcie przyszło do uznania uchwał soboru nicejskiego z r. 787, potępiono wszystkie edykty obrazoburcze i przywrócono cześć obrazów w całej pełni. Tę chwilę powrotu do prawowierności czci Kościół wschodni bardzo uroczyście do czasów dzisiejszych, jako xopioou] ty)<; opdoôo^îaç. Istotnie prawowierność zwyciężyła dogmatycznie—rząd jednak kościelny poniósł w tej walce klęskę, popadając w ogromną zawisłość od cesarzy, nawet w sprawach nietylko świeckich, ale i religijnych. To też Rzym zwrócił swe oczy na Zachód i z żalem za opieką kulturną Wschodu, zawarł przymierze z królami barbarzyńskich Franków. — Zachód nie był czynny w obrazoburstwie, poprzestał tylko na teoretycznem określeniu znaczenia obrazów, ale do walki czynnej, do niszczenia obrazów nie wystąpił. W tern zachowaniu się królów frankońskich była myśl polityczna, aby zgnieść wpływ cesarzów wschodnich na stolicą apostolską, a tem samem, aby objąć po nich to stanowisko, które w Kościele zachodnim cesarze wschodu posiadali. To też Karolingowie podczas walki obrazoburczej w bardzo odmiennej zachowali się roli od cesarzy wschodnich, uratowali Rzym od zagrażających mu Longobardów, uczynili darowiznę na rzecz św. Piotra (patrimonium S-i Petri), zawarli przymierze pomocy wzajemnej z papieżami. W sprawie obrazów musieli zająć zatem, jako wkupujący się w łaski Kościoła sojusznicy, stanowisko umiarkowane, odmienne od stanowiska wschodniego. Przyszło im to tem łatwiej, iż w państwie frankoń-skiem niewiele jeszcze było obrazów, i o czci tych obrazów, jako o zgubnym i powszechnym objawie, nie było mowy. Tem też więcej wmieszanie się Karolingów do sprawy О-a nosi na sobie piętno dyplomatyczno - polityczne,—a z drugiej strony dogmatyczne, gdyż zapatrywanie się na obrazy religijne i ich użytek jest w kościele frankońskim odmienne od zapatrywania i O-ów i Kościoła. Pierwszy krok wystąpienia Karolingów w sprawie obrazów datuje się od wysłanego na dwór Pipi n a poselstwa, któremu cesarz wschodni, Konstantyn V Kopronymos, powierzył przeciągnięcie P i p i n a na swoją stronę w sprawie obrazów. Pi pin przyjął posłów w obecności legatów papieskich, a odpowiedź daną cesarzowi, zakomunikował papieżowi. Oczywiście, że odpowiedź ta była zredagowana w obronie czci obrazów, tak jak i w obronie czci obrazów wystąpił synod frankoński w Gentil]i, w którym licznie uczestniczyli panowie frankońscy (r. 767). Postanowienie tego synodu, ogromnie ważnego w dziejach kościoła frankońskiego, ile że na nim poraź pierwszy Kościół frankoński stanowił w sprawach powszechnych Kościoła, nie są dokładnie znane. Z listu pochwalnego jednak, wysłanego przez papieża Pawła I do Pipina, sławiącego go jako obrońcę prawowierności, a potępiającego odszczepieństwo i sprawców dogmatu bezbożnego (auctores impii dogmatiś), jest aż nadto widoczne, że wystąpiono przeciw O-u, a oświadczono się za czcią obrazów. Takie samo stanowisko zajmują wysłańcy frankońscy na synodzie lateraneńskim w r. 769.— Pip ino w i kazała polityka poniżyć Wschód w oczach papieży i kiedy za Konstantyna V rozgorzała straszna walka obrazoburcza, Pi pin, jego państwo i Kościół stają w obronie dogmatu czci obrazów i zyskują sobie przez to wdzięczność Stolicy Apostolskiej. Inaczej jednak obróciła się polityka Karolingów, kiedy przyszło do porozumienia między Wschodem a papieżami, kiedy sobór nicejski w r. 787 uchwalił cześć obrazów i zakończył 1-y okres walki obrazoburczej na Wschodzie — wtedy bowiem znów ważyły się widoki pomyślne przewodzenia cesarstwa wschodniego w Kościele katolickim, a wiadomo, że papieże przenosili opiekę władców wschodnich nad przymierze z Frankami i długo jeszcze wahali się między czem wybrać. To też obniżyć restaurującą się powagę Wschodu, potępić sobór nicejski z r. 787 i jego uchwały, stało się zadaniem Karola W., któremu uśmiechała się rola rozstrzygająca o sprawach powszechnych Kościoła katolickiego, obrońcy wiary prawdziwej. Niemało do takiego wystąpienia przeciw cesarstwa skłoniło Karola W. zerwanie układów małżeńskich między jego córką a następcą tronu cesarskiego, przez tegoż matkę Eirenę. Zmieniła się polityka—wprawdzie Karol W. tak samo, jak jego poprzednicy, zwalcza wpływy Wschodu, ale odmiennie od poprzedników zrywa do pewnego stopnia politykę z papiestwem, o ile się odnosi do spraw natury dogmatycznej. Ta zmiana w stosunkach z papiestwem objawia się w krytyce, której poddaje Karol W. uchwały soboru nicejskiego; swoją drogą, krytykę ułatwiały popsute teksty uchwały tego soboru, które prawdopodobnie dostały się Karolowi od jakiegoś przeciwnika soboru ze Wschodu. Być może, i że wiedząc o tem nawet, skorzystał Karol umyślnie ze złych tekstów. Oddał je do wyłożenia Alkuin owi i innym uczonym teologom dworu swego, którzy zredagowali t. zw. „Księgi Karolińskie“. W Księgach podniesiono nieważność soboru,

z powoda ominięcia Kościoła frankońskiego w zaproszeniu na jego obrady, poddano krytyce prawie każde słowo uchwał tego soboru, a w sprawie czci obrazów, wypowiedziano zdanie, że obrazy poza osobą i przypomnieniem wypadków nie mają żadnego innego znaczenia. Bóg powinien być w sercu, nie na obrazie i oczyma serca, nie zaś ciała poznawany i dlatego wszelka cześć obrazowi wizerunków boskich jest niegodna rozumu ludzkiego. „Księgi Karolińskie“ potępiły uchwalone na soborze nicejskim szrvitium et adoratio obrazów. W r. 792 wysłał je Karol W. do Rzymu; — Hadryan I papież dał na nie odpowiedź Karolowi, w której bronił ważności soboru i jego uchwał. Karol W. ma to już nic nie odpowiedział papieżowi, ale, przeprowadzając dzieło swego znaczenia w Kościele do końca, zwołał synod do Frankfurtu w r. 794. Przebiegu tego ważnego w dziejach Kościoła synodu nie znamy zaznacza, że synod potępił uchwały soboru nicejskiego co do czci obrazów i wszystkie sobory, które z niemi się zgadzają. Papież Hadryan I doświadczył żelaznej woli swego potężnego sojusznika.—Równocześnie, z początkiem okresu drugiego obrazoburczego na Wschodzie, ponawia się w cesarstwie zachodniem sprawa czci obrazów. Wywołało ją poselstwo cesarza wschodniego Michała II, który, widząc w uchwałach synodu frankfurckiego i „Księgach Karolińskich« potępioną cześć obrazów, pragnął uzyskać pomoc L u d w i к a Pobożne- ska“ T. 16. go w swem działaniu obrazoburczem. Ludwik odesłał poselstwo do Rzymu, a równocześnie prosił papieża Eugeniusza II o ze- smo.

przeciw ich umieszczaniu w kościołach. Wskutek nauki Kalwina i Z w i n g 1 i u s z a nastąpił w protestantyzmie XVI w. prąd obrazoburczy, który zniósł mnóstwo Kościołów katolickich, a w nich zniszczył cenne niezmiernie dzieła sztuki. Głównie rozpętała się ta burza ikonoklazmu we Francyi, Niemczech i Niderlandach. Anglia uchroniła się jednak od tego ruchu. W Szwaj-caryi przez 13 dni uprawiano dzieło niszczenia obrazów—we Francyi podczas 3 wojen hu-gonockich znikło z widowni 50 katedr i 500 kościołów mniejszych — w Niderlandach w ciągu tygodnia (r.    1566 w sierpniu) zniszczono

kościoły i ołtarze — najbardziej zaś srożył się ten ruch w Antwerpii. — Literatura. Haue к „Kirchengeschichte Deutschlands“ (T. II S. 308 —29); A. H a rn a с к „Dogmengeschichte“ (T. II i III); Karol Krumb ach er „Geschichte der byzantinischen J iteratur“ (H. Geizer „Abriss der byzant. Kaisergeschichte“), Hergen röt her „Photios“ (3 tomy); К. Schwarzlose „Der Bilderstreit, ein Kampf der griechischen Kirche“ (1890), Wetzel u. Weltes „Kirchenlexikon“. — Bury „History of the later Roman Empire“ (T. II, 1889); Finlay „History of Greece“ (T. II, 1869). — Wasilewskij „Zakonadatielstwo Ikonobor-cow“ („ŻurnałMin. Nar. Pr.“ r. 1878) i: „Rus-sko-wizantijskija izsljedovania“ (1893); U spj eliski j „Konstantinop. Sobor 842“ („Żurn. Min.

Nar. Pr.“ r. 1891), —„Encyklopedya Kość. pol-

лъ. Kł.

skąpy protokuł

Obrazostaw oh. Ikono staż.

Obrazowe pismo ob. Ideo graficzne pi-

Obrazów koronacya ob. Koro na су a obrazów.

Obrazy, i. Obrazem jest właściwie wszystko to, co mniej lub więcej dokładnie oddaje w sposób plastyczny wygląd i postać przedmiotu jakiegokolwiek, istniejącego rzeczywiście, lub jeno w wyobraźni naszej byt swój mającego, budząc zarazem w nas wrażenie takie samo, pokrewne, lub przynajmniej zbliżone do tego, które mogły wywołać widok przedmiotu owego, w O-e uwidocznionego. Znaczenie takie samo posiada wyraz gr. то ewwXov, rj etxwv i łac. imago, effigies, określa więc głównie zarówno przedmiot wyrzeźbiony, jak narysowany, namalowany, lub w jakibądź inny sposób na

Zwolenie na odprawienie synodu teologów w tej sprawie. Istotnie w r. 825 d. 1 listopada omówiono tę sprawę na synodzie w Paryżu i wypowiedziano zdanie o czci obrazów w duchu i po myśli uchwał Karola W.

Postawa Ludwika Pobożnego była jednak znacznie słabsza od stanowiska nieugiętego Karola W., to też posłom donoszącym papieżowi o uchwałach paryskich nakazał wszelkie uszanowanie względem Eugeniusza II. Stanowisko synodu paryskiogo podzielały pro-wincye kościelne Sens, Tours, Rheims i Rouen, odprawiające synod w Paryżu w r. 829. Ale mimo to sprawa czci obrazów załatwiona, została w duchu Kościoła;—przyczyniło się do tego osłabienie cesarstwa Zachodniego i polity- powierzchni wyrażony; jednakże w języku пака umiarkowana papieży. W połowie drugiej szym rzeczy wyrzeźbionych nie zwykliśmy na-IX w. już tylko w literaturze teologicznej da zywać O-mi, mianując je posągami, wypukło — się spostrzedz poglądy wyrażane w sprawie lub płaskorzeźbami (ob. te wyr.), nazwę zaś czci obrazów, sprawa ta przestała być żywotną, O-ów zachowujemy tylko dla wyobrażeń przed-a w polityce straciła znaczenie. — O. czasów miotów na powierzchni płaskiej, zwłaszcza je-nowszych przyniosła ze sobą reformacya pro- żeli posiadają rozmiary większe i malowane są testancka. Wiklef i Hus oświadczyli się barwnie, czy to farbami wodnemi, czy też olej-przeeiw obrazom, Luter obrazów z kościołów nenii (por. Malarstwo), inne noszą u nas nie usuwał, ale sekty protestanckie, którym nazwy rycin, drzeworytów, miedziorytów, cyn-przewodniczyli Zwingli i Kalwin potępiły kotypów i t. p., stosownie do sposobu sporzą-nietylko cześć obrazów, ale także wystąpiły dzania ich.—2. Przenośnie nazywamy też O-m

Ked.

ły pozbyć się całkiem zabobonu od wieków zakorzenionego, tak że nawet i dziś jeszcze lud prosty w Europie, pomimo nauk wyraźnych Kościoła, nie zawsze i nie wszędzie odróżnić umie należycie O. od tego, co uwidocznia tylko. Objaw ten objaśnić sobie można psychologicznie w ten sposób, że człowiek szczerze nabożny, lecz nie umiejący się oderwać od pojęć zmysłowych, nie zdolny zadowolić się myślą o Bogu niemateryalnym i niewidzialnym, modląc się do niego, pragnie go sobie uwidocznić, uprzytomnić, oglądać go nietylko oczyma duszy, lecz równocześnie i cielesnemi, więc też w umyśle jego O. aż nazbyt łatwo spływa w jedną całość z osobą, którą tylko ma wyobrażać.—Narody starożytne znane nam, więc Indowie, Egip-cyanie, Assyryjczycy, rBabilończycy, Fenicyanie, Grecy, Rzymianie i t. d., wogóle wszystkie ludy zaliczane przez nas do t. zw. pogan, bóstwa swe, oraz właściwości i przymioty ich uosobione, jak również bohaterów swych ubóstwionych, zwykły były wyobrażać materyalnie, nadając im, albo wygląd ludzki, wyidealizowany, albo też wystawiąjąc bogów swych jako istoty fantastyczne, nieraz o wyglądzie strasznym. Nie ulega wątpliwości, że ludzie oświeceni wśród narodów 'wymienionych, gdy już same w pochodzie cywilizacyjnym zaszły daleko, w posągach lub O-ch tych widzieli tylko wyobrażenia mniej lub więcej symboliczne bóstw samych lub ich własności, tłumy ciemne jednakże z pewnością nie umiały odróżnić bóstwa od O-u jego, któremu oddawały cześć boską bez zastrzeżeń wszelkich.—Widzimy nawet, że podczas najświetniejszego rozkwitu sztuki starogreckiej, w wielu świątyniach oddawano cześć posągom wielce niezdarnym, lub zgoła kamieniom niekształtnym, których jednak nie śmiano zastąpić posągami zgodnemi z wymaganiami sztuki wykwintnej, ówczesnej, ponieważ lud w bałwanach tych właśnie widział świętości największe, mając je za bogi swe widome. Zjawisko podobne powtarza się nieraz i u narodów innych. — Od dawna, chociaż mniej liczne, istniały też religie nie znoszące O-ów i zabraniające stanowczo oddawania im czci jakiejkolwiek, czy to w świątyniach, czy po za niemi; do tych zaliczyć trzeba religię Zoroastra (ob.) Moz ai z m, Buddyzm pierwotny (nie dzisiejszy), Chrześcianizm na początku istnienia swego, nakoniec Islam, który najdalej ze wszystkich religii posunął odrazę swą przeciwko O-m wszelkim, gdyż nietylko zabrania najsurowiej czynienia podobizn Boga jakichkolwiek, ale nawet nie pozwala na od-Ludy twarzanie w O-ch istot ludzkich i wogóle żywych. Nawiasem tu dorzucić należy, iż Moza-izm nie był tak surowy, gdyż w świątyni S a-lomona znajdowały się rzeźby, znane nam z opisu, Arkę zaś przymierza zdobiły cheruby, to jest postaci byków skrzydlatych z głowami ludzkiemi, podobne do tych, które od-

pojęcie, które wyrabiamy w sobie o świecie zewnętrznym, o ludziach lub dziejach minionych.- 3. O. znaczyć może także czasami to samo, co godło, typ, symbol (ob.), więc nie naśladując wyglądem rzeczy danej, budzić tylko w myśli naszej pojęcie o niej. -4. W wymowie, poezyi oraz piśmie wogóle, nazywamy O-mi pewne sposoby wyrażania się, noszące nazwę cudzoziemską metafory (ob.), łączące nieraz z przedmiotem danym określenia, nie dające się wprawdzie ściśle z nim pogodzić, ale uwydatniające tern dobitniej pewne właściwości jego, na które właśnie nacisk kładziemy. Tak mówimy n. p. o „zdrowiu Żelaznem“, co, ściśle rzecz biorąc, jest niedorzecznością wielką, staje się wszakże O-m bardzo trafnym, gdy chcąc określić przez to trwałość i siłę zdrowia osoby danej, tak się właśnie wyrazimy. O. w mowie, zwłaszcza zaś w poetycznej, jeżeli tylko są dobrane właściwie, sprawiać zwykły wrażenie piękna, jeno nie powinny być zbyt powszednie, powtarzane zbyt często, albowiem wtedy stają się komunałami (ob.)-, dla tego też, kto ich używa, dbać o to powinien, aby nie powtarzał tego, co już wielu innych przed nim tak samo powiedziało; powstrzymywać się też należy od O-ów zbyt śmiałych, mogących ośmieszyć używającego je, oraz unikać takich, które dla większości ludzi byłyby niezrozumiałe, chociażby nawet najtrafniej skądinąd wypowiadały myśl mówiącego lub piszącego. Wystrzegać się też należy anachronizmów (ob.) w O-ch przez siebie używanych, wypowiadanych przez usta osób występujących w utworach poetycznych, przeciwko czemu grzeszą nawet nieraz poeci najwięksi. — O-m nazywamy też jeszcze inny sposób wyrażania się, nie określający wprost przedmiotu danego, lecz pośrednio, przyrównywając go do czego innego. — Posługiwanie się umiejętne O-mi w mowie, zwłaszcza poetycznej, jest jedną z największych jej ozdób, celowali też w tern zawsze wszyscy poeci prawdziwie wielcy.

Obrazy jako przedmioty czci religijnej. Uczą nas dzieje religii różnych, że zwyczaj oddawania czci obrazom lub posągom (po łac. z grecka Iconoltria, Idololatria, jest zjawiskiem odwiecznym, nieomal powszechnym, -spotykanym mniej lub więcej u wszystkich ludów pierwotnych kuli ziemskiej, nie wszędzie i zawsze jednak pojmowanym jednakowo. Niezmierna bowiem istnieje różnica w pojęciach Australczyka lub murzyna afrykańskiego, składającego cześć fetyszowi (ob.) swemu, a wyobrażeniami Greka niosącego hołd Zeusowi Olimpijskiemu lub Apollinowi Delfickiemu. na bardzo niskim szczeblu cywilizacyi stojące zawsze i wszędzie skłaniały się do utożsamiania zupełnego bóstwa z O-m jego, a nawet wtedy, gdy z czasem rozwój ich duchowny postąpił znacznie naprzód i doszedł już do wysokiego stopnia udoskonalenia, nie zawsze umia

na

Ogół wiernych na Wschodzie dość na stronę czczenia

kryto w zwaliskach Ni ni wy i Babilonu, gdzie były wyobrażeniami bóstw, więc też stąd wnioskować można, że i w Jerozolimie mogły mieć znaczenie podobne, jako symbole bóstwa, którym jednak, jak świadczy Stary Testament, czci osobnej nie oddawano nigdy. — Chrześcia-nie pierwotni stanowczo byli przeciwni wyobrażeniom materyalnym Boga lub Zbawiciela, jednakże spotykamy u nich już bardzo wcześnie O. pewne symboliczne, nie będące atoli przedmiotami czci religijnej, lecz jeno znakami umó-wionemi, posiadającemi znaczenie głębsze ale ukryte, zrozumiałe wtajemniczonym tylko, a służące do odróżniania chrześcian od pogan, wśród których żyć musieli wtedy. — Takich O-ów symbolicznych znaleziono mnóstwo, bądź najliczniej w katakumbach rzymskich (ob.), bądź na innych grobowcach, sarkofagach, bądź nakoniec na sprzętach licznych, nie koniecznie do obrzędów świętych służących, lecz owszem i w użyciu codziennym będących. Do tego rodzaju O-ów najzwyklejszych należały: krzyż, połączony nieraz z monogramem greckim Chrystu-(X P), ale nie mający nigdy na sobie postaci Zbawiciela ukrzyżowanego, którego wyobrażano wszakże już bardzo wcześnie symbolicznie jako „pasterza dobrego“, niosącego ramionach baranka, również częste były wyobrażenia baranka bożego albo jagnięcia, ryby (por. Ichthys), rybaka, okrętu, palmy, liry, feniksa (jako godła zmartwychwstania), koguta, kotwicy, gołębia (znaku Duch św.); ale nic nas nie upoważnia do przypuszczenia, że O-m tym oddawano cześć jakąkolwiek; nawet prawdopodobieństwo za tern nie przemawia.—Dopiero w wieku II i III ery naszej naprzód sekty gnostyckie Karpokratianów, Ofitów, Bazyli-dianów i inne zaczęły pierwsze w swych domach modlitwy umieszczać O. Chrystusa i cześć im oddawać, a zwyczaj ten przenikać zaczął pomału i do chrześcian prawowiernych, potępiających go początkowo na mocy zakazów wyraźnych w księgach Mojżeszowych II r. 20 w. 4; 5; III r. 26, w 1; V, r. 5, w 8 i Psalm 97, w 7.

prędko przechylił się O-ów, duchowieństwo wszakże było mu przeważnie stanowczo przeciwne, a synod zebrany w Elwirze (r.    305) zabronił surowo

umieszczania O-ów w kościołach i oddawania im czci, Bogu tylko należnej. — Gdy w wieku IV, za sprawą Konstantyna W-go, rozrastające się coraz bardziej chrześciaństwo stało się religią uznaną i do pewnego stopnia już panującą w cesarstwie rzymskiem, równocześnie też O. w kościołach, teraz już jawnych zupełnie, zaczęły się rozpowszechniać coraz bardziej, i to już nie symboliczne tylko, jak dawniej, ale wyobrażające Zbawiciela, Bogarodzicę, apostołów, męczenników, a nawet Boga Ojca samego; pomimo że wielu biskupów sprzeciwiało się temu usil

nie, zabraniając zwłaszcza umieszczania wizerunków Boga Ojca lub Jezusa Chrystusa, a uważając to za sprzeczne z duchem i zasadami religii Chrystusowej. Na nic się to jednak nie przydawało; cześć oddawana O-m wzrastała i rozszerzała się zwłaszcza na Wschodzie z dniem każdym. Już wówczas widzieć można było w Edessie wizerunek Chrystusa Pana, uchodzący za autentyczny, gdzieindziej chwalono się posiadaniem podobizn Bogarodzicy, malowanych jakoby przez św. Łukasza, ewangielistę, którym tłumy oddawały cześć boską. Rzeczą zwyczajną stawało się zdobienie ścian kościelnych O-mi wystawiającemi przygody z życia świętych męczenników, lub też uwidoczniaj ącemi wydarzenia w Piśmie św. opowiedziane.—Św. Cyryl, patryarcha aleksandryjski (t 444) popierał zwyczaj ten i zachwalał go, spółcześnie zaś. żyjący św. Augustyn (ob.) ubolewał nad nim i był mu przeciwny, ale pomimo powagi swej wielkiej nie mógł powstrzymać prądu rozlewającego się coraz szerzej. Tak więc stosunkowo bardzo prędko, zwłaszcza na Wschodzie, rozpowszechniła się cześć oddawana O-om, dochodząca nieraz do rozmiarów gorszących i to właśnie doprowadziło w końcu naprzód do sporów teologicznych, coraz zaciętszych, a potem do usiłowań usunięcia zupełnego posągów i O-ów z kościołów (por. Obrazoburcy). Pomimo walk tych, prowadzonych z wysiłkiem niemałym, nieraz nawet ze srogo-ścią pożałowania godną, czciciele O-ów wyszli ostatecznie z niej zwycięsko, a jedynym, do dziś widocznym śladem zapasów tych jest chyba to, że Kościół wschodni nie dopuszcza dotąd do świątyń swych posągów żadnych, potępiając je stanowczo, gdy cześć oddawana przezeń O-m malowanym kwitnie dotąd w najlepsze i to więcej znacznie niż na Zachodzie. — Kościół zachodni, czyli rzymski, w sprawie czci O-ów był daleko umiarkowańszy i nie zajął stanowiska tak skrajnego jak wschodni, dozwalał na nią wprawdzie, ale z początku nie popierał jej szczególnie, ani też później nie prześladował jej bynajmniej, w końcu zgodził się na nią zupełnie, idąc za zdaniem papieża, św. Grzegorz a W-go (ob.), który O. uznał w kościołach za użyteczne, ponieważ, według przekonania jego, ludziom prostym zastępują księgi święte, dla nich niedostępne, uwidoczniając im tajemnice wiary, osoby święte, czyny ich, zdarzenia w Piśmie św. opisane, zwracając zarazem myśli ich ku rzeczom zbawiennym, a przemawiając do serc ich dobitniej i zrozumiałej niżeli usta najwymowniejsze.    —

W tem wszystkiem nie było jednak ani nakazu, ani nawet zalecenia oddawania im czci osobliwej jako O-m, chociaż lud zapominał nieraz o tem, widząc w nich to, co właściwie tylko przypominać i wyobrażać miały. Kościół rzymski nie nauczał też nigdy, jakoby O. miały mieć w sobie jaką siłę nadprzyrodzoną lub boską,

Red.

nie nakazywał nigdy czci dla nich samych, dozwalając jeno czcić to co wyobrażały. W tej mierze sobór Trydencki wypowiedział jasno swe zdanie, do dziś obowiązujące katolików rzymskich, tak mówiąc: „Dzieje tajemnic odkupienia naszego wyobrażone malowidłem lub innym sposobem uczą lud, przypominając mu artykuły wiary i utrzymują go w pilnem onych wykonywaniu. Przytem wielką odnosimy korzyść ze wszystkich obrazów świętych, ponieważ stawią one przed oczyma wiernych cuda, które Bóg zdziałał przez Świętych, zbawienne przykłady, które Święci nam podają, aby wierni dziękowali za nie Panu Bogu, brali Świętych za wzór swego życia i postępowania, i byli zachęcani do uwielbienia i umiłowania Pana Boga. Należy obrazom Jezusa Chrystusa, Matki Boskiej Dziewicy i Świętych, oddawać hołd i cześć im powinne, nie przeto, iżby w nich ukrywało się jakieś bóstwo lub jaka moc, dla których tę ' cześć składać im musimy, lub abyśmy je o co prosili, albo ufność w nich pokładali, jak to czynili niegdyś poganie, pokładając swe nadzieje w bałwanach; ale ponieważ cześć im oddawana odnosi się do tych, kogo one wyobrażają (do prototypów); tak, iż za pośrednictwem obrazów, które całujemy i przed któremi padamy na kolana, cześć oddajemy Jezusowi Chrystusowi i okazujemy uszanowanie Świętym, których one wyobrażają“ („Sessio XXV eon. Trident“. De Imocatione, veneratione et reli-quiis sanctorum, et de sacris imaginïbns.) — Literatura: Wessen berg: „ Die christlichen Bilder, ein Beförderungsmittel des christlichen Sinnes“ (Konstancya 1827, 2 tomy; wyd. 2-e, St.-Gallen 1845); Piper „Ueber den christlichen Bilderkreis“ (Berlin 1852); tenże „Mythologie und Symbolik der christlichen Kirche“ (Weimar 1847 — 51); Lüdtke „Die Bilderverehrung und die bildlichen Darstellungen in den ersten christlichen Jahrhunderten“ (Freiburg 1874) i „Encyklop. kościelna“ —Por. Obrazy cudowne i Obrazoburcy.

Obrazy cudowne. Gdy oddawanie czci obrazom Chrystusa, Bogarodzicy i świętych, zarówno w Kościele wschodnim naprzód, a później i w zachodnim, rozpowszechniło się ogólnie (por. Obrazy jako przedmioty czci relig. i Obrazoburcy), pobożni zaczęli niektóre z nich wyróżniać, jako wzbudzające w duszach ich uczucia osobliwsze czci, nabożeństwa i zaufania, a działo się to na podstawie tego, że po wzniesieniu modłów gorących przed niemi doznawali, czy to uzdrowienia lub polepszenia w chorobie, czy ocalenia od niebezpieczeństwa grożącego, czy zwrotu pomyślnego w nieszczęściu, czy nakoniec byli przekonani, że modląc się przed niemi dostąpią łask szczególnych, bądź duchownych, wiecznych, bądź doczesnych. O. takie więc zasłynęły wnet jako cudowne, obdarzone mocą nadprzyrodzoną, zdolną czynić cudy; tak przynajmniej wierzyły tłumy i wierzą dotąd, zbiegając się nawet ze stron najodleglejszych, aby im złożyć cześć i pomodlić się przed niemi. Kościół zgodziwszy się na oddawanie czci O-m wogóle, nie mógł też sprzeciwiać się otaczaniu niektórych z nich czcią osobliwszą, chociaż nie podzielał poglądu i wierzeń tłumów. „Pod względem dogmatycznym, —jak pisze L. Rogalski („Encyklop. powsz.“ S. Orgelbranda, T. XIX, str. 673)—niepodobna powątpiewać, że Bóg, w rozmaitych wiekach, działał cuda na obrazach świętych, i przez nie udzielał liczne łaski ludziom. A skoro Pan Bóg objawił głośnoj przed którym obrazem skutki swojego miłosierdzia, naturalnie z większą ufnością można się modlić przed tym obrazem. Pamięć dobrodziejstw, jakie inni otrzymali, sama z siebie może ożywić wiarę i wzbudzić pobożność; owóż, im wiara jest żywszą, im pobożność większą, tem Pan Bóg jest chętniej-szym wysłuchać prośby do niego zanoszone. Moc błogosławieństwa Kościoła wprowadza obraz święty w bezpośredni stosunek ze swoim prototypem czyli pierwowzorem, i nic nie przeszkadza, żeby on się stał narzędziem siły zbawiennej r wypływającej z Jezusa Chrystusa na Świętych, bądących żyjącemi członkami jego ciała. Bóg ze szczególnych widoków swojej opatrzności, może uczynić jeden z obrazów kanałem bogatszym i obfitszym swoich łask cudownych, niżeli inny, i tym sposobem objawiały się i objawiają się w Kościele katolickim, obrazy szególniej ubłogosławione. Nigdy Kościół katolicki nie wierzył, że w obrazach, wziętych same w sobie, mieści się moc boska, skuteczna i cudowna; ale nikt wątpić nie będzie, iżby Pan Bóg nie mógł wybrać narzędzia jakie mu się podoba, do przelewania swoich łask, i że je przywiązuje już do tego, już do innego. Dla tego też Pijus VI papież potępił twierdzenie, które odrzuca cześć szczególną oddawaną pewnym obrazom poświęconym, i nazywa je zuchwałem, i obrażającem Boga.“ — Pogląd ten pisarza prawowiernego przytoczyliśmy, jako zgodny z zapatrywaniami Kościoła na O. c., nie wdając się w roztrząsania go, ani też nie przytaczając zdań różnych przeciwników czci oddawanej O-m c-yrn, gdyż to do „Encyklopedyi“ nie należy. —O-ów c-cli namnożyło się, zwłaszcza w okresie wojen krzyżowych, w Europie całej niezmiernie wiele, a liczba ich wzrastała i później wciąż jeszcze, aż do wieku XVI, od czasu owego wszakże przybywało ich coraz mniej, chociaż i za dni naszych zjawiły się niektóre.—Bardzo wiele dawniejszych zniszczono we Francy i w wieku XVI, podczas wojen hugonockich, a więcej może jeszcze przepadło na końcu wieku XVIII, podczas zaburzeń rewolucyjnych. W Niemczech również w wiekach XVI i XVII, gdy wrzały zamieszki i wojny religijne, znikło bardzo wiele O-ów c-ch, a mała ich cząstka przechowała się do dni naszych, jak np.

w Alt-Oetting i Preysing w Bawaryi; podobnie działo się w Szwajcar.yi, gdzie jednak do dziś słynie O. c. Bogarodzicy w Maria-Einsiedeln. W Anglii i Szkocyi wiek XVI nie pozostawił ani jednego; natomiast dotąd obfitują w nie Włochy, szczególnie Rzym, Hiszpania, mniej już Austrya, Belgia i Niemcy południowe oraz nadreńskie, ale zawsze liczba icli przekracza jeszcze tysiące, gdyż z dawien dawna, każdy kraj katolicki, każda prowincya, nieomal miasto każde, miewały swe O. c. w kościołach lub kaplicach, do których cisnęły się corocznie z daleka i z bliska tłumy pątników pobożnych. —Nawet wyliczenie chociażby najsłynniejszych tylko O-ów c-ych za wieleby nam tu miejsca zabrało, więc go też zaniechać musimy, natomiast, idąc głównie za ks. W. N o w а к o w-skim (Z. Glogera „Encyklop. staropolska“ T. III, str. 271), uważamy za konieczne powiedzieć słów kilka o O-cli c-ych w granicach Polski dawnej czczonych. Liczba icli bezwarunkowo największa wyobraża Bogarodzicę, tak samo zresztą jak w innych krajach katolickich Europy.—W kraju naszym nabożeństwo do N. Maryi Panny jest już bardzo dawne, w każdym razie niewiele młodsze od zaprowadzenia w nim chrześciaństwa. Wiadomość najdawniejsza o posągu cudownym Matki Boskiej w Korczewie (dyec. Kujawska) pochodzi z r. 1070; w r. 1126 istniał O. c. jej w Tczewie nad Wisłą dolna; w roku 1140 w Skrzy linie pod Opoczuem; w r. 1142 w Swarzewie w dyecezyi Chełmińskiej; w roku 1198 w Nissie na Śląsku; w roku 1284 w Ludzi-mierzu (dyec. Krakowska); od wieku XIV słynie O. częstochowski, a później jeszcze namnożyło ich się tyle, że słusznie mógł napisać ks. Piotr Hiacynt Pruszcz („Morze łaski Boskiej, które Pan Bóg w koronie Polskiej po różnych miejscach, przy obrazach Chrystusa Pana i Matki jego przenajświętszej na serca ludzi pobożnych.... codzień obficie wylewa“ — Kraków 1740, wyd. 2-e, str. 48): „Zaprawdę w Polsce naszej niemasz miasta, rzadka wieś z kościołem, w którymby się obraz Panny Naj-/ świętszej nie znalazł cudowny“, jys. B a r ącz w dziele p. n. „Cudowne Obrazy Matki^Iijświętszej w Polsce“ podaje wiadomośćó 468 O. takich, po nim zaś ks. Wacław, Kapucyn, w dziele obszerniejszym „O cudownych obrazach Matki Bożej w Polsce“ wylicza ich aż 1050. Niektóre z nich znane są tylko w obrębie parafii swych, lub w bliskiej ich okolicy; inne znów czczone są w całych dyecezyach i stronach z niemi sąsiadujących, jeszcze inne nakoniec obejmują wpływem swym wszystkie ziemie zamieszkałe przez Polaków, lub słyną szeroko w całym świecie katolickim jak: Częstochowski, Ostrobramski w Wilnie i Ber-dyczowski. Niektóre z O-ów są ukoronowane uroczyście (por. Koronacyaobrazów), co jednak nie znaczy bynajmniej, że miałyby

być najsłynniejsze pomiędzy innemi, gdyż ko-ronacya taka pociąga za sobą wydatki bardzo znaczne, a nie wszędzie są środki ku temu konieczne. Tak n. p. w Wilnie ukoronowano O. Bogarodzicy, znajdujący się w kościele św. Michała, daleko zaś słynniejsze i gorliwiej od niego czczone w tymże mieście: O st robra m si i Matki Bożej Las kawern na Antokolu nie są ukorońÓWSneT W Warszawie w kościele pokapucyńskim znajduje się obraz ukoronowany, chociaż w oczach wiernych daleko większe znaczenie miał O. Matki Boskiej Bolesnej u Augustyanów, niekorono-wany. — O. ukoronowane Matki Boskiej, wyliczone podług następstwa lat ich koronacyi, znajdują się: w Częstochowie \r. 1717), w Nowych Trokach (r. 1718), w Kodniu (r. 1728), w Sokalu (r. 1724), w Podkamieniu (r. 1727), w Żyro wicach (r. 1780), w Warszawie u Kapucynów (r. 1789), w Łucku u Dominikanów (r. 1749), w Wilnie u Bernardynek (r. 1750), we Lwowie u Dominikanów (r. 1751), w Łąkacli Bartjańskich (r. 1752), w Leżajsku (tegoż roku), w Chełmnie, kościół famy (r.    1754),

w Skępem (r. 1755), w Jarosławiu (tegoż roku), w Berdyczowie u Karmelitów bosych (r. 1756), w Białyniczacli (r. 1761), w Rzeszowie (roku 1768), w Chełmie, u Bazyljauów (r.    1765),

w Przemyślu u Dominikanów (r. 1766), w Miedniewicach (r. 1767), w Poczajowie (r. 1778), we Lwowie, w katedrze (r. 1776), w Bołszow-cacli (r. 1777), w Przemyślu, u Franciszkanów (r. 1777), w Latyczowie (r. 1778), w Międzyrzecu Ostrogskiin (r. 1779), w Szydłowie na Żmudzi (r. 1786), w Kaliszu, u fary (r. 1794), w Starej Wsi u Jezuitów (r. 1877), w Jarosławiu nad Sanem, w cerkwi unickiej (r. 1879), w Krakowie, u Karmelitów (r. 1888), w Kal-waryi Pacławskiej (r. 1892) i w Olesku, w cerkwi unickiej, O. aczkolwiek nie uchodzący za cudowny, ukoronowany jednakże (r. 1901). Razem 34 O-ów Matki Boskiej ukoronowanych w ciągu lat 184. Oprócz wymienionych powyżej, wiele jeszcze jest innych, niekoronowa-nycli, ale cudami słynących, z pośród tych głośniejsze znajdują się w miejscowościach, które tu w porządku abecadła wyliczamy, jak oto: Agłonie, Błotnica w Sandomierskim, Bochnia, Borków w W. Ks. Poznańskim, Brunsberga na Warmii, Czereja na Litwie, Czerwińsk, Dzików w Galicyi, Ejsinondy na Litwie Gidle pod Częstochową, Głogów na Śląsku, Gostyń w W. Ks. Poznańskim, Grodno, dawniej u Jezuitów, t. zw, Matka Boska studencka, Janowiec w gub. Kijowskiej, Jasielsk w Galicyi, Kalisz, u ks. Franciszkanów, RJamieuiec Podolski, w kościele ormiańskim, Kazimierka i Kle-wań na Wołyniu, Klimuntów, Kraków, u Dominikanów i Augustjanów, w kościele św. Jana, w kościele Marjackim, u Kapucynów i kilka innych jeszcze. Krasnobród, Kupiatycze, Leśna na Podlasiu, Lipka święta (Heiliga Linde)

Red.

w Prusach Królewskich, Linda Mariana w Warmii, Lipie pod Załuskami, Lublin, u Dominikanów, Łask w Sieradzkim, posiadający O. Bogarodzicy najdawniejszy po częstochowskim; Łopatyń pod Beresteczkiem, Mińsk, Myślenice w Krakowskim, Maryampol nad Dniestrem, Mstów, u kanoników regularnych, Nastasów na Podolu, Nowogródek na Litwie, Opawa na Śląsku, Orsza na Białej Rusi, Oporów pod Łowiczem, Piekary na Śląsku, Piękuszew, Pińsk, niegdyś u Jezuitów, Pozyrwinty na Litwie, Poznań, w dawnym kościele franciszkańskim, Rawa w kościele pojezuickim, Regnów, Rokitno pod Warszawą, Różanny Stok na Litwie, niegdyś u ks. Dominikanów, Rutki pod Samborzem, Sambor w Galicyi, Sędziszew, Sielce, Sierpc w Płockim, Śmiła na Ukrainie, Sobotnica na ' Litwie, Studzianna pod Załuskami, Świec pod Chełmnem, Szkłów na Białej Rusi, Tomaszów Zamojski, Tuchów w Galicyi, niegdyś u Benedyktynów, Tyimo na Podolu, Warszawa w kościele poaugustyańskim, u Pijarów, u Panny Maryi na Nowym Mieście; w kościele pokarme-lickim na Lesznie, w kościele pobernardyńskim; Wąbrzyce, Wilno w Ostrej bramie, na Antoko-lu, u Św. Jana (12 obrazów); Wiślica, Włoszczowa, Wysokie Koło pod Lublinem; Zarwanice, Zdzieszów w W. Ks. Poznańskim, Zielenice, Żyrowice na Litwie, niegdyś u Bazylianów.— Dawniejsze O. te malowane były na drzewie, np.

1) na с y pry so wym: częstochowski, chełmski, trocki, gostyński; 2) na cedrowym: wąbrzyc-ki, zarwanicki; 3) na dębowym: agłoński, ko-chaniński, krakowski u św. Jana, myślenicki, ostrobramski w Wilnie; 4) na lipowym: w Borku pod Tyczynem, hyżnieński, staromiejski, w Nawrze; 5) na modrzewiowym; w Głogówku, w Haczowie: 6) na sosnowy m: boruński i odporyszowski. Inne na blasze miedzianej, jak n. p. brzeżański, w Cho-lewszczyźnie, jazłowiecki, w Rojczy, w Rymanowie i w Mielnicy. Na al ab astrze: w Płazie (dyec. krakowska). Na murze al fresco: w Krakowie u Karmelitów na Piasku i u Augustjanów. ^Да papierzre: w Hodowicy, w Krasnobrodzie, w Myślenicy, w Mstowie, w Tursku (akwarelą). Na inarmuгд.е: płaskorzeźba w Łasku. W ge m-InTe: w Ejsmontach. Na jaspisie w Ży-rowicach. Nie O. lecz posągi cuaowne Matki Boskiej istnieją: w Gidlach, w Skępem, w Jaśle, Sejnach, w Krakowie u Kapucynów i bardzo wiele innych loretańskich. Znamy też numizmat srebrny z wyobrażeniem Matki В o s к i e j w kościele j ezuickim niegdyś w Smoleńsku. Kopji O-u Matki Boskiej częstochowskiej, uważanych za cudowne, znanych jest 77, lecz może ich być więcej. Wiele bardzo O-ów N. Maryi Panny, które w Polsce zasłynęły cudami, pochodziło z Rzymu i z Włoch. Z Niemiec znanych jest tylko cztery, z Hiszpanii pochodzi będący w Krakowie u św. Jana.— W „Encyklopedyi kościelnej“ p. w. „Obrazy

üncylu. Cnwsi. liueti Oti. U. Zuuz. i5b. X VI

cudowne“ podana jest bardzo dokładnie literatura, dotycząca O-ów c-ych Matki Boskiej. Dr Teofil R e w o 1 i ń s к i wylicza wszystkie medale i medaliki, dotyczące O-ów c-ych polskich, tak koronacyjne, jak inne (por. S. Koś-mińskiego „Słowu. lek. pols.“ str. 416).— Oprócz O-ów i posągów cudownych Bogarodzicy, zarówno u nas jak i gdzieindziej najliczniejszych, wiele miejsc też słynie O-mi i posągami Jezusa Chrystusa (najczęściej ukrzyżowanego); do główniejszych u nas należą: w Warszawie, w kościele archikatedralnym św. Jana; w Wilnie na przedmieściu Antokolu w kościele po-trynitarskim; w Kalwaryi na Żmudzi; w Kal-waryi pod Wilnem; w Lublinie w kościele po-dominikańskiin; w kościele Świętokrzyskim na Łysej Górze; wMilatynie i wiele innych jeszcze. Za granicą między innemi mają lub miały dawniej rozgłos wielki krucyfiksy cudowne: w Rzymie u św. Jana Laterańskiego, u św. Krzyża i kilka innych jeszcze; w Neapolu w kościele katedralnym, u Benedyktynów, u Karmelitów i w kościele Sant-Angello; w Loretto w domku N. Maryi Panny; w Genui w kościele zamkowym N. Maryi Panny, we Flo-rencyi u Karmelitów; w Siennie u św. Dominika; w Asyżu u św. Klary, t. zw. krucyfiks św. Franciszka, malowany; Lukka posiada t. zw. krucyfiks św. Nikodema w kościele św. Marcina; w Gaudawie w kościele mniszek „Béguines“; w Burgos u Augustyanów; w Kolonii u św. Jerzego i wiele innych. —Literatura, oprócz źródeł podanych już w tekście por. jeszcze Leona Rogalskiego „Pamiątka katolicka“ (Warszawa 1856), gdzie mieści się wyjątek rękopisu, który w Kałudze w r. 1768 napisał biskup Józef Andrzej Załuski.

Obrazy optyczne. Promienie światła wysyłane przez przedmioty świecące lub oświetlone, po przejściu przez soczewki wydają obrazy tych przedmiotów, więcej lub mniej do nich podobne, a to zależnie od rodzaju i postaci zwierciadeł i soczewek. Obrazy te są rzeczy wis te lub urojone, stosownie do tego, czy promienie po odbiciu lub załamaniu schodzą się i obraz istotnie na przegrodzie rysują, czy też rozchodzą się w ten sposób, że oko obserwatora ulega złudzeniu i obraz przedmiotu dostrzega. Zwierciadła płaskie i wypukłe oraz soczewki wklęsłe wydają obrazy urojone, zwierciadła wklęsłe i soczewki wypukłe w pewnych odległościach od przedmiotu wydają obrazy rzeczywiste, w innych urojone (por. Zwierciadła, Soczewki).

Obrazy niknące, (ang. dissolving viens) są to obrazy rzucane z latarni czarnoksięskiej (ob.) na ekrany i szybko zmieniane w sposób taki, by wywoływały silne wrażenie; widowiska takie były rozpowszechnione w początkach wieku dziewiętnastego. Obecnie nazwę obrazów niknących stosuje się u nas niezupełnie właściwie w ogólności do obrazów latarni czarno-

S. К

Ked.

Dr. J. Г

S. M

Zh.

księskiej i scioptykonu, (ob.) okazywanych na odczytach publicznych.

Obraźnica, (bot.), ob. Caladiuhn.

Obrączka. 1. Każda obręcz (ob.) mała, t. j. albo przedmiot w postaci koła, sporządzony z drzewa, metalu, kości, rogu, lub czegokolwiek innego, służyć mogący do użytków rozmaitych, albo też krążek wąski, wystający nieco, okalający część przedmiotu obcego, n. p. działa dawnego, posiadającego na obu końcach O-i takie, t. j. zapałową i wylotową. — 2- Nazwa ta sama powszechnie dawana też bywa pierścionkom złotym lnb srebrnym, gładkim, bez ozdób wszelkich, na całym obwodzie równym, wymienianym między osobami wykonywaj ącemi śluby małżeńskie, stąd też, ślubnemi je nazywają. Na obwodzie ich wewnętrznym zwykle wyryte bywają imiona i nazwiska, albo częściej litery początkowe osób wstępujących w związek małżeński wraz z datą obrzędu dopełnionego.—Szczegóły bliższe ob. p. w. Pierścień, pierścionek. —3. Brzeg okalający pieniądz, zwłaszcza złoty, zwykle karbowany, lub noszący na sobie napis jaki, stąd „dukaty obrączkowe“.

Obrączka udowa (anat.), po łac. Annulus cruralis s. apertura interna canalis cruralis, otwór brzuszny czyli wewnętrzny przewodu udowego (Canalis cruralis). — Ob. Trójkąt podpadł winny (Triangulum subinguinale) i Przepu к 1 i n a (Hernia).

Obrączkowce (Annulata s. AmpJiisbaenidae) stanowią jeden z podrzędów jaszczurkowa-t у c li (Saurii), należący do gromady gadów (Èeptilia). Ciało ich jest wężowate, dość długie (dochodzi do 50 cm.); skóra twarda ich nie tworzy łusek, lecz podzielona jest bruzdami po-przecznemi na szereg obrączek; wskutek bruzd podłużnych każda z obrączek wydaje się jakby złożoną z rzędu tabliczek delikatnych, tylko na głowie i szyi znajdują się łuski istotne. Kończyn właściwych brak (istnieją tylko pasy kończynowe — miednica (pelvis), również mostek (sternum). O. poruszają się pełzając naprzód i wtył; umieją zagrzebywać się w ziemię; kończyny słabo rozwinięte posiada tylko rodzaj Chirotes. Otwór paszczy wązki wskutek tego, że kości twarzy i odpowiednie części szczęki dolnej są mocno ze sobą zrośnięte; język krótki bez pochwy; z innych cech ustrojowych wskażemy na brak powiek ruchomych i bębenków, co zbliża O. do węży (o reszcie cech ob. Jaszczurki). O. tworzą nieliczną grupę jaszczurko waty ch; znamy tylko jedną rodzinę o cechach podrzędu—mianowicie rodź. Amphis-baenidae z gatunkami Amphisbaena alba, fuli-ginosa (ob.), drugi rodzaj tej rodziny— Chirotes (gat. Chirotes lumbricoides) posiada kończyny przednie o 4-ch palcach, uzbrojonych pazurami. O. zamieszkują Afrykę i Amerykę w pasie podzwrotnikowym, w Brazylii niesłusznie uznane za jadowite; jedyny gatunek europejski Blanus

cinereus Vandelli zamieszkuje Hiszpanię; żywi się robakami i owadami; chętnie żyją w mrowiskach i budowlach termitów.

Obrąpalska Marya z Siemiradzkich, literatka (* w r. 1850 — f w r. 1894 w Dzie-pałci pod Radomskiem), przełożyła kilka dzieł z języków obcych, między innemi z Amicisa.

Obrecht J akób, ob. Hobrecht wt. XXIX str. 130.

Obrambski Zygmunt (w aktach uniwersyteckich pisany różnie: Obrabskj, Obramp-ski, Obrębski, Obrąbsky i t. p.), akademik krakowski z wieku XVI. Dr. teologii, kanonik przy kościele św. Floryana w Krakowie, penitencyonaryusz katedry krakowskiej i kanonik płockiej, zresztą postać mało znana. Nauki pobierał w Krakowie, gdzie w r. 1536 otrzymał stopień bakałarza, a w r. 1541 doktora i gdzie przez szereg lat miewał wykłady z zakresu filozofii i retoryki (np. „Aristotelis de anima“, „de coelo et mundo“, „Ethiea“, „Physiea“, „Meteorologica“, „Rhetorica ad He-rennium“, „Linacri grammatica“ i t. p.). W r.

1548    przeszedł z Collegium Większego do mniejszego; był dwukrotnie dziekanem, raz w roku

1549    i następnie w r. 1552, w obu razach w półroczu zimowem.— Por. Muczkowski „Statuta пес non liber promotionum philosoph. ordinis in Univ. Jagiell“. (Krak. 1849); Wisłocki „Liber diligentiarum phacultatis artisticae-Univ, Crac.“ (w „Archiwum do dziejów literatury i oświaty“ t. IV Krak. 1886).

Obrenovié, dynastya królów, a niegdyś książąt serbskich. Początek dał jej walczący w szeregach powstańczych Kara Gjorgji czyli Djordji (ob.) w r. 1804 —1805 wojewoda Miłosz, przedtem pasterz i handlarz wołów, który od chlebodawcy swojego Obre-n a nazwał się O-m. Nazwisko to przyjęli również dwaj młodsi bracia jego, Efraim i Jo van. Gdy po upadku powstania Miłosz, pozyskawszy sobie względy sułtana, przyczynił się do śmierci Kara Gjorgji, zapanował stosunek wrogi między obu rodami (roku 1818). Miłosz zdołał sobie pozyskać u sułtana tytuł księcia Serbów paszaliku belgradzkiego (r. 1820), a nawet w r. 1830 godność ta stała się w rodzie jego dziedziczną. Po rezy-gnącyi Miłosza (r. 1839) zaledwie kilka miesięcy rządził Serbią zmarły t. r. syn jego Milan I, po którym zasiadł na stolicy szesnastoletni brat jego Michał I (ob.), lecz Aleksander Karagieorgievié, syn sławnego Kara Djordji pozbawił go tronu (r. 1842). Po wygnaniu Aleksandra (r. 1857) przywrócono starego Miłosza, po którym panował syn jego Michał II (r. 1860). Karageor-g i e w i c z o w i e zamordowali tego księcia (r. 1868). Ponieważ ofiara zemsty krwawej Kara-georgiewiczów nie miał potomstwa, przeto skupsztyna wybrała na tron wnuka Efraimo-wego Michała, M i 1 a n a II (ob.). . Ten w r.

1903.

Bantysz Kamienskij:

t. I.

1882 przyjął z upoważnienia Austryi tytuł króla Serbii. W siedm lat później abdykował na rzecz syna swojego Aleksandra (r. 1889 — 1903). Karageorgiewiczowie, zwłaszcza syn Aleksandra, Piotr (* w r. 1846), nie zasypiali sprawy, kierując tajemnie spiskiem wojskowym na życie młodego króla, który zabity został z żoną Dragą i dwoma jej braćmi w nocy z dnia 10 na 11 czerwca roku

■T. F. G.

Obrenowac, osada w królestwie Serbskiem, w okręgu Waljewskim, o 2y₂ km. od Sawy; inieszk. liczy 2 300 (r. 1890). O. jest ważnym punktem handlowym pod względem wywozu bydła i nierogacizny, której hodowla kwitnie w tych stronach.

Obreskow Aleksy, syn Michała (* 1720 —f w r. 1787) rezydent rosyjski w Konstantynopolu. Nauki pobierał w korpusie kadetów (lądowych) od r. 1733 do 1740, poczem jako paź posła nadzwyczajnego rosyjskiego, Rumi an ce w a, wyjechał wraz z jego świtą do Konstantynopola. Pracując w kancelaryi poselskiej nauczył się niebawem po turecku i po grecku, a za gorliwość w pracy otrzymał (r. 1742) stopień porucznika. Po wyjeździe Ru-miancewa pozostał przy poselstwie W i e s z -n i ak o w a, a następnie i N i e p 1 u j.e w a. W r. 1753 został rezydentem rosyjskim przy dworze tureckim. W r. 1762 starał się o mianowanie siebie posłem, na co pomimo poparcia, które miał ze strony Panina, Katarzyna II się nie zgodziła, z poważniejszych względów politycznych, chcąc jednak wynagrodzić mu zawód, obdarzyła go rangą radcy tajnego (r. 1766).

D. 17 października r. 1768, przed wypowiedzeniem wojny Rosyi przez Turcyę, zwyczajem tureckim został aresztowany i osadzony z całą swą świtą w Zamku siedmiu wież. Po kilku miesiącach przeniesiono go do obozu wielkiego wezyra, a następnie umieszczono w jednym ze starych zniszczonych zamków pod Adryano-polem, skąd zdołał O., pomimo straży czujnej zawiadomić Panina o swein położeniu dotkli-wem (r. 1772). Po odzyskaniu wolności został hojnie nagrodzony przez Katarzynę II, i prócz 200 000 rubli otrzymał nominacyę na członka kolegium spraw zagranicznych; wraz z Grzegorzem Orłowem był pełnomocnikiem ze strony rosyjskiej na kongresie w Fo-kszanach. W r. 1779 został senatorem tego departamentu, i pozostał na tem stanowisku do końca życia.

„Słowar dostopamiatnych ljudiej“ (Moskwa 1836 t. IV); Pietro w: „Wojna Rossii z Turciej“

j. в.

Obrfbowicz Kazimierz, inżynier,^zamieszkały w ' Warszawie. (* w Poznaniu^w roku 1853). Po ukończeniu tamtejszej szkoły realnej, odbył studya specyalne w berlińskiej Akademii budowlanej. Uczestniczył w budowie drogi żelaznej z Berlina do Stralsundu, pracował przy budowie kolei miejskiej w Berlinie, wreszcie, wybudowawszy wschodnią część drogi żelaznej Łaskowicko-Chojnickiej, opuścił służbę kolejową niemiecką i osiadł w Warszawie. W r. 1884 zajął się pracą techniczną na polu przemy słowem, zakładając biuro techniczne, które było pierwszem w kraju przedsiębiorstwem w kierunku projektowania i urządzania ogrzewania, przewietrzania i t. p. sanitarnych instalacyi. Równocześnie czynnie przykładał się do piśmiennictwa technicznego, z początku w piśmie „Inżynierya i Budownictwo", później od r. 1884 w „Przeglądzie technicznym“ (ob. Bibliografia „Przeglądu technicznego“ za lat 25, t. j. od 1875 — 1899). Pierwszą jego pracą oryginalną obszerniejszą z mechaniki była zamieszczona w„Przeglądzie technicznym“ w r. 1884 p. n.: „O naprężeniach powstających w skutek działania sił prostopadłych do przekroju“; bada w niej O. znaczenie t. zw. figur wyznacz-nych, czyli dróg opisywanych w przekroju przez środek sił podczas ruchu linii obojętnej i wykazuje, jak można ocenić położenie linii obojętnej z położenia środka sił w poszczególnych polach figury wyznacznej. W XIV tomie „Rozpraw i Sprawozdań wydz. mat.-przyr. Ak. Umiejętności“ zamieścił rozprawę p. n.: „O wytrzymałości prętów na wyboczenie“; w pracy tej O. wyprowadza nowe wzory, pozwalające wyznaczyć naprężenia, powstające przy wybocza-niu i przytacza wyniki doświadczeń, uderzające swą zgodnością z wywodem teoretycznym. W r. 1886 wydał: „Krótki zarys budownictwa wiejskiego“, w którym gruntownie omawia sprawę ogrzewania i przewietrzania mieszkań wiejskich. Ciekawą ze względu na zastosowanie, jakie znalazły w następstwie analogiczne wywody prof. S t o d o 1 i przy obliczaniu wałów turbin de L avala, jest pracat „O wywichnięciu prętów wirujących“, w której O. wyprowadza wzory służące do wyznaczenia szybkości wirowania, potrzebnej do zwichnięcia pręta, znajdującego się bądź pod wpływem wyłącznym sił odśrodkowych, bądź też pod współczesnym wpływem sił zewnętrznych. Z licznych jego odczytów w Sekcyi technicznej zasługuje na uwagę szczególną referat, stanowiący początek pracy, dotąd (czerwiec r. 1904) nie ukończonej, pn.: „Nowe myśli o mechanice wszechświata“. Wychodząc z założenia, że energia promienista stanowi podstawę wzajemnego oddziaływania zarówno cząsteczek materyi jako i ciał niebieskich, O. wykazuje analogię między ciążeniem a siłami międzycząsteczkowemi; stosując zasady wzajemnego oddziaływania ciał niebieskich do atomów, wyjaśnia zjawiska sprężystości (propor-cyonalność odkształceń do sił i naprężeń); proponuje wprowadzenie jednostki energii zamiast massy do układu bezwzględnego miar, usuwając przez to różnice między jednostkami elektrostatycznemi i elektromagnetyczne-mi (polegające na nieuwzględnieniu spółczyn-

M. H.

M. и.

jących beczki.

nika sprężystości eteru). Najwięcej jednak dał się poznać O. na niwie spraw publicznych. Jako przewodniczący Sekcyi technicznej przy oddziale warszawskim Tow. pop. przemysłu i handlu, rozwinął poważną działalność w celu rozbudzenia życia technicznego przez dobór tematów, do rozważań technicznych,—przez proponowanie komisyi do rozjaśniania zawiłych spraw, obchodzących bądź to miasto, bądź ogół techników i tp.. Na szczególne uznanie zasługuje udział O. w staraniach i pracach około utworzenia Politechniki w Warszawie. Należał naprzód naj-czynniej do prac komisyi, powołanej przez Sekcyę techniczną do tej sprawy, i do przygotowania memoryału w sprawie Politechniki, przedstawionego władzy. Powołany na członka komitetu budowlanego Politechniki warszawskiej, O. i tu rozwinął wielce skuteczną działalność; on to głównie przechylił decyzyę ku powierzeniu budowy budowniczym miejscowym Szylle-rowi i Rogóyskiemu, którym towarzyszył w wycieczce zagranicę dla obejrzenia główniejszych uczelni w Europie. Jego też pomysłowi zawdzięcza Politechnika umieszczenie Muzeum swego we wspaniałem szklanem podwórzu, na które wychodzą korytarze — krużganki połączone z pomnikową i zupełnie otwartą klatką schodową. Z gronem nielicznem kolegów podjął O. pracę nad przyswojeniem literaturze naszej podręcznika technicznego na wzór niemieckiego „Taschenbuch der Hütte“. Olbrzymia część tej systematycznej i najeżonej trudnościami pracy przypadła O-wi, który jest duszą całego przedsięwzięcia. O. był pierwszym przewodniczącym w kole elektrotechni-cznem, popierał własną pracą czynności komisyi, wybranej w celu ujednostajnienia i spolszczenia terminologii elektrotechnicznej, która przyjęta została przez elektrotechników warszawskich i lwowskich. Przez czas pewien był wiceprezesem warszawskiego oddziału Tow. popierania przemysłu i handlu.

Obręcz, w ogóle nazywamy tak pierścień z jakiegokolwiekbądź materyału wyrobiony i nałożony na przedmiot jakiś w celu przytrzymywania razem jego części składowych, a czasem także w celu szczelnego ich połączenia. O-e do kół wozowych wyrabia się z żelaza lub stali, otaczają one obwód zewnętrzny tychże kół. O-e nasadzone na koła drewniane służą do ścisłego trzymania jego części składowych tj. piasty, szprych i obodu, do zapewnienia im kształtu okrągłego i chronią zarazem drzewo od uszkodzenia. O-e takie wyrabia się z żelaza obręczowego, które wygina się na odpowiedniej maszynie do gięcia — poczem końce skuwa razem i na gorąco osadza na koło. O-e (ob. Bandaże) kół kolejowych wyrabia się z jednej sztuki stali lanej przez walcowanie. O-e kół do welocypedów, zastępujące obód, są puste w środku i służą za podkładkę do O-y gumowych. Na koła powozowe nakładają teraz często O-e gumowe w celu nadania im lekkiego biegu. — O. stanowią ważną część składową beczki, gdyż służą do podtrzymywania klepek (ob.) i do szczelnego połączenia ich między sobą. W tym celu nakłada się na beczkę O. i pobiją się ją tak, aby ściśle przylegała do niej, co odbywa się ręcznie lub maszynowo t.j. za pomocą umyślnie do tego celu urządzonych maszyn. O-e takie mogą być z żelaza umyślnie do tego przysposobionego, zwanego obręczowem (ob.) lub z drzewa. — O-e drewniane wyrabia się z tyk dębowych, jesionowych, brzostowych i laskowych, prostych i wysmukłych rozmaitej długości (większe do 36 stóp, mniejsze 10 do 15 stóp) i grubości. Tyki takie prze-łupane na pół w podłuż stanowią O.

Obręczowe żelazo jest to żelazo płaskie walcowane, o przekroju prostokątnym, grubości od 0.75 do 5 milimetr., a szerokości od 8 do 160 milimetr., używane do wyrobu obręczy obejmu-

M. H

O’Brien, jeden ze znakomitszych rodów irlandzkich, liczący wśród członków swych szereg postaci wsławionych w dziejach ojczystych. Wywodzi się od króla bohaterskiego Brian a (1)    (r. 926— 1014), który walkami pomyślnemi

złamał potęgę Duńczyków, poczem zajął się organizacyą^ wewnętrzną kraju; zaprowadził wymiar sprawiedliwości prawidłowy, budował drogi, mosty, stawiał zamki obronne i kościoły, dbając przedewszystkiem o dobrobyt królestwa. Zginął w pełnej chwały bitwie pod Clontarf (r. 1014), która na długie lata zabezpieczyła Irlandyę od najazdów zewnętrznych. — 2. D o-nough, wnuk B r i an a, król Munsteru, nie cieszył się przywiązaniem narodu, złożony z tronu w r. 1064, zmarł tegoż roku w Rzymie podczas pobożnej pielgrzymki do stolicy papieskiej . — 3. Panowanie następcy j ego T u r 1 o u g h a (* r. 1009—f r. 1086), również króla Munsteru, zbiegło na wojnach domowych z książętami ościennemi. 4. Mur tough (f r. 1119), syn poprzedzającego, według świadectwa kronik starych, uchodzi za bojownika niezwalczonego; w celach zaborczych odbył .wyprawy do Connaught (r. 1093 i 1094), Meath (r. 1094) i Ul-steru (r. 1100), najbardziej jednak wsławił się pochodem wojennym naokoło Irlandyi {The Circuitous hosting). — 5 Domhnall, syn poprzedzającego, król Munsteru (f r. 1194), pobił Normannów pod Thurles w r. 1174, walczył z Anglikami, którzy, korzystając z zamieszek wewnętrznych między królikami, wtargnęli do Irlandyi; wkońcu ukorzył się i złożył hołd Henrykowi II w Caslue (r. 1171). —6. D o-nough Cairbrech (f r. 1242), od r. 1208 król Thomondu, wtargnął do hrabstwa C onnaught, a w r. 1235 odparł najście Anglików. —7. Syn i następca jego Conchobhar (f r. 1267) w r. 1257 pobił Anglików, lecz pod Belaclug-gą otrzymał ranę śmiertelną, uśmierzając powstanie własnych poddanych, uchylających się od płacenia podatków; — 8. Br i an Ru a dli, (f r. 1276) od r. 1242 król Thomondu, w początkach panowania świetne zwycięstwo odniósł nad Anglikami, lecz w r. 1275 został pozbawiony królestwa wskutek spisku maguatów, popierających jednego z jego krewnych, Tur-lougha O’Brien a. Br i ano w i udało się z pomocą Anglików rozproszyć w kilku miejscach wojska buntownicze, lecz Tur lough ze sprzymierzonym hr. de Clare zadał mu porażkę stanowczą, i w gniewie ukarał śmiercią haniebną. —9. Conor (fr. 1539) z linii Tur-lougha, od r. 1528 książę Thomondu, prowadził walki ustawiczne z naczelnikami rywalizujących z nim rodów hr. Kildare i Butler. Szukał pomocy u hr. Fitz gérai da, brat zaś jego Donough O’Brien sprzymierzył się z Butlerami i zwyciężył go pod Jerpoint w r. 1534. Conor aż do r. 1537 bronił się rozpaczliwie przeciwko wpływom angielskim, musiał jednak uledz. Był ostatnim księciem niezależnym Thomondu. — 10. Brat jego Mur-rough (f r. 1551), opierał się również Anglikom, wobec jednak sił nierównych uznał nad sobą zwierzchnictwo korony angielskiej w osobie Henryka VIII, którego w r. 1541 aktem uroczystym uznano za króla Irlandyi. Chcąc sobie zjednać potężniejsze rodziny irlandzkie, Henryk VIII nadał niektórym z nich godności parów; wraz z nią O’Brien otrzymał tytuł lir. Thomond i barona Inchiquin. Był to pierwszy krok ze strony króla ku załagodzeniu niesnasek.—11. Conor, trzeci hrabia Thomondu (* blisko r. 1534—f w r. 1581), został przez wuja swego Clonroada wyrugowany z rezy-deneyi starożytnej 0’Brienów i dopiero po wmieszaniu się do sporu Anglików przywrócono mu prawa przynależne. W r. 1569 sprzeniewierzył się swym poplecznikom i przyłączył do powstania, wznieconego przez hr. F i t z m a u-rice Fitzgerald a. Po stłumieniu ruchu poddał się hr. d’ O r m o n d e i uciekł do Francyi, gdzie naraził się ambasadorowi angielskiemu Norrisowi, dlatego też dopiero po usilnych staraniach otrzymał zezwolenie powrotu do Irlandyi i ułaskawienie królowej Elżbiety. —12. Starszy syn jego Donough (f r. 1624), baron Inchiquin, zwany częściej wielkim hrabią Thomondu, był wiernym dynastyi angielskiej. W r. 1583 uśmierzył powstanie górali irlandzkich, a w r. 1595 pomagał do stłumienia rozruchów w hrabstwie Tyrone. W r. 1599 wraz z lir. Ormonde walczył przeciwko O’ D o n n e 11 o-w i, którego wyparł z hrabstwa Clare, a w r. 1601 osaczył i zdobył Kinsale oraz Dunboy. Był radcą tajnym, w r. 1605 otrzymał nomi-nacyę na zarządzcę Munsteru. — 13. Daniel pierwszy wice hrabia de Clare (* blisko r. 1577 —-f r. 1663), brat poprzedzającego, uczestniczył w walkach przeciw patryotom irlandzkim i w r. 1599 został raniony i wzięty do niewoli, w krotce jednak wypuszczony dzięki zabiegom brata. Odegrał rolę wybitną w parlamencie irlandzkim, gdzie stanowisko jego niezależne wzbudziło niezadowolenie rządu angielskiego. Jako członek federacyi w Kilkenny, rozpoczął w r. 1644, kroki zaczepne, lecz zwyciężony musiał szukać schronienia u Karola II. Cieszył się względami tego króla, który w r. 1660 przywrócił mu stracone podczas walk posiadłości, a w r. 1663 mianował wicehrabią de Clare.—14. Barnaba, szósty hrabia Thomondu (f r. 1657, syn Do no u gh a (ob. wyżej); długo był w podejrzeniu u rządu angielskiego, dopiero po powstaniu Irlandczyków w r. 1641, przybrał postawę neutralną. Zręczny dyplomata, umiał sobie mimo to zyskać zaufanie króla, który w r. 1645 dał mu margrabstwo Billing, a nieco później Cromwell. — 15. Mur rough, baron Inchiquin (* r. 1614—f r. 1674). W r. 1641 przyczynił się do uśmierzenia wielkiego powstania irlandzkiego, odznaczył się podczas oblężenia Corku (w r. 1642) i odniósł zwycięstwo nad generałem В ar rym pod Liscarrolem. Jako gubernator Munsteru, wysłany został w r. 1643 przeciwko oddziałowi powstańczemu pod dowództwem Muskerryego i upoważniony przez króla rozpoczął z nim układy. Wielkie usługi, które wyświadczył rządowi angielskiemu nie były należycie ocenione: zarządz-two Munsteru ofiarowano lir. Portlandu. Rozgniewany Murroiigh zażądał stanowczo od parlamentu zwrotu Munsteru, a gdy prośbę jego odrzucono, stawił opór zbrojny. Liczne wojsko królewskie dowodzone przez Castleha-V e n a, zdobyło Munster, a Inchiquin, zniewolony początkowo do odwrotu przed siłami przeważaj ącemi, zajął powoli całe południe Irlandyi, stając się tym sposobem panem większej części kraju. Podbój ten, zaznaczony mordami i okrucieństwami, przerwał sam Mur-rough, gdy zabrakło mu funduszów na utrzymanie i żołd dla wojska; przyłączył się wtedy do federacyi katolickiej. W r, 1649 zdobył zamek Drogheda, lecz Cromwell pospieszył z odsieczą, miasto odebrał a Inchiquina zmusił do cofnięcia się, najpierw do Leinsteru, poczem do hrabstwa Clare, a stamtąd do Perros-Guirec w Bretanii; wszystkie zaś miasta w Munsterze poddały się dobrowolnie Cromwellowi. Mur-rough zawarł niebawem stosunki z dworem w St. Germain а К a r o 1 II mianował go członkiem rady królewskiej. Żądny wrażeń, walczył w Neapolu na czele'pułku wygnańców irlandzkich, zniweczonego w nieszczęsnej wyprawie Gwizyusza, a później w Katalonii. W r. 1659 udał się do Portugalii i był więziony przez korsarzy algierskich, którzy obdarzyli go wolnością wskutek wmieszania się rządu angielskiego. W r. 1662 dowodził wojskami, wysła-nemi przez Karola II na pomoc Portugalii; wprawdzie Hiszpanie cofnęli się, lecz wojska, zdziesiątkowane dysenteryą, wyczerpane pochodami wytężonemi w pogoni za nieprzyjacielem,

Pod koniec wojny o następstwo hisz-

wyniszczyły się zupełnie. W r. 1663 powrócił Murrough do Anglii i odtąd przemieszkiwał w swych dobrach, porzuciwszy życie publiczne. 16) Wilhelm, hrabia Inchiquin (* blisko r. 1638 — f w Santiago de la Vega r. 1692), syn poprzedzającego. Uczestniczył prawie we wszystkich wyprawach ojca i razem z nim był w niewoli u korsarzy berberyjskich. W r. 1674-mianowano go dowódcą Tangeru. twierdzy, ustąpionej Anglii przez Portugalię. W r. 1688 oświadczył się jawnie za księciem Orańskim, co pociągnęło za sobą konfiskatę dóbr jego w Irlandyi. Nieco później walczył w bitwie pod Boyne, towarzyszył Wilhelmowi III do Dublina, a w r. 1690 otrzymał nominacyę na gubernatora Jamajki, którą znalazł w stanie nierządu i nieładu zupełnego, starania jego ku przywróceniu ładu nie wydały owoców pomyślnych, wyczerpawszy się sam, zraził ludność postawą nieprzystępną. —17. Karol, wicehrabia de Clare (f r. 1706), syn Daniela (ob. wyżej). W latach 1689 — 91 dowodził pułkiem w wojsku Jako ba II w Irlandyi, w r. 1692 udał się do Francy! i służył w wojsku francuskiem podczas wypraw wojennych w latach 1696 i 1697.

pańskie zaciągnął się do wojsk niemieckich i odznaczył zaszczytnie w bitwie pod Hcch-staedt (d. 20 sierpnia roku 1703). W roku 1704 został generałem, w r. 1706 ranę śmiertelną otrzymał pod Ramillies we Flandryi. 18. К a-rol wicehr. de Clare, syn poprzedzającego (* r. 1699 — f r. 1761). W r. 1715 służył w wojsku liiszpańskiem, odznaczenia zyskał pod Dillingen, Fontenoy, Roucoux i Laeffelt. Był wodzem naczelnym w Laugwedocyi; w r. 1757 został mianowany marszałkiem Francyi. Znany był jako marszałek de Thomond — 19. Lucy u s z Henryk, polityk irlandzki, członek linii młodszej hr. Thomond i baronów Inchiquin (* w Dromoland w r. 1795). Jako wódz stronnictwa narodowego irlandzkiego w parlamencie angielskim pracował gorliwie nad obmyśleniem środków ku polepszeniu losu Irlandczyków, występował zwłaszcza przeciwko ograniczeniu narzuconemu handlowi irlandzkiemu.— 20. Jakób, margrabia Thomond (* r. 1769 t r. 1855). W r. 1783 wstąpił do marynarki; odznaczył się w wojnach r. 1803 i 1804. W r. 1825 został kontradmirałem, w r. 1847 admirałem flagi czerwonej, od roku 18s31 piastował urząd na dworze Wilhelma IV. Na Jakóbie 0’B rien, zmarłym bezpotomnie, wygasła linia margrabiów Thomond, baronia Inchiquin przeszła na jednego z jego krewnych. — 21 Lucy us z a, członka parlamentu, zwolennika stronnictwa zachowawczego (* r. 1872).—22. Jakób Tomasz (* r. 1793J— f r. 1874), wstąpił do stanu duchownego i był kolejno biskupem: Os-sory, Ferns i Leighlin (r. 1842). Erudyta głęboki, pozostawił liczne prace, m. i: „An Attempt to explain the Doctrine of justification by faith

only“ (1833): „The Expediency of restoring at this Time to the Church her synodical Power“ (1843); „The Church in Ireland“ (1866); „The Case of the established Church in Ireland“ (1867—68). 23. Wilhelm, artysta i autor dramatyczny z linii wicehrabiów Clare (f r. 1815). W r. 1758 debiutował na scenie londyńskiej w Drury Lane i grywał na niej z powodzeniem do r. 1764. Zmuszony do opuszczenia kraju, wskutek zajścia gorszącego w rodzinie, udał się do Ameryki, otrzymał urząd w biurze zarządu miejscowego w stanie New York.—Napisał kilka komedyi: „Gross Purposes“ (r. 1772); „The Duel“ (roku 1771). — 24. Wilhelm Smith (* w Dromoland w hr. Clare d. 17 października r. 1803 — f w Bangor d. 18 czerwca r. 1864), sławny agitator i patryota irlandzki z rodziny hr. T h o-mond, wnuk Lucyusza (ob. wyżej). Wszedłszy w r. 1828 do izby gmin, jako deputowany miasta Ennis, którego był przedstawicielem do r. 1831, popierał gorąco sprawę emancypa-cyi katolików. W r. 1835 wybrany posłem przez hrabstwo Limerick, składał w parlamencie różne projekty ku ulżeniu nędzy Irlandczyków: żądał stałości dzierżaw, t. j. prawa wieśniaków do ziemi, starał się o uzyskanie pe-nego zasiłku na podniesienie poziomh oświaty w Irlandyi, wogóle podtrzymywał dzielnie stronnictwo whigów (ob'. Wespół z 0’Connorem (ob.) należał do działaczy wybitniejszych w ruchu chartystów, jako wódz stronnictwa odrębnego w konwencie narodowym, instytucyi kierującej ruchem, zwanej stronnictwem „siły fizycznej“, wokoło którego zgromadzili się słabiej zorganizowani robotnicy, tkacze, biedacy irlandzcy, a które wbrew stronnictwu legalnemu „stowarzyszeniu robotniczemu“, uprawiało taktykę środków radykalnych, rewolucyjnych. 0’B. pociągał tłumy wymową piękną, wiarą w wyniki pomyślne sprawy, agitował za rozruchami w redagowanym przez siebie dzienniku nielegalnym „United Ireland“, przytem zabarwił się nieco komunistycznie, tłómaczył z francuskiego dzieła Baboeufa. W rzeczywistości jednak skłaniał się do uchwał pokojowych, namówił konwent do odrzucenia zmowy powszechnej, a w r. 1839 do rozwiązania się; poróżnił się przytem z 0’Connorem, którego posądzał o dążenia dyktatorskie. Wystąpienia gwałtowne ograniczyły się na kilku zaburzeniach miejscowych: w Birminghamie odbyło się zgromadzenie nocne, pochód manifestantów i mała utarczka z policy antami. Jedynie istotną próbą powstania był napad zbrojny na Newport. Przestraszone ministeryum uchwaliło prawo, dozwalające miastom prowincyonalnym zorganizowanie policyi stałej na wzór londyńskiej, a przywódzców ruchu, O’Brie na i O’Connor a za mowy i pisma buntownicze ka zało aresztować. Gdy rząd angielski powstrzymał agitacyę, młodzież najzagorzalsza utworzyła stronnictwo „Młodej Irlandyi“ („ Youmj Ire-land“), demokratyczne, świeckie i rewolucyjne, które nie chciało już słuchać nawoływań pokojowych duchowieństwa, głosiło natomiast konieczność zdobycia niezawisłości Irlandyi z bronią w ręku. 0’B. przystąpił jawnie do tego stronnictwa i stał się wkrótce jednym z najbardziej wpływowych, uwielbianych przez młodzież, wodzów. Rewolucya lutowa francuska podnieciła Młodą Irlandyę do czynu. Powstały kluby powstańcze. 0’B. kręcił się po kraju, czyniąc przeglądy wojsk skonfederowanych; poprowadził nawet deputacyę do rządu tymczasowego francuskiego z prośbą o pomoc, lecz Lamartine dał Irlandczykom odprawę chłodną. Po powrocie 0’B. rzucił się w wir walki; oddziały partyzanckie spróbowały powstania, lecz po pier wszem starciu zostały otoczone i ujęte przez policyę w Balingarry (d. 29 lipca r. 1848). W kilka dni potem 0’B. był aresztowany i oddany pod sąd. Podczas całego procesu zachował się z wielką godnością i szlachetnością. D. 16 stycznia r. 1849 skazano go na śmierć pod zarzutem zdrady stanu, wyrok złagodzono jednak na deportacyę dożywotnią. Zesłany do Australii, 0’B. nie chciał korzystać ze sposobności ucieczki z towarzyszami niedoli: M i t c h e 1 e m i Meagherem, by nie złamać słowa danego rządowi angielskiemu i nie zawieść pokładanego w sobie zaufania. W r. 1854 nadeszło ułaskawienie, na mocy którego osiedlił się 0’B. w Brukselli, a w r. 1856 otrzymał nawet zezwolenie powrotu do ojczyzny.—W r. 1859 odbył jeszcze podróż do Ameryki, w r. 1863 bawił w Polsce podczas powstania styczniowego i pisał też o nim; zresztą od r. 1856 przemieszkiwał stale w Walii i tam też życia dokonał. — Przywiezienie ciała 0’B-a d. 23 czerwca r. 1864 do Dublina, dało pohop do potężnej manifestacyi narodowej. W r. 1870 wzniesiono mu w stolicy Irlandyi pomnik dłuta T o-masza Farella. Z prac jego wymienimy; „Considerations relative to the rénovai of the East India Company’s Charter“ (Londyn, 1830); „Education in Ireland“ (tamże, 1839); „Principles of government or meditations in Exilo“ (Dublin, 1856 2 t. in 8.); „Du véritable caractère de l’insurrection polonaise de 1863“ (Paryż, 1863).—25. Jakób Franciszek Ksawery (* w r. 1831), sekretarz ligi narodowej irlandzkiej. W r. 1867 za zbrodnię zdrady stanu rząd angielski wydał na niego wyrok śmierci, zamieniony na ciężkie roboty; amnestya przywróciła mu wolność. Od r. 1885 — 1895 był członkiem izby gmin z hrabstwa Mago, w r. 1895 został wybrany przez hrabstwo Cork, należy do stronnictwa narodowego.—26. Wilhelm, polityk irlandzki, publicysta i agitator żarliwy (* w r. 1852); nauki pobierał w Queen’s College w Corku, w r. 1883 wszedł do izby niższej jako deputowany miasta Mallow i stał się niebawem jednym z najgorętszych rzeczników sprawy irlandzkiej; zbliżył się do grupy parlamentarnej home-rulerow, (ob. Home-rule) stronnictwa samorządu, domagającego się rządu własnego pod kierunkiem parlamentu osobnego. Zgodnie z pobudką Parnella (ob.) „No rent“ 0’B. pobudzał ludność do niepłacenia czynszów dzierżawnych, dopóki rząd nie wyrzeknie się terroryzmu i nie przywróci ludowi praw konstytucyjnych. Wraz z Dii łonem wprowadził taktykę nową, nazwaną „planem kampanii“, a dążąca do wzmocnienia wieśniaków w walce z landlordami. Ponieważ komisya agrarna do szacowania dzierżaw mogła obniżyć czynsz, lecz postanowienia jej nie miały mocy obowiązującej, przeto liga agrarna wzywała chłopów, którymby właściciel odmówił przyjęcia czynszu w wysokości oznaczonej przez komisyę, by nie płacili wcale czynszu właścicielowi, lecz umyślnie zorganizowanym w tym celu komitetom centralnym z chłopów dzierżawców, których zadaniem było porozumienie się z właścicielem i zniewolenie go do przyjęcia opłaty zniżonej. Rząd ogłosił, że „plan kampanii“ jest zmową nieprawną, a organizatorom wytoczył proces. W listopadzie r. 1890 0’B. wraz z Dillonem ratował się przed wyrokiem ucieczką do Stanów Zjednoczonych, gdzie miewał odczyty pa-tryotyczne i zbierał składki na cele narodowe. Po powrocie w r. 1891 i odsiedzeniu więzienia kilkumiesięcznego znalazł 0’B. rozdwojenie w stronnictwie samorządu, które wskutek kompromitującego Parnella procesu o niewierność małżeńską rozpadło się na parnelistów i antyparnelistów. Z początku próbował 0’B. pośredniczyć w układach między stronnictwami, gdy wszakże usiłowania jego nie doprowadziły do porozumienia wzajemnego, oświadczył się sam przeciw Parnellowi i nawet po śmierci jego (w październiku r. 1891) prowadził w tym kierunku agitacyę. Od r. 1895 jest deputowanym miasta Cork w izbie gmin. Drukiem ogłosił: „Fifty years of the concessions to I 1831 — 81“ (Londyn, 1883 — 85, 2 tom.); „The Parliamentary history of the Irish land question“ (tamże, 1887); „When we were boys“ (tamże, 1890); „Irish ideas“ (tamże 1893, wyd.

2-gie 1895). — 27. Patryk (* w Tullamore w r. 1853) inżynier, zasiadał w Izbie gmin od r. 1886 jako deputowany m. Monaghan, a od r. 1895 hrabstwa Kilkenny. Był sekretarzem „Ligi rolnej“ i „Ligi narodowej“ i również karany sądownie za sprawy polityczne; pozostał wierny P arnello w i.— Bibliografia: 0’D o-noghue: „Memoirs of the O’Briens“ (1861); Mac Cart h y: „History of our own times“ (Londyn, 1885); De Pr ess en sé; „L’ Irlande et Angleterre 1880 — 88“ (Paryż, 1889). Po-równ. również bibliografię przy artykułach: Ch artyzm, Home-rule, i Irian dya oraz „La gr. Encycl“. Lamiraulta (t. XXV str. 183 — 185).

O’Brien Donat Henchy (* w Irlandyi w marcu r. 1785—f w maju r. 1857) admirał

angielski. Do służby marynarskiej wstąpił w r.

koniom, zwłaszcza owies goły lub zmieszany z sieczką, ale także zgoniny, otręby i poślady zbóż innych. W znaczeniu przenośnym O-m duchownym, dusznym lub posiłkiem duszy zowiemy bądź nauki dawane przez Kościół i sługi jego, bądź pociechy religijne wszelkie.

Rud.

Obrona (łac. defensio, advocatio; franc, défense; ang: defence; niem: Schatz, Vogtei, Ver-iheidigung, liechtsvertheidiguug; ros. zaszczita): synonim opieki, strzeżenia, rzecznictwa, apolo-gii, protekcyi. Wyraz ten ma wspólne pochodzenie z bronią, jako narzędziem walki, tylko w znaczeniu bardziej odpornem, ochraniającem bezpieczeństwo osobiste, życie, ciało, honor, wolność, majątek, od wpływów wrogich zewnętrznych.—Teorya odróżnia O-ę fizyczną, osobistą i wstawiennictwo z a kimś innym; wszystkie trzy rodzaje nie potrzebują bliższego określenia. Z kolei, pod O-ą prawną rozumiemy czyny odpowiednie przed władzą sądową, administracyjną, wojskową i w stosunkach międzynarodowych. O. ma tery a Ina znów jest szeregiem uprawnień, które służą powodowi i pozwanemu w procesie cywilnym, — podejrzanemu, oskarżonemu i podsądnemu w postępowaniu sądowo-karnem, — obywatelowi i poddanemu wobec wymagań urzędnika. Jeśli chodzi o interesy ogólne państwa, rzecznikami właści-wemi są organa rządowe (syndycy korony, pro-kuratorya skarbu, juryskonsulci, prokuratorowie sądowi i t. p.) policya i wojsko. Gdy zaś czuje się pokrzywdzoną osoba prywatna, to występuje bądź osobiście, bądź za pomocą t. zw. o b r o ń-cy (ob.), adwokata (ob.) i owe czyny stanowią O-ę formalną, która znów bywa ustna, piśmienna, a obie mogą być poboczne, procesowe i główne, w przebiegu procesu, i końcowe przy zamknięciu rozpraw stron. O. z wyboru jest skutkiem zgody dobrowolnej między klijentern a tym, który daje swą pomoc, O. z urzędu wyznacza się małoletnim i ubogim.

z zastępstwem prawuem, z przedstawi c i e 1 s w e m (starodawna feudalna fr. avouérie, stąd avoué; procuration, représentation; niem. Stellvertretung; ros. prjedsiawitielstwo), które znów jest trojakie: faktyczne (ob. negotiorum gestor), konieczne i dowolne. Zastępca konieczny wyobraża (reprezentuje) osobę, małoletniego, bezwłasnowolnego, nieobecnego, marnotrawnego, domniemanego sukcesora, upadłego handlowo lub cywilnie w procesie, spadek wakujący, oraz podsądnego w postępowaniu doraźnem lub zwykłem przed instytucyami szczególnemi (np. sądy doraźne, sądy przysięgłych, izba sądowa u nas w wydziale karnym i t. p.). Zastępca dowolny znów jest albo Л) pospolitym rządcą, administratorem majątku z władzą mniej lub więcej obszerną powierni-

lied.

1796; w r. 1804 po rozbiciu się okrętu, na którym się znajdował, dostał się do niewoli francuskiej; osadzono go w twierdzy Verdun, skąd w roku 1808 udało mu się uciec, poczem powrócił znów do służby w eskadrze admirała Colli ngwoo da, z którą w r. 1811 uczestniczył w bitwie pod wyspą Lissą, również odznaczył się w r. 1813; w r. 1852 posunięto go na kontradmirała. Drukiem ogłosił: „The Narrative, containing an account of his shipwreck, captivity and escape from France“ (Londyn 1814) i „My Adventures during the late war“ (tamże 1839, 2 tomy).

O’Brien Jakób, pisarz angielski socyali-styczny (* r. 1805 — fr. 1864). Skończył uniwersytet w Dublinie i zapisał się do adwokatury w Londynie. W r. 1831 założył pismo p. n.

ft. A K.

„Poor Man’s Guardian“, w którem przeprowadzał teorye socyalno-polityczne, kierując się głównie poglądami C o b b e 11 a. W r. 1835 prze-tłómaczył historyę konspiracyj Babeufa i ogłosił apologię Robespierre’a. Założył jeszcze dwa dzienniki: „Bronterre’s National Reformer“ i „The Operative“. Rzucił się następnie w wir ruchu „chartystów“ i grał w nim rolę wpływową. Ścigany przez rząd w r. 1840 odcierpiał karę, więzienia 13-miesięcznego. W r. 1841 połączył się z 0’Conorem (ob.) i pospołu z nim krzewił teorye chartystowskie. Pod koniec życia zajął się pracami literackiemi, które jednak nie miały wielkiej wartości.

Obrimos, po grecku ’'Oßpt.[xoç, po łacinie Obrimus. 1. Jeden z 50 synów króla Egipt o-sa; por. Hyginus „Fab.“ 170; 2. grecki mówca, przez Focyusza („Cod.“ 167) wspomniany, z pewnością w późniejszych wiekach żyjący, z którego mów dochował nam kilka urywków Stobaeus („Floril.“ 46, 69, 97; 122,

15).

S. l)rz.

Nie trzeba łączyć О-y właściwej

Obrogatio. Ustawa obowiązuje dotąd, dopóki nie będzie zniesiona. Uczynić to może władza ustawodawcza, jeżeli ją wyraźnie uchyli, albo jeżeli w jej miejsce inną ustawę ogłosi (lex posterior derogat priori). Całkowite uchylenie ustawy zwano w prawie rzymskiem obrogatio, uchylenie jej częściowe derogatio, dołączenie do niej postanowień nowych subrogatio, wreszcie jej zmianę obrogatio legis, id est mu-tatùr aliquid ex prima lege). Por. „Lex 41 Dig. 48, 19.“ „Lex. 80 D. 50, 17“.

Obrok. W polszczyźnie dawnej wyraz ten oznaczał powszechnie pożywienie codzienne, szczególnie wyznaczane komu z góry przez osobę inną, od której się zależało; dalej utrzymanie całkowite, dawane komu w rzeczach spożywczych, albo też w pieniądzach, na ich zakup przeznaczonych. Dla tego też dotąd w wielu okolicach kraju naszego ziarno, wydawane służbie i czeladzi dworskiej na utrzymanie, O-m nazywane bywa; przeważnie jednak dziś już i ka, umocowanego, plenipotenta. Tutaj mamy tylko nazywamy tak paszę ziarnistą, dawaną | zwykle pełnomocnictwo prywatne. B)

sie.

albo kieruje procesem cywilnym, a w postępowaniu karnem, gra rolę oskarżyciela (ob.) prywatnego, strony cywilno-poszkodowanej, oskarżyciela sybsydyarnego (ob.). Ztąd wynika stosunek specyalny zastępstwa przedstawiciela sądowego (niem. Anwaltschaft, urzędy: fr. avoué,agréé, ang. solicit or a,attorney a, prod ora, ros. sudiâbnoje prjedstawitielstwo). — Dla podjęcia obrony w cudzem -imieniu wystarcza tylko zgoda osoby zainteresowanej, bez wględu na formę, lub proste wręczenie akt i dokumentów, a rola streszcza się jak mówią francuzi w dwu pojęciach: „plaider et consulter“ (bronić i radzić). Zastępstwo zaś dowolno-sądowe wymaga umocowania szczegółowego i tutaj we Francyi obowiązki określono w wyrazach „postuler et conclure“ (żądać i stawiać wnioski). Z powodu potrzeby dla zastępcy plenipoteneyi należytej, zdarza się pomieszanie pojęć, zwłaszcza tam, gdzterola obrońcy i zastępcy sądowego znajduje się w jednej osobie jak np. w Niemczech, Austryi, Rosyi, czasami w Belgii i we Włoszech; lub same tytuły błąd usprawiedliwiają ros. (prisiażnyj „powierennyj“ franc, avoué, włoski. procuratore, hiszp. procurador) (ob. niżej obrońca). Błąd polega na tem, że zastępcę sądowego narówni poczytują ze zwykłym plenipotentem, oficyalistą prywatnym. W ogóle, czy rzecz idzie w obronę, czy o zastępstwo sądowe, nie należy łączyć tych czynności ze służbą prywatną, z najmem, z mandatem kodeksu cywilnego, choćby nawet ten lub ów sąd wyższy krajowy miał podobną opinię mylną. Już sam fakt, że klient tylko z danego szeregu wykwalifikowanych, mianowanych osób może wybrać sobie obrońcę lub zastępcę sądowego, dowodzi stosunku wyjątkowego między wybierającym i wybranym. Podobne nieporozumienie istniało ongi w sferze innej. Kiedyś na deputowanego posła, delegata patrzono jako na pełnomocnika, nadając mu z góry mandat impératif (instruk-cye, u nas t. zw. „instrument“ ob.). Dziś pojęcie mandatu kodeksowego, z umocowaniem, adwokata, obrońcy, zastępcy sądowego nikt na seryo nie łączy, jeśli tylko głębiej różnicę spostrzega. Tak samo poseł na sejm, sędzia z wyboru (gminny, wolostnyj, mirowyj, polubowny) członek trybunału handlowego z grona kupców nie jest na równi z czyimś powiernikiem, plenipotentem, rządcą dóbr. Słowem oddzielić wypada obronę i obrońców (fr. avocat, ang. barrister) od zastępstwa i zastępców sądowych (fr. avoué, agréé, ang. sollicitor. attorney, proctor wł. procuratore), tych zaś ostatnich od pospolitych zastępców dowolnych, prywatnych. Zwykły umocowany wchodzi w zakres służby prywatnej, obrońca i zastępca sądowy należy, jak mówią we Francyi, do ministère d’avocat, ministère public, spełnia obowiązki państwowo - publiczne i dla tego oficya-lista otrzymuje za swe czyny solarium, obrońca i zastępca sądowy honorarium. — W usta-

Wtelka Enc. Jluetr. Ze»®. 25b. S. II. T. VI.

wach nowszych obronę w procedurze cywilnej i karnej poczytują za czynnik nieodzowny do wyświetlenia faktów spornych lub stopnia od-powiedzialności. Prawo do obrony dziś nikomu w zasadzie nie bywa zaprzeczane. Owszem ustawy ułatwiają O-ę wedle zasad: „audiatur et altera pars“ i „aby nikt nad winę swoją więcej nie cierpiał“. Z tych powodów tam gdzie wola małoletniego, ubogiego, nieobecnego, bezwłasnowolnego, marnotrawnego, upadłego z istoty swej lub zbiegu wypadków, ulega ograniczeniu, tam z urzędu sąd wyznacza obrońcę lub zastępcę koniecznego, podstawia go we wszystkie prawa, jakie służą stronie w proce-

F. O.

Obrona konieczna (niem. Nothwehr, gerechte Nothwehr, fr. nécessité actuelle de défense). Aby zrozumieć ów termin naukowy trzeba uprzytomnić sobie, że bywają wypadki, w których człowiek uczciwy, z pełną lub częściową świadomością, zmuszonym jest do spełnienia czynu, uważanego przez kodeks za występek. Takie wypadki zachodzą pod wpływem: a) stanu konieczności (łac. Summa nécessitas, niem. Nothstand), co do której panuje aksyomat: nécessitas facit licit urn, quod alias non erat licitum (konieczność czyni dozwolonem to, co w razie innym niebyło dozwolone). Mocą tej zasady, ktoś staje się nieodpowiedzialnym za czyn nawet występny, jeśli spełnia go jako jedyny środek ocalenia wobec niebezpieczeństwa grożącego • od przeważających sił przyrody, naprzykład zabicie i wyjęcie płodu dla ocalenia położnicy, rozrzucenie domu sąsiedniego wobec palącej się budowli, wyrzucenie towaru z okrętu tonącego i t. p. b) Przymus moralny lub fizyczny (ob.), gdy pod jego wpływem sprawca spełnia występek, wreszcie c) obrona konieczna, jeśli napadnięty dla odparcia trwającego niebezpieczeństwa dopuszcza się bezprawia.—Wszystkie trzy przyczyny wyjątkowe, wyłączające odpowiedzialność, są, ściśle biorąc, rodzajami przymusu zewnętrznego tylko; w stanie koniecznym czynne będą same ślepe siły przyrody, w przymusie fizycznym i moralnym działa człowiek, w pierwszym przy użyciu gwałtu, w drugim pogróżek. Powodem znów wywołującym O-ę k-ą jest zawsze napad, którego odparcie staje się prawem naturalnem: lex nata non scripta (prawo wrodzone, nie pisane), jak mówi Cy-cero. Mogą być jednak pozory ułudne i nadużycia, z tego więc powodu prawnicy dla słusznej О-y k-ej stawiają warunki następne: 1) napad musi być niesprawiedliwy;

2) przedstawiać niebezpieczeństwo trwające, tj. stanowczo zagrażać w danej chwili; 3) niemożna go uniknąć, ani w inny sposób zabezpieczyć się od skutków możliwych. Niesłuży więc O.

k. przeciw osobie, która wykonywa swe prawa choćby w formie mało właściwej np: ojciec karzący swe dziecko, majster ucznia, opiekun wy-

72

F.O.

chowańca, chyba że chce zabić, okaleczyć. Co do 2-go i 3-go warunku sama obawa niebezpieczeństwa w przyszłości nie jest powodem dla О-y k-ej, tak samo jak napaści zapobiedz można w jakikolwiek możliwy sposób inny. Od О-y k-ej trzeba oddzielić jej pozór (łac. nudus praetextus defensionis) wtedy, gdy działający uważał się za napadniętego, choć niebył wcale ofiarą, oraz przekroczenie О-y k-ej (łac. excessus defensionis), które znów zdarza się: I) przedwczesne, powstałe zazwyczaj z obrony, strachu np. sprawcy zdaje się, że ktoś godzi na jego życie, strzela, zabija złodzieja zwykłego, II) wspóczesne jeśli np. mogąc skrępować złoczyńcę zabija go w zapale walki; Ш) następne, np. pochwyciwszy rabusia pastwi się nad nim, kaleczy. —Kodeksy karne, zwłaszcza dawniejsze, wyliczają wypadki w jakich można uciec się do obrony koniecznej. Kodeks francuski z r. 1810 w art. 329 dozwala odeprzeć za pomocą О-y k-ej napad podczas nocy, wdarcie się po drabinie, wejście do budowli zamkniętych lub ogrodzonych, albo gdy zuchwalec rani lub ma zamiar zabicia, wreszcie O. k. służy przeciw złodziejom, rabusiom. Kodeks rosyjski wyd. w. r. 1885 (art. 101) nie poczytuje za winę, jeśli broniący siebie lub kogoś drugiego zrani, skaleczy, zabije napastnika wobec niebezpiec.zeństwa utraty życia, zdrowia, czci niewieściej, wolności, spokoju domowego i własności. Kodeks rosyjski nowy z r. 1903, mający w przyszłości obowiązywać, unika bardzo słusznie wszelkich wyliczali i postanawia (art. 45), że nie będzie poczytany występek spełniony w O-ie k-ej wobec napadu nieprawnego na dobra osobiste i majątkowe, tak broniącego się jak i innej osoby. Kodeks hiszpański podobnie treściwie pozwala bronić praw własnych, pod warunkiem użycia niezbędnych środków. Tak samo kodeks niemiecki z r. 1871 unika wszelkich określeń i wyliczeń, a pozostawia bezkarnem przekroczenie granic О-y k-ej, gdy sprawca działa pod wpływem przerażenia, obawy, strachu (art. 53). Większość prawodawstw wymaga, aby natychmiast donieść policyi, jeśli napastnik został zraniony lub zabity. W ogóle powiedzieć można, że korzystający z О-y k-ej najczęściej staje przed kratką sądową jako słusznie, czy niesłusznie oskarżony i faktyczna strona sprawy daje obszerne pole do obrony proceduralnej. Sędzia powinien mieć zupełną swobodę rozważenia wszystkich okoliczności zewnętrznych, wpływów psychicznych i nie należy go ścieśniać ani przykładami z art. 101 kodeksu z r. 1885 ani z art. 329 kodeksu francuskiego. Formy bowiem napadu, osoby napastników i poddziały praw bronionych mogą być rozmaite.

Obrona, herb polski, ob. А к s a k.

Obrońca. Pod nagłówkiem Obrona wskazane zostały w zarysach ogólnych różnice między adwokatem właściwym i zastępcą

sądowym. Wypada z kolei wytłomaczyć nazwy i urzędy, bądź wygasłe, bądź do dziś istniejące O-ów: łac. defensor, adcocatus; niem. Vogt, pois, wójt, patron, mecenas, fran. avocat, ang. barrister, wł. awocato, hiszp. abogado v. letraclo, niem. Schutzherr, Vertheidiger, Fürsprecher, Vorsprecher, Redner, w przeciwstawieniu do zastępców sądowych: łac. procurator fr. procureur, wł. procuratorc, fr. avoué, agréé, ang. attorney, sollicitor, proctor, oraz łącznych obowiązków w jednej osobie, jak w Niemczech: Gewalthaber, Klag führ er, Assistenzrat, Justiz-commisarius, Rechtsanwalt, Л dc o cat; w dawnej Polsce: patron, patronizant, rzecznik, prokurator, mecenas, w Królestwie Pol-skiem О-a, patron, adwokat, mecenas, adwokat przysięgły i prywatny, w Ro-syi: prisiażnyj powierennyj i czastnyj poicie-rennyj.—I. Nazwy wymienione złączone są z oddzielnym stanem, z oddzielną klasą, mającą w wielu krajach ustrój korporacyjny odwieczny, lub świeżej daty.—Jakiż więc jest początek zawodu, któremu zwykle prawodawcy nadają wtedy pewne normy rządzące, kiedy już spo-tężniał, wybujał, a często podupadł lub zagraża uchyleniem się od zasad porządku ogólnego? Wielu prawników chce widzieć źródło adwokatury w obronie żywiołowej, która towarzyszy prześladowanemu, oskarżonemu, poszkodowanemu ze strony jego rodziny, przyjaciół, sąsiadów. W samej rzeczy, potrzeba ochrony wspólnej od niebezpieczeństwa jest wszędzie pierwszem ogniwem związkowem, pierwszym węzłem łączącym ludzi wedle hasła: „co tobie dziś, mnie jutro“. Jeszcze teraz tłumy gotowe są dać pomoc ściganemu, wymierzyć karę złoczyńcy. Taki zapewne był początek „przy mówco w“ sądo-dowych w krajach, gdzie adwokatura nigdy nie doszła do należytego rozkwitu, gdzie zaledwie sądy je tolerują. Trzeba więc odróżnić państwa, w których warunki miejscowe mało sprzyjały obronie proceduralnej, od społeczeństw o świadomej siebie instytucyi samodzielnej. W Egipcie np. przy procedurze ustnej spotykamy O-ów, przy zwyrodniałej, śledczej, sam sędzia ma obowiązek baczyć, aby nikomu krzywda się nie działa, więc lekceważy mieszanie się osób trzecich. — Gdy w Europie średniowiecznej zapanował ów drugi rodzaj procedury, teoretycy ówcześni twierdzą że О-a z zewnątrz gmatwa bieg naturalny postępowania sądowego. Nihil no ci sub sole. Też same przyczyny wywołują też same skutki mimo różnic czasu i miejsca. W mocarstwie afrykańskiem faraonów-kapłanów i w Europie po upływie kilkudziesięciu stuleci pod wpływem pojęć jednakich zepchnięto adwokaturę na ubocze. Nawet Hellada mimo gadulstwa klasycznego, mimo ujęcia logiki i dyalektyki w całokształt ściśle naukowy, zna tylko pokątnych doradców pod nazwą logo grafów, którzy piszą prośby i obrony, a niekiedy za pozwoleniem sędziego gar-

dłują za oskarżycielem lub za oskarżonym, prowadzą z sobą przed kratki pa rakiet ów tj. rodzaj świadków, stwierdzających uczciwość.

sulti, iurisprudentes, iurisperiti w rodzaju współczesnych we Francyi avocats consultants, oraz rzeczników: patroni causarum. Wyraz advocatus obejmuje wtedy pojęcie najobszerniejsze całego stosunku między stroną w procesie i ma-gistraturą. Nie znaczy to, aby czasami dostojnik po dawnemu nie wszedł do sądu na czele grupy klientów, z zamiarem udzielenia pomocy prawniczej jednemu z nich, lecz obyczajowo О-a przechodzi w ręce zawodowców, którzy pobierają za swe usługi honorary a. Przedmiotem sporów są nietylko sprawy cywilne i karne, podług dzisiejszego schematu, ale i takie, jakie, mówiąc językiem współczesnym, nazywamy politycznemu Na forum rozstrzygały się losy byłych konsulów, wodzów, prokonsulów, pro-pretorów, prefektów, królów i książąt. Oskarżycielami lub obrońcami są wszyscy najwybitniejsi patrycyusze, optymaci i zwykli patroni. Uczony iurisconsultus, iurisperitus, iurispru-dens udziela opinii często piśmiennej, a rzecznik zabarwia swą przemowę przykładami z legend i historyi grodu klasycznego. Pretor urzędujący korzysta ze starcia się zdań, aby w edykcie swym pogodzić, wyjaśnić zawiły i zbyt' ścisły tekst ustawy z wymaganiami życia, aby w braku normy prawnej utworzyć* nową zasadę, regulującą nieprzewidziany, świeży stosunek, powstały między procesującemi się. Najdłużej na podniosłem stanowisku wytrwali juryskonsulci, ale i wśród nich przy schyłku Rzeczypospolitej i w pierwszych latach cesarstwa są tak zwani legulei sive formulares o głowie tępej, zawalonej drobiazgami i ciasną eru-dyćyą. Z kolei, stan obrończy ulega zepsuciu w epoce Tacyta, który z właściwą werwą słowami pogardy piętnuje wyrodków. — Lepszy okres dla adwokatury powstał od czasu przeniesienia stolicy do Konstantynopola, a w III IV i V stuleciu po Chr. prawodawstwo narzuca z góry ustrój dla tej klasy: ordo, collegium, consortium advocatorum, causidicatorum, toga-tor um-, przepisy: kto może być obrońcą, w jaki sposób należy pobierać honoraryum, jakie są kwalifikacye, przypominają dawną ustawę p. n. lex Cinc'ia (ob.) i zakaz zdzierstwa, oraz umów o część wyprocesowanej sumy {pacta de ąuota litis), wzamian udzielają przywilejów, tytułów, oznak zaszczytnych. procuratorcs mieli w państwie rzymskiein dorywczy i bardziej prywatny charakter.—III. Za Karola W- g o, odnowiciela uzurpowanej władzy nad światem całym, spotykamy w jego kapitularzach: clamatores. Potem, gdy ustalił się proces beatyfikacyjno-kanonizacyjny, jeden z kardynałów nazywa się advocatus Dei i popiera trwałą pamięć świętego, a jego czasowy przeciwnik to advocatus diabcli. W procesach mał-

Ta i owdzie pragmatyk udziela porady prawniczej. Ustawa Solona wymaga stawiennictwa osobistego w procesie, stąd logograf jedynie, jako przyjaciel, mógł wyjątkowo głos zabrać. Wprawdzie owe wyjątki stały się obyczajem, lecz zawsze zaledwie cierpianym. Dopiero po upadku miast greckich, Rzymianie przynoszą z sobą swoje normy.—U Indów rzecznik ma charakter obrońcy i zastępcy. U narodów muzułmańskich jedni teolodzy tłó-maczą sprawy zawiłe na podstawie tekstu Koranu, inni stają przed sądem.—W Chinach krewny, przyjaciel dopuszczony bywa do wstawiennictwa, a nawet ma prawo „przyjąć karę“ i odcierpieć zamiast skazanego. W Egipcie więc, w Indyach, Grecyi, w Chinach zawód adwokacki, ściśle biorąc, nie wyrobił się, a był więcej naroślą, niżeli jednem z koniecznych narzędzi wymiaru sprawiedliwości.—II. Inaczej w Rzymie i w krajach, które przyjęły bez zastrzeżeń kulturę światowładnego grodu. W państwach romańskich (Włochy, Francya, Belgia,

Zastępcy sądowi: cognitores,

Hiszpania) i w Anglii adwokatura ma wielce dostojnych antenatów,—jej gałęzie genealogiczne sięgają przeszłości odległej, a przodkami w prostej linii są patrycyusze, senatorowie i optymaci Romy dawnej. Nad Tybrem powstała nazwa patrona, opiekuna, obrońcy bądź pojedyńczych klijentów, bądź całych miast i prowincyi. Wczorajszy prokonsul i propretor, po skończeniu urzędowania, powróciwszy do domu, nie waha się stanąć przed krzesłem kurul-nem sędziego, aby poprzeć skargę powoda w procesie, lub wymowną argumentacyą oczyścić z niesłusznego zarzutu oskarżonego. Patron (defensor) równy urodzeniem (i jakby dziś powiedzieć można), rangą pretorowi i konsulowi, jest prawdziwym rzecznikiem, zbawcą dla całej rzeszy biedaków, którym obce są formuły prawne, treściwe normy ustaw i orzeczeń. Nad Tybrem rodzi się też nazwa advocatus, dosłownie „przyzywanego“ „powołanego“, do wstawiennictwa i obrony. Z tego znów miana powstał wyraz skrócony niemiecki Vogt, polski wójt. Papieże średnich stuleci obdarzają książąt panujących tytułem Vogtôw, wójtów w charakterze obrońców kościoła; klasztory, kongregacye nadają swoim dobrodziejom, fundatorom nazwy: advocati, defensores, actor es ec-clesiae ordinis. Po upływie pewnego czasu podniosłe miana ulegają w pojęciach obniżeniu.

Optymatom na schyłku Rzeczypospolitej i Cesarstwa sprzykrzyła się z pozoru tylko bezinteresowna rola obrońców, a wzajemna pomoc klijenta przy głosowaniu i wyborach na urzędy nie zawsze celu osiąga, utrwala się już potrzeba żeńskich przed konsystorzami przedstawiciele stawiennictwa przed sądem osób nie należących stron noszą miano procurator es.—Wyraz Vogt do stron w procesie. Powoli wytwarza się za-    w wiekach średnich ze sfery obrońcy kościoła,

wód osobny, klasa osobna, najpierw iuriscon-    prowincyi, zakonu, jest bądź naczelnikiem mia-

sta lub przy burmistrzu sędzią przewodniczącym ławy miejskiej, a nawet oficyalistą dóbr klasztornych. Nasz Wójt, oprócz poprzednich godności, rządzi w królewszczyznach lub kolonizowanych pustkach magnackich, aby wreszcie zostać zwierzehnikie n gminy wiejskiej.—W państewkach dawnej Italii starano się utrzymać tradycye Rzymu, choć nowe ludy przyniosły z sobą inne idee i obyczaje. Stan obrończy cieszy się uznaniem. Ustawy zabraniają t. z w. pactum de palmario, t. j. ugody o zapłatę osobną na wypadek wygrania sprawy i de quota litis. Różnorodne przepisy są aż do ustawy z 1874 roku, wzorowanej na odwiecznych obyczajach i ûa systemie francuskim. —Załatwiwszy się więc ze szkicem historycznym wypada pokrótce przebiedz normy we Francyi i w Anglii tj. tam, gdzie adwokatura zajęła najpocze-śniejsze stanowisko w społeczeństwie. —IV. W e Francyi tak się utrwalił system rzymski, że już w XIII stuleciu po Chr. mowa tam o pan-dektowem maximum honorarium (30 liwrów= 3 600 fr.), o korporacyi p. n. ordre (ordo), przybierającej formę kościelną bractwa S-go Mikołaja. Lista znów rzymska, rot ula, jest najpierw rôle, potem tableau, zwierzchnik nosi tytuł prymasa lub dziekana (doyen), wreszcie bâtonnier od laski i chorągwi przy procesy ach. Do obowiązków avocats oddawna należy „radzić i bronić“ (consulter et ptaider) zaś écrire (pisać), tj. sporządzać papiery proceduralne, winni pisarze, pierwiastkowo siedzący na korytarzu sądowym pod nazwą procurator es (fr. procureurs). Od XV stulecia w sporach przed parlamentem (sądnajw.) francuskim istnieje przymus adwokacki, tj., że sama strona stawać nie może, a broni jej avocat; od XVI stulecia konieczne znów jest zastępstwo w czynnościach instruk-cyjnych, które pełni odtąd już nieprzypadkowy pisarz, ale od XVII w. urzędnik ministeryalny (officier ministeriel) p. n. z początku procureur, potem avoué, wobec zwykłych sądów, i ayrćć przed trybunałem handlowym. Zastępcy stanowią od XVI w. korporacyę oddzielną. Wpływowe, podniosłe stanowisko adwokatury utrwala się bardzo wcześnie we Francyi i nic dziwnego, że kanclerz d’Aguesseau o tej klasie ludzi powiada w r. 1693: „un ordre aussi ancien que la vertu, aussi necessaire que la justice“, Fyot de la Marche wr. 1713 mówił że „jest profesyą, która bez oręża przestrasza siłę, bez naprężenia powstrzymuje przemoc, a wiel-raożców i chełpliwych uczy skromości, do niej ucieka się biedota, — bogactwo i sława szuka pomocy, uczciwość światła, samo życie środków utrzymania“. W naszych już czasach Favre nazywa adwokata „lekarzem duszy, zadaniem bowiem obrońcy rozwiązać trudności, usunąć przeszkody, wyjaśnić strony ciemne, wskazać drogę do prawdy, ukoić, pocieszyć, pokrzepić, niedolę“. — Adwokaturze i w ogóle prawnikom Francya zawdzięcza cały rozwój

ustawodawczy, dobre i złe reformy, choć w wielkim przewrocie z końca XVIII stulecia juryści bardzo mało uczestniczyli. Naodwrót przewrót ten, gdzie fermentem byli filozofowie i fizyokraci, odbił się szkodliwie na klasie omawianej. Prąd niwelacyjny w formie ustawy z d. 2 września r. 1790 znosi korporacyę obrończą, a nawet same nazwy, tworząc t. zw. „défenseurs officieux“, na koniec w r. 1793 korporacyę avoués. Rząd napoleoński przywraca w r. 1800 organizacyę zastępców, V/ r. 1803 wznawia tableau d’avocats, a w r. 1810 korporacyę tychże, lecz oddaje członków rady adwokackiej pod zwierzchnictwo prokuratora cesarskiego i ministra sprawiedliwości. Dopiero po upadku cesarstwa i królestwa legitymistycznego, od r. 1830 datuje się powolny powrót do dawnego ustroju obrońców i zastępców.—Dzisiejsze normy dla Francyi mieszczą się w ustawach z lat 1801,    1806,

1807, 1816, 1822, 1830, 1852 i 1870 i są poniekąd wzorami, oprócz obyczajów miejscowych, dla Belgii (ust. z r. 1836) dla Włoch (pr. z lat 1865, 1874 i 1880 i Hiszpanii (z r. 1870). — V. Anglia narowili z Francyą, Hiszpanią i Włochami ma u siebie rozdział na adwokatów właściwych i zastępców, konsolidacyę zaś norm obowiązujących od wieków stanowią prawa z lat 1786,    1834, 1843, 1840,    1852, 1873,

1875 i 1881. Już w XIII stuleciu powstało pierwsze kolegium, inaczej gospoda sądowa: Inn of Court, od założyciela zwana Lincoln’sinn, a potem trzy inne: Gray ’sinn, Innés Tempiei Middle Temple. W gospodach kandydat na adwokata i sędziego słucha wykładów, dostaje całkowite utrzymanie. W wieku XVI i XVII na czele gospód są z wyboru benchers, a słuchacze obdarzani są stopniami studentów, adwokatów wewnętrznych (inner barristers), zewnętrznych (outer, utter barristers), bakałarzy (bachelors). Rzeczywistym, skończonym obrońcą jest barrister counsel (od czasu Edwarda I). Wyjątkowo ten i ów nosi tytuł honorowy serjeant at law. Oprócz wymienionych kolegiów istniały szkoły niższe kancelistów (Inns of Chancery), z których wychodzili protoplaści dzisiejszych zastępców— plenipotentó w (attorneys or sollicitors). Z jednej strony jest zupełna swoboda rozwoju gospod dla obrońców właściwych (barristers), z drugiej, już od XV wieku, spotykamy przepisy regulujące stosunki pełnomocników.— Ja-kób I poleca odróżniać adwokatów (barristers) i „strażników prawa“ (serjeants at law) „którzy wraz z sędziami (judges) powołani są do wymiaru sprawiedliwości, od zastępców (attorneys i sollicitors) jako niższych osób urzędniczych“ {ministerial persons). Wśród ostatnich dawniej plenipotenta przy sądzie kościelnym nazywano proctor. Wedle zwyczaju odwiecznego, każdy sędzia (z wyjątkiem sędziego pokoju) musi być poprzednio barristerem, a przy zmianie gabinetu królewskiego z listy obrończej powoływani są jako przedstawiciele interesów państwowych: Attorney General, Solliciter-General i Lord Chancellor, jako najpierw-szy sędzia, oraz zarazem prezes izby parów. Historycy angielscy zapisują, że adwokaci byli inicyatorami wszystkich praw i swobód w Brytanii.— VI. W Belgii formy rzymskie, podobne francuskim i angielskim istnieją oddawna z czasu gdy jeszcze razem z dzisiejszą Hollandyą stanowiła jedno państwo; potem dzieliła, co się tyczy adwokatury przepisy wsteczne rewolu-cyi i Napoleona, aż wr. 1830 powróciła do dawnych tradycyi. — Naodwrót w Ho Handy i od r. 1879 połączono obowiązki obrońców z zastępcami. —We Włoszech obok awocati są pełnomocnicy, (procuratori) ale zostawia się możność przy pewnych warunkach kwalifikacyjnych zlania czynności w jednej osobie. W Hiszpanii mamy aboyados v. letrados i procuradores i stanowczy rozdział na równi z francuskim.—W Szwajcaryi każdy kanton ma normy oddzielne.—VIL W przeciwstawieniu do Francyi, Anglii, Włoch, Belgii i Hiszpanii, gdzie jest rozdział czynności, mamy kraje niemieckie, skandynawskie, Hollandyę, Szwaj-caryę, Austryę, dawną Polskę i Rosyę z systemem łącznym, mieszanym, nie odróżniaj ącym dwu zawodów, dwojakiego stosunku klijenta i mocodawcy. — W Niemczech patryo-tyzm uczonych wywołał spór: czy adwokaturę sprowadzili z sobą prokonsulowie i prefekci z Italii starożytnej, czy też ma źródło w obyczajach germańskich. Sprawę można rozstrzygnąć na korzyść łacinników, jak i odrębności plemiennej. Pierwotne nazwy są napływowe: causidici, patroni, adcocati, patrocinantes, oraz mandatarii, nuncii, misai, assertores, potem bierze góry obyczaj miejscowy, nietylko w samych tytułach. Z początku są ślady różnic między patronem i mandataryuszem, potem, z wyjątkiem BrunświkU i Hanoweru, jest wszędzie mieszanina obowiązków. Co gorsza! stan obrończy nie ma tam ani uznania, ani szacunku, ani poczucia godności osobistej i książęta, np. pruski Fryderyk Wihelm I i Fryderyk II, czują się w prawie grozić nawet szubienicą przewrotnym kapłanom Temidy, którzy nie mogą wytrzymać porównania ze współczesnymi avocats we Francyi i barrister ami w Anglii. Juliusz Mo s er w XVIII stuleciu pisze (ob. słynne „Phantasien“): „zdaniem mojem, sami prawodawcy tylko są winni, jeśli stan obrończy upada w swej godności. Pozostawili mu tylko drogę zysku, która tembardziej staje się niebezpieczną, im mniej jej towarzyszy cześć i szacunek. W ten sposób narzucili krajowi ludzi złych.... a żądają jednak, żeby adwokat miał serce wielkie dla wdów i sierot, pełen był odwagi przeciw potężnym i posiadał wszystkie przymioty męża nauki, cnoty i zapału“. Poprawa jest widoczna dopiero z końcem XVIII i z początkiem XIX stulecia, lecz nie skutkiem dziwacznych reform w Prusiech, wedle ustaw z lat 1780,

1781 i 1793, kiedy utworzono urzędników-obroń-ców, Assistenzrat, Justizcommissarius, ale pod wpływem odgłosu lepszego ustroju na Zachodzie. Trudno śledzić wszelkie zmiany w każdem po-szczególnem państewku niemieckiem, aż do ogólnego ustroju z r. 1878/9 dla całej Rzeszy, a w Austryi dla krajów cislitawskich z r. 1868 i 1878, dla Węgier z r. 1874 i 1887, dla Bośnii i Hercegowiny z r. 1883.—W Portugalii pomocnicy, tj. młodsi, odgrywają rolę zastępców, starsi są tylko obrońcami, zwłaszcza w miastach większych. — W Norwegii mamy trzy rangi adwokackie, wedle stopniowania instancyi sądowych. W Szwecyi ustawy nie wymagają kwalifikacyi naukowej żądając tylko, aby kandydat był „światłym,“ uczciwym, nie po-szlakowauym—VIII. Już w Grecyi starożytnej zachodziła potrzeba obrony interesów państwa i skarbowych przed zwykłymi sądami ze względu na porządek publiczny. W tym celu władza wyznaczała t. zw. kategoró w lub synego-r ó w, których pomocy mogli żądać i obywatele. Kategor albo synegor jest protoplastą dzisiejszych organów, noszących miano prokuratury, pro kur a tor y i. Pojęcie zastępstwa prywatuo-sądowego przeniesiono do spraw państwowych i fiskalnych, a po części i same tytuły. Stąd we Francyi procureur, w odróżnieniu od pospolitego, ma .odpowiednik „du Boyu, „impérial“, „de la République“, a urzędnicy z takiem mianem stanowią rangę wyższą, ich pomocnicy zaś noszą tytuł avocats généraux, słowem pierwsi, tj. procureurs, odpowiadają rosyjskim „prokuratorom“, drudzy wice-prokuratom (towariszcz prokur ora). W Niemczech tę rolę pełni Staatsanwalt i Oberstaatsanwalt. W Anglii Attorney General (ogólny) i Sollicitor General. — Ogół kategorów nowoczesnych stanowi prokuraturę (ob.). Interesy zaś skarbowo-materyalne państwa broni i popiera zwykle komplet urzędników p. n. pro kuratoryi skarbu (ob.). —IX W dawnej Polsce miano rzecznika, adwokata jest ogólne, rodzajowe; gdy zaś od czasu Bolesława Chrobrego weszło w zwyczaj „przydawać“ obrońcę biskupom, opatom, klasztorom, osobom biednym, wdowom i sierotom, stąd są nazwy: prolocutor, przy mówca, przypraw-c a, pierca, potem ustala się: patron, patron i z ant, mecenas. Ponieważ nigdy nie odróżniano u nas obrony od zastępstwa, przeto wytwarza się mało pożądana klasa pełnomocników (procuratores). W XVI stuleciu kancelistów grodzkich i ziemskich oraz dependentów nazywają palestrą i to imię, niewiadomo dlaczego, staje się udziałem wszystkich prawników z zewnątrz sądu, chyba z powodu że nimfa tego imienia miała być ongi boginią sporów. Nasi obrońcy nie łączą się w korporacyę, a na braki wykształcenia zawodowego są narzekania w każdem stuleciu.— Tutejsi „leyulei“ noszą przezwisko „abecadło-

1876 na zasadzie ustaw z r. 1864.

wych jurystów“, jako tylko biegłych w zbiorze alfabetycznym ustaw H e r b u r t a. Przy każdym sądzie bywa z góry oznaczona liczba obrońców, cieszących się dobrą opinią jeszcze w XV, XVI i XVII stuleciu. Później obniża się rozgłos, z winy pieniactwa wśród szlachty. Ujemny ów kierunek przypisują „mecenasom“ satyrycy, autorowie raptularzy, sïlva rerum, pamiętników i powieści; wątpliwa jest rzecz czy słusznie... W XIX w. ukaz z d. 17 września r. 1811 określa dla Litwy ilość adwokatów przy II Departamencie Senatu, potem w izbach cywilnych, sądach ziemskich i grodzkich, później powiatowych, miejskich czyli magistrackich. Od r. 1840 w kraju północno-zachodnim i południowym obowiązują ogólne przepisy cesarstwa rosyjskiego.—W Księstwie Warszawskie m i w Królestwie Polskiem, z mocy ustaw z lat 1808.    1810,    1812. i 1842, były

cztery stopnie adwokatów: obrońcy przy sądach pokoju, patroni przy trybunałach cywilnych i sądach kryminalnych, adwokaci przy sądzie apelacyjnymi mecenasi przy sądzie kasacyjnym, potem w sądzie najwyższej in-stancyi przemianowani na obrońców przy Senacie od r. 1842. Oprócz owych stopni bez celu, istniała łączność obrony z zastępstwem, utrwalona przez nowy ustrój magistratu-ry w r.

Odtąd mamy adwokatów przysięgłych, z prawami najogólniejszemi i prywatnych, z miejscem urzędowania ściśle ograniczonem. W dawnej Rosyi rozumiano tylko obok cho-dataja (od chożdjenia po dielu) plenipotentów (pówierennyćh). Reforma z r. 1864 utworzyła na wzór kurlandzki prisiażnych pówierennyćh, a potem od r. 1867 c2(istnych pówierennyćh. Same nazwy chylą się więcej do zastępstwa; niżeli do obrony w ścisłem słowa znaczeniu.— X. W systemie rozdziału obowiązków we Francy i i w Anglii interesant udaje się po poradę do avocat consultant, albo wprost do avoué; agréé, attorneya i sollicitera. Zastępca ów przygotowuje wszelkie papiery proceduralne i ma „droit de postuler et de prendre les conclusions.“ Angielscy „sollicitorowie“ jeszcze pełnią rolę meklerów, notaryuszy, komisyone-rów. Takiż porządek jest w Hiszpanii i Belgii, z tą różnicą, że w Belgii klient najpierw idzie do avocat a ten od siebie do czynności proceduralnych „ustanawia“ avoué. Rozprawa przed sądem należy w krajach romańskich i w Anglii do avocat i barrister a z wyjątkiem, że agréé może stawać w trybunale handlowym we Francyi, zaś avoué tak we Francyi, jak i w Belgii ma też głos w przedmiotach dodatkowych (demandes incidentes) i w sporach drobnych przed sądami pokoju. Ustawy zabezpieczają swobodę zupełną słowa, chyba, że ora-torstwo przekracza umiarkowanie i obraża in-stytucye społeczne. Adwokatowi francuskiemu i angielskiemu nie może być zrobionym zarzut: złej rady, niewiadomości i zaniedbania. We Francyi odpowiada za obelgi ipotwarz podczas rozprawy, lecz tylko na drodze porządkowej (dyscyplinarnej przed radą z wyboru), nie zaś sądowej — w Anglii nawet taka odpowiedzialność nie istnieje.—Zabroniono wszędzie nabywać pretensye i prawa sporne, umawiać się o część wygranej sumy [pacta de quota litis) zarządzać masami upadłych i likwidować cudze majątki. Nakrycie głowy biretem i toga doktorska są symbolami niezależności i kwalifika-cyi naukowej, W Anglii, Francyi, Hiszpanii i Belgii nie wolno łączyć obowiązków obrońcy z zastępstwem. Od tej normy są dwa wyjątki: przy sądzie kasacyjnym paryskim i brukselskim urzędowi przedstawiciele stron procesujących się mają charakter podwójny. We Włoszech znów, jak wyżej powiedziano, pod pewnemi warunkami dozwolone bywa zjednoczenie czynności w jednej osobie.—W krajach, gdzie jest system łączny, adwokat ma zbyt obszerne prerogatywy: broni klienta, jest jego manda-taryuszem, a nawet tu i owdzie w Niemczech spisuje akta notaryalne. —W każdym kraju ustawy mówią o warunkach dodatnich i ujemnych przyjęcia do zawodu, o wykształceniu (oprocz Szwecyi i pewnych kantonów Szwaj ca-ryi) i praktyce przygotowawczej. Korporacyj-ność, rady porządkowe z wyboru, są w krajach romańskich, w Anglii, Niemczech, w Austryi i w Węgrzech. W Rosyi „rady“ istnieją tylko w Petersburgu, Moskwie i Charkowie. —XI. Wybitny rozgłos adwokatura francuska i angielska zawdzięcza wyrobionej tam oddawna etyce zawodowej. Począwszy od XIII stulecia jest we Francyi mnóstwo dzieł omawiających temat powyższy; dość wymienić nazwiska: Pierre de Fontaine, Durantis, Boutil-lier, Laroch e-F lavin, Husson, Fyot de la Marche, Camus, d’Aguesseau, Mey er, Dupin i typowo wzorową książkę M o 11 o t a, udzielaną każdemu aplikantowi od r. 1842 przez radę porządkową paryską.—W Anglii współżycie w gospodach (Inns) dostarcza nietylko wykładów z teoryi, lecz obznajmia z obyczajami zawodowemi. Na nieszczęście w innych krajach teoretycy więcej kłopoczą się stanowiskiem ekonomicznem i towarzyskiem klasy obrończej, stąd skutek jest odwrotny zamierzonemu celowi. Zresztą sam wywód etyczny, książkowy, lub gorzka satyra rzadko przekona, jeszcze rzadziej poprawi. Rady „porządkowe“ adwokackie winny ostrożnie wybierać kandydatów i w czasie aplikacyi (stage) wdrażać w nich zasady zawodowe, lecz i te nie wiele odrazu pomogą tam, gdzie niema tradycyi korporacyjnej, koleżeństwa, ideałów podniosłych, poczucia godności osobistej. Z kolei, ruchliwość umysłu ludzkiego, nieziszczone cele osobiste i ogólne, tworzą sztuczną lub naturalną potrzebę zmian i reform. Stan obrończy nie mógł ostać się przeciw owemu prądowi. Projekty ulepszeń

we

F. 0.

dotyczą wielu pytań i tak: czy adwokatura, jako oddzielna klasa, ma zasadę bytu, czy należy zostawić zupełną swobodę zawodu, czy wględną, czy pożyteczne są kwalifikacye spe-cyalne; jaki być winien ustrój obowiązków; czy rozdział obrony i zastępstwa, lub system łączny, jak ustalić korporacyę i organy dozoru porządkowego, taksę, honoraryum; czy listę zamykać w każdym okręgu sądowym, czy umiejscowić obronę lub naodwrót itp. —Z zagadnień wymienionych i rozmaitych kombinacyi powstaje mnóstwo pytań bardziej szczegółowych. Ten i ów autor daje odpowiedź, stawia dowody za i przeciw, zabarwia opinię własną względami osobi-stemi, tradycyą krajową lub oryginalnością krańcową poglądów. Jednego unosi zbyt daleko żądza reformatorska, drugi nie chce porzucić atarej formy dla tego, że jest wygodna. Wszystkie głosy zapisywać trudno. W Anglii oddawna chcą, aby wykłady w gospodach {Inns) były bardziej celowe. Attorneyowie pragną połączyć się z barrister ami, lecz ci widzą w tern korzyść tylko dla pierwszych, obniżenie zaś stanowiska, obrońcy. Ten sam prąd widać we Francyi i Belgii, gdyż tam znów avocats bez praktyki czują się w zupełnej zależności od a,voués. Za systemem łącznym oświadcza się O dillon-Barot, Ebor, Cl ery. W Bru-kselli agitacya panowała przed 10 laty wśród młodych kandydatów do zawodu, ale bez skutku. Bentham głosuje za adwokaturą kryminalną urzędniczą, cywilna zaś ma być zawodem swobodnym, bez ograniczeń. Projekt znakomitego pisarza angielskiego porusza dwie sprawy różne: upaństwowienie obrony, oraz wolność zawodową. W wielu kantonach Szwajcaryi i w Szwecyi nikt nie wymaga uzdolnienia zawodowego, więc doradztwo pokątne wszędzie rozrasta się tam jako zielsko pasorzytne, zagłuszające rośliny szlachetne. Rzecz ani nowa, ani pożądana, choć od czasu do czasu powtarza się, jak np. niwelacyjne ustawy z lat 1789, 1791 i 1793, oraz wnioski z przed kilkunastu lat we Francyi bulanżysty Faure’a, Chas-sainga i Frouillota. Daleko poważniejsza jest sprawa upaństwowienia: czy w formie proponowanej przez Bentham a, czy Carra-ryego (trybunat obrony), czy A. Steina, czy Mangera, czy Bellamyego, w czy jakiej innej. Wzory gotowe, mutât is mutandis, czerpać możnaby z konsystorza kuryi rzymskiej, gdzie rolę oskarżyciela i obrońcy pełnią z kolei kardynałowie wyznaczeni, dla których strony procesujące składają taksę do kasy ogólnej. Takiemi wzorami są prokuratorye skarbowe, w których, mimo braku interesu osobistego, małej pensyi, bez nadziei awansu, obrońcy tej instytucyi okazują gorliwość większą nad potrzebę. Myśl upaństwowienia obrony zbiega się z projektem podobnym, dotyczącym pomocy lekarskej. Wszelkie inne postulaty, zbyt specyajnie pomijamy. — XII. Literatura

przedmiotu jest bardzo obfita, przytaczamy dzieła następne: Ignacy Lubicz Czerwiński „Adwokat i nowy kolega“ (Przemyśl. 1813). T o-rosiewicz „Myśli o powołaniu obrońców sądowych“ (1822). We dem an „O adwokatach Francyi“ (Bibl. warsz. r. 1863); Ad. Niemi r o w s к i „Pogląd dziejowy i zasadniczy na stanowisko obrońcy“ (1869); And. Haidin-ger: „Adwokat domowy“ (Cieszyn 1875); W „Gazecie Sądowej“: z r. 1879 „Organizacya pomocników adwok. przys.“; z r. 1873: W. T. „Stan adwokacki w Zurichu“; z roku- 1892: „Adwokat przed prezydującym“ przez Adwokata; z r. 1894: S. Posner: „Adwokatura niemiecka“; z r. 1897: S. Posner: „Adwokatura angielska“; z r. 1885: „Projekt reformy adwokatury w Belgii“; z r. 1897: „Adwokatura za granicą“; z r. 1897: Dworzaczek: „O reklamowaniu się w adwokaturze“; z r. 1898: Dr. W. M. „O obrońcach sądowych według projektu komisyi“; S t. Bełza: „Wynagrodzenie za prowadzenie spraw“ (1887). A. Suligowski: „O przygotowaniu pomocników“ (1887). A. Dziędz elewie z: „Taryfa adwokacka r. 1888“, tegoż „Kwestye stanu adwokackiego“ (1895) w „Kraju“ i „Prawniku“; Adolf Pepłow-ski „Obrona w sprawach karnych“ (1888). Feliks Ochimowski: „Adwokatura“, odbitka z „Gaz. Sądowej“ z r. 1898. W pracy tej pomieszczono bibliografię obszerną ważniejszych dzieł niemieckich, francuskich, angielskich i rosyjskich.

Obrońca duchowny związku małżeńskiego,

nieistniejący już urząd przedstawiciela władzy kościelnej przed trybunałami cywilnymi w Król. Polskiem i według tytułu XI księgi I kod. cyw. król. pols. z r. 1825.

Obrońca sakramentu małżeństwa urząd kościelny w procesach przed konsystorzem, (ob. Małżeństwo).

Obrost, roślina, ob. Cetraria.

Obrostnica, roślina, ob. Celtis. Obrostnicowate, gromada roślin, ob. Cel-

t i d ae.

Obroszyn, wieś w Galicyi, w powiecie Gródeckim, o 14 km. od Lwowa, nad rzeczką Staw-czanką. Kościół parafialny katolicki i cerkiew unicka; mieszkańców ma 1 047 (r. 1880). Znajduje się tu pałac letni arcybiskupów Lwowskich, wzniesiony w roku 1730 przez arcyb. Skarbka, otoczony pięknym ogrodem; w pałacu znajdują się portrety wszystkich arcybiskupów Lwowskich obrządku łacińskiego. W O. zmarli arcybiskupi: S i e г а к o w]s к i (r. 1780) i К i с к i (r. 1812).

Obrót (łac. versio), jest to czynność położnicza, ręczna, przedsiębrana, aby poprawić położenie płodu podczas porodu, w celu ułatwienia lub przyspieszenia go.—Jeżeli płód leży w macicy poprzecznie, albo staje barkiem do porodu, to wtedy koniecznie wykonać należy O., gdyż bez niego poród nigdy prawie nie doszedłby

Dr. J p.

St A. K.

do końca, a życie zarówno płodu, jak rodzącej byłoby wystawione na niebezpieczeństwo największe. O. dobrowolny, dokonywaj ący się wyjątkowo, bez wdania się sztuki, jest bardzo rzadki, sprowadza nieomal bez wyjątku śmierć płodu, rodzącą zaś naraża na cierpienia wielkie i niebezpieczeństwo nie mniejsze, więc też nań nigdy liczyć nie należy. — Zapobiegając temu wszystkiemu, gdy się położenie wadliwe płodu spostrzegło dość wcześnie, t. j. przed spłynięciem wody płodowej (por. Poród), można je nieraz usunąć za pomocą ułożenia stosownego rodzącej, co atoli udawać się zwykło wtedy tylko, jeżeli zboczenie jest nieznaczne; w okresie zaś porodowym późniejszym dojść można do celu albo przez ugniatanie odpowiednie i umiejętne brzucha rodzącej, co wystarcza nieraz i może być korzystnie połączone ze sposobem naprzód tu wskazanym, albo też sięgnąć trzeba ręką do wnętrza rodzącej i nadać w macicy płodowi położenie właściwe, przyczem ręka druga pomagać zwykła od zewnątrz, ugniatając brzuch i starając się tym sposobem popchnąć płód w kierunku żądanym.—Położenie płodu zamienia się albo w ten sposób, że stawia go się główką naprzód, czekając potem końca porodu i nie czyniąc nic dalej, albo też, gdy okoliczności wymagają tego, wykonywa się O. na nóżki, a ciągnąc za nie następnie, bezpośrednio po dokonaniu O-u, wydobywa się płód na zewnątrz, kończąc tak poród sztucznie. O. na nóżki przedsiębierze się i wtedy nieraz, gdy płód stoi prawidłowo główką naprzód, ale pomimo to poród nie posuwa się należycie, a doprowadzenie go szybkie do końca z jakichkolwiek powodów jest wskazane koniecznie; jeżeli wtedy nie można kleszczy porodowych (ob.) nałożyć na główkę, nie pozostaje nic innego, jak O. na nóżki i wyciągnięcie za nie płodu.—Wyjątkowo robiony też bywa obrót na pośladek, a w razie tym dokończenie porodu pozostawia się naturze, tak samo jak po O-e na główkę. — W opisy szczegółowe oparacyi samej, ani też w wyliczanie wszystkich jej wskazań Lub przeciwwskazań wdać się tu nie można, rzeczy te znaleść łatwo wyłożone w każdym podręczniku położnictwa. —O. na główkę jest starszy, daleko wcześniej znany i rozpowszechniony, zalecany już w jednej z ksiąg przypisywanych Hip p o kYate so w i (ob.); stosowany też od dawna u różnych ludów nieeuropejskich, jak n. p. u Japończyków i u Meksykanów.—Lekarze arabscy średniowieczni, czerpiący wiedzę swą przeważnie z dzieł starogreckich i bizantyjskich,^ zalecają go też powszechnie. Do końca połowy pierwszej wieku XVI w Europie całej wyłącznie był tylko wykonywany, wtedy to pod wpływem Ambrożego Paré (ob.) zaczęto znów robić O. na nóżki, rugujący z czasem nieomal zupełnie O. na główkę, któremu dopiero na końcu samym wieku XVIII Flamant w Strasburgu i Osiander w Gie-

tyndze zjednali znów zwolenników, Br. Hicks zaś technikę wykonywania go doprowadził do doskonałości nieznanej przedtem. — O. na nóżki opisał pierwszy A. Cornelius Cels us (ob.), zalecając go w razie śmierci płodu, dla wydobycia go spieszniejszego, pierwszy zaś F i-1 um en os, pod koniec wieku Iery naszej, radzi dopiero wykonywać go i na płodzie żywym w celu prędszego dokończenia porodu. Pomimo, że znalazł naśladowców w Soranlisie, Moschionie i Aecjuszu z Amidy, ten sposób robienia O-u nie rozpowszechnił się jednakże, lecz owszem poszedł w zapomnienie zupełne, do tego stopnia, że Paweł z Eginy, piszący blisko r. 680 nie wspomina już o nim nawet, chociaż znać go musiał, gdyż posiłkował się dziełami Aecjusza.—W Wiekach średnich wspominają wprawdzie o O-e tym już Arnaldus de Villanova (fwr. 1312),

A. Beniveni (fwr. 1502) i Eucharjusz Rösslin (r. 1518), ale dopiero, jak się rzekło wyżej, Ambroży Paré zapewnił mu stanowisko przeważne w położnictwie, do rozpowszechnienia go po nim przyczynili się najwięcej : Guillemeau (r. 1609), Ludwika Bourgeois (r. 1609), Maurice au (r. 1668), de la Motte (r. 1721), Puzos (f w r. 1753) i Deleurye (r. 1770), który, idąc za przykładem P or tal a (r. 1685), zalecał O. na jedną nóżkę tylko, gdy wszyscy inni pisarze wymienieni radzili go robić na obie, i zaraz po dokonaniu go przystępowali do wyciągnięcia płodu. Deleurye wykazał też pierwszy, że po dokonaniu O-u na jedną nóżkę można już dokończenie porodu pozostawić siłom przyrody, zdanie to jego przyjęli i poparli: Anglik Denman (r. 1788) i Niemiec Bo ër (r.    1791).

Technikę operacyjną wydoskonalił szczególnie Osiander (ob.).—W położnictwie dzisiejszem oba rodzaje O-u są w użyciu, ale przeważa częstością O. na nóżkę jedną.

Obrót, (pod względem ekonomicznym) —bieg interesów handlowych, albo też operacya, tran-zakcya handlowa. W znaczeniu ściślejszem O. jest to suma dochodów i wydatków w przedsiębiorstwie handlowem, czyli cały ruch przedsiębiorczy danego handlu lub przemysłu. Należy odróżniać O. od zysku; gdy pierwszy oznacza tylko sumę ruchu operacyi —drugi oznacza ich wynik, przewyżkę dochodów nad wydatkami. Obrotowy Kapitał jestto suma wartości, zużywanych na wytwarzanie w odróżnieniu od kapitału zakładowego, który przeznacza się na stałe użytkowanie (ob. Kapitał). O-em często niewłaściwie nazywają Obieg (ob.).

Jbrót, ob. Obrotowy ruch.

Obrotnik (po łac. Epistropheus, zgr. 6 srct-orpocpsóę), nazwa anatomiczna jednego z karków, czyli kręgów szyjnych. W dziełku Jana Ursi-nusa (ob.) „De ossibus humanis tractatus très“ (Zamość 1610 —str. 8) „pierwszy kark, Obrotnik, że się przezeń głowa na wtórym karku

obraca“, t. j. więc pierwszy krąg szyjny, nazywany dziś powszechnie u nas „dź w i g acz era“, albo „kręgiem s zczytowym“ (łac. Atlas), mianem zaś О-a darzymy obecnie krąg drugi, nazywający się u U г sinn sa (1. c. str. 9) „wtóry kark, zubiec. Ten kiedy strącą, człowiek żyw być nie może“.—Por. Kręgi szyj-n e.

S. K.

Jakkolwiek

S. K.

s. к-

Red.

Dr. J. V.

Obrotowa polaryzacya, polaryzacya kołowa, ob. Polaryzacya światła.

Obrotowe rozszczepienie światła, dysper-sya obrotowa, rozkład światła białego na składowe jego częśei barwne, następujący skutkiem polaryzacyi obrotowej, ob. Polaryzacya światła.

Obrotowy magnetyzm, nazwa ogólna działań zachodzących między magnesami a przewodnikami elektrycznemi, pozostającemi w ruchu. Nazwę tę wprowadził Ar ago, który zjawiska te odkrył w r. 1824 i uważał je za rodzaj magnetyzmu wzbudzanego przez magnesy w wirującej płycie miedzianej.

Faraday wyjaśnił, że objawy te sprowadzają się do działań elektrodynamicznych, zachodzących między magnesami a wzbudzonemi przez nie prądami indukcyjnemi w przewodnikach jakiejkolwiek postaci, błędna nazwa magnetyzmu obrotowego utrzymała się w nauce (por. M a g n e t y z m).

Obrotowy ruch, ruch rotacyjny, ruch ciała po okręgu koła, albo w ogólności po linii krzywej zamkniętej; w ruchu tym zatem wszystkie punkty ciała opisują drogi tylko między sobą podobne, gdy w ruchu postępowym drogi oddzielnych punktów ciała są zupełnie jednakie (ob. Ruch). Najprostszy przykład ruchu kołowego daje bieg kulki uczepionej do nitki, której drugi koniec trzymamy w ręce. Ponieważ kulka trącona, gdyby była swobodna posuwałaby się wskutek bezwładności po linii prostej, przeto na okręgu koła utrzymuje się jedynie pod działaniem siły zwróconej ku środkowi, zatem siły dośrodkowej którą w tym przykładzie przedstawia wytrzymałość' nitki. Dążność wszakże kulki poruszonej do usuwania się od okręgu koła, po którym ruch jej jest wymuszony, ujawnia się wyprężeniem nitki, zatem siłą zwróconą w kierunku przeciwnym sile dośrodkowej, czyli siłą odśrodkową, która jest poniekąd cechą wybitną ruchu obrotowego (ob. Odśrodkowa siła). Podobny ruch centralny czyli ruch dokoła środka powstaje, gdy na ciało działa jakakolwiek siła zwrócona do pewnego punktu stałego, który jest środkiem tego ruchu, chociaż stosownie do działania tej siły droga odstępuje od postaci okręgu koła i przybiera formę innej linii krzywej. W szczególności ważne posiada znaczenie ruch obrotowy, gdy ciało poruszające się poddane jest sile działającej w stosunku iloczynu mas przyciągających się ciał i w stosunku odwrotnym kwadratów z ich odległości, takiemu bo-

Encyki. Powsi Ilustr. Ser. II. Zeez. 25b X. IV.

wiem ruchowi ulegają planety w obiegu swoim dokoła słońca; ruch taki dokonywa się według praw Keplera (ob. Astronomia str. 260, Planety), które są następstwem wykazanych przez Newtona praw ciążenia powszechnego (ob .Ciążenie).—Ruch obrotowy ciała dokoła osi wyróżnia się nazwą ruchu wirowego; przykład takiego ruchu widzimy w biegu bąka; gdy oś ciała wirującego nie utrzymuje się w położeniu statecznem, ale wciąż się zmienia, jak w biegu toczącej się piłki, nazywamy ruch taki obrotem wirowym dokoła punktu (ob. Wirowy ruch).—Najbardziej uderzające przykłady ruchu wirowego nastręcza nam obrót osiowy ziemi i innych ciał niebieskich. Gdy masa ciała wirującego jest symetrycznie rozłożona dokoła osi obrotu, oś ta nazywa się osią wolną i przedstawia pewne własności szczególne, które uwidocznić można za pomocą giro sko-pu (ob.). —Gdy punkt którykolwiek ciała wirującego wraca do położenia, które zajmował poprzednio, ciało kończy jeden swój obrót; gdy zaś ciało krążące dokoła punktu położonego zewnątrz niego wraca do poprzedniego swego położenia, ciało to kończy jeden swój obieg. Wyróżnienie tych nazw jest zwłaszcza korzystne, gdy mówimy o dwojakim ruchu ziemi, o jej obiegu rocznym i o jej obrocie dziennym.

Obrowie, raczej Obry, nazwa dawana w kronice Nestora Awarom (ob.), od których, jako ludu odrębnego, odróżniać ich nie należy, jak to uczynił J. Sawinicz bałamutnie w „Enc. Powsz. Orgelbranda (t. XIX, str. 677), a za nim później łatwowiernie powtarzali inni.

Obruczew, Mikołaj syn Mikołaja, generał rosyjski (* w r. 1830). Do wojska wstąpił w r. 1848; od r. 1856 do 1878 był profesorem statystyki wojennej w akademii sztabu głównego. W r. 1866 został przewodniczącym komitetu naukowego w ministeryum wojny, w stopniu generała-majora. Uczestniczył następnie w pracach, dotyczących reorganizacyi wojska, przy redagowaniu regulaminów i t. p. Podczas wojny z Turcyą był w sztabie wojsk kaukaz-kich i przyczynił się do zwycięstwa pod Ala-dża-Dag nad wojskiem Muchtara-P as zy. Po wojnie przewodniczył komisyi, opracowującej plany fortyfikacyi Warszawy, Modlina i Zegrza. W r. 1878 został generałem-adjutantem, w r. 1881 szefem sztabu głównego. Od r. 1893 jest członkiem Rady państwa. O. jest panslawistą, zaciętym nieprzyjacielem Niemiec i wielkim zwolennikiem przymierza z Francyą; uchodzi za jednego z najlepszych znawców sztuki wojennej w Rosyi. Z pism jego zasługują na wyróżnienie: „Opyt istorii wojennoj litieratury w Rossii“ (1850); „Obzor rukopisnych i pieczat-nych pamiatnikow, otnosiaszczichsia do istorii wojennago iskusstwa w Rossii po 1725 g.“ (Petersburg 1853); „Wojenno-statisticzeskij sbor-nik“ (Petersburg 1868 — 74, 4 części).

73

lled.

W. O.

Kod.

ksiąg XII“ (tamże 1653).

Obruczew Włodzimierz (* w r. 1863), geolog i podróżnik rosyjski, słusznie ceniony. Po ukończeniu Akademii górniczej w Petersburgu w latach 1886 — 1888 podróżował po Bu-charze i kraju Zakaspijskim, podejmując badania geologiczne, poczem mianowano go geologiem zarządu górniczego w Irkucku, a jako taki zajął się głównie zapoznaniem się z okolicami jeziora Bajkału, które zbadał dokładnie. W r. 1892 wyruszył do Chin, jako geolog dodany wyprawie Po tanina, ale odłączył się od niej wkrótce i samodzielnie odbył drogę daleką z Majmaczyna przez Mongolię do Pekinu, stamtąd zaś do Tybetu północno-wschodniego i do prowincyi chińskiej Seczuan. Zbadał wtedy bardzo szczegółowo Nanszan i pustynię Gobi, przez którą w r. 1894 przeszedł przez Chami i Turfan do Kuldży. Podróż tę wielką opisał w dziele „Aus China, Reiseerlebnisse, Natur-und Völkerbilder“ (Lipsk, 1896, 2 tomy); przedtem już był wydał bezimiennie „Sibirische Briefe“ (tamże 1894).

O’Bryen Dyonizy (Dennis), literat angielski (* w Irlandyi r. 1755—f r. 1832). Był z zawodu lekarzem, ale oddawał się całkowicie literaturze politycznej, zaniedbując zupełnie praktykę lekarską. Popierał gorliwie F o x a i ogłosił mnóstwo broszur w celu podtrzymywania go. Najważniejsze z jego pism są: „Defense of the earl of Shelburne“ (1782); „AFriend in Need is a Friend in deed (1783), komedya tendencyjna; „A Gleans of Comfort“ (1784); „Lines written at Twickenham“ (1788); „The Prospect befors us“ (1788); „Utrum Horum? The Government or the Country?“ (1795).

Obryński Stanisław Floryan (f w Wilnie w r. 1636) syn Jędrzeja, sędziego ziemskiego z województwa Nowogródzkiego, akademik wileński, zmarły w wieku młodym, autor panegiryku napisanego wierszem na Władysława IV p. n. „Panegyricus invictissimo Po-loniae et Sueciae Regi Vladislao IV“ (Wilno 1634, in fol.), zawierającego szczegół niejeden ciekawy.

Obryński Kazimierz G ot f r y d (f w Wilnie w r. 1678), doktór teologii, zakonnik Franciszkanin, kustosz wileński, mąż świętobliwy i uczony, wierszopis łaciński i polski, opiewający wojny za panowania Jana Kazimierza toczone. Wybitniejsze z dzieł jego są: „Mag-nanimitatis Poloniae specimen per aliquot brévia poemata illustratum“ (Wilno 1652, w 12-e); „Berestecensis Bellonae libri II“ (tamże 1652); „Epigrammatum libri III“ (tamże 1651) i „Ma-vors Moj ses, czyli wyprowadzenie ludu Izraelskiego z niewoli i wszystkiej biblii historya,

H«rt.

Obrząd religijny albo kościelny znaczy to samo, co cerymonja i da się określić jako czyn zewnętrzny, mający znaczenie duchowe i postanowiony celem unaocznienia czci Bogu należnej i uczynienia jej wyraźniejszą i wspanialszą.

Od pojęcia O-u różni się pojęcie obrządku (ob.). Powiedziano wyżej, że O-m nazywamy czyn zewnętrzny, będzie więc niem np. żegnanie się, bicie się w piersi, stanie lub klęczenie podczas modlitwy, pokłon głowy lub całego ciała, wznoszenie, składanie i wkładanie rąk, błogosławienie, kropienie wodą święconą, okadzanie i t. d. Owe czyny zewnętrzne mają znaczenie duchowe, tj. oznaczają pewną myśl i uczucie wewnętrzne serca, są jakby zasłonami przejrzystemi, przez które łatwo domyśleć się rzeczy czysto duchowych, jakby po za niemi umieszczonych. Klęczenie .np. podczas modlitwy świadczy o uczuciu czci najgłębszej względem Pana Boga; ręce lub ocży do nieba wzniesione oznaczają błaganie; bicie się w piersi — uczucie skruchy serdecznej za grzechy. Słowem, człowiek — istota cielesno-duchowa— potrzebuje znaków zewnętrznych, aby swe uczucia religijne okazał, w sobie ję podniecał, rozwijał i utrzymywał. Niezawodną przeto jest rzeczą, że owe znaki tj. О-y religijne, zgodne są z naturą ludzką i wrodzone tejże. Były też w zwyczaju u wszystkich ludów, tylko że u pogan, jak i sama religia, zostały spaczone. W Starym Zakonie Pan Bóg przez Mojżesza przepisał najdrobniejsze szczegóły swej czci zewnętrznej dotyczące; w nowym zaś Jezus Chrystus, na miejsce tamtych, figurycznych tylko O-ów, wprowadził inne, istotne (np. gdy ustanowił i przepisał materyę i formę Sakramentów, gdy spełnił N. Ofiarę w wieczerniku i rozdzielił pierwszą Komunię i t. d.), i przekazał Apostołom i Kościołowi staranie o nie i prawo dalszego, w miarę potrzeby i pożytku, stanowienia innych. Dla tego też mówi św. sobór Trydencki (sess. XXII, c. 5): .„Ponieważ człowiekowi z trudnością przychodzi bez pomocy znaków zewnętrznych wznieść się do rozważania rzeczy Bożych, przeto Kościoł, jako czuła matka, postanowił pewne obrzędy... oparte na przepisach karności i podaniu Apostolskiem“.— Pierwszem źródłem cerymonji są t. n. księgi . liturgiczne czyli obrzędowe, wydane powagą Kościoła katolickiego i zawierające przepisy czyli rubryki, do których należy się stosować przy oddawaniu czci publicznej Panu Bogu. Jest ich sześć, mianowicie: brewiarz, mszał, rytuał, pontyfikał, c ery monj ał biskupi i martyrologium. Drugiem, niemniej ważnem źródłem prawa obrzędowego, są dekrety św. Kongregacyi O-ów, ustanowionej przez papieża Sykstusa V, celem czuwania nad całością i zachowaniem O-ów, reformowania nadużyć i wyjaśniania podnoszonych w tym względzie wątpliwości. Najznakomitszy zbiór dekretów tej Kongregacyi sporządził Gardeł-lini. Inny, nowy zbiór w 5-ciu tomach, wydany został niedawno w Rzymie. — Dawniejszo dzieła o O-ach w jęz. polskim ob. Jo cher a, „Obraz bibliogr.“ (III, 80). — Por. ks. Paweł Rzymski „Wykład obrzędów kościelnych hi-

Ks. AVł. Kr.

rządek.

storyczny i duchowny“ (Warszawa, 1828; wydanie trzecie, pomnożone przez ks. D o r o b i s a tamże 1858). Pisali również o nich ks. Arciszewski, Jachimowski, Lewarto w-s к i, Łunkiewicz, M a r t у ń s к i, S z a f n i-c к i, Kowalewski. Ob. nadto Snarskie-go „Słownik obrzędowy, ułożony podług najlepszych źródeł“ (Wilno 1871); Nowowiejskiego, „Ceremonjał parafialny“ (Warszawa 1893, 2 tomy).

Obrządek (ritus), niewłaściwie za jedno brany z wyrazem obrząd (ob.), znaczy tyle, co sposób albo porządek, powagą kościelną lub zwyczajem starożytnym, mającym moc prawa, utwierdzony i obowiązujący przy spełnianiu służby Bożej publicznej. Rozmaitość O-ów w Kościele katolickim wynika stąd, że chociaż Chrystus Pan określił osobiście to, co należy do istoty N. Ofiary i Sakramentów, inne jednak części służby Bożej zostawił do urządzenia Apostołom i ich następcom. Ci więc, opowiadając Ewangielię w różnych miejscowościach i przestrzegając jedności wiary i obrzędów, od samego Chrystusa już ustanowionych, inne sami określali, stosując się w tem do zwyczajów miejscowych i okoliczności. Chociaż tedy jest rozmaitość O-ów, to jednak istota ich pozostała wszędzie jedna i ta sama. Najdawniejsze O-i w Kościele katolickim są: łaciński i grecki, atoli i jeden i drugi mają wiele odcieni. W O-u łacińskim najpier-wsze miejsce zajmuje rzymski, dziś nieomal powszechny, gdyż z nader nielicznemi wyjątkami, używają go wszystkie kościoły, sprawujące służbę Bożą publiczną w języku łacińskim. Pewną odmianą rzymskiego jest obrz. ambr o z y a ń s к i, istniejący w niektórych kościołach medyolańskich; akwilejski, gocki czyli mo z ar ab ski albo inaczej toledański; przez długie czasy pospolity w Hiszpanii, potem zamieniony na rzymski, a obecnie, dla zachowania jego pamiątki, używany już tylko w jednej z kaplic katedry w Toledo i w kilku innych kościołach. Ten właśnie O. zdaje się być mieszaniną O-u rzymskiego i greckiego. To samo należy powiedzieć o wielu O-ach gal-likańskich, do niedawnego jeszcze czasu stosowanych w bardzo wielu dyecezyach francuskich, a dziś, z wyjątkiem Lyonu i kilku innych miejscowości, zamienionych również na rzymski. Niektóre także dawne zakony na zachodzie mają swe własne O-i, mniej lub więcej różniące się od rzymskiego.—Prócz greckiego, najpowszechniejszego niegdyś na wschodzie, używanego dziś przez greków (tak unitów jak dyzunitów), a nadto przez melchitów katolickich, są i inne O-i; z tych jedne prawie tak stare jak grecki, lecz i pod względem cery-monii od niego różne; inne późniejsze, są do-kładnem tłumaczeniem z greckiego na języki narodowe. Do pierwszej kategoryi należą: 1) O. syrochaldejski, może tak stary, jak grecki i już prawdopodobnie w czasach apostolskich w Jerozolimie używany, potem prze-tłómaczony także na język grecki, lecz od wieku V przez heretyków Nestoryanów (ob.) wznowiony, w Wiekach średnich rozszerzony w Azyi środkowej, Indyach i niektórych prowincyach chińskich, dziś ograniczony do Syryi, Mezopotamii Persyi i Malabaru; jest w użyciu u katolików Maronitów i Chaldejczyków, tak katolickich, jak i nestoryańskich i jakobickich. 2) O. koptycki, w kościołach Egiptu, właściwy również tamtejszym i katolikom i jakobitom.

3) O. et у op ski w Abissynii, pokrewny egipskiemu. 4) O. ormiański, podobny do greckiego z pewnemi zbliżeniami do rzymskiego, jest w użyciu u Ormian (katolików i akatolików). — Do kategoryi drugiej zaliczamy: 1) O. kol chic ki (u Mingreljan i Gruzinów akatolików), illiryjski (u Słowian półwyspu Bałkańskiego), słowiański (tak u unitów jak i dyzunitów). — Osobną wreszcie kategoryę stanowią O-i gr ecko-ł aciń ski i słowiano-łaci ński (drugi z nich w niektórych dyecezyach Chorwacyi i Dalmacyi słowiańskiej). Niektóre z wymienionych tu O-ów mają po kilka, a czasem i więcej liturgii (oh. Liturgia), mają też księgi liturgiczne odmienne. —O-i wschodnie zawsze były przez Stolicę Apostolską miane we czci, czego dowodem są do dziś istniejące klasztory katolickie rytu greckiego we Włoszech i konstytucye wydane w tej mierze przez Klemensa VIII, Pawła V, Benedykta XIV, Grzegorza XVI, Piusa IX i Leona XIII.—Por. ks. Hip. Terlecki „Rzecz o obrządkach katolickich wschodnich“ (Paryż 1850); „O obrządkach grecko-unickich w Galicyi wschodniej przez księdza tegoż obrządku“

(Lwów 1862); nadto „Enc. kość.“ p. w. Obits. Wł. Kr.

Obrzezania, tak nazywa się zwyczaj obcinania napletka (ob. Narządy płciowe męskie) dzieciom lub wyrostkom, zwj czaj, który istniał już od czasów niepamiętnych i dziś jeszcze zachowywany bywa u ludów bardzo wielu, rozrzuconych po całej kuli ziemskiej, należących do szczepów najrozmaitszych. Jest to O. w znaczeniu ścisłem nazwy tej, mniej stosownie, ale powszechnie, do О-a zaliczane też bywają: nacinanie albo rozcinanie podłużne napletka; niektórzy badacze nawet, lecz zgoła niesłusznie, zaliczają do О-a również rozmaite okaleczenia inue, na członku męskim tu i owdzie wykonywane, o tych tutaj mowy nie będzie. — O. zupełne, czyli właściwe, lub niezupełne, poprzestające na nacięciach napletka mniej lub więcej głębokich, należy do zwyczajów nadzwyczaj rozpowszechnionych, do tego stopnia, że wśród mieszkańców ziemi całej znajduje się przeszło 20.0 milionów obrzezanych.—Najwięcej rozpowszechnione jest O. od czasów niepamiętnych w Afryce, następnie u ludów semickich Azyi, do których najprawdopodobniej przeszło

Wanikowie, Wakombowie i wiele innych plemion obcina napletek tak samo jak Arabowie; Masajowie zaś, Wadjaggowie Kikujowie (nie wszyscy) i Somalowie rozplątują tylko napletek wzdłuż od góry. U Masajów, Wakambów, Waników i Wakikujów O. odbywa się tylko co 3 lub 4 lata, naraz na wielu chłopczykach, których operuje rodzaj kapłana - czarownika. .— We wnętrzu Afryki wschodniej O. jest powszechne u ludów: Wa-pokomo, Wagalla, Waboni, Wassania i Manjue-ma, które dokonywują О-a na chłopcach 3 lub 4-letnich. Wszystkie ludy wymienione — powtarzamy raz jeszcze — Islamu nie wyznają.— W Afryce południowej O. było dawniej powszechne u Kafrów z plemienia Zulu, dziś jednak wyszło u nich z użycia; inne zaś plemiona kafryjskie, jak Aina-Ksoza i Beczuani, dotąd są obrzezani. Operacya dokonywanna bywa na chłopcach 14-letnich i połączona jest ze smaganiem ich, oraz z obrzędami, oznaczającemi dopuszczenie ich do grona mężczyzn dorosłych. U Kafrów O. jest również pochodzenia krajowego, odwiecznego; Livingstone (ob.), znawca wielki ludów tych, stanowczo twierdzi przynajmniej, że z pewnością największą nie przyjęli О-a od wyznawców Islamu, którego też

z Afryki, u wielu malajów, Polinezyjczyków, australczyków, i ludności pierwotnej Ameryki, zwłasza środkowej i południowej. Ludy aryjskie i turańsko-mongolskie pierwotnie О-a nie znały, a jeżeli dziś Turcy, Indowie niektórzy, Persowie, Mongoli, Chińczycy stosunkowo nieliczni, a nawet wyjątkowo potomkowie Słowian poddają się O-u, czynią to pod wpływem Islamu, narzucającego O. wszystkim wyznawcom swym, pomimo, że Koran nie nakazuje go bynajmniej.—Pisarzem najdawniejszym, wspominającym o O-u—oprócz Starego Testamentu — jest Herod ot (ob.), zapewniający nas, że O. jest pochodzenia egipskiego, oraz, że ludy inne przyjęły je dopiero od Egipcyan; do tych zaś ludów zalicza Kolchów nad rzeką Fazys (wybrzeże wschodnie morza Czarnego), Etyopów, Fenicyan i Syryjczyków w Palestynie, t. j. Żydów; nie śmie jednak rozstrzygnąć pytania, czy O. istniało naprzód u Egipcyan, czy u Etyopów, ponieważ u obu ludów tych sąsiednich było odwieczne; dodaje także, i ci z Fenicyan, którzy zetknęli się bliżej z Grekami, odstąpili od zwyczaju obrzezywania dzieci swych. — Od innych pisarzów starożytnych dowiadujemy się, że nie wszystek lud egipski był obrzezany, jeno kasty kapłańska i wojskowa, ster wodzące w narodzie. Posiadamy na to dowody niezbite, że w latach 1614—1555 przed Chr. O. w Egipcie było już -dobrze znane i wykonywane; dowodzą tego pomniki zachowane dotąd, t. zw. księgi zmarłych (ob.), nakoniec szczątki mumii. —Według prawdopodobieństwa wszelkiego, równającego się nieomal pewności, Żydzi przyjęli Ô. od Egipcyan—jak twierdzi Hero dot—chociaż może już przed zamieszkaniem swem w kraju tym. W każdym razie Abraham, uchodzący w podaniach żydowskich za przodka narodu swego, pierwotnie obrzezany nie był, a dopiero po powrocie swym z Egiptu miał obrzezać siebie, syna swego Ismael a, wówczas 13 lat mającego, i wszystkich mężczyzn nad któremi miał władzę w domu swym (por. Mojżesza ks. I г. XII, w 10 i г. XVII w. 23 i 24); wyraźny zaś nakaz wykonywania O-a na chłopcu każdym żydowskim w dniu ósmym po urodzeniu, wypowiedziany jest w ks. III Mojżeszowej (г. XII, w. 3).—Nie wszyscy atoli Se-mici początkowo do zwyczaju tego się stosowali; np. zdobywcy Egiptu, Hyksowie, nie byli obrzezani, również Idumejczycy, plemiona Żydom pokrewne i tym samym językiem mówiące, dopiero w czasach historycznych przez J a-na Hyrkanai Arystobula zmuszeni zostali do przyjęcia О-a.—W Arabii O. było zwyczajem narodowym, na bardzo wiele wieków przed Mahometem zachowywanym, według świadectwa greckiego, już w połowie drugiej wieku IV przed Chr. Koran ani razu nie wspomina o nim, nie jest też nakazem religijnym, jak u Żydów, jednakże Arabowie, wywodzący się od Ismael a, syna Abrahamowego, uwa-

żają dla tego właśnie O. za swój obowiązek, który też narzucili wszystkim ludom dla Islamu pozyskanym.—Arabowie południowo-zachodni dokonywają О-a na synach swych w 7, 14 lub 21 dni po ich urodzeniu, algierscy przed skończonym rokiem 7 życia, Persowie między rokiem 3 a 4, wyjątkowo dopiero w 13-ym; Turcy rzadko przed 6-ym; Bośniacy (zbisurma-nieni Słowianie) w 13-ym; muzułmanie egipscy pomiędzy rokiem 5 a 10. Wogóle u wszystkich wyznawców Proroka O. wykonywa się zazwyczaj na dzieciach przed skończeniem roku 10 i połączone jest z uroczystością rodzinną, jednakże nie religijną. Operącya sama zasadza się na prostem odcięciu wystającej za żo-łądź części napletka nożem ostrym lub brzytwą, jeno Tatarzy zamiast tego wycinają z niego kawałek trójkątny; pewien zaś szczep arabski, koczujący między Abu-Aryszem i Hedżasem, odeiąwszy napletek, nadto przecina skórę wzdłuż grzbietu prącia, co wszyscy inni Arabowie potępiają, nazywając ich za to poganami. — Abi-syńezycy, pomimo, że są chrześcianami już od kilkunastu wieków, zachowali jednak dotąd O., jako obyczaj narodowy, odwieczny, bynajmniej ani od Żydów, ani od muzułmanów nie przejęty; О-a dopełniają na chłopcach na 8 dzień po urodzeniu.—Podobnie postępują Koptowie chrze-ściańscy, potomkowie Egipcyan starożytnych.— Przeważna liczba ludów wschodnio-afrykańskich —mowa tu teraz oczywiście o niebędących wyznawcami Islamu — hołduje O-iu: Wazego-wie robią je przed upływem drugiego miesiąca życia dziecka; Masajowie w roku 3-im, Kiswahelowie w roku 7-ym; Somalowie w 8 lub 10.

Dzieje się

sami nie wyznają.—W Afryce zachodniej spotykamy rówuież O. u przeważającej liczby szczepów czarnych, nie będących muzułmanami. Czas О-a u różnych z nich bywa rozmaity i tak: u ludu Bafiote niemasz na to wieku stałego i operacya odbywa się bez wszelkich uroczystości lub obrzędów; na wybrzeżu Loango tak samo, lecz obrzezywani bywają chłopcy w roku 12 życia; u plemienia Songo między rokiem 8 a 10, z przygotowaniami po-przedzającemi oraz z uroczystościami towarzy-szącemi O-u; Mandingowie łączą również O. z uobywateleniem uroczystem chłopców 12 lub

14- letnich. Na wybrzeżu Sierra-Leone i Złotym O. również jest rozpowszechnione, tak samo w Dahomeju; w kraju Wydach odbywa się nieraz bardzo późno; najwcześniej na chłopcach 12-letnich, częściej na wyrostkach po lat 16 mających, czasem nawet dopiero na młodzieńcach 20-letnich; operuje nie kapłan, lecz ktokolwiek do tego uproszony, obcinający nożem ostrym końce napletków, u Negrów zwykle wydłużone i grube.—Jeżeli do mieszkańców Afryki, pogan, uprawiających O. dodamy jeszcze licznych wyznawców Koranu oraz chrześcian Koptyjskich i abisyńskicli, obrzezanych również, to obaczymy, że przynajmniej ³/₄ całej ludności tej części ziemi poddaje się operacyi owej.—Na wyspach wschodnio-indyjskicli, z zaludnieniem przeważnie malajskim, O. jest powszechne, nietylko pomiędzy liczną tam ludnością nawróconą do Islamu, ale także wśród innych, którzy niewątpliwie zwyczaj ten posiadali już przed zawitaniem w te strony Koranu. Do twierdzenia takiego upoważnia to, że nie muzułmanie • tamtejsi inaczej zupełnie dokonywają О-a niż wyznawcy Proroka. Przedewszystkiem nie używają nigdy O-a właściwego, całkowitego, lecz ograniczają się do przecinania napletka, to w sposób dwojaki: jedni z nich rozłupują napletek za pomocą cięcia podłużnego, drudzy zaś, unikając noża, wyciągają go ku przodowi i ściskają następnie część jego górną pomiędzy dwoma drewienkami tak silnie, że podlega zgorzeli i po dniach kilku odpada; u plemienia Batta odbywa się to za pomocą podwiązania nitką grubą, mocno zaciągniętą. — Na wyspach Moluckich chłopcom 12-letnim rozłupują napletek, posługując się do tego wiórem bambusowym, ostrym; zwyczaj ten sam panuje u Alfu-rów na wyspie Buru, na Ceramie i kilku wyspach sąsiednich również. Mieszkańcy wysp Sulu, o ile nie są wyznawcami Islamu, rozłupują także napletek chłopcom 9 lub 10-letnim, co połączone jest z uroczystościami, trwającemi 5 do 6 dni.—Na wyspie Timor, w archipelagu Sundzkim, O. odbywa się na wyrostkach 14 lub

15- letnich za pomocą wióra bambusowego, którym przecina się napletek, nie odcinając go zupełnie, podobnie postępują na wyspie Ambo-inie, również na wyspie Celebes. Na wyspach

Filipińskich pannje też rozplątywanie napletka wykonywane przez Tagalów potajemnie.—Daja-kowie na wyspie Borneo pozbywają się części napletka, ściskając go dwoma patyczkami związanemi, aż do odpadnięcia, dzieje się to zawsze potajemnie, a dokonywa tegp na sobie najczęściej chłopiec sam, czasem czyni to ojciec, ale zawsze tak, ze nawet krewni najbliżsi o niczem nie wiedzą.—Na wyspach Aru, zamieszkałych przez lud bardzo do Australczyków zbliżony, w sposób podobny napletek, aż do odpadnięcia części jego, wszczepiany bywa pomiędzy dwa wióry ostre, bambusowe; operacya odbywa się potajemnie między rokiem : życia 9 a 12-ym, bez uroczyśtosci lub obrzędów jakichkolwiek i pojedyńczo, nie gromadnie. — U Bat-tów na wyspie Sumatrze O. jest rozpowszechnione ogólnie, ale żadnemi przepisami nie krępowane. Dochodzący do dojrzałości płciowej chłopiec najczęściej sam rozłupuje sobie napletek wzdłuż, albo też prosi kogokolwiek o zrobienie mu tego, do operacyi służy nóż zwykły. Niektórzy przekłówają napletek od tyłu i przeciągnąwszy nitkę przez otwór wiążą ją mocno ku przodowi, albo też wsuwają pod napletek patyczek z drzewa twardego, kładąc drugi równolegle na wierzch, a te przyciskają mocno do siebie za pomocą obrączki nasuniętej, w obu razach nacisk taki po 4 lub 5 dniach rozłupuje napletek. Obrzędy żadne nie są z tym połączone, przeciwnie wszystko odbywa się w ukryciu, nawet bez wiedzy rodziców.— Na wyspie Nias, leżącej od Sumatry na zachód, znają zarówno O. zupełne, jak i rozplątywanie napletka; przedsiębrane bywa jedno lub drugie na chłopcach 5 lub 8-letnich, czasem wszakże i później, gdyż w niektórych okolicach wyspy tej chłopiec rozłupuje sam sobie napletek, gdy dojdzie do lat 15-u, a od chwili tej uchodzi już za mężczyznę dorosłego i ma prawo pojąć żonę. — Bardzo uroczyście obchodzone bywa O. u Howów, ludu malajskiego na Madagaskarze, zwykle na wielu chłopcach dorastających razem, operacyi dokonywa kapłan-czarownik nożem zakrzywionym wśród obrzędów różnych.— U Melanezyjczeków bardzo powszechne jest rozłupywanie wzdłuż nąpletka; zwyczaj ten panuje u Papuanów na wybrzeżu wschodnim Nowej Gwinei, operacyi dokonywają odłupkiem ostrym krzemienia na chłopcach gdy dojdą do lat 12 lub 13, co połączone jest z obrzędami pewnemi.—Zwyczaj podobne spotykamy na wyspie Book, ale poddają mu się tylko zamożniejsi, gdyż ojciec operowanego musi wyprawić ucztę, składającą się z wieprza całego, a na zbytek taki niestać ubogiego; mający napletek cały są tam w pogardzie. — W Nowej Kaledonii i na wyspach Fidżi, rozcinają napletek chłopcom po skończonym roku 7 życia, co łączyć się zwykło z obrzędem religijnym. — Na Nowych Hebrydach dzieje się podobnie, gdy chłopcy dojdą do 7 lub 10 lat.—Na wyspie Malikollo, należącej do No-

wych Hebrydów, starcy ostrym wiórem bambusowym rozcinają napletek wyrostków, gdy już doszli do dojrzałości płciowej, do czego robi się przygotowania zawczasu, odłączając chłopców tymczasowo na dwa miesiące przed dniem wybranym na operacye od reszty mieszkańców osady, w dniu samym odbywa się uczta wesoła.—Na lądzie stałym Australii, zwłaszcza w części południowej i wschodniej rozłupywanie napletka jest ogólne i łączy się u ludów tamtejszych z uobywateleniem młodzieńca już dorastającego (r.14—16); nacięcie robią starcy krzemieniem zaostrzonym, lecz dopiero po 2 lub 3 latach wolno żenić się operowanym. W głębi lądu dzieje się podobnie, ale tam operują cliopców między rokiem 8 a 12-ym; tam także ma zdarzać I aryjskie, więc europejskie, О-a nie stosowały się obok rozłupywania napletka, również O. zupełne, u Australczyków wogóle bardzo rzadkie.

nych. — W Ameryce południowej, nad rzeką Orinoko zastali też już odkrywcy hiszpańscy u Indyan tamtejszych rodzaj О-a. Otoinakowie, Saliwowie i Guainowie wykonywali je w 8 dni po urodzeniu chłopca, inni, jak świadczy Guni i lia, dopiero między rokiem 10 a 12. — Nad rzekami Amazonką i Solimoes również znane jest O. niemowląt, przyczem nadawane im bywa imię. Zresztą wszystkie wiadomości najstarsze o O-u w Ameryce są bardzo skąpe i często niejasne, to tylko nie podlega wątpliwości żadnej, iż na lądzie tym było znane od wieków przed odkryciem, oraz że jeszcze dotąd w ten lub ów sposób gdzieniegdzie jest wykonywane.—Powiedziano już wyżej, iż ludy

u siebie nigdy, ale wśród nich od dawna żyją Żydzi liczni, zachowujący je statecznie; więc też tu słów kilka o O-u żydowskim (Milah) powiedzieć wypada, nie wdając się przytem w krytyki lub roztrząsania dogmatyczne. -Według wierzeń żydowskich O. ustanowione zostało przez Boga samego, jako znak widomy przymierza zawartego z A b r a h a m e m i potomstwem jego, obowiązuje więc Żydów po wsze czasy, a zaniechanie go byłoby zerwaniem tego przymierza świętego, więc grzechem nie do darowania. O. zatem w pojmowaniu żydowskim jest obrzędem religijnym, rodzajem Sakramentu. W czasach dawnych wykonywano je sposobem zupełnie takim samym, jak u Egip-eyan starożytnych, lub u wyznawców Islamu spółczesnycli, t. j. przez obcięcie proste wystającej części napletka (Orlah) nieco naprzód wyciągniętego tuż przed żołędzią członka męskiego (por. Narządy płciowe m.). Trwało tak wieki długie, dopiero za Machabeu-szów (ob.), gdy Żydzi podlegali prześladowaniom liczym, niektórzy..z"nicTf za pomocą naciągania części pozostałej napletka, połączonego nieraz z operacyą chirurgiczną (gr. гттзяаорА?, łac. recutitio) starali się zatrzeć ślady О-a, to

zaś___skłoniło gorliwszych wyznawców wiary

Mojżeszowej do udaremnienia usiłowań takich i wtedy zaprowadzono zmiany w sposobie O-a, do dziś Żydów obowiązujące, a im samym tylko właściwe.—Rytuał О-a obecnie obowiązujący, pochodzi ostatecznie z Wieków średnich i utrwalony został przez słynnego Majmoni-desa (ob.); szczegóły i przepisy dotyczące go zebrane są w księdze „ Szulchań Arućh Jore Dea“.—Dziś O. u Żydów jest takie: wykonywa je obrzezacz zawodowy (Mohel), osoba niby na pół duchowna, na niemowlęciu płci męskiej w dniu ósmym po urodzeniu, jak nakazuje wyraźnie prawo Mojżeszowe, w razie jednak choroby dziecka operacya może być odłożona i na później. W braku obrzezacza zawodowego wolno operacyę wykonać każdemu Żydowi dorosłemu, w razach zaś wyjątkowych, albo nagłych nawet niewieście. — O. to składa się z trzech części, jak oto: 1) obcięcie nożem że-

W Australii południowej i środkowej u plemion niektórych w rok po rozpłataniu napletka wykonywana bywa, ale nie na wszystkich młodzieńcach jeszcze operacya inna, zwana Mika (ob.), której wszakże już do О-a zaliczać nie sposób. — Na wyspach oceanu Spokojnego, czyli w Polinezyi, O., a raczej rozcinanie napletka, jest także wielce rozpowszechnione, n. p. na wyspach Tonga, Samoa (w 7 roku życia, bez obrzędów wszelkich), Tahiti, Sandwich, Markezach i Wielkanocnych; wykonywanywaniem zajmują się kapłani, więc widocznie O. uchodzi tam za rodzaj obrzędu religijnego, chociaż Samoanie twierdzą wyraźnie, że u nich operują z powodów hygienicznych, nie religijnych -lub innych. — W Ameryce na północy między tubylcami O. jest bardzo rzadkie, nieomal nieznane, wykonywują je wszakże podobno niektóre plemiona Indyan za pomocą noży krzemiennych na dzieciach w dni kilka po urodzeniu, nigdy zaś na chłopcach dorastających. —

U Indyan dawny cli, zamieszkujących kraj Nikaragua, istniał zwyczaj, znany również w innych stronach Ameryki środkowej, polegający na nacinaniu skóry członka męskiego (prawdopodobnie napletka) u dzieci drobnych, co było rodzajem obrzędu roligijnego; krople krwi chwytano na podstawiony kłos wałkowaty kukurydzy, który potem zjadali uroczyście uczestnicy obrzędu, albo też zachowywano go aż do czasu do-rośnięcia chłopca, a wtedy ziarno wysiewano dla niego. — W Meksyku starożytnym, gdy go odkrył Cortez, chłopczyków drobnych przynoszone do świątyni, a tam kapłan nad ołtarzem nacinał im nożem kamiennym do krwi napletek i ucho jedno. Wśród Azteków i To-tonaków, jak zaświadcza Las Casas, O. zupełne było rospowszeclmione ogólnie, arcykapłan w dniu 28 lub 29 po urodzeniu obcinał chłopczykom napletek i palił go następnie uroczyście; A c o s t a s mówi tylko o nacięciach, inni wspominają o rozcinaniu napletka; bardzo być może, iż wszystkie trzy operacye istniały równocześnie obok siebie, ale u plemion róż

i kojiczyste. W Europie zachodniej, zwłaszcza we Frahcyi, tę część О-a wykonywa się nie paznogciami lecz za pamocą rodzaju nożyczek, umyślnie do tego przeznaczonych; 3) Moliel, wziąwszy w usta nieco podanego sobie w kubku wina wysysa z rany krewT, którą następnie razem z winem wypluwa (Mecycah). Na tym kończy się obrząd sam, poczem opatruje się ranę w ten lub ów sposób dowolny, przez rytuał nie przepisany.—Pud prosty żydowski wierzy pobożnie ₍/w to, że prorok Eljasz zstęjmje z nieba niewidzialny i zasiada na krześle, ha którym nie-    ków jej); S. Bergson „Die Besclmeidung vom

laznym (dawniej kamiennym) napletka wycią- go, o którym przed kilkudziesięciu laty pisywa-gniętego, tuż przed żołędzią (Chitah); obrzezek no bardzo wiele: Philo* Judaeus „De cir-ten Moliel rzuca na talerz napełniony piaskiem, cumcisione“ (w „Opera omnia“, wyd. Mange-stojąuy pod ręką; 2) skierowanie" wtył paznog- ya, T. III, Kolonia 1613); v. Autenrieth ciami obu palców wielkich pozostałej    blaszki    „Abhandlung über den Ursprung der Beschnei-

wewnętrznej napletka, pokrywającej jeszcze żo- dung bei wilden und halbwilden Völkern mit łądź, przyczyni rozdziera się ją (P’riah,),    a przez    Beziehung auf die Beschneidung der Israelite obnażenie żołędzi staje się zupełne    i trwa-    ten. Mit einer Kritik von Prälat v. Flatt“

łe na życie całe. Moliel dla ..ułatwienia sobie (Tybinga 1829; książka bardzo ciekawa, dotąd tej części operacyi piełęgńuje starannie    paznog-    przeczytania godna); I. Salvador „Histoire

cie obu palców wielkich, muszą być    długie    des institutions de Moïse et du peuple Hebreu“

(Bruksella 1828); Wolfers „Die Beschneidung der Juden“ (Lemförde 1831); E. Collin „Die Beschneidung der Israeliten“ (Drezno 1842) В. Rosenblum „Uwagi nad teraźniejszym stanem starozakonnych pod względem policyj-no-lekarskim“ (Warszawa 1842—na str. 9 znajduje się opis О-a żydowskiego, nowoczesnego); Terquem „Guide des posthétomiste avec un exposé d’uti nouveau procédé etc“ (Metz 1843: zawiera opis dokładny operacyi i rady dążące do jej ulepszenia, oraz do usunięcia niedostat-

Stanpunkte“ (Berlin 1844); M. G. Salomon „Die Besclmeidung, historisch und medicinisch beleuchtet; (Brunszwik 1844); Dr. Trusen „Die Sitten, Gebräuche und Krankheiten der alten Hebräer“ (Wrocław 1853; zawiera uznania godne poglądy na znaczenie О-a); Claparède „La circoncision, de son importance dans la famille et dans l’État“ (Paryż 1861, pochwały przesadne znaczenia hygienicznego О-a); C h a-b a s „De la circonsion chez les Egyptiens“ (w „Revue archéol.“ Ser. nowa T. III г. 1861, str. 208 i nast.); Fr. Bergmann „Origine, signification et histoire de la Castration, de l’Eunuchisme et de la Circoncision“ (Palermo 1883; książka dziwna, zawierająca wiadomości niemało, ale wypowiadająca poglądy, na które zgodzić się trudno); Wilk en ,.I)e Besnijdenis bij de Volken van den indischen Archipel“ (Haga, 1885; dzieło bardzo ważne); H. Ploss „Das Kind in Brauch und Sitte der Völker“ (Lipsk 1884, wyd. 2; dzieło klasyczne; o O-u mowa w t. I, str. 342 i następnych) i tenże „Geschichtliches und ethnologisches über Knabenbeschneidung“ (tamże 1885); Renan „Histoire d’ Israël“ (T. I, str. 124, przypi-sek Maspéra), Remondino „History of Circumcision“ (Filadelfia 1891). Wiadomości obfite o O-u, zwłaszcza u ludów t. zw. dzikich znaleźć

mowie ma być obrzezane, z tego też powodu historischen, kritischen und medicinischen krzesło w każdej prawie bóżnicy do О-a przeznaczone, nosi zwykle nazwę „Kise szel Eli-jahu“ (t. j. krzesło Eljaszowe). — Obrząd O-a, jąko jeden z najważniejszych, odbywa się uroczyście zaraz po nabożeństwie rannym; ojciec dziecka i Moliel odmawiają przytym modlitwy i błogosławieństwa z góry przepisane; obecnych, jako świadków О-a dokonanego, powinno być przynajmniej 10. mężczyzn, rozumie się Żydów, którym uczestnictwo to liczy się za czyn wielce pobożny. Za zasługę religijną osobliwą uchodzi trzymanie dziecka podczas О-a, osoba czyniąca to nosi nazwę tiandeli i wybierana bywa z pośród tych, którym się chce okazać przez to szacunek szczególny. Po obrzędzie religijnym w synagodze, rodzice w domu przyjmują zaproszonych ucztą lub przynajmniej poczęstunkiem. Z O-em połączone jest nadanie dziecku imienia. — Z opisu powyższego widzimy że O. u Żydów jest rzeczywiście obrzędem ściśle z religją ich związanym, wykonywanym jakoby na rozkaz wyraźnie dany Abrahamowi przez Jehowę. — О-a dziewcząt, o którym będzie jeszcze mowa, Żydzi nie używają, a jak się zdaje i dawniej nie stosowali go nigdy, pomimo, że u ludów semickich innych jest we zwyczaju, nigdzie wszakże jako obrząd religijny.—W celach lekarskich, O. wykonywane bywa przez chirurgów w celu usunięcia t. zw. można w wydawnictwach antropologicznych i et-stulejki (ob.). — Literatura dotyczącza    nologicznych, wydawanych w Berlinie, Hadze,

— Szereg operacyi różnych, wykonowanych na częściach płciowych żeńskich u wielu Semitów, zamieszkujących Azyę jak Afrykę, również wśród ludności rdzennej afrykańskiej, ale i gdzieindziej mniej lub więcej rozpowszechnionych, zwykle, pomimo że nie zupełnie słusznie, nosi miano О-a dziewcząt, więc mu się tu

się О-a chłopców i wyrostków jest bardzo bo- Paa-yżu i Wiedniu. — Obrzezanie dziewcząt. gata, ale wiadomości o nim rozrzucone są zwykle w dziełach zajmujących się także i przeważnie innemi rzeczami jeszcze, jak np. opisy podróży, obyczajów narodów różnych i t. p. tu więc tylko wymienić będziemy mogli szczupłą liczbę dzieł ważniejszych, zwłaszcza dotyczących się też О-a żydowskie-

również wzmianka należy.—Zwyczaj wycinania lub obcinania łechtaczki wraz z jej napletkiem, oraz warg sromowych mniejszych (ob. Narządy płciowe niew.) całkiem lub w części tylko, spotykamy w Azyi, w Afryce (najczęściej) i w Ameryce południowej; jest to więc obyczaj ogarniający również ogromny obszar ziemi, nie jest atoli tak powszechny jak O. chłopców i prawdopodobnie z nim nie posiada związku żadnego, chociaż n ludów wielu oba rodzaje О-a wykonywane bywają, -Jeszcze nie tak dawno temu mniemano prawie powszechnie, że O. dziewcząt jest zwyczajem wyłącznie właściwym ludom czarnym w Afryce, chociaż u S t r a-bona, piszącego blisko początku ery naszej, napotykamy o nim już wzmianki, jako o zwykłym u Arabów, Paweł z Eginy zaś, żyjący w wieku VII po Chr., pisze wyraźnie o O-u Egipcyanek, ale dopiero odkrycia z przed lat niewielu dowiodły, że Egipt starożytny uprawiał ten rodzaj О-a, oraz że tam prawdopodobnie poddawano mu wszystkie dziewczęta.—

—W Persyi dzisiejszej podobno plemiona koczownicze niektóre zachowują O. dziewcząt, ale rzecz ta nie jest zupełnie pewna.—Podług Stel 1er a u ludu Itelmenów na Kamczatce, obcinanie warg sromowych mniejszych miało być zwyczajem ogólnie przyjętym; zresztą na lądzie stałym Azyi o zwyczaju tym nie słychać nigdzie, ludy turańsko-mongolakie nie znają go, tak samo Arjowie indyjscy, za to wśród ludów malajskich jest rospowszechniony.—Malajczycy zamieszkujący wyspy Sundzkie, Jawę, Sumatrę i t. d. obrzezują zwykle dziewczęta podczas ząbkowania drugiego.—Na wyspach Alfurskich wszystkie dziewczęta są obrzezane; obcinają im część łechtaczki, gdy zbliży się ich dojrzałość płciowa. Na wyspach Seranglao i Gorong O. odbywa się uroczyście, między rokiem życia 7 a 10; mieszkają tam wyznawcy Koranu, jak wogóle większość malajczyków hołdujących O-u dziewcząt należy do Islamu, więc możnaby sądzić, że zwyczaj ten przyjęli od Arabów, jest to wszakże wątpliwe, chociażby z tego jednego powodu, że u plemion różnych panuje rozmaitość wielka, zarówno co do czasu, jak co do sposobu dokonywania О-a, więc słusznie przypuścić wolno, że jest to obyczaj u ludów tych, daleko starszy od przyjęcia przez nie wiary muzułmańskiej, nadto i plemiona religii tej nie wyznające zachowują u siebie również O.—Na wyspie Celebes O. odbywa się uroczyście pomiędzy rokiem 9 a 15 i zawsze połączone jest z ucztą i zabawą rodzinną.—Na wyspie Jawie rokiem О-a dziewcząt bywa 6 lub 7, ale nie wszędzie, gdyż plemiona niektóre operują pomiędzy rokiem 3 a 7, inne znów później, pomiędzy 9 a 15.— Wykonanie О-a należy wszędzie do niewiast starszych; na wyspach Sulu robią je w roku 9 lub 10. — W Ameryce napotykamy O. dziewcząt również u ludów niektórych, wogóle jednak w tej części ziemi, tak samo jak O. chłopców, nie jest szeroko rozprzestrzenione, spotykamy jeno tu i owdzie jego ślady, może jednak być, że niegdyś było inaczej, zanim wytępiono tyle plemion tamtejszych. — W Ekwadorze, w krainie Maynes, u plemienia Indyan, Panos zwanych, obrzezywano dawniej dziewczęta, rzekomo dla tego, aby sposobniejsze były do stanu małżeńskiego; atoli zwyczaj ten ustał już w wieku XVIII, kwitnie zaś dotąd jeszcze dalej ku południowi. Indyanie z plemienia Chunchos, nazywani też Campas, mieszkający w Peruwii nad rzeką Ucalaye, obrzezują dotąd dziewczęta w roku 10-ym życia. Spraszają w tym celu sąsiadów swych, którzy, przybrani odświętnie, przybywają już na 7 dni naprzód i czas, dzielący ich od dnia uroczystego, spędzają zabawiając się śpiewami i tańcem, a raczą się przytem jadłem i napojem odurzającym, Chicha, sporządzanym z korzeni Manjoku (ob.).

Ludy nie wszystkie, hołdujące okaleczeniu temu, wykonują je w ten sam sposób, wszędzie wprawdzie zasadniczo jest jednaki, ale jedne wycinają mniej, inne więcej. — O-u dziewcząt nie towarzyszą nigdzie obrzędy ściśle religijne, ale często łączone z nim bywają uroczystości rodzinne, albo nawet mniej lub więcej publiczne, mianowicie tam, gdzie O. chodzi w parze z uznaniem dziewczyny za dorosłą i zdatną do zawarcia małżeństwa. Tak zdaje się było w Egipcie starożytnym.—W Arabii O. odbywa się bez uroczystości wszelkich już w kilka tygodni po urodzeniu; u Somalów afrykańskich w 3 lub 4 roku życia, w Egipcie południowym w roku 9 lub 10; w Nubii podczas niemowlęctwa; u Mandingów w dobie dojrzewania płciowego; w Abissynii, u Gallów, Agów, oraz innych, sąsiadujących z nimi ludów, najczęściej w 8 roku życia, chociaż zdarza się, że Abis-syńczycy przystępują do О-a dziewcząt w 80 dni po urodzeniu. W Dongoli (Kordofan) operują dzieci 8-letnie; u Makissów, należących do szczepu Beczuanów, podczas dojrzewania płciowego, tak samo w starym Kalabarze (Old Calabar).— W Afryce południowo-wschodniej mieszkający Massajowie i Wakuasowie, którzy na chłopcach wykonują O. w roku 3 lub 4 życia, poddają mu dziewczęta dopiero w dni kilka po wydaniu ich za mąż; w kraju Laonda na tydzień przed zamążpójściem. Peuhlowie w Afryce zachodniej obrzezują córki swe wkrótce po urodzeniu.—W Egipcie dzisiejszym nie-tylko ludność muzułmańska, ale również Kopto-wie (chrześcianie) obrzezywają dziewczęta, tak samo chrześcianie Abissyńscy. — Nad Nigrem górnym, u ludów Malinka i Bambara, O. odbywa się na dziewczynach 12 lub 15-letnich, a jest połączone z uroczystościami i ucztą, ze

śpiewami i tańcami; dziewczyna po O-u ucho- Dnia ósmego upajają Chinchą dziewczynę, dzi tam za dorosłą i może być wydana za mąż. a gdy utraci przytomność, jedna z niewiast

Ludy aryjskie, zarówno euro-

Dr J. P.

starych wykonywa na niej operacyę, poczem następują znów śpiewy i tańce, dziewczynę zaś, leżącą w hamaku obnoszą radośnie od chaty do chaty. Dziewczyna po obrzezaniu uchodzi za dorosłą i może być wydana za mąż. Australczycy dopełniają wprawdzie różnych zamachów na części płciowe niewieście, dopuszczają się nawet trzebienia dziewcząt przez wycinanie im jajników, ale dotąd jednak nie stwierdzono istnienia u nich О-a ich, co pomimo to jest możliwe, pejskie jak azjatyckie, o ile tu i owdzie nie uległy przez Islam wpływowi Arabów, tak samo jak О-a chłopców i О-a dziewcząt nie znały ÿ nie stosowały nigdy; to samo już wyżej powiedzieliśmy o Żydach. W Europie jedynie t. zw. skopcy (ob.) w Rosyi i w Rumunii dopełniają rodzaju О-a niewiast, wycinając im doszczętnie łecztaczki i wargi sromowe mniejsze, co nieraz jeszcze połączone bywa z okaleczeniami innemi, a czynią to z pobudek religijnych, sobie właściwych. —Odmianą О-a dziewcząt, o której tu również wspomnieć jeszcze trzeba, jest zaszycie, czyli, jak je też często ale zgoła niewłaściwie nazywają, iufibulacya (ob.), będąca czymś innym zupełnie. Jest to zwyczaj zachowywany wyłącznie w Afryce północno-wschodniej i środkowej; przynajmniej dotąd nigdzie indziej na ślad jego nie napotkano, a polega na tym, że po dokonaniu już wyżej opisanego О-a, obrania się nadto jeszcze powierzchnie wewnętrzne warg większych sromo-mowycli, poczem nakłada się szwy z włosia lub nici, albo też osiąga się zrost bliznowaty za pomocą opatrunków odpowiednich. U dziewcząt w sposób ten okaleczonych szpara sromowa jest całkowicie zamknięta, pozostaje tylko w niej otworek niewielki do odpływu wydzielin przyrodzonych. Jest to więc, jak widzimy, tylko rodzaj ciągu dalszego О-a. — Zwyczaj ten barbarzyński kwitnie osobliwie wśród Negrów nawróconych do Islamu, ale napotykany też bywa u pogan, ich sąsiadów; zdaje się, że .tak samo jak O. jest pochodzenia afrykańskiego. —Czas wykonywania operacyi w stronach różnych bywa też różny; najwcześniej, n. p. u Danakilów, operują w r. 3 dziewczynki, najpóźniej, u So-malów, między rokiem 8 a 10. Zwyczajowi temu hołdują Arabowie sudańscy i murzyni w Sudanie zamieszkali, Gallowie, Hararowie, Kordofańczycy, Nubijczycy, Beduini na północ od Chartumu it. d. — Szparę sromową zarosłą przed zawarciem małżeństwa rozcinają, a celem jedynym zabiegu tego okrutnego jest zachowanie dziewictwa nietkniętego, cenionego niesłychanie u ludów wymienionych. Ope-racyą О-a, zszywania i rozcinania następnego zajmują się baby stare, w rzemiośle tym wyćwiczone.—Szczegóły dokładniejsze o zszywaniu tym. jak i wogóle o O-u dziewcząt znaleźć można w dziele znakomitym H. Plossa „Das Weib in der Natur-und Völkerkunde“ (wyd. V,

Kncykl. Powe». üu»ti Sei L. Zi.az. L’6a '1. IV

Lipsk 1897; t. I, str. 176 — 189), gdzie także dowiedzieć się można o różnych innych okaleczeniach, o których nam tu mówić nie wypadało, jako o nie należących do O-a.

Początki obrzezania. Ażeby zrozumieć rodowód obrzezania, należy rozpatrywać ten obrząd w związku z innemi okaleczeniami narządów płciowych męskich, okaleczeniami, które często zdarzają się u ludów dzikich i barbarzyńskich, takiemi jak wycinanie jednego jądra u Hot-tentotów, jak „straszny obrząd“ (terrible rite) u Australczyków. R. Andree („Ethnographische Parallele und Vergleich“, serya II, 1889) sumiennie zgromadził cały materyał faktyczny, którym rozporządza etnologia dzisiejsza. Otóż, zestawiając te fakty, można dostrzedz, iż im na wyższym szczeblu ogłady społecznej znajduje się lud, tym O. przybiera kształty łagodniejsze, a sam obrząd ulega zlenieniu: (ob. lenienie zwyczajów) 1) okaleczenie narządów męskich jest coraz łagodniejsze, aż u ludów osiadłych, stojących u progów hi-storyi pisanej, pozostaje tylko obrzezanie;

2) obrząd zamiast być wykonywany w okresie dojrzewania fizyologicznego, zostaje przeniesiony na pierwsze lata, a nawet na pierwsze miesiące życia; 3) podlegający O-iu pozostaje w domu, zamiast tego, ażeby opuszczał społeczeństwo na kilka miesięcy i żył jako wygnaniec o głodzie i nieraz w niepewności życia;

4) obrzędowi towarzyszą cerymonie wyłącznie natury religijnej, ale niema symbolów pastwienia się nad młodzieńcem; 5) uroczystość z obchodu społecznego, zbiorowego, kiedy ogół wyrostków w określonym wieku ulega usunięciu ze społeczeństwa i okaleczeniu, zamienia się w uroczystość rodzinną, dotyczącą tylko jednej osoby.—Wszystkie te objawy wskazują, że dla wyśledzenia początków О-nia i wogóle okaleczania narządów męskich należy zwrócić się do ludów dzikich, Australczyków przedewszystkiem, u których obrząd występuje w formie pierwotnej, nie złagodzonej przez wpływy cywilizacyi wyższej, a nadto uwzględnić nie to, co wykonawcy sami mówią o cerymouii, jeno wziąć pod uwagę symbolikę obchodu (ob. obrzęd y). Otóż rozbiór takich obchodów okaleczania części płciowych męskich na lądzie N. Ho 11 an d y i wykazuje, iż towarzysząca mu symbolika da się sprowadzić do następujących punktów: l-o Młodzież dorastająca zostaje oddzielona od kobie.t i dzieci. Kobiecie pod żadnym pozorem nie wolno przypatrywać się cerymouii, ani oglądać wyrostków podczas wtajemniczania. „Gdyby kobieta zobaczyła lub podsłuchała cokolwiek z tej nauki, jakiej udzielamy chłopcom, zabiłbym ją“,—rzekł pewien Australczyk do znanego badacza II o w i 11 a. Każda rzecz należąca w tym okresie do wyrostków jest świętością, której kobieta nie może dotkuąć, ani widzieć. Młodzież po ukończeniu obrzędu zamieszkuje na stałe w obozie kawalerskim i zo-

Т4

staje oddzielona nie tylko od kobiet wogóle, ale nawet od matek i sióstr. 2-o Młodzieńcy są wystawieni na głód i wogóle ua bardzo ciężkie doświadczenia. Ta strona obrzędu—z punktu celów jego obecnych—jest zrozumiała, bo chodzi tam o zahartowanie przyszłych mężczyzn.

cza narządów ich męskich, walkami pomiędzy młodzieżą, a mężczyznami. Tutaj należy jaszcze uwzględnić zdarzające się tu i owdzie objawy ludożerstwa: zjadanie napletka lub jedzenie placków, zaprawionych krwią, wydobywającą się podczas obrzezania (Por. An dr ее str. 168, 187, 202), oraz to, za jakie przewinienie zbrodniarz zostaje skazany na utratę narządów męskich. A mianowicie taka kara spotyka cudzołożników i rozpustników. Starczy przypomnieć tutaj Dytmara „Chronicon“ VIII 2 o karze, oczekującej cudzołożników w Polsce za Bolesława I, albo dane u Petitota „Traditions indiennes du Canada nord-ouest“ o karze, wymierzonej na mężczyznę, który zgwałcił własną córkę. Niekiedy podejrzany o niedozwoloną miłość, dla wykazania swojej niewinności, własnoręcznie dokonywał na sobie operacyi, to znów w ten sposób współzawodnik szukał zemsty. Fakty te są zbyt obfite, ażeby wdawać się w ich drobiazgowe wyszczególnianie.—Ogół tego rodzaju przeżytków i zwyczajów, jako też cała symbolika obrzędu zmuszają do wniosku, iż niegdyś istniał w dziejach ludzkości okres, kiedy mężczyźni dorośli tolerowali w gromadzie pra-ludzkiej jedynie małoletnich przedstawicieli płci męskiej. Gdy zaś malcy podrastali, a z oznakami dojrzewania ukazywały się instynkty męskie, wówczas rozpoczynały się pomiędzy niemi, a pokoleniem starszem zapasy, w środkach zaś współzawodnicy nie przebierali i usiłowali przedewszy-stkiem pozbawiać przeciwników tych narządów, które czyniły ich mężczyznami. Krwawe te zapasy przybierały zwłaszcza ostry a namiętny charakter podczas zbiegowisk dorocznych (ob. Sobótka), kiedy gromadki, w pobliżu koczujące, zbierały się pospołu w okolicy uposażonej w obfite źródła pożywienia i tam obchodziły doroczne święto miłości. Wreszcie na poparcie tezy o współzawodnictwie krwawem starszego pokolenia mężczyzn, a wyrostków, można przytoczyć fakty, zaczerpnięte z życia zwierząt trzodo wy ch. Tarpany np. przebywają tabunami, składaj ącemi się z paruset sztuk. Większy tabun rozpada się na mniejsze gromady, a na czele każdej znajduje się ogier, zazdrosnym okiem spoglądający na dorastających współzawodników i wyganiający ich z tabunu. Zrebie te idą za tabunem głównym, trzymając się w odległości przyzwoitej, aż póki nie uda się im zwabić lub zabrać kilka kobył. U Equus hemionus w końcu kwietnia dorastające ogiery oddzielają się od tabunu, w którym wychowywały się i pozostawały 3 — 4 lat. Zresztą wyrażenie „oddzielają się“ niezupełnie dokładnie oddaje rzeczywisty stan rzeczy. Starsze pokolenie ogierów toleruje bowiem obecność przyszłych współzawodników dopóty, póki ci nie podrosną, a gdy młodzież zacznie wykazywać

Ala odcinanie stawów ręki, wybijanie zębów, zwłaszcza obrzezanie, przedstawiają już pierwiastek niedorzeczny ze stanowiska celów, do których cerymonia dzisiaj zmierza. Zwłaszcza okaleczenie członka męskiego bywa u niektórych plemion bardzo ciężki i niekiedy (mianowicie, gdy na młodzieńcu dokonano tak zwanego terrible rite) uniemożliwia zapłodnienie kobiety, chociaż nie przeszkadza spełniać obowiązków małżeńskich. 3-o Młodzież nic nie wie ani o chwili wtajemniczenia, ani o tern nawet, że taki obrząd istnieje. U plemion z nad rzeki Darling starsi mężczyźni rozpoczynają o wschodzie słońca walkę pozorną pomiędzy sobą dla ściągnięcia młodzieńców, porywają ich i niosą w zarośla. 4-o. Symbolizm obrzędowy wymaga, aby kobiety oburzały się na porwanie młodzieży przez starców.

U Dajerów np. zawodzą, bronią wyrostków i rzucają na porywających głownie z ognisk, póki nie zostaną odpędzone do namiotów. Po tej bitwie pozornej mężczyźni w nocy praktykują najbezwstydniejsze zwyczaje, wyrzucone zaś kobiety wydają gniewne okrzyki i uderzają o ziemię kijami. 5-o Starsi wiekiem mężczyźni kierują obrzędem wtajemniczenia. — Starcy wobec wyrostków udają gniew, podrzucając piasek w powietrze, tupią nogami, rzucają się na chłopców z taką wściekłością, jak gdyby chcieli ich zdusić, chociaż jednocześnie zapewniają młodzieńców, że im nic złego nie zrobią.

Jak wykazują świeże poszukiwania Matthew-sa, jest możliwe, iż ktoś z młodzieńców życiem przypłaci ta zapasy symboliczne, a krew jego spożywają starcy. 6-o. W ciągu całego trwania obrzędu, wpajane są w młodzieńców zasady powściągliwości względem kobiet, niespogląda-nia na cudzą żonę, niekorzystania z kobiety spotkanej w ustroniu. W powyższem przedstawieniu rzeczy znikło bardzo wiele szczegółów znamiennych symboliki obrzędowej, któreby jeszcze bardziej uwydatniły ducha w niej panującego. Wprawdzie dzisiaj obrząd cały jest uroczystością wtajemniczania młodzieży w obowiązki społeczne, zaznajomienia się z tradycy-ami plemiennemi i religijnemi (poniekąd to święto jest świętem przymierza młodego pokolenia z postaciami mitycznemi przodków-prawo-dawców). Ale symbolika obrzędu wykazuje znamiona jeszcze pierwotniejsze i nasuwa wniosek, iż właśnie przytoczone rysy są przeżytkami okresu jeszcze wcześniejszego, kiedy cel bardzo przejrzysty, a mianowicie chęć usunięcia z gromady, a nawet wymordowania dorastających współzawodników, kierowały wyga- j znaki budzącego się instynktu płciowego, ścigają ją nianiem wyrostków, kaleczeniem ich ciała, zwłasz- | i wypędzają. —Otóż jednym z bardzo przekształco-

nych przeżytków tego pierwotnego zwyczaju jest ne w Izraelu; od człowieka aż do bydlęcia O. Wraz z obozami młodzieży (ob.), oraz moi będą; Jam Pan“ („Numeri“ r. III, w 13); klasami małżeńskiemi (ob.) rzuca wysoce zna- oczywiście w ustępach powyżej przytoczonych mienne światło na ustrój pierwotnej gromady mowa jest najwyraźniej o wymaganiu ofiar ludzkiej. Źródła, ob. młodzieży wt aj em ni- z dzieci pierworodnych. Otóż, według zdania cza nie. b к.— Przytoczywszy powyżej pogląd Tielego, O., wykonywaue w dniu 8 po wśród etnologów dzisiejszych najbardziej roz- urodzeniu chłopca każdego, miało zastąpić powszechniony, opierający się na wywodach ofiarę z życia syna pierworodnego, także w dniu Ryszarda An dr e eg o — nawiasem mówiąc 8 przez prawo Jehowy wymaganą, aby zaś nie badacza bardzo poważnego i znawcy głębokiego mógł żądać ofiar z synów następnych, gdy mu literatury przedmiotu — dodać musimy, że nie pierwszego nie zarżnięto, ofiarując w zamian wszyscy go podzielają, lecz że owszem bada- trochę krwi przy O-u przelanej, i tych obrze-cze inni na początki О-a chłopców zapatrują zywano również (1. c. str. 427). się inaczej zupełnie, więc też koniecznie tu dobne o pochodzeniu О-a, jako zastępującym o zdaniach tych odmiennych słów kilka powie- ofiarę krwawą z życia syna pierworodnego, wy-dzieó trzeba. Przedtym wszakże zwrócimy powiada również Juljusz Braune („Histo-uwagę na to, że już na lat kilka przed ukaza- rische Landschaften“ Stuttgart 1867; str. 19, nieni się pracy Andre ego, przytoczonej po- przypisek 4 i w „Naturgeschichte der Sage“ I wyżej, ze zdaniem poniekąd podobnym wystą- str. 246 i 286). Sam R. An dr ее, w jednej pił F. Bergmann ze Strasburga (ob. wyżej z prac swych wcześniejszych o lat kilka, przy-w wykazie literatury), utrzymujący, że O. jest znaje, że u ludów niektórych przynajmniej O. tylko złagodzeniem wytrzebienia (castratio), mogłoby uchodzić za ofiarę składaną bóstwu które jakoby miało być niegdyś znakiem wi- („Archiv f. Antropol.“ r. 1880, T. XIII, str. domym poddania się pod władzę zwycięscy lub 53 — 78), a jak widzieliśmy powyżej, u Meksy-bóstwa (1. c. str. 335), co jednak łatwiej wy- kanów dawnych było też widocznie ofiarą ta-powiedzieć, niż dowieść chociażby prawdopodo- ką; nie wynika wszakże z tego bynajmniej, że bieństwa twierdzenia swego.—Zdanie dogmaty- wszędzie musiało mieć pochodzenie takie czne Żydów o pochodzeniu О-a wprost od Je- właśnie. — Poglądy dopiero co wypowiedziane liowy, jako takie właśnie, nie może tu być pod- nie posiadają dziś zwolenników wśród etnolo-dane roztrząsaniu, z wierzącym bowiem o wiarę gów zawodowych. — Bardzo osobliwy jest po-jego sprzeczać się trudno. Jednakże nadmienić gląd na O. profesora Gerland a ze Strasbur-tu musimy, że jeden z najwytrawniejszych ga. Etnolog ten utrzymuje, że O. pochodzi mo-znawców wierzeń religijnych Semitów, profesor że stąd, że rozcinając napletek, chciano przed

Zdanie po-

Różni, a do tych

z mat

C. P. Tiele, twierdzi stanowczo, opierając okiem bogów odkryć widok żołędzi członka się między innemi także na podaniu o Jehu- męskiego, jako dawcy życia pokoleniom no-dz i e, powtórzonym za S an c h u ni ato n e m (ob.) wym (Waitz „Anthropologie der Naturvölker“, przez Pilona z Byblosu, że O. zastąpiło VI, str. 40), co może dałoby się do pewnego ofiary pierwotne z dzieci bogom składane („Hi- stopnia uzasadnić tym, że u narodów wschodnich stoire comparée des anciennes religions d’Egy- rzeczywiście otaczano zawsze czcią wielką na-pte et des peuples sémitiques“—przekład z hol- rządy płciowe męskie; trudno wszakże uwierzyć lenderskiego G. Collinsa — Paryż 1882, str. w słuszność poglądu tego, a tym mniej uznać 297); tenże autor przypuszcza (1. c. str. 347), go za wyjaśniający pochodzenie О-a u wszyst-iż O. u Żydów jest znacznie starsze od trądy- kich ludów kuli ziemskiej, cyi religii Mojżeszowej, oraz że Izraelici po należą przeważnie lekarze pochodzenia żydow-wyjściu z Egiptu, na puszczy składali Jehowie skiego, usiłują oprzeć początek О-a na pod-ofiary z dzieci, co czynili również niegdyś stawach jakoby hygienicznych, co zresztą też Egipcyanie i za ich przykładem Fenicyanie, już utrzymywał uczony Filon Żydowin i że tychże wymaga jeszcze wyraźnie prawo Moj- (Philo Jndaeus), żyjący na początku ery naszej żeszowe, mówiące tak: „Z obfitości zboża i cie- w Aleksandryi. Objaśnienie to, przypisujące kących rzeczy twych nie omieszkasz pierwia- O-u znaczenie hygieniczne bardzo przesadne stek ofiarować; pierworodnego z synów twoich i niczem nie dowiedzione, o ile Żydów samych oddasz mi (t. j. Bogu). Toż uczynisz z wołów dotyczy, utrzymać się w żadnym razie nie da, twych i z owiec twoich; siedm dni będzie ponieważ, jak wykazał Trusen, w całym Sta-ką swoją, a ósmego oddasz mi je“ („Exo- rym Testamencie ani jednego ustępu znaleźć dus“ r. XXIII, w 29 i 30), a przedtym już po- nie można, któryby mógł nasunąć myśl, że O. wiedziano: „I rzekł Pan do Mojżesza mówiąc: uchodzi tam za rzecz mogącą mieć związek Poświęć mi wszelkie pierworodne; cokolwiek jakikolwiek z hygieną lub czystością ciała wo-otwiera każdy żywot między syny Izraelskimi, góle („Die Sitten, Gebräuche u Krankheiten tak z ludzi, jako z bydła, bo moje jest“ („Exo- der alten Hebräer“ Wrocław 1853, str 115); dus“ r. XIII, w. 1 i 2); podobnie „Ode dnia, zresztą jest rzeczą także uwagi godną, żeanije-któregom pobił wszelkie pierworodne w ziemi den z ludów zachowujących O. nie odznacza Egipskiej, poświęciłem sobie każde pierworod- ( się zamiłowaniem szczególnym czystości, nad' to ludom pierwotym, a u tych przecie począt- en Volkekunde van Nederlandsch-Indiè“ 4. t. ków О-a szukać trzeba, pojęcia wszelkie o hy- X, 1885). Rzeczą znamienną ma być i to, że gienie są obce najzupełniej. Nigdzie też w podaniach nie słyszymy, że pieczołowitość o zdro- jako znaku przymierza Jehowy z Abraha-wie miałaby dać początek O-u. Wyjątek stanowią podobno Samoanie, utrzymujący jakoby, że przedsiębiorą O. w celu zachowania łatwiejszego czystości narządów płciowych i uchronienia ich od chorób zaraźliwych.- Jako osobliwość ciekawą przytoczyć tu można, że pewien lekarz sztabowy pruski, Rosenzweig, w imię rzekomego znaczenia hygienicznego О-a, zachowywanego przez współwyznawców swych, wystąpił z żądaniem, aby zaprowadzono je obowiązkowo w wojsku pruskiem dla wszystkich bez wyjątku rekrutów wstępujących do służby („Zur Beschneidungsfrage“ Świdnica 1878).—

w Starym Testamencie, wraz z nakazem O-a,

mem, w parze idzie też obietnica potomstwa bardzo licznego („Genesis“ г. XVII). Przytoczony już wyżej Filou Żyd o win, nadający O-u znaczenie głównie hygieniczne, przyznaje wszakże również, iż usuwając stulejkę, O. przyczynia się do zwiększenia płodności. To, że u Żydów, wielu Arabów i niektórych ludów innych O. odbywa się już na niemowlętach, nie obala bynajmniej twierdzeń Plossa, tembar-dziej, że, jak widzieliśmy powyżej, O. niemowlęcia czasami może stać się koniecznem dla ocalenia mu życia, religijnego O-u byłoby w takim razie dopiero późniejsze, wymyślone przez prawodawców i kapłanów po to, aby ludzi uczynić chętniej-szymi do poddawanie się mu. — Co się tyczy początku О-a dziewcząt, zdania są również podzielone. Znany przyrodnik Brehm, który dość długo przebywał w Sudanie, utrzymuje, że ludy afrykańskie obcinają łechtaczki dziewczętom, chcąc powściągnąć ich popęd płciowy, w krajach tych jakoby rzeczywiście aż nazbyt namiątnie występujący. Inni znów, ponieważ w Afryce łechtaczka i wargi mniejsze przeważnie rozrastają się nadmiernie, do tego stopnia, że bardzo znacznie wystają na zewnątrz, szpecąc swe posiadaczki, twierdzą, że O. robione bywa jedynie w celu kosmetycznym. Badacze inni jeszcze, jak n. p. Bruce of Kinńaird, utrzymują znów, że przerost taki, zwłaszcza łechtaczki, przeszkadać może w spełnianiu prawidłowym uczynku małżeńskiego, przez co zmuiejsza płodność i dla tego to właśnie jako-

Przypisywanie znaczenia

H. Ploss, lekarz i etnolog bardzo wybitny, znawca niepospolity О-a i dziejów jego, potępia stanowczo początki rzekome, opierające się jakoby na widokach hygienicznych i udowodnią ich błędność, zarówno ze stanowiska lekarskiego, jak etnologiczno-historycznego („Das Kind in Brauch u. Sitte der Völker“ — Lipsk 1884, wyd. 2 t. I str. 342 i nast.), a zdanie to jego nieomal powszechnie uznane jest dziś za słuszne. Dalej, podług Ploss a, najprawdopodobniej początek О-a wywołała chęć usunięcia stu-lejki (ob.), czyli wogóle wydłużonego w wieku młodym napletka, mniemano bowiem, że przeszkadza zapłodnieniu. U noworodków napletek bywa zawsze wydłużony dość znacznie, ciasny, a zsunąć go po za żołądź najczęściej nie można wcale, chyba z wielkim wysiłkiem, zdarza się też, iż otwór w nim jest tak ciasny, że oddawanie moczu bywa utrudnione, w razach wyjątkowych otwór jego może być nawet zarośnięty zupełnie (atresia), co, nie dopuszczając    by usuwany bywa; pogląd ten zgadza się z za-

oddawania moczu, staje się przyczyną śmierci    patrywaniem Plossa na początek O. chłopców,

dziecka, jeżeli nóż chirurga zawczasu przeszko-    słuszność jego atoli jest wątpliwa,—Pochodze-

dy nie usunie.—U chłopców dorastających otwór    nie zszywania po O-niu jest po prostu wynikiem

w napletku powiększa się zwykle pomału,    zazdrości płciowej narodów, uprawiających zwy-

;>-r J r

Obrzędy (w etnologji). Rozwój metodologii wysunął w studyach etnologicznych, zwłaszcza zaś w zakresie poglądów na przyrodę (religijnych), obrzędy na plan pierwszy z uszczerbkiem mitów i w ogóle tego, co głoszą trady-cye ustne i pisane. Mitologowie dawnej daty, jak Maks Müller (ob.), kładli główny nacisk na treść mitów i rozbiór filologiczny imion własnych, to znowu szukali wyjaśnienia istoty kultu w tem tłómaczeniu, którego udzielali o nim wyznawcy. Okazało się jednak, iż w rozwoju odpowiednich sfer życia społecznego fakty świadomości podlegają właśnie największej zmienności i że najmniej można je darzyć ufnością. Natomiast obrzędy, przekształcają się najwolniej, dają najlepsze świadectwo o rodowodach danego obchodu. Starczy wziąć jeden przykład z mnóstwa. Niegdyś w pierwotnej gromadzie społecznej istniały walki pomię-

u mężczyzn zaś dorosłych najczęściej jest tak    czaj ten barbarzyński,

obszerny, że obnażenie żołędzi nie sprawia trudności żadnej, nieraz wszakże wydłużenie i ciasność otworu napletka trwa dalej i u dorosłych. Otóż Ploss przypuszcza, że właśhie dlatego wymyślono O-e, aby obnażenie żołędzi ułatwić, ponieważ wierzono, że bez tego zapłodnienie byłoby, albo bardzo trudne, albo wprost niemożliwe. O. zatem według niego nie jest niczem innem, jeno przysposobieniem młodzieńca do czynności płciowych, a dla tego też u wielu bardzo ludów przedsiębrane bywa na wyrostkach dojrzewających, którzy przez O. stają się jakoby odrazu mężczyznami. Popierać zdaje się pogląd ten fakt, że nieomal wszystkie ludy zachowujące O. mnożność potomstwa liczą sobie za łaskę osobliwszą bóstwa. Zapatrywanie Plossa zyskuje też poparcie niemałe w zdaniu lekarza i etnologa hollenderskiego G. A.

Wilke na (w „Bijdragen tot te Taal-, Land-

folkloru (ob. mity).

2. Nazywane

I)r .7. P.

dzy starszem, a dorastającem pokoleniem mężczyzn. Z biegiem czasu zamieniły się w święta uobywatelenia młodzieży. Cele tego obchodu, a mianowicie wprowadzenie młodzieży do obowiązków wieku dojrzałego i sojuszu plemien-no-religijnego, są wyraźnie formułowane przez przedstawicieli danego plemienia, i poprzestając na tern, co podaje świadomość ludzka, można zrozumieć przeznaczenie obchodu lub zwyczaju w danej chwili, ale nigdy jego początki. Natomiast strona obrzędowa zawsze cofa badacza w okresy wcześniejsze i pozwala mu odcy-frować rodowód danej instytucyi lub wierzenia, a to dzięki istnieniu tam tak zw. przeżytków (ob.), czyli pierwiastków nieracyonalnych, tj. nie zrozumiałych z punktu widzenia celów bieżących obchodu lub in'erpretacyi wierzenia. Hołdując tej metodzie, Mannh ardt (ob.) i Frazer (w „Golden Bough“) zdołali odtworzyć kult tak ciekawy bab i dziadów zbożowych i wogóle roślinnych (ob. rośli nochwal-st w o, rolników kulty). Obecnie studya nad obrzędami są zasadniczą częścią analizy poglądów i wierzeń w zakresie mitologii i wogóle

L. к.

Obrzęk (patol.), wyraz ten używany bywa głównie w znaczeniu dwojakiem, t. j. 1. oznacza obrzmienie (tumor) tkanek, towarzyszące zwykle sprawom zapalnym, jako jeden z objawów zapalenia (inflammatio), w razie tym miejsce nim dotknięte miewa objętość powiększoną, jest mniej lub więcej twarde, przekrwione (hyper aemia), przepojone wysiękiem (ob.), Jeżeli tkankę, tak zmienioną zapalnie, przetniemy, to zobaczymy, że jest soczystsza, niż w stanie prawidłowym, albo spotkamy w niej złogi włó-knika (ob.) stwardniałe, często nacieczenie wodniste lub ropne. Rozmiary O-u zapalnego zależą od rodzaju, oraz ilości wysięku, lub nowo tworzącej się tkanki, od budowy narządu dotkniętego zapaleniem, wpływ także nań mają czynniki inne jeszcze, więc też niepodobna dać opisu ogólnego O-u. Szczegóły dokładniejsze podamy pod wyr. Zapalenie, gdzie objaw ten w związku razem z innemi stosowniej i lepiej będzie można opisać, też tak bywa, chociaż może mniej właściwie, przesiąknięcie obfite cieczą wodnistą tkanek niezapalne, noszące częściej miano opuchł in y (ob.). — 3. O-m złośliwym (Oedema malignant R. Koch) nazywany również bywa stan chorobny bardzo groźny, zdarzający się zwłaszcza po obrażeniach ciężkich, jak np. zmiażdżenie członka którego (ręki lub nogi), przez zasypanie obrywającą się ziemią, przejechanie i t. p.; występuje wtedy nieraz gnicie członka całego, posuwające się z szybkością przerażającą, a towarzyszy mu zabarwienie skóry zie-lonawe, trupio blade, wytwarzanie się gazów gnilnych w tkankach podskórnych, często nawet w żyłach, w których krew krzepnie. Gnicie to prędko dosięga warstw mięśni najgłębszych;

członek dotknięty dochodzi przytem do rozmiarów nieraz potwornych, bądź wskutek O-u i na-cieczenia, bądź w następstwie rozdęcia tkanek gazami gnilnemi. Gruczoły chłonne, bliższe puchną, z tkanek zajętych wycieka obficie płyn surowiczy, plugawy, krwisto zabarwiony, cuchnący, a śmierć następuje zwykle przed upływem 48 godzin, wśród objawów ostrego otrucia gnilnego. Przypadłość ta straszliwa zwie się też zgorzelą urazową piorunującą (Gangrene traumatique foudroyante Maisonneuve, albo Gangraena septica acutissima Huet er).—Por. Przygodno przypadłości ran i Zgorzel.

Obrzut Andrzej (* w Siółkowie [Galicya] w r. 1855) lekarz polski, uprawiający anatomię patologiczną. — Do szkół uczęszczał w Nowym Sączu, a po ukończeniu ich udał się do Krakowa i wstąpił do wydziału lekarskiego; po złożeniu egzaminów w r. 1881 osiągnął dyplom doktorski, poczein wstąpił do wojska. Po dwuletniej służbie wojskowo-lekarskiej w Krakowie i w Pradze O. został lekarzem naczelnym szpitala w Mszanie Dolnej [Galicya], lecz rok jeno stanowisko to zajmował. Uwolniwszy się od obowiązków udał się do Pragi i tam został asystentem przy katedrze anatomii patologicznej profesora Hlavy w uniwersytecie czeskim. Aby wydoskonalić się w obranej przez siebie gałęzi wiedzy lekarskiej, przedsiębrał kilkakrotnie wycieczki naukowe dalsze, poczem w r. 1887 został w Pradze docentem anatomii patologicznej; w r. 1891 mianowano go profesorem nadzwyczajnym, od roku zaś 1896 jest we Lwowie profesorem zwyczajnym anatomii patologicznej; w roku szkolnym 1901/2 był tamże dziekanem wydziału lekarskiego.—O. ceniony jest zwłaszcza jako znawca biegły histologii patologicznej, na uwagę zaś szczególną zasługują podjęte przez niego badania krwi. Pisarzem jest płodnym, posługującym się językiem czeskim i polskim; dotąd napisał najwięcej prac monograficznych po czesku, umieszczając je w „Casopisie cesk. lékafu“ (od r. 1885) w „Sborniku lek.“ (od r. 1887) i w „Roz-pravach C. Akad.“ (od r. 1893); po polsku od r. 1889 ogłosił szereg prac różnych w „Przeglądzie lek.“, wydawanym w Krakowie; po francusku znajdujemy pracę jego „Contribution à la morphologie des bacilles tuberculeux et à la tuberculose dite zoologique“ w „Archives slaves de biologie“ (Petersburg r. 1896; praca ta wyszła też po niemiecku) i „Nouvelles recherches histologiques sur la dégénérescence amyloide“ w „Archives de médecine expérimentale“ (r.

1901) . Największem dziełem О-a jest dotąd opracowany wspólnie z profesorem Hlavą podręcznik „Pathologickń anatomie a bakteriologie“ (Praga 1894 — 1897; 2 tomy, wyd. 2-e tamże

1902)    opacowany też następnie po polsku.— Oprócz rzeczy już wymienionych O. wydał jeszcze osobno: „O zapaleniu nerek wybroczy-

D r .1. P.

Ig. F.

O. istniało już zapewne

von Obrzycko“ (Berlin 1844).

Obrzydlec, ob. Cur cas.

Obsequens, imieniem Julius, prawdopodobnie rodem z Rzymu, w każdym razie z Italii, ^yj4°y pewnie za czasów cesarza rzymskiego Honoryusza (395 — 423 po Chr.), autor kom-pilacyi lichej „O zjawiskach cudownych“ w Rzymie, noszący napis „ Prodigiorum Uber.“ Z utworu tego, czerpanego w głównej części, i to dopiero pośrednio z wyciągów dzieła historycznego Liwiusza, dochował się tylko ustęp, dotyczący lat 249 — 12 przed Chr. Główne wydania dzieła tego, którego wszystkie rękopisy zaginęły, są następujące; w Wenecyi, apud Aldum, 1508; we Florencyi, apud Juntam, 1515; w Bazylei, 1552; następnie wydali je:

1881).

Ks. Wł. Kr.

nowem i o znaczeniu wybroczyn w miąszu nerkowym“ (Lwów 1888) i „Étude histologique et expérimentale sur le rôle du saug dans la formation des produits inflammatoires“ (Paryż 1890).

Obrzyca, albo O b r z y c h a, zwana też Zgniłą Obrą(niem. Ober sitzkofluss i Faule Obra), rzeka, prawy dopływ Odry. Wypływa z jeziora Orchowego pod Uściem, w powiecie Babi-mojskim w W. Ks. Poznańskiem, do którego to jeziora spływa część wód Obry (ob.) przez kanał Południowy. Płynie w kierunku północno-zachodnim, tworzy kawałek granicy pomiędzy Śląskiem a Poznańskiem; poniżej Chwali-mia, gdzie przyjmuje Zgniłą Obrę (ob.), wchodzi do Brandenburgii i pod Cygańczycami (Tschichortщ) wpada do Odry. Kanał łączy O-ę z Obrą pod Kopanicą.

Obrzycko (niem. Ober sit zko), miasteczko w W. Ks. Poznańskiem, w regencyi Poznańskiej, powiecie Szamotulskim, na lewym brzegu Warty, przy uściu Samicy Szamotulskiej. Znajduje się tu kościół parafialny katolicki (istniał już w r. 1256; w obecnej postaci ukończony został w r. 1780), kościół ewangielicki (z r. 1746), przędzalnia wełny, młyn parowy i tartak. Mieszkańców O. liczy 1563 (r. 1895), w tej liczbie 490 katolików i 263 żydów; Polacy stanowią Vs część ludności, w wieku XII, pierwsza wzmianka o niem pochodzi jednak z r. 1238. W r. 1638 właściciel О-a, Krzysztof książę Radziwiłł, uzyskał dla miasta lokacyę na prawie niemieckiem; następny dziedzic, Janusz ks. Radziwiłł, obdarzył nowych osadników przywilejami liczne-mi i dozwolił odprawiania publicznego obrzędów protestantom. W r. 1848 miasto stanęło po stronie Niemców, występujących wrogo przeciwko ruchom polskim, ówczesnym. — Dobra Obrzyckie, zajmujące 4 800 hektarów, stanowią ordynacyę hrabiów Raczyńskich. — Przed 60 laty wykopano w O. urnę zawierającą różne ozdoby srebrne wyrobu wschodniego i 508 monet bizantyńskich, perskich, indyjskich i różnych europejskich z wieku X. Skarb ten opisał Juliusz Friedländer p. n. „Der Fund

Ig. F.

S c h e ff e r (Amsterdam 1679); Oudendorp, z komentarzem Sc a li géra, (Lejda 1720); Kapp, z komentarzami S c h e ff e r a, Ouden-dorpa i innych uczonych (Hof 1770); powtórnie, razem z działem Walery us z a Maksy-musa (Dwamosty 1782 i 1806); wydanie krytyczne sporządził O. Jahn, razem z „Peryo-chami Liwiusza“, (Lipsk 1853). Na język francuski przełożył owo dzieło Viet. Verger (Paryż 1843). —Por. H. Haupt „Animadversio-nes in J. Obseq. prodig. librum“ (Budziszyn

S. Drz.

Obsequium W Kościele katolickim znaczy to samo, co posłuszeństwo ustanowionemu od Chrystusa, nieomylnemu urzędowi nauczycielskiemu Kościoła, określającego jaki punkt wiary czy obyczajów obowiązuje, rozstrzygającego powstałe w tym względzie wątpliwości, lub potępiającego błędy przeciwne nauce Chrystusowej. Gdzieindziej (ob. Kościół, Nieomylność Kościoła), podano zasady, na których opiera się władza kościelna nauczania i rządzenia, zarówno jak i powody, dla których prawy katolik winien słuchać tych, co otrzymali odChrystusaPana władzę nauczycielską i kierowniczą w kościele. Posłuszeństwo zaś to ma być pozytywne, wewnętrzne zarówno jak i zewnętrze; takie bowiem miał na myśli Mistrz Boski, gdy mówił: „Idąc tedy nauczajcie wszystkie narody“ (Mat. 28, 19) ,...Cokolwiek zwiążecie na ziemi, będzie związano i w niebiesiech“ (Mat. 18, 18) ...„Kto was słucha, mnie słucha, a kto wami gardzi, mną gardzi“ (Łuk. 10, 16) ...„Jeśliby (kto) Kościoła nie usłuchał, niech ci będzie jako poganin i celnik“ (Mat. 18, 17), t. j. grzesznik publiczny, niegodzien należeć do społeczeństwa kościelnego. Stąd Klemens XI papież słusznie potępił tych, którzy mniemali, że względem heretyckich i przez Kościół odrzuconych zdań Jan-seniusza (ob.) wystarczy zachować milczenie t. n. silentmm obsequiosum, t. j. nie przyjmować wewnętrznie wyroku kościelnego, jakkolwiek i zewnętrznie przeciwko niemu nie występować (ob. bullę Vineam Domini z d. 6 czerwca r. 1715). Rzecz bowiem jasna, że takie milczenie dalekie jest od wyżej określonego pojęcia posłuszeństwa, które się należy Kościołowi katolickiemu w rzeczach dotyczących wiary i karności chrześciańskiej,

Obserwacya. Spostrzeganie (gr. rąprpię) Jest to jeden ze sposobów, któremi posługuje się umysł ludzki przy spełnianiu czynności badawczych. Wartość O-i znali już w starożytności Hippokrates, Demokryt, Arystoteles, Galenus, w Wiekach średnich zaś Albert Wielki, Roger Bacon i nominalista Wilhelm Occam. Żaden z nich jednak nie określił na czem istota O-i polega. Pierwszym który to uczynił był Leonard da Vinci (ob.) sławny mistrz sztuki, uczony i filozof z czasów Odrodzenia (* r. 1453 f r. 1519). On to wykazał, że O. polega głównie na analizie, to

znaczy na starannem rozpatrzeniu wszystkich szczegółów, składających się na jakiś przebieg w czasie lub stanowiących całość jakiegoś przedmiotu, podał także zasady główne O-i i uwydatnił różnicę między O-ą czystą a doświadczeniu (experimentum). Określił doświadczenie jako pytanie przez badacza stawiane przyrodzie z planem, na które przyroda odpowiedź daje. W duchu też Leonarda da Vinci możnaby określić O-ę czystą, jako uważne i metodyczne wnikanie w zjawisko bez wpływania na jego przebieg. Z tej różnicy między O-ą czystą a doświadczeniem nie zdawał sobie sprawy Franciszek Bacon, natomiast oceniał należy cie znaczenie oberwacyi dla metod indukcyjnych. Zaraz w pierwszym aforyzmie swojego dzieła „Novum organum“ Bacon tak się wyraża: „Homo naturae minister et interpres tantum facit et intelligit, quantum de naturae ordine re vel mente observa.verit, nee amplius seit aut potest¹¹.— W metodologii wyróżnia się zwykle dwojakiego rodzaju O-e, a mianowicie O-ę zewnętrzną i wewnętrzną; pierwsza dotyczy przedmiotów zewnętrznych, dla naszych zmysłów dostępnych, druga zaś naszego własnego życia duchowego, tj. naszych stanów i doznań. Wielu mniema, że ten drugi rodzaj O-i umożliwia nasza świadomość, podczas gdy rodzaj pierwszy jest wyłącznie dziełem zmysłów. Że O. zewnętrzna jest możliwa, o tern nikt nie wątpi; inaczej rzecz ma się z O-ą wewnętrzną. Pierwszym, który wystąpił przeciw O-i wewnętrznej był Dawid Hume (ob.) j przed chwilą, możemy je z wrażeniem tego sa-dowodząc, że O. wewnętrzna zmienia przebieg mego kwiatu, dawniejszem, zestawiać tylko na życia duchowego. August Comte (ob.) zaś podstawie przypomnienia, zupełnie tak samo, uznawał O-ę taką, ku własnym stanom ducho- jak tylko na podstawie przypomnienia, możemy wym zwróconą, wprost za niemożliwą. Obecnie zwracają się przeciw O-i wewnętrzej Wundt,

badacz nadzwyczaj bacznie śledzić i kontrolować wszelkie swoje stany i doznania, będące następstwem działania zmysłów. Musi ciągle zatrzymywać w pamięci i przypominać sobie co chwila doznawaną przedtem treść, przyczem pomaga sobie nieraz notowaniem tego, czego doznaje, rysunkiem lub rachunkiem, ale to wszystko polega na ciągiem przypominaniu sobie i porównywaniu tego, co badacz doznał przedtem, z tern, co teraz w tej chwili doznaje.— Na czeinże zaś polega tak zwana O. wewnętrzna czyli O. własnych stanów psychologicznych? polega przecież na tern samem. W O-i wewnętrznej, obserwujemy zupełnie tak samo, jak i w zewnętrznej swoje własne doznanie, uświadamiamy je sobie w sposób metodyczny i uważny. Różnica zaś między O-ą tak zwaną zewnętrzną, a t. zw. wewnętrzną polega na tern, że przy pierwszej zwracamy uwagę główną i uświadamiamy sobie treść tego co doznajemy, zaś w drugim wypadku uświadamiamy sobie i przypominamy doznanie samo czyli stan psychiczny sam. — Otóż wielu uczonym i filozofom wydaje się, że ta treść naszych doznań jest czemś trwalszem od doznania samego. Treść bowiem daną nam we wrażeniach zmysłowych możemy ciągle na nowo wywoływać w działaniu zmysłów, a stanów doznanych, gdy raz minęły, powtórzyć nie możemy. Otóż i takie rozumowanie polega na złudzeniu. Doznawane w tej chwili wrażenie kwiatu jakiegoś nie jest nawet i pod względem treści tern samem, co

obserwować swój jakiś dawniej doznany stan psychiczny. Nie jest prawdą, aby przy O-i wewnętrznej podmiot obserwujący i przedmiot obserwowany był jednem i tem samem, zaś przy O-i zewnętrznej podmiot i przedmiot były różne. Podczas O-i zewnętrznej rozważamy tak samo tylko swoje stany i doznania jak i przy O-i zewnętrznej, a czynimy to na podstawie przypominania sobie i porównywania. Doznania i stany przeszłe czynimy treścią stano // w tej chwili doznawanych, zestawiamy jedne z dru-giemi, rozważamy, rozumujemy, wnioskujemy i t. d. przyczem możemy posługiwać się roz-maitemi środkami pomocniczemi. W obu jednak razach, tj. tak podczas O-i zewnętrzej jak i wewnętrznej, uświadamiamy sobie i śledzimy tylko własne stany, przyczem możemy zwracać uwagę metodycznie kierowaną albo tylko na treść stanów— wówczaś treść stanów doznawa

nych czynimy treścią stanów nowych, albo—na stany same i ich przebieganie, w tym drugim przypadku treścią stanów nowych czynimy stany i przebiegi dawniejsze. Oto jest cała różnica!—Z takiego punktu widzenia patrząc na zagadnienie, mamy prawo wyrazić przekonanie, że cały spór o możliwość O-i zewnętrznej

F. M a u t h n e r, (w „Kritik der Sprache“) i wielu innych psychologów współczesnych; natomiast bronili jej dawniej Herbart, Beneke, Fortlage, Ulrici, W ait z, który słusznie podnosił, że my obserwujemy własne stany na podstawie przypominania sobie.—Obecnie uważają O-ę wewnętrzną za możliwą, a dla psychologa za niezbędną: H ö f f d i n g, Münster -berg, Lipps, Bain, James iJodl po części także i Herbert Spencer, który przyjmuje obok psychologii przedmiotowej także psychologię podmiotową. — W gruncie rzeczy polega cały spór o O-ę wewnętrzną na pewnego rodzaju nieporozumieniu, a raczej na niezrozumieniu należy tern natury O-i zewnętrznej. Czem-żeż to bowiem jest wszelka, metodycznie prowadzona O. zewnętrzna? Wszak jest uświadamianiem sobie uważnem naszych własnych stanów i doznań. Pytamy się czy jakakolwiek O. naukowa, prowadzona nieświadomie, byłaby możliwa? Zdaje się że każdy odpowie, iż jest niemożliwa. Ö. naukowa wymaga owszem w każdym kierunku silnego bardzo natężenia naszej świadomości i uwagi. Przy O-i musi

logia.

Ks ,\vł.Kr

za-

polega istotnie na nieporozumieniu; wszelka obser-wacya metodyczna czyli naukowa jest w gruncie rzeczy tylko O-ą wewnętrzną i żadną inną być nie może. Słusznie też pisze E. Abramów s ki (na str. 8 rozprawy p. n. „Dusza i ciało“): „Właściwie mówiąc, istnieje tylko jedna kategorya doświadczeń, mianowicie: d o -świadczenie wewnętrzne; wszelkie zetknięcie się nasze ze światem przedmiotowym jest tylko albo odczuciem albo poznaniem pewnej rzeczy, a więc sprawą świadomości, rozróżnianie zaś dwucli kategoryi doświadczeń zewnętrznych i wewnętrznych jest wynikiem wtórnym, zależy bowiem od tego tylko w jaki proces rozumowania wprowadzamy pierwotne doświadczenie“. Co do szczegółów ob. Doświadczenie, Metoda badań, Psycho-

м. s.

Obserwanci są to zakonnicy św. Franciszka z Assyżu, którzy tak w teoretycznej interpretacyi ustawy zakonnej, jak i w praktyce życia klasztornego przestrzegali w całej pierwotnej ścisłości regułę, daną przez swego wielkiego zakonodawcę. Gdy bowiem z biegiem czasu niektórzy jego synowie duchowni, tłumacząc łagodniej ustawę, zwalniali pierwotnego ducha surowości ascetycznej, inni praktykowali ściśle dawną obserwę i usiłowali ją utrzymać bez żadnej odmiany. To dało kilkakrotnie powód do rozłamu zakonu na osobne gałęzie, wy-szłe ze wspólnego pnia franciszkańskiego. Główne z nich, prócz właściwych Franciszkanów, czyli, jak ich gdzieindziej też nazywają, Minorytów (fratres minores conventuales), są: Bernardyni (fraires de ohserrantia), Reformaci ( f. striction is ob s ere ant iae) i Kapucyni, o czem ob. artykuły właściwe.

Obserwatorynm, dostrzegalnia, budynek przeznaczony do dokonywania dostrzeżeń i pomiarów astronomicznych, zaopatrzony w przyrządy niezbędne, do celu tego służące. Ko-koniecznym warunkiem po wodzenia w dostrzeżeń astronomicznych jest mocna budowa O. chroniąca je od wstrząśnień, w takim bowiem tylko razie najważniejsze przyrządy utrzymać mogą położenie zawsze stateczne i wolne są od chwiejności, przy której ścisłych pomiarów zgoła prowadzić niepodobna. Natomiast mniejsze ma znaczenie widnokrąg zupełnie swobodny i na wszystkie strony otwarty, z powodu bowiem nieprawidłowości w załamywaniu światła przy poziomie, w wysokościach mniejszych nad 5° dostrzeżenia stają się bardzo niedokładnemi. Dawniej miano jednak na widoku głównie rozległość horyzontu i dla tego urządzano obserwatorya na wieżach wysokich, od początku jednak wieku XIX od zwyczaju tego odstąpiono, wysokie bowiem gmachy łatwo ulegają wstrząśnieniom, a nadto niejednostajnie są przez słońce ogrzewane, co sprowadza także pewną ehwiejność w ciągu dnia. Obecnie więc budują się О-a niskie,

w których większe przyrządy ustawione są- na filarach kamiennych, głęboko ugruntowanych, które z inneini częściami budynku łączności żadnej nie posiadają. Pożądana jest dalej zupełna ciemność w nocy,    O. winno więc

być ochronione od latarń ulicznych i innych źródeł światła sztucznego; warunkom tym nie sprzyjają wielki miasta, dla tego też większe O-rya zakładają się zdała poza ich obrębem. Dostrzeżeniom astronomicz iym w znacznej mierze sprzyja niebo pogodue, od.niedawnych więc czasów zaczęto wznosić O. na górach wysokich, gdzie powietrze jest niezamącone, a chmury rzadziej niż w nizinach niebo zasłaniają.—Najważniejszym przyrządem każdego O. jest luneta południkowa, umieszczona w izbie, której pułap posiada wycięcie w kierunku pół-nocno-południowym; w podobne wycięcie od wschodu ku zachodowi zaopatrzona jest izba, gdzie znajduje się przyrząd przejść, do obserwacyj przechodzenia gwiazd przez pierwsze koło wierzchołkowe. Dla pomieszczenia ekwatorya-łów, heliometrów.l.i altazymutów budują się wieże z kopułami ruchomemi, posiadającemi wycięcia, by umożebnić dostrzeżenia w kierunkach dowolnych; lunety mniejsze do obserwa-cyi pod niebem otwartem umieszczają się, na odpowiednio zbudowanych tarasach. — Oprócz zegara głównego, który winien być umieszczony w izbie, posiadającej ciepłotę o ile można niezmienną, potrzebne są chronometry obok lunety południkowej i innych przyrządów; z kołem południkowem połączony być też winien Chronograf, notujący drobne odstępy czasu przy pomocy prądu elektrycznego. Przyrządy meteorologiczne, zwłaszcza termometry i barometry, są niezbędne do redukcyi dostrzeżeń astronomicznych, a przedewszystkiem do dokładnego obliczania refrakcyi. Konieczna jest wreszcie biblioteka odpowiednia, opatrzona wszczególuości w dobre .katalogi gwiazd i mapy nieba. — Wybornem urządzeniem lecają się głównie O-rya od niedawna założone, jak w Nizzy, w Strasburgu, O. Lick a na górze Hamilton w Kalifornii, —Gdy niezbyt jeszcze dawno za wyłączne swe zadanie uważała astronomia badanie ruchów ciał niebieskich, zyskała obecnie w analizie spektralnej, fotografii i fotometryi nowe środki pomocnicze, które umożebniły badania budowy fizycznej i składu chemicznego ciał niebieskich, takie wszakże poszukiwania astrofizyczne wymagają przyrządów właściwych i posiadać muszą pracownie oddzielne do robót fizycznych i chemicznych, które w O-ach dawniejszych nie dałyby się dogodnie urządzić, okazała się więc potrzeba osobnych O-ów służących wyłącznie zadaniom astrofizyki, jak obserwatorya w Meudon pod Paryżem i w Potsdamie, zaopatrzone w wielkie spektroskopy i spektrografy, przyrządy fotograficzne, astrofotometry i t. p. (Wykaz dokładniejszy

S K-

przyrządów astronomicznych ob. Astronomia, str. 261, opis przyrządów oddzielnych podany jest pod właściwemi ich nazwami). — Od niedawna O-rya porozumiały się co do przesyłania sobie nawzajem drogą telegraficzną wiadomości o zjawiskach dostrzeganych, co ułatwia jednoczesną ich obserwacyę w różnych miejscach; ważnym też następstwem zjednoczenia się różnych O-ów do wspólnej pracy jest fotograficzna mapa nieba (ob. Astronomia, str. 265).—Astronomowie starożytni, jakkolwiek gorliwymi byli obserwatorami nieba, dla prostych swych i nielicznych przyrządów mierniczych istotnych O-ów nie potrzebowali, jednakowoż napotykamy je już u Arabów. Tak chalif A1-M a m u m blisko roku 830 w Bagdadzie, a chalifowie Azis i Hake m w stuleciu następnem w Kairze, założyli О-a, opatrzone w sfery armilarne, astrolaby i kwadranty. Władcy wschodni popierali, a-stronomię i w czasach późniejszych; w wieku XIII założył O. w Meragah w Per-syi książę mongolski Ilek Chan, a w w. XV istniało w Samarkandzie O. Ulugh-Begha, które posiadało kwadrant olbrzymich wymiarów. W Pekinie istnieje O. od XIII w., ale obecnie znajdujące się tam przyrządy sprowadzone zostały przez jezuitów w r. 1629 i 1670 (ob. Astronomia, str. 262).—W Europie pierwsze О-a powstały w w. XV; z podniety Regiomontana założył patrycyusznorymberski Walther O. w rodzinnem swem mieście, landgraf heski W i 1 h e 1 m IV urządził w Kasse-lu na wieży O., które posiadało już kopułę ruchomą, Najznakomitszą wszakże dostrzegalnią z czasówprzedteleskopowych było O. Tychona de Brahe, „Uraniburg“, na wyspie Hveen w Sundzie (opis i rysunek podany jest w życiorysie tego astronoma, t. 9 str. 317). W w. XVII słynne było również O. Heweliusza (ob.) w Gdańsku, założone w r. 1641, które korzysta ło z poparcia Jana Kazimierza i Jana III, ale spłonęło w r. 1679.—Z O-ów obecnie istniejących najdawniejsze jest O. w Paryżu, założone w r. 1667 staraniem Pi carda i Ad-ryana Auzout, a którego zarząd przez stulecie całe pozostawał w rodzinie C a s s i n i c h. Wkrótce potem, w roku 1675, powstało i pierwsze O. angielskie, w Greenwich, założone głównie dla potrzeb żeglarstwa, a zwłaszcza w celu udoskonalenia metod oznaczania długości geograficznej na morzu; pierwszym jego dyrektorem, z tytułem astronoma królewskiego, został Flamsteed. — Do założenia O. w Berlinie w r. 1706 dało podnietę wprowadzenie kalendarza gregoryańskiego, mieści się jednak obecnie w nowym gmachu, wzniesionym w r. 1832. W Gietyndze powstało O. w r. 1740, w Wiedniu r. 1755, w Bolonii r. 1714, w Rzymie r. 1739, we Florencyi r. 1772, w Genewie r. 1771, w Madrycie r. 1792, w Moskwie r. 1765, w Dorpacie r. 1812, w Pul-

ĘaeyW. Pr^sz. Ilqstr. S. II. Zesz. 86a T. IV.

kowie г. 1839.—W Polsce nowe narzędzia astro-' nomicztie sprowadził z Włoch do Krakowa J ó-zef Popiołek w r. 1745, pierwsze jednak istotne O. urządził Tomasz Żebrowski w Wilnie kosztem księżnej Puzyniny w r. 1753, które zasłynęło następnie pod kierunkiem Poczobuta i Śniadeckiego, a istniało do r. 1877. Poznań posiadał od r. 1765 O. pod kierunkiem jezuitów; po zniesieniu tego zakonu narzędzia przeniesione zostały do Krakowa w r. 1783. O. w Waiszawie założył Armiń-ski w r. 1825, a z kilku O-ów prywatnych które w Polsce istniały, najważniejsze było O. Jędrzeje wieża w Płońsku. Od niedawna założone też zostało O. we Lwowie pod kierunkiem profesora Laski. (Co do bliższych szczegółów o O-ach w Polsce, ob.^A s tг q_-n о щ i a,__ jitr. 266). — W ciągu wieku XIX CUrya znacznie się namnożyły; gdy w początkach stulecia było ich około 130, a poza Europą nie istniały wcale, obecnie liczba ich na całej ziemi przechodzi 300. -Obficie zwłaszcza rozwinęły się O-rya w Ameryce płn., gdzie powstały wyłącznie z ofiarności prywatnej, gdy w Europie w ogólności utrzymywane są prawie wyłącznie kosztem państw, a O-rya prywatne są stosunkowo bardzo nieliczne. Australia posiada 4 O-rya, Azya 3, w Hongkong, Madras i Tokio, Afryka jedno na Przylądku Dobrej Nadziei; to ostatnie założone zostało w r. 1836, w celu dokładnego oznaczenia paralaksy księżyca przez porównanie tamecznych dostrzeżeć ze współczesneini dostrzeżeniami w O-ach angielskich. — Nazwę O-ów nadaje się także i stacyom meteorologicznym, które niekiedy połączone są z O-ami astronomicznemi, w ogólności jednak stanowią urządzenia odrębne (ob. Meteorologia).

Obska zatoka, wąska i długa zatoka morza Lodowatego (morza Karskiego), sięgająca w ląd Syberyi na południe, nieco za koło biegunowe. Długość jej wynosi 950 km., szerokość 48—80, kierunek ogólny jest z północy na południe, w części południowej tylko zatoka skręca na południo-zachód ku uściu rzeki Obi, oddzielając przedtym na południo-wschód' zatokę Tazowską. Zatoka O. łączy się z morzem Karskim na równoleżniku przylądków Drowianego i Tora-soł; pierwszy znajduje się na wybrzeżu zachodnim zatoki, od drugiego zaś, leżącego na wschodnim, wkracza w morze długa mielizna. W tym miejscu zatoka O. ma przeszło 60 km. szerokości. Głębokość jej nie przechodzi 12 sążni, przeważa głębokość 6 do 10 sążni; za zbliżeniem do uścia rzeki Obi głębokość ta zmniejsza się do 5, 4 i 3Y₂ sążni, a na równoleżniku rzeki Jady i Nydy — do 2 sążni, na ławie przy wejściu do Obi Chama-nelskiej głębokość wynosi wszystkiego 10 stóp, Dno zatoki jest grząskie i muliste, mielizny i ławy nadbrzeżne są natomiast z piasku. Falowanie zatoki jest nieprawidłowe. Woda ma

75

rze-

w. N.

ig. p.

Obskurantyzm. Tak nazywamy kierunek, który jest przeciwny tak wszelkiemu postępowi umysłowemu, jak i rozszerzaniu się oświaty. O. ma źródło swoje zwyłke w nieuctwie {ignorant ia), albo w obawie przed skutkami, które

sty.

II. к.

jego poezyę.

smak słodki i jest bardzo mętna. Wybrzeża zatoki są w zupełności pozbawione lasów, jednostajne, niezamieszkałe, od zachodu strome, od wschodu bardziej płaskie albo pagórkowate, grunt jest błotnisty. Wyspy występują tylko w uściach wpadających do zatoki rzek i czek, zatoki są nieliczne. Oprócz Obi wpadają tam jeszcze rzeki następujące: do jej części południowo-wschodniej Nadym i Nyda, tworzące przy uściu grupy wysp. Ze strony zachod-niej, ograniczonej półwyspem znacznym Jałrnał, wpadają przeważnie rzeki niewielkie, z których pare jest dostępnych w dolnym swym biegu dla małych statków rzecznych, jak np. Jady, Oja, Iwocza, Zielonaja i t. d. Zatoka jest dość obfita w ryby, zarówno gatunków rzecznych, jak morskich. Woda jej pokrywa się lodem w październiku, a puszcza w czerwcu. Zatoka O. została poznana w r. 1600. W roku 1734, 1736 i 1738 zbadał ją porucznik O w cyn. W czasach niedawnych dopełnił te badania Wilkickij (r. 1896). W r. 1897 została odkryta obok przylądka Jamasoł bardzo dogodna dla statków zatoka Nachodka i odtąd ustanowiono komunikacyę regularną parowcami przez zatokę O. rzeki Obi z Londynem.

Obsko-Jenisejski kanał, łączący dorzecza Obi (ob.) i Je ni sej u (ob.), znajduje się w Sy-beryi, w guberniach Jenisejskiej i Tomskiej. Początkiem tej linii komunikacyjnej jest rzeczka Ozie maj a, wpadająca do Keti, o 550 wiorst od uścia tejże do Obi. Po Oziernej idzie kanał na przestrzeni 14x/₂ wiorsty, dalej wchodzi w rzeczkę Łomowatą (47 wiorst), a stąd po rzeczce S az e waj a (31³/₄ wiorsty dąży do jeziora В o 1-szoje (4x/₃ wiorsty długości, 700 sążni szerokości, x/₂ d° 7* sążnia głębokości). Od jeziora do rzeczki Małyj Kas przekopano kanał, długi na 7x/₂ wiorsty, szeroki na 9 sążni (na dnie), głęboki na 7 stóp. Małyj Kas (89 wiorst), wpada do rzeki Bolszoj К as (192 wiorsty), dopływu Jeniseju. Na przestrzeni 195 wiorst składają się na kanał rzeczki płytkie i kręte; według projektu należałoby na tej drodze ustawić 29 śluz, skanalizować wyżej pomienione rzeczki, wyprostować, pogłębić i oczyścić Małyj Kas. Kraj, przez który przechodzi kanał, jest błotnistą i kamienistą niezaludnioną tajgą (ob.); żegluga po nim nie mogłaby trwać dłużej jak przez 3x/₂ miesiąca w ciągu roku. Zaczęto budować kanał w r. 1882, otworzono go dla statków drobnych w r. 1891. Wykończenie go i doprowadzenie do takiego stanu, aby był dostępny dla statków większych, kosztowałoby jeszczo kilka milionów rubli. Z powodu budowy drogi żelaznej Syberyjskiej wstrzymano roboty dalsze.

mogłaby sprowadzić oświata. Zwolennikom O-u wydaje się, że iustytucye tradycyjne lub poglądy i wierzenia, z przeszłości odziedziczone, mogłyby ucierpieć na znaczeniu i powadze pod wpływem postępu w dziedzinie wiedzy lub pod wpływem oświecenia, coraz szersze ogarniającego warstwy. Są to oczywiście mniema-nia złudne, albowiem co w życiu i rozwoju umysłowym ludzkości jest żywotne, to na pewno w walce i w ścieraniu się prądów duchowych utrzyma się, co zaś warunki żywotności straciło, to lepiej aby odpadło. O. zmierza do sztucznego tłumienia objawów życia zbiorowego i służy zwykle fanatyzmowi, tudzież interesom

egoistycznym jednej jakiejś warstwy lub ka-

M. s.

Obstagium. Była to w dawnej Polsce umowa dodatkowa, której celem było zapewnienie wykonanie zobowiązania głównego. Mocą umowy takiej dłużnik lub poręczyciel zobowiązywał się, że w razie nieuiszczenia wierzytelności w oznaczonym terminie, stawi się osobiście w miejscu oznaczonem i pod skutkami infamii nie opuści go, dopóki długu nie zaspokoi. W wiekach średnich sami panujący nawet zaciągali długi, zobowiązując się ad obstagium.— Inna forma O. polegała na tern, że wierzyciel sam lub z orszakiem przybywał do gospody dłużnika in hospitium i żył jego kosztem, dopóki należności nie odebrał. — Statut Wiślicki wspomina o tego rodzaju O., (por. Burzyński „Prawo polskie prywatne“ t. I str. 417).

Obstfelder Sigbjörn, poeta norweski (* w listopadzie r. 1866 w Stavangar—f r. 1900 w Kopenhadze). W latach 1835—88 studyo-wał języki nowoczesne; następnie był na politechnice w Chrystyanii. W r. 1890 odbył podróż do Ameryki, gdzie zajmował się budownictwem (w Milwaukee i Chicago). Wkrótce jednak, tego samego jeszcze roku, powrócił do ojczyzny, oddawał się kompozycyom muzycznym, a później poezyi. W r. 1893 wydał pierwszy zbiór poezyi „Digte“. Otrzymawszy stypendyum rządowe, znowu puścił się w podróż po kraju i zagranicą. Po Niemczech odbywał wędrówki piesze w Turyngii i nad Renem. Później osiedlił się w Paryżu. Ogłosił w r. 1895 „To Noveiler“ („Lir“ i „Sletten“). w r. 1897 dramat „De rode drüber“, oraz „Korset“, romans drukowany w przekładzie niemieckim p. n. „Das Kreuz“ (w czasopiśmie „Die Zeit“ 1898). — O. w literaturze norweskiej jest najwybitniejszym przedstawicielem symbolizmu w rodzaju Maeterlinck a (ob.); dąży do oddania subtelnych, trudno dających się pochwycić stanów, zatapia się chętnie w kontemplacyi marzycielskiej jaźni własnej i „cudów“ przyrody. Styl jego odznacza się zwięzłością i wyrazistością. Ton religijny,

tchnący wiarą i nadzieją, przenika na wskroś

w. o.

Obstrukcya ob. Zaparcie stolca.

zawierają krzemionki właściwiej O-y są to

Obstrukcyonizm (od łac. obstrućtio), nazwa jednego z rodzajów walki mniejszości parlamentarnej z większością; O. polega na tem, że mniejszość stara się wszelkiemi sposobami przewlec obrady do nieskończoności. Do celu tego służą długie mowy członków opozycyi, nieraz zupełnie bez treści, lub też (aby mówcy na dłużej głosu starczyło) wygłaszane tak cicho, że ich nie słyszą sąsiedzi najbliżsi; niezliczone poprawki, proponowane przy wszystkich uchwałach większości, interpelacye i wnioski nagłe, żądanie głosowania imiennego przy każdej sposobności i t. p. Zmuszając większość Izby do poświęcania mnóstwa czasu na rozpatrzenie każdej sprawy, O. ma na celu obudzić w wyborcach nieufność do zdolności izby i przez to wywołać w opinii publicznej zwrot na korzyść opozycyi. O. prowadzona energicznie, z założeniem zgodnie i wytrwale, nie dopuszczająca do powzięcia jakichkolwiek uchwał, może zupełnie ubezwładnić i uczynić nieużyteczną, całą działalność Izby. —Obstrukcyonistami zaczęli się poraź pierszy nazywać posłowie irlandzcy do parlamentu angielskiego, którzy pod wodzą Parnella (ob.) w r. 1879 chcieli drogą O-u złamać większość parlamentarną. Działalność ich stała się powodem zmiany gruntownej regulaminu izby w r. 1887. W Stanach Zjednoczonych posłowie niechętni uchyleniu praw S her mana o srebrze (r. 1893) przy pomocy O. dopięli swego.—Od r. 1897 parlament wiedeński jest widownią O., uprawianej z początku przez liberałów niemieckich, później zaś przez Czechów. O. ta nie ograniczyła się na przytoczonych wyżej sposobach przewlekania obrad, lecz przez gorszące wybryki, jak urządzanie hałasów piekielnych, przez krzyki, uderzanie o pulpity, gwizdanie i t. p., uniemożliwiła prace parlamentarne, prawidłowe. Obecnie i w Peszcie opozycya bronią O. walczyć zaczęła.

Obsydyan, skała szklista, bezwodna lub prawie bezwodna, pochodzenia wulkanicznego, należy do tak zwanych szkliw wulkanicznych. Skały wulkaniczne, gdy wylewają się na powierzchnię, a nie zatrzymują się w głębi skorupy ziemskiej w żyle lub w podobnem występowaniu, w zetknięciu z powietrzem i powierzchnią ziemi stygną tak raptownie, że nie mogą zakrystalizować się, lecz krzepną w jpo-staci masy bezpostaciowej, mającej wszystkie cechy fizyczne i chemiczne szkła, stąd więc nazywamy je wogóle szkliwami wulkanicznemu Szkliwa te, pierwiastkowo wody wcale nie zawierające, pod działaniem atmosfery pochła-uiają ją dosyć chyżo, przeistaczając się w ten sposób w związki wodne, które potem nawet z łatwością się krystalizują. Otóż więc zarówno na zasadzie zawartości wody, jak na zasadzie budowy, klasyfikujemy te szkliwa jak następuje: O b s y d y a n—zbity bezwodny; p u -meks — pianko waty, bezwodny; pechsztajn albo smoło wiec — zbity, wodę zawierający;

perlit — kulkowaty, skorupko wo łupiący się, wodę zawierający. Tak więc O. ze wszystkich szkliw jest najświeższy i zarazem najjednorodniej -szy. — Pojęcie O-u bynajmniej nie jest pojęciem chemicznem. Bardzo wiele law, stygnąc prędko, stawać się może takiem szkliwem jednostajnem, jakie zwykle nosi obsydyanu miano. Jest to więc pojęcie wyłącznie morfologiczne. Tak są О-y bardzo dużo krzemionki zawierające, odpowiadające lawom ryolitowym, inne znów mają jej ilość taką, jaka właściwa jest andezytom amflbolo-wym. Jednak różne rodzaje szkliwa różnym są właściwe kombinacyom chemicznym: tak lawy kwaśne, dużo krzemionki zawierające, przeważnie dają perlity, przeciwnie zasadowe, w krzemionkę ubogie, częściej dają O-y, a znacznie rzadziej perlity. Tak, że nie jest to bynajmniej prawidłem, jednak możemy na ogół zauważyć, że О-y są zasadowsze niż inne szkliwa, nieco mniej. —    ,

masy szkliste, jak się rzekło, o żywym połysku, z odłamem zupełnie muszlowym, dające odłupki o krawędziach bardzo cienkich i doskonale ostrych, w których przeświecają, a nawet zupełnie lub prawie zupełnie bywają przezroczyste. Barwa ich najczęściej bywa aksamitno-czarna, zdarzają się jednak brunatne, a znacznie rzadziej szare i zielone. Barwa ich czasami jednostajna, czasami znów są plamiste, lub pasmate. Nazwa sięga głębokiej starożytności. — Postrzegane gołem okiem, О-y przedstawiają się bardzo rozmaicie. Jedne są szkliwem zupełnem, niezawierającem ani nawet śladu jakichkol-wiekbądź ciał krystalicznych. Inne, tak zwane O-y porfirowe, składają się z zasadniczej masy szklistej, w której mniej lub więcej obficie tkwią kryształki wielkości najróżnorodniejszej sanidynu, plagioklazów, bardzo rzadko w towarzystwie biotytu, augitu i kwarcu. Są dalej O-y sferolityczne, te w masie szklistej, zasadniczej posiadają liczne kulki szare lub żółtawe o połysku woskowym i budowie włó-kniście - promienistej, zwane sferolitami. Na-koniec O-y pieniste albo pęcherzowe i te, gazami eksplozyjnemi rozdęte, pełne są oworków i stanowią przejście od O-u zbitego, jednorodnego do pumeksu. O ile gołem okiem, jak się rzekło, obserwowane O-y wydają się zupełnie szkliste, o tyle pod mikroskopem statecznie wykazują obfitą obecność bardzo drobnych kryształków różnych minerałów. Oprócz minerałów skryszalizowa-nych, powszechne w O-ach są bardzo oryginalne i ciekawe utwory mikroskopowe, będące zaledwie początkowemi stadyami kry-stalizacyi. Są to mianowicie drobniutkie ziarenka, włoski, i utwory drzewiaste.-— Ciężar właściwy O-ów wynosi zwykle od 2.3 do 2.4. W przyrodzie występują w postaci powierzcłmio-

Z W.

Ig. r.

W. N.

S. K.

Ur. .Г P.

Dr J P,

wych potoków wulkanicznych. Najsłynniejsze są О-any Islandyi. — О-any rzadko występują samoistnie. Zwykle towarzyszą lawom w mniejszej lub większej mierze zakrysta-łizowanym. Tak naprzyklad w Parku Narodowym Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej lawy kyrlitowe otoczone są potokami pięknych O-ów. Również to samo daje się widzieć w Meksyku.

Obsza, rzeka w Rosyi, w gub. Smoleńskiej, dopływ Mieży. Brzegi ma wysokie, prąd bystry. Długość jej wynosi 125 wiorst, spławna jest ua przestrzeni 45 wiorst, ale tylko przez dni kilkanaście. W r. 1894 przewieziono po niej 2 688 tysięcy pudów drzewa i zboża. Do О-y wpadają: Biełaja, Łba i Nocza.

Obszczyj Syrt, szereg wyniosłości płaskich, odbiegających gałęziami od Uralu południowego w kierunku zachodnio-południowozachodnim i noszących miano „Syrty“; tworzą dział wodny między dorzeczem Wołgi i Uralu. Za początek О-go S-u uważać należy górę Kujan-tau, leżącą u źródłowisk Kamy, lewego dopływu Białej. Stąd O. S. ciągnie się na zachód wzdłuż brzegu lewego rzeki Białej. Pod Bogue-czanern, gdzie rzeka Biała tworzy zakręt nagły, O. S. ciągnie się w tymże kierunku do źródłowisk rzeki Sałmysz, prawego dopływu Sakmary. Stąd rozdziela się na trzy gałęzie: pierwsza z nich z kierunkiem północno-zachodnim dzieli się znów na dwa łańcuchy: zachodni i północny; drugi z nich, stanowiący dział wodny między Ikiem i Białą, kończy się wpo-bliżu miasta Bilska górami Sokolemi. Druga z trzech gałęzi __ głównych О-go S-u tworzy dział wodny między rzekami Kinelem, a Samarą; w miejscu, gdzie przerzyna ją Wołga, tworzy wyniosłości, zwane górami Żegulewskiemi. Gałąź trzecia ma zpoczątku kierunek południowy i tu tworzy dział wodny między źródłowiska-mi Samary i Uralu, następnie zaś skręca na zachód, rozszerza się na dwie gałęzie, z których pierwsza idzie do źródeł rzeki Irgiz, druga zaś ciągnie się do górnej części Jerusłanu i obniżając się stopniowo, zlewa się wreszcie ze stepami Nadwolżańskiemi.—Na całym swym obszarze Syrty nie mają charakteru górskiego. Punkt ich najwyższy, szczyt góry Kujan-tau, nie przenosi 2 030 stop. O. S. posiada jednak ważne znaczenie orograficzne jako północna krawędź niziny aralsko-kaspijskiej [dawnego morza] oraz dział wodny wielu rzek. Pod względem budowy gieologicznej O. S. składa się z warstw piaskowcowych i wapiennych forma-cyi permskiej, które w miejscach wyższych pokryte są warstwami kredoweini; niekiedy spotykają się obnażenia formacyi węglowej. W granicach guberni Orenburskiej, w dolinach rzek Wielkiej i Małej Kargałki, znajdują się bogate rudy miedziane. W О-m S-cie jest Wiele okolic malowniczych, pięknych jezior (Sassyk-kul i t. p.), piramidalnych i stożkowych szczytów. W części południowej O. S. posiada zupełnie charakter stepowy, w północnej zaś obfituje w wody płynące i stojące oraz w bogatą roślinność leśną.

ObszernoŚÓ, amplituda (łac. amplitudo), rozległość pewnego działania, odstęp między punktami krańcowemi zjawiska pewnego; w szczególności 1. w fizyce kąt zawarty między dwoma skrajnemi położeniami kołyszącego się wahadła, największe wychylenie się cząstki drgającej od położenia równowagi (ob. Wahadło, Falowy ruch). 2. W astronomii łuk poziomu zawarty między punktami wschodu i zachodu danej gwiazdy. 3. W meteorologii obszernością wahań ciepłoty w danem miejscu jest różnica między średnią ciepłotą lata i zimy.

Obtułowicz Ferdynand (* w Żywcu d. 1 stycznia r. 1851) lekarz. Do nauk zawodowych przykładał się w uniwersytecie Jagiellońskim, który mu też w r. 1874 przyznał dyplom doktorski. Już jako student odznaczył się pracowitością wielką i trzykrotnie zdobywał nagrody za rozprawy następujące: „Jakie są znane zmiany w chorobach co do ilości i jakości krążków barwnych krwi“, „Objawy choroby Brighta według przypadków obserwowanych na klinice lekarskiej“ i „O okręceniach pępowiny i ich znaczeniu pod względem sądowo-lekar-skim“.— Po wycieczce naukowej niedługiej, został sekundaryuszem (asystentem) w oddziale chirurgicznym szpitala św. Łazarza w Krakowie; pod koniec r. 1875 objął obowiązki asystenta w klinice chorób wenerycznych i skórnych profesora Rosnera (ob.) i pełnił je trzy lata, poczem, złożywszy egzamin dodatkowy, przez prawo wymagany, został lekarzem powiatu w Turee pod koniec r. 1878. Obecnie (r. 1904) stanowsko takież zajmuje we Lwowie. O. mnóstwo prac ogłosił od r. 1874 w wydawanym w Krakowie „Przeglądzie lekarskim“, pisywał też dla „Dwutygodnika medycyny publicznej“ dopóki pismo to wychodziło.—Por. S. К osin i ńskie go „Słowu, lek. pols.“ (str. 361).

Obturator, po polsku Zatykadło, albo Z a t у c z к a, jest przyrządem używanym w chirurgii, sporządzanym z kauczuku wulkanizowanego, drzewa twardego (bukszpanu), kości słoniowej lub z metalu, służącym do zatykania otworów nieprawidłowych, powstałych bądź wskutek choroby, bądź jako następstwo opera-cyi chirurgicznej, nieuniknionej, po której braku powstałego nie można było zagoić. — O-y mają zazwyczaj postać płytek lub poduszeczek, opatrzonych w urządzenia mogące utrzymywać je stale w położeniu wymaganem.— O-ami nazywane też bywają zatyczki, w tym razie najczęściej drewniane, umieszczane w narzędziach wałkowatych, wewnątrz próżnych, służących do badania wnętrza niektórych jam ciała z zewnątrz dostępnych, dla łatwiejszego wprowadzania ich do jamy danej zaopatruje się je w O., który się po wprowadzeniu usuwa.

Red

Jg. r.

м. u.

Obuch, siekierka osadzona na toporzysku długiem, służącem zarazem za laskę, u dołu zwykle okutą ostro: jest to więc mniej lub więcej to samo, co czekan, nadziak lub ciupaga górali tatrzańskich. Dawniej O. był bronią używaną w wojsku, zwłaszcza w piechocie, a służył nietylko w boju ręcznym, ale zarazem w obozie lub w pochodzie, jako siekiera zwykła.— O. wykuty bywał z żelaza, prosto i bez ozdób wszelkich, a od siekiery zwyczajnej różnił się tylko osadzeniem długiem i wymiarami szczuplejszemu — Robiono też О-y ozdobniejsze z mosiądzu, albo z żelaza, nabijane nim lub srebrem, często od strony przeciwnej ostrzu zakończone rodzajem młotka; te, ponieważ bywały zawsze mniejsze i zgrabniejsze, nazywano O busz kami.— Nazwę О-a nosi też pospolicie część gruba siekiery każdej, w której tkwi toporzysko.—Por. Z. Glogera „Encyklop. sta-ropol.“ (T. III, str. 273 i 274), gdzie umieszczone są ryciny, wyobrażające 4 О-y żołnierskie z wieku XVI i XVII, oraz obuszek ozdobny z r. 1700.

Obuchów, miasteczko na Rusi, w powiecie Kijowskim; leży nad rzeczką Kobryniem, zwaną dawniej Łukawicą, wpadającą do Stuhwy, dopływu Dniepru. O. składa się z kilku części, podzielonych górami, dzieli się na O. M a ł у i W i e 1 -к i. Ma 3 cerkwie, mieszkańców liczy 5 234.W O-ie od dawna rozwinięta jest hodowla drzew owocowych. —Najdawniejsze wiadomości o O-ie sięgają wieku XV. Pomiędzy r. 1430 a 1436 wielki książę Litewski Świdrygiełło darował O. (zwany wtedy Łukawicą) wraz z przy-ległemi ziemiami towarzyszowi swych bojów, Stankowi Hanko wieżowi Jursze, później wojewodzie Kijowskiemu (r. 1437 — 38). W r. 1483, podczas najazdu Me n dl i gir ej a, dobra Obuchowskie uległy spustoszeniu. Przy końcu wieku XV, przez małżeństwo wnuczki Stanka Jurszy z Olechną Monwidem Dorohostajskim, O. przeszedł w ręce tej rodziny; od dziedzica następnego, Piotra Do-rohostajskigo, kuchmistrza litewskiego, dobra Obuchowskie przezwane zostały Kuchmi-strzowszczyzną. W ostatnich latach wieku XVI młody dziedzic Kuchmistrzowszczyzny, Paweł Dorohostaj ski, wyjechał na naukę za granicę. Rozeszła się wieść fałszywa że umarł, a wtedy opiekun jego sprzedał dobra (r. 1588) Kniaziowi Konstantemu Wasylowi Osrogskiemu, który je wkrótce podniósł i zaludnił. Odtąd też Łukawicę zaczęto nazywać O-m.-Paweł Dorochostajski, po powrocie zaczął dochodzić swej własności i po długich sporach ją odzyskał.—Po Dorohostaj-s к i c h dziedzicami О-a byli: Andrzej Firlej, kasztelan Bełzki, i Tarnowscy; ci byli jednak tylko właścicielami z imienia, gdyż po klęsce korsuńskiej (r. 1648) O. wpadł w ręce Kozaków i następnie został na długo miejscem stałego pobytu sotni, należącej do pułku Kijów-skiego. Wskutek traktatów Andruszowskiego (r. 1676) i Grzymułtowskiego (r. 1686) Kijów z okręgiem po rzeki Irpień i Stuhwę odpadł do Rosyi. O. według tej linii granicznej zostawał w obrębie Rzeczypospolitej, gubernatorowie Kijowscy posunęli jednak samowolnie granicę aż po rzeczkę Nastaszkę. Szlachta kijowska zalecała wciąż swym posłom, aby się upominali na sejmie o wyrównanie granicy i zwrot O. Tarnowskim, ale bez skutku, ubecnie pół О-a jest miastem rządowem, drugiej połowy właścicielami są książęta Gorczakowo-wie.—Rodem z О-a był Szwaczka, głośny herszt buntu w r. 1768. O. wogóle nie cieszył się dobrą sławą, mieszkańcy jego trudnili się na wielką skalę rozbojem.

Obuchów Paweł Matwiejewicz, inżynier rosyjski (* w r. 1820 — -j* w r. 1869). Po ukończeniu Instytutu górniczego w Petersburgu, odbyciu praktyki odpowiedniej i podróży za granicę w celach naukowych, założył fabrykę Kunsinską i Jugowską, gdzie wyrabiał stal i blachę stalową. W r. 1851 założył w Złato-uście fabrykę wyrobu broni ręcznej i dział, w r. 1860 zaś założył tak nazwaną Obuch o w s к ą fabrykę (ob.) wyrobu stali i dział, na wzór słynnej fabryki Kruppa w Niemczech. W skutek energii i ulepszeń, których O. dokonał, fabryka Obuchowska doszła wkrótce do rozwoju znacznego. Przytem O. starał się o dobrobyt swych robotników, założył szkołę, szpital i urządzał wykłady publiczne.

Obuchowicz, herb polski ob. Jasieńczyk II.

Obuchowicz Filip (f w r. 1657) dyplomata, wojownik i pamiętnikarz. Początkowo O. był wojskim Mozyrskim i rotmistrzem królewskim; w Izbie poselskiej marszałkowa! w r, 1648 podczas elekcyi Jana Kazimierza, któremu też później służył. Zostawszy pisarzem litewskim, w r. 1653 wysłany był jako' poseł do Moskwy w celu zawarcia z carem Aleksym Mich aj łowiczem przymierza przeciwko Tatarom; w tymże roku sejm naznaczył go komisarzem do zapłaty wojska. Wkrótce potem jeździł w poselstwie do Wenecyi, Zostawszy wojewodą smoleńskim, w r. 1654 zmuszony był poddać Smoleńsk carowi Aleksemu, a to z powodu niesnasek panujących w załodze zbyt słabej i nadto z braku widoków otrzymania na czas pomocy; z czynu tego umiał usprawiedliwić się zupełnie przed sejmem.—Z nieprzyjacielem potykał się nieraz mężnie, po raz ostatni pod Warszawą w d. 20 — 22 lipca r. 1656 przeciwko połączonym Szwedom i Brandenburczykom. — Pozostał po nim „Dyaryusz“, ważny jako źródło historyczne, zaczęty w r. 1640, a po śmierci jego prowadzony dalej i dopełniany przez synów Michała Leona i Teodora Hieronima. Starszy, Michał (f w r. 1668), strażnik litewski, służąc wojskowo, odznaczył się podczas wojen licznych, pod panowaniem Jana Ka-

z i mi er za wiedzionych, będąc rotmistrzem a w jej pobliżu widać dotąd jeszcze znaczne chorągwi, od roku zaś 1660 pułkownikiem; szczątki starożytne; por. Caesar „Bell. Ale-w tymże roku w bitwie pod Rudnem do- xandr.“ 57. stał się do niewoli moskiewskiej, a po wyjściu z niej, za zasługi położone został naprzód stolnikiem litewskim, następnie kasztelanem nowogródzkim.—Młodszy, Teodor (f w r. 1707), był po bracie również kasztelanem nowogródzkim. — Dyaryusze O bu chowiczó w zawierają sporo wiadowości o Bohdanie Chmielnickim, Radziejowskim, Siei ń s к i m, są też źródłem ważnem do dziejów wojen kozackich. Michał Leon opisuje w nich czas od r. 1660 do 1662 spędzony    W Polsce dawnej po śmierci każdego,    zamie-

S. I)rz.

Ohulco, po grecku ’OßooXxiov, ’Oß'jXxwv, muuicipium rzymskie, położone w Hispania Baetica, blizko ośm mil na wschód od miasta Korduby, do którego obwodu sądowego też należało; wiódł przez nie trakt główny, zbudowany przez Rzymian od Pirenejów południowy cli do miasta Gades; dzisiaj Porcufia, na granicy między Kordową a Jaën; por. Strabon, (3, 141); Plinius „Nat. Hist.“ (3, 1, 3.)

0 bumarszczyzna albo odumarlizna.

S. Drz.

w niewoli; część tę „Dyaryuszów“ wydano    szkałego na cudzym gruncie, część    mienia

w przekładzie rosyjskim p. n. „Dniewnik Mi- j przechodziła na rzecz właściciela gruntu. Część chaiła Obuchowicza Strażnika Wielikago knia-    ta spadku zwała się O-ą; dziedziczył    ją pan

żestwa Litowskago, pisannyj w pljenu w Mos-    gruntu bez względu na to, czy zmarły    pozosta-

II K.

Obumierek, Ithizophagus Herbst., rodzaj owadów tęgopokrywych [Coleoptera), zaliczony do rodziny Nitidulidae (Łyszczynkowate); Samce w stopach posiadają tylko 4 członki; trzymają się owady te pod korą suchych lub stary cli drzew; zaliczamy tu przeszło 16 gatunków; najpospolitsze z nich: Uh. depressus Fabr.—na sosnach (2.5—4 mm.), lih. bipustu-latus Fabr. pod korą martwych drzew liściastych, najczęściej w towarzystwie chrząszczy: Cer glon Msteroides i Synchitodes crenata

K. K-c.

ObUiierwce [Amphineura). O. stanowią gromadę mięczaków [Mollusca), stojącą na poziomie ustrojowości względnie najniższym, i uważane są za grupę przechodnią od robaków do mięczaków właściwych. Niektórzy systematycy, jak I h e r i n g i Gegenbauer zaliczają O. do robaków pod nazwą Solenogastres, drugi — Amphineura. Systematycznie N. podzielono na dwa rzędy: niżej stojących Bezpłytkowców [Aplacophora s. So-lenogastres) i wyższych płytkonośnych( Pla-cophora s. Chitonidae). Rozpatrzymy kolejno cechy ustrojowe obydwu rzędów, kowce posiadają ciało dwubocznie symetryczne, obłe, robakowate; w oskórku ich rozwijają się igiełki wapienne ; muszli brak; na stronie brzusznej, zaczynając od otworu ust, idzie brózda podłużna, wysłana nabłonkiem migawkowym (niema jej u rodź. Chaetoderma); na końcu ciała brózda rozszerza się w stek [cloaca), do którego wchodzą odbyt i otwory narządów moezo-płciowych; z dna brózdy wznosi się wąska blaszka skórna (listewka) klinowata, pokryta nabłonkiem migawkowym; listewka ta uważaną jest za nogę szczątkową (ob. Mięczaki); płaszcza i jamy płaszczowej właściwej (tych wybitnych narządów w ustroju mięczaków ) — brak ; przez analogię wprawdzie uznano wzmiankowaną brózdę podłużną

kwie 1660 goda“ (Kijów 1862); dalej podaje opis wił dzieci lub nie, (por. Maciejowski „Hist. wyprawy na Ukrainę w r. 1664 it. d.-Teo- prawod. słów.“ III s. 51 iV s. 123).—Por. spad-dor Hieronim doprowadził pamiętniki te do kobranie w Polsce, r. 1700. Całość wyszła w Wilnie p. n. „Pamiętnik histor. do wyjaśnienia spraw publiczny cli w Polsce XVII w.“.—Por. F. M. Sobieszczań-skiego „Obuchowicz“ w „Encykl. powsz.“ S.

Uid.

Orgelbranda (T. XIX, str. 682).

pierwszy

В e z p ł y t-

Obuchowska fabryka stali (Obuchowskaj zawód) założona w r. 1862 przez inżyniera Obuchowa (ob.) we wsi Aleksandrowsku na trakcie Szliselburskim. — W r. 1863 przeszła w posiadanie spółki składającej się z Obuchowa, Putiłowa i Kudrjawcewa, — ą w r. 1886 zakupiona została przez Ministe- (2.3 mm.), ryum marynarki. Głownem zadaniem fabryki ₍tej jest wyrób stali na potrzeby wojenne. Fabryka ta doszła do tego stopnia doskonałości, że rząd rosyjski poczynił tu znaczne zamówienia, szczególnie dział. Znajdują się tam oddziały osobne do wyrobu dział, min i innych potrzeb wojennych. Urządzona jest też pudlin-garnia (ob.), walcownia, odlewnia żelaza, odlewnia stali, bessemernio, młoty parowe, z których największy na 50 tonu, prasa hydrauliczna na 7000 tonu. Prócz dział i innych narzędzi wojennych wyrabiają: lawety, płyty okrętowe, wały do machin parowych i również okrętowe, oraz inne przybory do okrętów. -Fabryka ta może wyrobić rocznie 100 do 200 dział polnych—wogóle zaś wyrabia rocznie przedmiotów różnych za 60 milionów rubli, przeważnie z żelaza miejscowego, satkińskiego, którego rocznie przerabia 25 000 pudów, a żelaza szwedzkiego sprowadza do 50 000 pudów rocznie. Fabryka ta zajmuje obecnie przestrzeń około 32 dziesiatyn, zatrudnia około 3 000 robotników i połączona jest osobną odnogąz drogą żel. Mikołajewską. W ostatnich 30 latach Fabryka ta była pod kierownictwem inż. Rzeszotarskiego (ob.).M- u-Obucola, Obucula albo Obulcula, po grecku ■’OßooxoXa 'OßoXxoXa miasto w Hispania Baeti-ca, nad traktem wiodącym z Hispalis do miast Emerita i Korduhy; dzisiaj zowie się Monçlova,

za jamę szczątkową płaszcza, a stek za rozszerzoną część tej jamy, tembardziej, że w steku po obydwu stronach odbytu umieszczoiie są skrzele (ctenidia). Otwór ust u bezpłytkow-ców znajduje się na przednim końcu ciała (strony brzusznej) jako szczelina poprzeczna, niekiedy podłużna, na środku. Muskulaturę podobną do napotykanej u robaków tworzy worek skórno-mięśniowy o warstwie zewnętrznej włókien okrężnych, środkowej — przekątnych,

fPe

г —~p

Ре

у.

fa—

Fig. 85. A. Proneomenia Sluiteri (według Hu brechta) O—otwór ustny, F—brózda brzuszna. B. Schemat układu nerwowego Prone,memu Sluiteri: Crj — zwój mózgowy, Bej — zwoje podjęzykowe, VPe—zwoje nożne przednie; Npe — zwoje nożne tylne; Pe — pnie nożne, lewy i prawy, Pa — pnie boczno - trzewne, Рид—zwoje tych pni.

i wewnętrznej -podłużnych, po za tern pęczki włókien grzbietowo-brzusznycli w przegródkach jamy ciała szczątkowej [ob. mięśnie mięczaków]. Przewód pokarmowy bezpłytkowców złożony jest z jelita przedniego- -jamy ustnej, gardzieli i przełyku, jelita środkowego z żołądkiem i jelita tylnego; w związku z gardzielą pozostaje język z tartką (radula) [z wyjątkiem Neomenia ob. Mięczaki]; tartka o rozmaitej ilości zębów (u Chaetoderma 1) do gardzieli otwierają się gruczoły ślinne w kształcie dwu długich woreczków z przewodem wspólnym, wchodzącym do gardzieli. Jelito środkowe u rodzaju Neomenia i Proneomenia ma wszędzie średnicę jednakową i opatrzone jest przegródkami boczne-mi, poprzecznemi, w których przebiegają włókna mięśniowe grzbietowo - brzuszne; nabłonek przegród zbudowany z komórek gruczołowych;

wątroba u wielu form istnieje jako wyrostek ślepy jelita środkowego (Chaetoderma); do odbytu otwierają się dwa gruczoły, wydzielające ciecz, zmieniającą się po wyjściu w masy nitkowate. Skrzele bezpłytkowców umieszczone są w steku (brak ich u Proneomenia); narządy krążenia, najlepiej poznane u Chaetoderma, składają się serca, kształtu woreczka obłego, spłaszczonego, umieszczonego nad jelitem tylnym; serce otacza osierdzie, będące pozostałością jamy ciała (coeloma); na stronie górnej w sercu istnieje otwór; z niego wybiegają dwa naczynia grzbietowe, z których krew przesiąka do t. zw. lakun (szczelin w miąższu ciała), z których przesiąka do rozmaitych części ciała; żyły skrzeli schodzą się do serca, niosąc mu krew utlenioną. U wielu bezpłytkowców serca brak, a czynność jego spełniają wspomniane lakuny (np. u Neomenia zamiast naczynia grzbietowego istnieje w miąższu ciała zatoka obszerna (lacuna), niekiedy serce jest tylko naczyniem grzbietowym rozszerzonym nieco. Mówiąc o osierdziu należy zrobić wzmiankę o t. zwanej jamie ciała (coeloma), która jest bardzo ważną cechą anatomo-porównawczą w świecie zwierzęcym ; otóż u O-ów ( w szczególności u bezpłytkowców) jama ciała zachowana wybitniej, niż u reszty mięczaków (t. zw. jama ciała wtórna- zredukowana), co pozwala uznać pokrewieństwo rodowe bezpłytkowców z robakami: tak więc, jama ciała pozostała tu częściowo, jako wzmiankowany worek osierdzia (pericardium), i jako jama gruczołów płciowych; powstało to wskutek silnego rozrośuię-cia przewodu pokarmowego ku stronie brzusznej z pozostawieniem na stronie grzbietowej dwu oddzielnych, wszakże komunikujących się ze sobą części — jamy osierdzia i gruczołów płciowych.—Narządy płciowe bezpłytkowców są obojnacze; składają się z worka umieszczonego nad jelitem środkowym i podzielonego przegródką na cewki, prawą i lewą; przegródki w częściach śródbłonkowych rozwijają jajka i ciałka nasienne; jajka rozwijają się zazwyczaj w części górnej woreczka, plemniki zaś w dolnej; w tyle obie cewki wchodzą przewodem wspólnym do osierdzia, a stamtąd przewodami nerko wemi wynoszone są do steku (czyli na-zewnątrz ciała); przewody owe odpowiadają nerkom pierścienic i służą zarazem tu jako narządy wydzielnicze (ob. Mięczaki); te przewody nerkowe wysłane są nabłonkiem wałkowatym, zbudowanym z komórek nitkowatych, gruczołowych.—U kł a d nerwowy bezpłytkowców nadzwyczaj podobny jest do tegoż układu u robaków (co stanowi ważną cechę pokrewieństwa); składa się z całego szeregu zwojów i nerwów; w części głównej umieszczony jest t. zw. zwój mózgowy (ob. rys. 8bP.), dalej obrączka otaczająca przełyk, z której wyrastają dwie pary pni nerwowych, podłużnych: 1) brzuszna (nożna) i 2) boczna (boczno-trzewna) ; pnie zbu-dowane są z równomiernie rozmieszczonych komórek (zwoje) i włókien nerwowych, wzajemnie zaś łączą się za pomocą spoideł poprzecznych (brzuszne ze sobą i każdy z bocznych z odpowiednim brzusznym) [ob. rys. 85]; od wzoru opisanego budowy układu nerwowego bywają mniejsze lub większe uchylenia, wszakże wzór ogólny będą stanowiły pnie i pierścień (obrączka) przełykowy. —N arządy zmysłowe O-ów dotąd nie wszystkie zostały dokładnie poznane; narządy dotyku mieszczą się w obrębie skóry i są zakończeniami wolnemi włókien nerwowych (np. u Chaetoderma); u wielu istnieją t. zw. pączki zmysłowe czołowe, znajdujące się w części czołowej tarczy ustnej; pączki takie zbudowane są z komórek nabłonka czuciowego, opatrzonych na końcach w szczecinki dotykowe i pozostających w związku z włóknami nerwowemi.—Narządy smakowe umieszczone są w okolicy części przedniej przewodu pokarmowego; tworzą je wyniosłości ściany jamy u-stnej, wysłane nabłonkiem zmysłowym (ob.)—N a-rządów słuchowych i wzrokowych dotąd u niższych O-ów nie zbadano.—Drugi rząd O-ów—Płyt ko no ś n e (Placophora) posiada znamiona ustrojowe bardzo bliskie do istotnego typu mięczaków. Ciało dwubocznie symetryczne, owalne, spłaszczone w kierunku grzbieto-brzusz-nym; strona grzbietowa wypukła, brzuszna spłaszczona; na niej t. zw. noga mięsista o podeszwie płaskiej; na środku t. z w. płata głównego, odgraniczonego brózdą półkolistą od reszty nogi, umieszczony jest otwór ustny; odbyt na środku powierzchni tylnej nogi na wierzchołku wzniesienia. Na grzbiecie po linii środkowej 8 płytek muszlowych (muszla chitonów), ułożonych w rzędzie i zachodzących dachówkowato jedna na drugą; wskutek tej muszli członkowanej chitony mogą zwijać swe ciało i w ten sposób bronić się od napaści; u rodź. Cryptochiton muszla jest wewnętrzna. Część obwodowa strony grzbietowej wolna od płytek (u wielu gatunków zawiera w skórze kolce i ziarenka) uznana jest za utwór homologiczny fałdowi płaszczowemu innych mięczaków (ob.); za jamę płaszcza uważa się brózdę głęboką, umieszczoną po stronie brzusznej, pomiędzy fałdem, a nogą; w bróździe znajdńją się skrzele dwurzędne, blaszkowate, wysłane nabłonkiem migawkowym ; miejsce zajęte przez skrzele u chitonów w kształcie pierścienia zamkniętego po obu stronach nogi; u wielu gatunków ograniczone tylko do okolicy tylnej bróz-dy płaszcza. —U kład mięśniowy chitonów wikła się obecnością mięśni nogi i t. zw. włókien grzbieto-brzusznych, przebiegających od części ciała grzbietowych i wchodzących do nogi; tu mięśnie rozchodzą się promieniami.—Narządy trawienia płytkonośnych, więcej zróżnicowane; w porównaniu do bezpłytkowych występują tu: żołądek obszerny, wątroba parzysta z kilkoma przewodami.—U к ł a d krążenia złożony jest z serca i naczyń; serce—z komory i dwu przedsionków, zamknięte w woreczku osierdzia (jama ciała szczątkowa) [ob. rys. 86]; przedsionki połączone w tyle spoidłem łukowałem, do którego wchodzi tylny otwór komory; z tej zaś idzie ku przodowi tętnica główna (aorta), komunikująca

г-

7-----

Fig. 86. Schemat, pokazujący stosunek pomiędzy skrzelami (ctenidia), sercem i aortą u Chitona; 1 komora serca, 2 i 3 — przedsionki, 4 vena branchialis ('naczynie odwodzące krew od skrzeli), 5—aorta, 6 — aorta posterin' (tętnica tylna); 7—ctenidia—skrzele

się za pomocą otworów swej ścianki z lakuna-mi w miąższu ciała; w nodze przebiegają dwa naczynia nożne odrębne; krew niezdatna do odżywiania zbiera się w lakunach większych podłużnych (z boków ciała) i z nich spływa do skrzeli, gdzie się utlenia; utleniona zbiera się w dwu innych lakunach, łączących się z przedsionkami serca. Oddziały jamy ciała płytkonośnych nie łączą się ze sobą jak to było u bez-płytkowców.—Nerki, w liczbie dwu; każda ma wygląd cewki podłużnej, idącej z boku ciała; w części tylnej cewka ta rozgałęzia się na 2 odnogi: jedna z nich wchodzi do jamy osierdzia, druga—przez jamę płaszczową na zewnątrz. —Układ nerwowy składają półpierścienie nerwowe, górny i dolny, położone—pierwszy nad, drugi zaś pod przełykiem. Z górnego idzie w tył para pni boczno - trzewnych, z dolnego zaś—para pni nożnych; oprócz tego z dolnego wychodzą trzy pary nerwów: a) para zewnętrzna, dochodząca do zwoju, unerwiającego jamę ustną i przełyk; b) para druga, dochodząca do zwojów podtarkowych i c) para trzecia do jamy ustnej. Pnie nerwowe, łączące się pomiędzy sobą za pomocą spoideł licznych (ob. rys. 87), wysyłają rozgałęzienia do skrzeli, płaszcza, nogi i innych narządów.—N arządy zmysło-w e chitonów również są rozwinięte wyżej, niż u grupy poprzedniej; tak rolę narządów dotyku spełniają komórki, opatrzone włoskami długie-mi i znajdujące się na wargach, płacie głównym; na dnie brózdy płaszczowej—obok skrzeli istnieją zgrubienia kędziorowate, zbudowane z wysokich komórek nabłonkowych - gruczołowych i zmysłowych, właściwych, opatrzonych migawkami;—uważane są za narządy węchu. Zagadkowe są u chitonów tak zwane aestheta, znajdujące się na grzbiecie, w przewodzikach skorupy. Każdy taki narząd—aesthetum—ma postać wałka i zbudowany jest z komórek gru-

-r*

czołowych, wydłużonych, złączonych u podsta- genetycznego istnieje kilka teoryi; większość, jak wy w duże włókno, które znajduje się w zwią- L a ng i H а e с к el, uznaje największe pokrewień-zku z końcami ^nerwów. Aesthetum w części stwo O-ów z robakami płaskiemi, właściwie swej górnej (micraesthetum) składa się z wieńca odcinków klinowatych, dochodzących aż do powierzchni górnej skorupki małżowinowej i jest zakończony rozszerzeniem główkowatem. U pewnych gatunków chitonów aestheta przekształ-

sf,

CA

postaciami, zbliżonemi do Wirków — (Tiirbel-laria) — (cechy wspólne; symetrya dwuboczna, układ nerwowy, brak segmentacyi, odnoży i inne) [por. klasyfikacya zwierząt]. Podamy teraz systematykę szczegółowszą obunerwców:

Gromada Ob-ów (Amphineura)

1) Rząd: Bezpłytkowce (Aplacophora s. Solenogastres):

Chi-

i inne.

Bg

Sr

*£l

PeStf:.

Оч

-.zbzrA

CS

ssii

Ч-- -1

Ëh

ШШ

Past

fig. 87. Układ nerwowy Chitona (według B. Hallera) Sr — pierścień nerwowy (półpierścienie nad-i podprzełykowy); Bg — ganglion buccale-, PeSt — pnie nerwowe nożne czyli brzuszne; FaSt — pnie nerwowe boczno-trzewowe; Br— skrzele.

cają się na oczy; wtedy micr aesthetum osłonięte jest warstwą barwikową i na obwodzie posiada tak zwaną soczewkę, pod którą komórki uważane są za siatkówkę. —Narządy smaku tworzą tak zwane „kieliszki smakowe“; u chitonów istnieje tak zwany „wałek smakowy“ na dnie jamy ustnej, zbudowany z komórek migawkowych; w wałeczku owym występują kieliszki smakowe, zbudowane z komórek podpierających i zmysłowych; komórki u podstawy połączone są z włóknami nerwowemi. —Narządów słuchu u chitonów brak; wzrokowe- ob. wyżej aestheta.—Chitony są rozdzielnopłciowe. Narządy płciowe ich są to worki nieparzyste z przewodami parzystemi,wchodzącemi do bruzdy płaszczowej.—Rozwój ontogienetyczny O-ów, poznany lepiej u chitonów, polega od najwcześniejszych stadyów na całkowitem bruzdkowaniu jajka, z początku równomiernem, później zaś — nierówno-miernem; powstawanie listków zarodkowych, właściwe pierścienicom (ob., jak również Mięczaki). W okresie późniejszym rozwoju przechodzą zawsze stadymn larwy pływającej, troch o for y (veligera—оЪ.). Co do rozwoju fylo-

Encykl Powił, Iluetr. Ser. II. Zeiz. 26a T. IV.

a) rodzina: Neomenidae (obupłciowe) z rodzajami:

a) Neomenia. ß) Proneomenia.

7) Dondersia.

b) rodzina: Chaetodermidae (rozdzielnopłciowe) z rodzajem Chaetoderma 2) Rząd: Płytko no ś ne (Placophora s. tonidae—Chi to ny) (Rozdzielnopłciowe). Rodzaje:

a)    Chiton.

b)    Chitonellus.

s. M

Obunogi (.Amphipoda), O. zajmują w syste-* matyce jeden z rzędów gromady pancerzow-c ó w (Malacostraca—Arthrostraca), z podtypu skrzelodysznych, czyli skorupiaków (Branchiata s. Crustacea) typu stawonogów (.Arthropoda). O. są raczkami wodnemi; żyją w wodach lądowych i morskich; z boków są spłaszczone, a wypukłe na grzbiecie, ciało przystosowane jest do pływania; pływają przeważnie skokami, zwierając ciało przez podginanie odwłoka i prostując przez wyciąganie go następne, przyczem pomagają im tylne odnoża odwłokowe. Ciało O-ów złożone jest z trzech oddziałów: głowy (głowotułowia), tułowia i odwłoka; każdy z oddziałów u wszystkich prawie gatunków posiada stałą ilość odcinków (segmentów); głowa—6; na głowie umieszczona jest para oczu {ocelli) i 6 par kończyn: 2 pary różków, złożonych z części grubszej, podstawnej i z długiej wici; para żuwaczek (mandibulae) z krawędziami ostre mi, zazębionemi, wyrostkami żuwkowe-mi i głaszczkami trzyczłonkowemi; dalej 2 pary szczęk (maxillae) i jedna para nogoszczęk; za głową idzie tułów 7-mioodcinkowy, od niej wyraźnie oddzielony (tylko w podrzędzie Lae-modipoda pierwszy odcinek tułowia zlewa się z głową, tworząc głowotułowie); tułów posiada 7 par odnoży nierozdwojonych, u których członków podstawnych znajdują się listki lub woreczki skrzelowe (ulubione miejsce zamieszkania wielu gatunków wymoczków i wrotków [Rotatoria]) (ob.). U samic z tychże członków podstawnych wyrastają płytki poprzecznie szerokie {epipodity), odgradzające od strony brzusznej tułowia t. zw. jamę lęgową. Odwłok stale jest złożony z 7-iu odcinków, z których pierwsze 3 posiadają 3 pary odnoży pła-wnych, rozszczepionych, 3 zaś odnoża następne tyluż odcinków również rozszczepione

76

i skierowane w tył, służą do wykonywania roślin wodnych i t. d.; formy słodkowodne są przeskoków ; są spłaszczone i tworzą rodzaj | ważnie drobne, morskie dochodzą wielkości kil-dźwigni; ostatni odcinek odwłoku (telson) ku cali; gatunki podrzędu Hyper ma (Łbiocliy) jest odnoży pozbawiony. — Narządy we- mieszkają na przezroczystych stworzeniach inor-w n ę t r z n e . PrzeWód pokarmowy skła- skich, np. na pewnych osłonicach, Aca-da się z trzech oddziałów: jelita przedniego, lephach (Parzydłach (ob.) z typu Jamochłon n y c h samice zaś Phronima scolentaria (Beczułnika) z całym swym potomstwem zamieszkują w osłonach beczułko waty ch kolonii Ognie (Pyrosomae) (ob.), wyjadłszy uprzednio osobniki pojedyncze kolonii. Na podstawie sposobu życia i zdolności do pasorzytnictwa O. układają systematycznie w 3 podrzędy: 1) Cre-vettina—formy swobodnie żyjące, o małej głowie; tu należą Cheluridae (Rozgłąbki)— morskie niszczą drzewo i tem szkodzą budowlom nawodnym; Gammaridae — Kiełże — słodkowodne z gat. Niphargus puteanus (Kiełż studzienny ob.) i pospolity Gammarus pulex — Kiełż zdrojowiec. 2) Podrz. Hyperina h b i o c h y; o głowie olbrzymiej stosunkowo i oczach wielkich; żyją na stworzeniach morskich rodź. Phronimida (oh. wyżej).—3) Haemodipoda (ob.) Gardło nogi, formy pasorzytnicze i półpaso-rzytnicze; kończyny w szczątkach na odcinkach środkowych tułowia; odcinki przednie—zrośnięte z głową; odwłok szczątkowy; rodziny: Garpel-Udae, odżywiają się polipami, Cyanidae, z ciałem szerokiem, spłaszczonem, pasorzytują na wielorybach.

żłożonego z przełyku węższego i z żołądka rozszerzonego, żującego, który przechodzi w jelito oddziału środkowego; do tegoż otwierają się wpukliny długie, cewkowate, trzustko-wą-trobne; na końcu zaś do tegoż jelita otwierają się dwa ślepo zakończone woreczki wydzielni-cze, uważane przez niektórych zoologów za naczynia Mai pi gili ego (ob. Nerka). — U kł a d krążenia prosty: serce, kształtu rurki wałkowatej, przebiega wzdłuż grzbietu; krew z serca przez aorty rozgałęzione, przednią i tylną, rozchodzi się po ciele; u większości gatunków istnieją jeszcze naczynia boczne, wyrastające z głównych na stronie brzusznej ciała; naczynia skrzeli prowadzą krew utlenioną do jamy ciała, skąd przez otwory parzyste przedostaje się do serca. —U kład nerwowy tworzą: mózg i łańcuch nerwowy brzuszuy, złożony z połączonych zwojów parzystych z takiemiż spoidłami (comis-surae) podwójnemi. — U Kiełż y (Gammaridae) układ nerwowy więcej stosunkowo jest rozczłonkowany, niż u reszty grup; składają go: mózg, zwój podprzełykowy (złożony z kilku), 7 zwojów tułowiowych i 4 odwłokowe; wogóle w układzie nerwowym widoczne jest dążenie do zlewania się zwojów odcinków poszczególnych. Z narządów zmysłowych bardzo rozpowszechnione (jak wogóle u skorupiaków) włoski i szczecinki dotykowe na rożkach, odnożacli (okołoustnych i odwłokowych); za narządy słuchu służą pęcherzyki słuchowe zamknięte, umieszczone na głowie w sąsiedztwie mózgu; oczy siedzące, zbudowane według typu ogólnego (ob. Ocelli). —O. w większości gatunków są rozdziełnopłciowe (wyjątek stanowi Rozskocz Orchesia cavimdna i kilka innych); jajniki, w kształcie dwu worków, z takąż ilością przewodów, zajmują większą część tułowia i odwłoku, a otwierają się na-zewnątrz na trzecim od końca odcinku tułowia; jądra, również kształtu worków parzystych, w taki sam sposób umieszczonych, z przewodami, mającemi otwory u ostatniej pary odnoży tułowiowych (szczegóły ob. p. w. skorupiaki); za narządy spółkowauia u pewnych gatunków służą przekształcone odnoża i wyrostki skórne. Dymorfizm płciowy u O. nie bardzo wybitny; samców w porównaniu do samic cechuje brak jamy lęgowej, liczniejsze włoski dotykowe na rożkach i wyrostki haczykowate na odnożacli. — Rozwój zarodków odbywa się w jamie lęgowej samicy i przechodzi bez przekształceń, właściwych większości skorupiaków (ob.). O. żyją przeważnie swobodnie, nieliczne gatunki tylko budują sobie rurki, w których stale zamieszkują; inne żyją w otworach drzew gnijących, w zagłębieniach ziemi, na liściach

S. M

Obuwie. Wszystko to, co ochrania stopę, a dalej także część dolną nogi do kolana i czasem po nad nie, darzymy mianem ogólnem О-a; nazwa polska zatem odpowiada zupełnie franc, chaussure, albo niem. Fussbekleidung, obejmując nietylko buty, trzewiki i t. p., ale także pończochy, skarpetki, onuczki i t. p. — Ta wszakże głównie tylko mowa będzie o O-u wierzchniem, czyli właściwem. - Nie możemy się tu oczywiście wdać w dociekania jałowe, gdzie wynaleziono O. pierwsze, lub jakiego używały ludy przedhistoryczne ; nie możemy nawet rozpatrywać sposobu obuwania stopy u ludów pierwotnych, czyli t. zw. dzikich, chodzących zresztą najczęściej boso, ograniczymy się zatem do przeglądu pobieżnego dziejów О-a u narodów cywilizowanych, historycznych, zastrzegając z góry, że zawsze i wszędzie O., tak samo jak ubiór i strój wszelki, podlegało modzie i odmianom różnym, pomimo to jednak wyodrębnić można typy pewne, mniej lub więcej znamienne, u tego lub owego ludu przeważające, i do pewnego stopnia stałe. —W Starożytności, gdy chodzenie boso zaczęło ustawać, jak się łatwo domyśleć, spotykamy naprzód postaci О-a najprostsze które dopiero z czasem rozwijają się coraz bardziej, tworząc rozmaitość wielką. —1. Egipcyanie, o ile nie chadzali bo so, co większość ich zawsze czyniła, używali О-a sporządzanego przeważnie z liści palmowych albo z łyka papirusowego, posklejanego, lub pozszywanego warstwami, były to albo po

prostu podeszwy pod stopą, przywiązane do nogi taśmami lub rzemykami, albo też trzewiki pokrywające także mniej lub więcej dokładnie wierzch stopy, czyli przegubie i palce. Odmiany różne tego rodzaju О-a uwidoczniają nam dość licznie dotąd dochowane pomniki staroegi-pskie, dozwalając na wyrobienie sobie o nich pojęcia dość dokładnego. Najwięcej rozpowszechniony był rodzaj sandałów, składających się z podeszwy długiej, zwykle na przodzie zagiętej ku górze nakształt łyżwy, i z taśm lub rzemieni do przytwierdzania jej służących. U ludzi bogatych, stanowiska wyższe w społeczeństwie zajmujących, często na sandałach tych spostrzega się ozdoby widocznie złote lub srebrne. Sposób wiązania taśm lub rzemieni bywał bardzo urozmaicony i najwidoczniej podlegał modzie. Obok sandałów tych istniały także już trzewiki, do dzisiejszych podobne, okrywające część większą stopy zupełnie, albo zostawiające palce nieokryte. Takie też były trzewiki ety o p skie, nieraz bogato ozdobne, okrywające piętę i cześć przegubia stopy; palce zostawały w nich nie pokryte. U obu narodów wymienionych płci obie nosiły O. zupełnie jednakowe; przeważnie jednak używali go mężczyźni, jako częściej po za domem przebywający, w mieszkaniu bowiem zwyczaj nakazywał być nieobutym, dla tego też egipcy-anki, rzadko dom opuszczające, zwykle wyobrażane bywają bose. — 2. Na pomnikach assyryjskich i babilońskich większość osób wyobrażana bywa boso, widzimy na nogach królów i dworzan lub dostojników sandały lub rodzaj trzewików, pokrywających boki stopy i piętę, gdy palce i przegubie zostają niepokryte, a jeno powyżej palcy widać taśmę poprzeczną (lub rzemień), dość szeroką i drugą, idącą od napiętka poprzecznie przez przegubie. U wojskowych, tak pieszych jak jezdnych, widzieć można na nogach często rodzaj buta, sięgającego nieomal do kolana, o cholewie z przodu otwartej, rzemykiem lub taśmą ściągniętej; O. to zakrywa stopę całkiem, a również goleń i łydkę.— 3. Medowie i Perso w i e starożytni, po których pozostały także pomniki rzeźbione, zwłaszcza w Persepolisie, nosili rodzaj butów sznurowanych z przodu, dochodzących nieraz do kolan, ale też i trzewiki nie sięgające powyżej kostek; niewiasty ich zaś używały trzewików ze skóry miękkiej lub z tkaniny, często bardzo ozdobnych. — 4. Z narodów semickich, Arabowie dawni, chodzący najczęściej boso, używali wszakże rodzaju sandałów bardzo prostych, wyciętych ze skóry oślej, dość niezdarnych, o podeszwie czworokątnej; niewiasty ich zaś, również przeważnie chodzące boso, używały jednak niekiedy trzewików płytkich lub pantofelków lekkich, wyszywanych ozdobnie. -U Hebrajczyków i Fenicyan lud chodził boso, tylko osoby dostojniejsze posługiwały się rodzajem sandałów, podobnych do egipskich.

Hebrajczycy dawni, jak i dziś narody wschodnie, w domu zrzucali zawsze O. nosząc je tylko po za nim; również do świątyni w niem wchodzić nie było wolno. Podczas żałoby zwyczaj nakazywał chodzić boso.— O. ludów tych bywało ze skóry, z płótna, z sitowia splecionego lub czasami z drzewa. — W Azyi Mniejszej Syryjczycy, Prygowie i Lidyjczycy używali trzewików kolorowych, przystosowanych do barwy odzienia, bywały więc ciemno-purpurowe (t. j. granatowo-fioletowe), czerwone, żółte (szafranowe) i białe, a często przyozdabiane złotem lub srebrem. —5- In do wie nosili rodzaj cholewek, czyli kamaszy, pokrywających tylko goleń i łydkę, na stopach zaś pantofle, w domu zdejmowane zawsze, O-m niewieściem były u nich trzewiki ze skóry białej, lekkie i zgrabne, noszone również tylko po za domem.— 6. Grecy starożytni zazwyczaj O. nosili tylko po za domem, będąc u siebie chadzali boso, zdejmując je natychmiast, gdy tylko próg swój przekroczyli; wchodząc do mieszkania cudzego zdejmowali je również i pozostawiali w przedsionku; nie uchodziło też u nich bynajmniej za rzecz nieprzyzwoitą wyjście boso na ulicę. — Już w utworach Homera widzimy, że mężczyzna, zanim z domu wyjdzie, podwiązuje sobie pod stopy „piękne podeszwy“ (xaXà %Ł£ikv),r a zwyczaj ten przetrwał wiele wieków. Ćwiczenia gimnastyczne, walki zapaśnicze, wyścigi piesze odbywały się zawsze boso. W ogóle rzec można, iż Grek starożytny Q. nosił tylko z konieczności, u zrzucał je natychmiast, gdy tylko nadarzyła się sposobność po temu. Pomimo tej niechęci do О-a, zanikającej wprawdzie pomału w okresach późniejszych, panowała u Greków wielka jego rozmaitość, jak o tern świadczą liczne dzieła sztuki do dni naszych przechowane, oraz świadectwa piśmienne, przekazujące nam mnóstwo nazw, przysługujących wyrobom szewctwa starożytnego, ale, niestety, często nie umiemy dociec, która z nazw jest właściwa formie danej, spotykanej, czy to na posągu, czy na wazie malowanej, więc też tu powie się tylko słów kilka o formach lepiej i pewniej znanych z wyglądu i z nazwania.— Mężczyźni używali О-a trojakiego, były to: a.) podeszwy proste (то ÓTróÓYjp-a), podwiązywa-ne pod stopę rzemykiem; odmianą ich były sandały (то axv^Xtov albo aàvôaXov) z rzemieniem poprzecznym (о £оу6ę) nad palcami; rzemień ten z czasem rozszerzany, tworzył później rodzaj przyszwy trzewika. Podeszwy bywały ze skóry grubej, nieraz podwójnej lub potrójnej, czasem korkowe lub rzadziej drewniane i, oprócz rzemienia poprzecznego, zaopatrzone były w inne jeszcze rzemyki, lub taśmy, służące do mocniejszego przywiązania podeszwy do stopy. Ten rodzaj О-a był najdawniejszy i najpospoliciej w miastach używany. Postacią praechodnią była хртгjirćę, podeszwa mająca z przodu przyszwę, pokrywającą tylko palce i przód stopy, pięta zaś pozostawała nie przykryta; „krepis“ taką przywiązywano również do stopy rzemieniami lub taśmami. Ъ.) Trzewiki (ifißaäs?), noszone przez mężczyzn z ludu, pokrywały stopę całą z wierzchu i sięgały ponad kostki; podobne były ciżemki lakońskie (Xaxwvtxaî), zgrabniejsze i lżejsze, pochodzące ze Sparty wojowniczej, gdzie zawsze dbano o O. wygodne, lekkie, a przytem stopę dobrze ochraniające; innym rodzajem trzewików były płytkie, pantoflowate ßXaüTat, rzemykami; przywiązywane po nad kostkami i trzewiki proste wieśniaków, ze skóry niewyprawnej (xapßa-uvai). ć) Buty (svSpopxSsç), wspomniane już w „Odyssei“, skórzane lub pilśniane, z cholewami sięgającemi do połowy łytki, albo i wyżej, z przodu otwarte i ściągnięte rzemykami, używano ich na polowaniu, w wojsku i podczas podróży pieszych.- Płeć żeńska nosiła również powszechnie sandały, oraz trzewiki perskie (Tlspaixà) i buciki nazywane koturnami (xôd-opvot); trzewiczki wytworniejsze, używane przez strojnisie, nazywano ßauxiSe?, gruby zaś trzewik, w którym chadzały niewolnice nazywały się 7iepißapi<;.—Barwa zwyczajna О-a, tak męskiego, jak i niewieściego, zazwyczaj bywała czarna, albo właściwa skórze wyprawionej. Rozumie się wszakże, iż, zwłaszcza w czasach późniejszych, noszono też O. kolorowe, więc białe, czerwone, purpurowe, żółte i zdobiono je też nieraz świecidłami.—Należy się też jeszcze słówko O-u używanemu w teatrach greckich. Aktorowie, występujący wtragedyi, dla nadania im wzrostu wynioślejsze-go, otrzymywali O. odrębne, po za teatrem nie noszone, które zwykliśmy za przykładem Rzymian nazywać koturnami {cothurni), chociaż u Greków trzewikowi takiemu służyło miano lp.ßäTY]<; albo, rzadziej охрфас, xôdopvoç zaś był to bucik lekki, niewieści, wspomniany wyżej. Ów koturn tragiczny był trzewkiem mocno do nogi przywiązanym, prawdopodobnie ponad kostki zachodzącym, którego pedeszwę tworzył klocek drewniany, czoroboczny, wysoki na 12 do 30 centymetrów, będący zatem rodzajem szczudła, w użyciu niewygodnego i chód utrudniającego. Chór tragiczny, który musiał tańczyć, nosił trzewiki białe, nazywane xpYjiriç (ob. wyżej).—W komedji aktorowie nosili O. niskie, codzienne (èp^àSeç albo Xaxamxai), w rolach zaś żeńskich albo buciki (xôd'opvoc) albo trzewiki (тсерасхаi), u Rzymian zaś O. zwykłe w komedyi zwało się soc-cus (Por. O. Novarre „Dionysos Etude sur l’organisation matérielle du théâtre athénien“ (Paryż 1895; str. 183 i nast.). — 7. U Etrusków płci obie nosiły O. podobne, zbliżone wprawdzie do greckiego, jednakże odmienne. Używano sandałów, trzewików i butów, nieraz bardzo ozdobnych, jak to widać n. p. na wazonie pochodzącym z Caere (dziś Cervetri), na którym wszystkie osoby wyobrażone są obute w ciżmy o końcach ostrych, ku górze zagiętych

i o cholewkach dochodzących do połowy łytki. Zwykłe też były sandały o rzemieniach lub taśmach bardzo długich, owijających nogę aż po za kolano. O. etruskie bywało różnobarwne i często nosiło na sobie ozdoby metalowe i wyszywania sztuczne, w Rzymie było cenione i poszukiwane.--8. Rzymianie, przeciwnie niż Grecy, nawet w domu nie zwykli byli chadzać boso, nosili u siebie sandały (soleae) które tylko zdejmowali kładąc się do stołu, gdyż, jak wiadomo, jadali leżąc. Wychodząc Cw todze na ulicę Rzymianin zwykł był wzuwać na stopy trzewiki (calcei), ściągnięte na nodze czterema rzemykami (corrigiae), sięgającemi aż do połowy łytek. Patrycyusze nosili na trzewikach swych, jako ozdobę oraz oznakę godności swej, z kości słoniowej lub ze srebra wykrojone półksiężyce, (lunula) umieszczone na przygubiu; podobne było O. senatorów (calcei senatorii) zwykle białe albo czerwone, a mało różne innych urzędników kurulnych, zwane mullei. — O. to, z wyjątkiem senatorskiego, zwykle bywało czarne, za czasów cesarstwa zaczęto wszakże nosić i różnobarwne. Za przykładem etruskim noszono też sandały, które do nogi przymocowywano rzemykami nieraz bardzo sztucznie powiązanemi; noszono także rodzaj bucików, których nazwy nie znamy, sięgających do połowy łytki i sznurowanych, zacząwszy od podbicia. O. to na nogach posągów cesarskich, przybranych w strój wojskowy wygląda bardzo wytwornie; brzegi jego górne, przylegające do łytek, obłożone są dokoła tkaniną lub skórą, a z przodu przytwierdzone są do nich głowy zwierzęce, najczęściej lwie, z metalu wyrobione. Noszono też trzewiki greckie (crepidae), zwyczaj ten wszakże nie wielu miał zwolenników.—O. niewieście od męskiego różniło się nieomal wyłącznie tylko wymiarami i robotą zwykle wytworniejszą.—Wojsko nosiło rodzaj butów, zwanych caligae, od których wychowany w obozie cesarz Gajus Caesar otrzymał przydomek Caligula (dosło-wnie=b u c i k). Na pomnikach pochodzących z czasów cesarstwa, żołnierze legionów mają wszyscy na nogach pończochy sięgające do połowy łytek, na nich dopiero leżą sploty rzemieni otaczających piętę, stopę, z wyjątkiem palców, i goleń do wysokości kilkunastu centymetrów.— 9. Wieki średnie. W cesarstwie wschodnim (bizantyjskim) już na początku Wieków średnich sandały wyszły były nieomal zupełnie z użycia zapanował zaś powszechnie trzewik, mniej lub więcej wysoko ponad kostkę zachodzący, ściągany z przodu rzemykiem lub taśmą, a zawsze stopę całą okrywający. Trzewiki te zwykle robiono ze skóry wyprawnej, opatrując je wewnątrz podszewką z tkaniny wełnianej, zastępującej skarpetkę lub pończochę dzisiejszą; ale wyrabiano je też całe z tkaniny grubszej, bądź wełnianej, bądź jedwabnej, zachowując tylko podeszwę skórzaną. Noszono

Gdy potęga Franków rozrosła się niepomiernie, a Karol W. w nowo utworzonym cesarstwie połączył tyle narodów różuych pod berłem swym, wszyscy poddani jego, o ile nie chodzili boso, używali już trzewików, które przez kilka wieków następnych, podlegając oczywiście zmianom mody, wciąż były O-m jeżeli nie wyłącz-nem, to w każdym razie najwięcej rozpowsze-chnionem, — Za następców Karola W. w wieku IX, na zachodzie szeroko rozpostarło się O nadzwyczaj podobne do noszonego dziś jeszcze w Pirenejach, w części górzystej Francyi południowej, i w Hiszpanii północnej, zwanego przez Hiszpanów espadrillas albo spargatas, przez Francuzów zaś spartilles, espardeąues i espadrilles. Są to trzewiki nadzwyczaj wygodne, mające podeszwę grubą, uplecioną z sitowia (Jonc d’Espagne), wierzch zaś z płótna zgrzebnego, przywiązywane bywają do nogi rzemykami w sposób podobny jak sandały starożytne. Ludzie możni, zachowując ich krój, kazali je robić dla siebie z tkanin droższych, podeszew zaś używali skórzanych lub pilśnianych. — Od wieku XI zaczynają być modne trzewiki bardzo płytkie z rzemieniem poprzecznym, biegnącym przez przegubie, a obok nich inne, wysokie, obejmujące stopę całą, powyżej kostek sięgające; na końcu wieku tego nastaje też moda dziwaczna trzewików bardzo długich, wyciągających się w rodzaj dzioba (fr. souliers à la poulaine, niem. Schnabelschuhe).—Według podania, przechowanego nam przez Ordery-ka Witalisa, miały być wynalezione blisko r. 1089 przez Ful ko na hrabiego d’Anjou (według innych d’Angers), który, jakoby mając sfopę bardzo niekszałtną, chciał w ten sposób ukryć szpecące go kalectwo. Może być, że hrabia rzeczony wznowił tę modę, ale jej nie wynalazł z pewnością, gdyż znano O. podobne już o wieki całe wcześniej, jak tego dowodzi posążek bronzowy, niewątpliwie rzymski, przechowywany w

je w kolorach najrozmaitszych, chociaż i wtedy czarne bywały najpospolitsze; purpurowe służyły wyłącznie cesarzowi i cesarzowej, przywdzianie takich przez kogo innego byłoby policzone za obraz majestatu (ob.), pociągającą za sobą kary najsroższe. W czasach późniejszych dostojnicy nosili trzewiki zielone, ludziom innym nie dozwolone.—Niewiasty używały przeważnie trzewików płytkich (pantofelków), tak samo różnobarwnych, często wyszywanych sztucznie i ze smakiem, ozdabianych świecidła-mi, a którą stać było na to, perłami, kamieniami drogiemi oraz haftem złotym lub srebrnym. Trzewiki tego rodzaju widzieć dotąd można wyobrażone na mozajkach (np. San Vitale w Rawennie) i miniaturach dawnych, zachowanych stosunkowo dość licznie.—Z biegiem czasu O. w Bizancyum zmieniało się, ale nie zasadniczo, ulegając wpływom bądź zachodnim, bądź więcej jeszcze wschodnim, lecz do końca istnienia państwa tego panował tam wciąż niepodzielnie trzewik, podobny do dziś używanego.

Buty o cholewach długich noszono tylko w podróży, która wtedy, jak wiadomo, odbywała się nieomal zawsze konno; rodzaj butów, ale lżejszych i do kolan nie dochodzących, używano też w wojsku, podobnie jak u Rzymian. — Narody zamieszkujące Europę północno-wschodnią od czasów niepamiętnych używały już butów obszernych, skórzanych, czyli skórzni, widzieć je można na dawnych wyobrażeniach Scytów.

O ile wiadomości nasze sięgają wstecz, to Słowianie dawni zwykli byli owijać stopę i nogę aż pod kolano tkaniną grubą, pod stopą zaś nosili podeszwę skórzaną, przywiązaną do nogi rzemieniami, opasującemi i przytrzymującemi też owinięcie nogi. Germanowie początkowo О-a właściwego nie nosili wcale, stopa ich bywała zwykle bosa, nogę zaś od kostek do kolana zazwyczaj owijali krzyżującemi się rzemieniami lub taśmami szerokiemi, na których nieraz błyszczały ozdoby metalowe. — Gdy hordy germańskie zalały cesarstwo rzymskie za- neńskim.

muzeum ber-

a niewygodne trzewiki rozpowszechniły się w wieku XII w Europie zachodniej i środkowej i do końca wieku XIII były używane ogólnie, wyszły następnie na niedługo z mody, ale w wieku XIV wznowiono ją znów we Francyi, a za nią poszły też kraje inne. Nosili je za-zarówno mężczyźni i niewiasty; dzioby ich długie przekraczały nieraz 50 centymetrów, więc też bywały czasem zaginane ku górze i łańcuszkami przytwierdzane do nogi, aby zanadto

Badacze inni utrzymują, że pochodnie, pod wpływem podbitych zaczęły się czątku trzewików tych należy szukać w Pol-pomału przyzwyczajać do О-a rzymskiego, zwła- see, twierdzenie to zaś opierają na fakcie, że szcza do trzewików i butów wojskowych, prze- nazwa najdawniejsza О-a tego w Anglii brzmia-kształcając je pomału według potrzeb i zwy- ła „Cracowes“ (— krakowiaki). — Dziwne te, czajów swych.—Narody skandynawskie: Duńczycy, Islandczycy, Norwegowie i Szwedzi oddawna używali zawsze trzewików prostych, skórzanych, rzemieniami wiązanych nad kostką, ale znali też rodzaj sandałów, których prawdopobnie używali tylko latem. —Od wieku V Frankowie w Gallii zawojowanej i Germanowie południowi zaczynają łączyć O. rzymskie ze swym dawnym narodowym owijaniem goleni, na północy zaś przyjmują trzewiki od

ludów skandynawskich. W ogóle trzewik zdo- i w chodzeniu nie przeszkadzały; w Niemczech bywa sobie coraz więcej zwolenników, sandały I końce ich, sterczące ku górze, zaopatrywano zaś znikają pomału zupełnie, nawet w krajach w dzwonki, przez co dźwięczały przy każdym południowych, gdyż na północy, z powodu su- kroku.—Pomimo że władze, zarówno świeckie rowości zimy nigdy nie doznawały powodzenia, jak duchowne, przeciwko O-u tak niedorzecz-

1500 mężczyźni w Hiszpanii przestali nosić O. z dziobami, płeć piękna wyrzekła się też rów-cześnie obcasów niewygodnych, zbyt wysokich, nastało zaś w kraju tym O. przystosowane rozumnie do postaci stopy, wyrabiane przeważnie z tkaniny wełnianej lub jedwabnej, przez płci obie zarówno używane; całe skórzane nosił tylko lud prosty, o ile nie wolał obuwać nogi po staremu w chodaki już wyżej opisane. Buty o cholewach długich, zachodzących często za kolana, ze skóry miękkiej sporządzanych, nadziewano wyłącznie tylko do jazdy konnej lub do polowania, na które też najczęściej wyjeżdżano konno.

Blisko r. 1570

nemu występowały nieraz bardzo stanowczo, noszono je aż nieomal do końca wieku XV; nawet rycerstwo O-u żelaznemu, należącemu do zbroi, a pokrywającemu łuskowato stopę, kształt ten dziwaczny nadawało; widzimy to na pieczęciach i minjaturach dawnych, albo i na pomnikach nagrobnych. — Podobno do klęski strasznej rycerstwa austryackiego pod Sempachem (r. 1386) właśnie trzewiki owe miały się przyczynić, gdyż rycerze, zmuszeni pozsiadać z koni, aby walczyć pieszo z piechotą szwajcarską, w obuwiu tym nie mogli ruszać się swobodnie, gdy Szwajcarzy bosi, lub w chodakach ladaja-kich, poruszali się najwygodniej. —Od wieku XV z O-m dziobiastem łączono rodzaj kaloszy, czyli trepek (niem. Trippen) drewnianych dla ochronienia go od zabłocenia na ulicy, w domu zdejmowano je. Noszono nietylko trzewiki ale i buty z dziobami.— Filip IV, król francuski nie mogąc wykorzenić mody tak niedorzecznej, wydał przynajmniej przepisy dążące do jej złagodzenia i ukróceuia. Według rozporządzeń tych, trzewik szlachty mógł mieć koniec długi najwyżej na dwie stopy, mieszczanom przyznano tylko stopę jedną, wszystkim zaś innym dozwolono nosić jeno dzioby u trzewików nie dłuższe, jak na sześć cali. Niewiasty również od wieku XII trzewiki takież nosiły.—W wieku XIII weszły też w modę t. zw. nogawi-c e (fr. caleçons), będące zarazem spodniami i O-m; był to rodzaj pończoch bardzo długich, pokrywających stopę, goleń, kolano i udo do biodra, u góry przywiązywanych do pasa pod suknią, u spodu zaś mających podeszwę skórzaną, przyszytą, długą i z dziobem. —Obok О-a tak potwornego noszono jednak już w wid-ku XIV i pantofelki wycięte, mało co dłuższe od stopy, o końcach ostrych, ku górze zakrzywionych, zwykle czarne, a taką samo barwę miewało najczęściej też O. dziobiaste.—Blisko r. 1483 moda trzewików tych zaczęła nakoniec ustępować pomału, a w końcu wieku XV przestano je nosić, wpadając nieomal od razu w ostateczność przeciwną, gdyż od czasu tego zaczęto końcom trzewików skróconych nadawać postać coraz szerszą i zaokrągloną, czyniącą je z wyglądu podobnemi do dziobów kaczych (fr. souliers à bec de canard, niem. Entenschnäbel), wystających, po za długość stopy już tylko o 4 do 5 centym. — We Włoszech trzewików o dziobach długich nie noszono nigdy; unikało ich też powszechnie i duchowieństwo, używające przeważnie rodzaju pantofli, przywiązywanych wstążkami do nogi odzianej pończochą jedwabną lub wełnianą w pasy kolorowe, naprzemian wąskie i szerokie.—W Hiszpanii mężczyźni nosili trzewiki długie z dziobami kończystemi, niewiasty zaś nie, owszem aby zmniejszyć wygląd stopy używały pod piętą obcasów bardzo wysokich, gdzieindziej wtedy jeszcze nie znanych wcale; wogóle nie spotykamy ich nigdzie, ani w Starożytności, ani w Wiekach średnich. Blisko r.

Zupełnie tak samo czyniono w Europie południowej, zachodniej i środkowej oraz w Anglii, nikt prawie butów tam nie nosił, chyba że miał dosiąść konia. Trzewik panował wszędzie i niepodzielnie, jako O. powszechne, do końca wieku XVI, przewaga buta, jako О-a męskiego, zaczyna się dopiero w wieku XVII, nigdy jednak nie wypiera trzewika zupełnie. —Na początku wieku XVI wznowiono raz jeszcze we Francyi i w Anglii modę О-a długiego z dziobami, ale już się utrzymać nie zdołało i wnet musiało ustąpić miejsca trzewikom lekkim i wygodniejszym, sięgającym tylko do kostek, albo jeszcze płytszym, wyrabianym z tkaniny, nacinanej wielokrotnie w ten sposób, że z nacięć wychodziła podszewka. Za panowania Franciszka I O. we Francyi noszono bardzo płytkie, najczęściej czarne, o podeszwie z przodu szeroko ściętej, także po większej części nie skórzane lecz z tkaniny sporządzane i zdobne z przodu nacięciami. Podobne bardzo do trzewików tych, ale niezgrab-niejsze, były używane w Niemczech, mniej lub więcej od r. 1520, zwane tam dla kształtu swego „Bärenfiisse“ (łapy niedźwiedzie) albo „Kuhmäuler1,1 (pyski krowie). Trzewiki takie, szerokie nosiły płci obie w całej nieomal Europie; były wprawdzie w noszeniu wygodniejsze i lżejsze, ale równie brzydkie jak dawniejsze, niepomiernie długie. O. żelazne, do zbroi należące, w czasie owym przystosowano również do mody panującej, nadając mu także wygląd trzewików onych. we Fraucyi moda odwróciła się od trzewików szerokich a płaskich, miejsce ich zaś zaczęły zajmować buciki (brodequins) sięgające nieco ponad kostki, z przodu zaciągane rzemyczkami lub taśmami; albo też zapinane na guziczki, do stopy przylegały ściślej, stosując się do jej kształtu właściwego; brzeg ich górny bywał nieraz wywinięty na zewnątrz i wyszywany wzorzysto, a coraz częściej zaczęto je też zdo-biś węzłami ze wstążek różnobarwnych. Moda.ta, jak się zdaje z Włoch pierwotnie pochodząca, znalazła wnet naśladowców i po za granicami Francyi, w Niemczech tylko długo jeszcze utrzymywały się trzewiki szerokie.—O. niewieście owoczesne było zupełnie podobne do męskiego; jako osobliwość dodać tu jeszcze

Na początku połowy drugiej wieku

trzeba, że od połowy drugiej wieku XVI weszły w modę trzewiki niewieście o podeszwach korkowych, zwane we Francyi patins (niem. Stehenschuhe), przypominające koturny trage-dyi greckiej wysokością swą (nieraz podobno miewały podeszwy dochodzące do dwu stóp grubości), nosiły je strojnisie wielkiego świata, a także często damy z półświatka, zwłaszcza w Wenecyi, skąd może moda ta pierwotnie wyszła, chociaż niektórzy utrzymują, że już w wieku XV Hiszpanki nosiły tego rodzaju O. szczudlaste; niemieckie różniły się od włoskich i francuskich, przypominając wyglądem trzewiki japońskie, to jest do podeszwy ich przymocowane były dwie deseczki poprzeczne, jedna z przodu pod palcami, druga zaś pod piętą. — Zauważyć tu jeszcze trzeba, że we Włoszech wogóle, tak samo jak trzewiki z dziobami dłu-giemi, również O. o zakończeniu zbyt szerokim nie miało powodzenie; w kraju tym bowiem używano zawsze prawie trzewików stosujących się do postaci wrodzonej stopy, a trzymano się zdała od przesady, lud zaś prosty, tak samo jak i dziś, chadzał boso, lub sporządzał sobie chodaki bardzo proste ze skóry koziej lub cielęcej, nie wyprawnej, sierścią zwróconej do wewnątrz i pizymocowywał je rzemykami do stopy owiniętej w szmaty, otaczające zwykle nogę do połowy łytki. O. takie, bardzo pierwotne, powszechne było również u innych ludów europejskich, a gdzieniegdzie utrzymało się do dziś dnia. — 10 Okres od wieku XVII do dni naszych. — W wieku XVII, a nawet już na końcu XVI zaczynają występować zmiany zasadnicze, О-a dotyczące: 1) but jako O. męskie, bierze stanowczo górę nad trzewikami i 2) obcasy, dotąd wyjątkowo tylko widywane, rozpowszechniają się wszędzie coraz bardziej. But, noszony dawniej tylko w obozie, w podróży konnej lub na polowaniu, już w r. 1596 zyskuje dostęp do dworu paryskiego; przynajmniej wojskowym tak obutym wolno jest pokazywać się na pokojach królewskich. Rozumie się samo , przez się, że nie wchodzono tam w butach obozowych, ale w lżejszych i zgrabniejszych, ze skóry cieńszej, przyozdobionych pod kolanem węzłem ze wstążek i z początku zawsze bez ostróg.—Za Ludwika XIII, który jako zwolennik namiętny polowania, najczęściej ukazywał się w butach, moda ta utrwaliła się u dworu zupełnie, a stamtąd rozeszła się szybko na Paryż, na dwory i zamki szlacheckie i pańskie, dalej nawet szeroko i daleko po za granice Francyi, do tego stopnia, że trzewik na nodze męskiej stawał się coraz rzadszym, używali go wprawdzi jeszcze duchowni, sądownicy i uczeni, ale inni, zwłaszcza szlachta i wojskowi, a za niemi i mieszczanie oddawali pierwszeństwo butom. —But ówczesny pierwotnie, jako O. jezdnego i myśliwca, dochodził przynajmniej do kolana i miewał cholewę dość szczelnie do nogi przystającą, zmieniło się to

atoli z czasem i już od roku mniej lub więcej 1625 zaczęto nosić buty o cholewach krótszych, u góry bardzo szerokich, lejkowatych, sięgających tylko do połowy łytki, na obwodzie lejka oszywanych nieraz koronkami i wogóle ozdobnych. Robiono je ze skóry żółtej, lub mającej barwę swą pierwotną i właściwą, później wszakże noszono też czarne, białe, granatowe lub inne, jak moda w chwili danej wskazywała Obcasy, wyjątkowo już w wieku XV u butów napotykane, także noszono teraz ogólnie; z początku bywały szerokie i niskie, później szczupłe i wysokie; nieraz miewały barwę inną niż but, zwłaszcza lubiono czerwone. Do butów tych przypinano zawsze ostrogi o kółkach bardzo wielkich, często srebrne albo pozłacane, a rzemienie służące do ich przypięcia łączyły się z płatem skóry czworokątnym, z boków powcinanym, nieraz tak wielkim, że zakrywał przegubie całkowicie, a z pod niego wystawał tylko sam koniec buta. -Pomimo tej przewagi butów, jako О-a powszechnie teraz noszonego, na bale dworskie przybywano jednak w trzewikach, najczęściej z atłasu białego, na obcasach bardzo wysokich, przytym trzewiki te zdobiono pękami wstążek różnobarwnych. Na ulicy, zarówno pod buty, jak i pod trzewiki, brano rodzaj kaloszy o podeszwie grubej, drewnianej, z obcasem dość wysokim i przy-szwą skórzaną z przodu, w której noga tkwiła aż do przegubia, był to więc rodzaj trepek dawniejszych, mający ochraniać u. od wilgoci i błota ulicznego.

XVII, na dworze francuskim przynajmniej, buty wyszły znów z mody, ustępując miejsca trzewikom bardzo wytwornym, opatrzonym z przodu pękami wstążek i koronkami, obcasy ich, zwykle czerwone, zaczęły dochodzić do wysokości 6 — 10 cm.—Panie na początku wieku tego używały trzewików zdobnych wstążkami, pomimo że je suknie długie zakrywały przed okiem zupełnie, podeszwy ich bywały bardzo grube, z kilku warstw skóry złożone, nie tak wysokie jednak, jak używane w wieku XVI, wyrabiano je ze skóry miękkiej lub też z tkanin różnych; nosiły też na ulicy kalosze drewniane, zupełnie podobne do męskich. Później moda nakazywała noszenie trzewików jedwabnych, często wyszywanych nitkami srebrnemi lub złoteini, mających pod piętami obcasy, także czerwone, wysmukłe, wysokością prześcigające męskie, do tego stopnia, że chód na nich stawał się niepewnym. — Od r. 1684 buty zaczęły znów wchodzić w modę, ale' skromniejsze, o cholewach nie tak szeroko rozwartych, najczęściej czarne; nosili je zaś przeważnie wojskowi i szlachta wiejska, u dworu i w miastach dawano pierwszeństwo trzewikom skórzanym ze sprzążkami na przo dzie; obcasy czerwone utrzymywały się po dawnemu. — Ponieważ wtedy już dwór francuski był wyrocznią mody, więc i wreszcie

Europy obuwano się w sposób podobny, z odmianami niewielkiemi tylko.— W Niemczech podczas wojny Trzydziestoletniej rozwielmożni-ły się zwłaszcza buty o cholewach lejkowatych, noszone powszechnie przez szlachtę i wojskowych; podobnie działo się i w Anglii, także szarpanej zamieszkami wewnętrznemi, ale iw obu krajach tych but trzewika nie wyparł zupełnie, przeciwnie nawet w miastach zawsze dawano mu pierwszeństwo, jako O-u wygodniejszemu i tańszemu. — W wieku XVIII buty stale nosi już tylko w wojsku konnica, pocztyljoni, woźnice, rybacy, ludzie zaś inni jeno podczas podróży konnej, zdarzającej się i wtedy dość często jeszcze; trzewik znów bierze górę stanowczo. Za panowania Ludwika XV na dworze wersalskim noszono często trzewiki białe ze sprząż-kami, mające z góry wyłogi opadające na sprzążkę, a obcasy bardzo wysokie, jak dawniej czerwone; po r. 1730 wysokość ich zaczęła się pomału zmniejszać, za to nadawano im szerokość znaczniejszą, przez co O. stawało się wygodniejszym. —Blisko r. 1768 weszły w użycie trzewiki ze sprzążkami kończyste, o podeszwie płaskiej, bez obcasów; nosili je wszakże tylko mężczyźni, panie zaś nietylko nie rozstawały się z obcasami, lecz owszem hołdowały modzie coraz wyższych, dochodzących do wysokości przedtym nigdy niebywałej. Zaniechano też wtedy noszenia kaloszy dawnych o podeszwach drewnianych.—Pod panowaniem Ludwka XVI trzewik męski, opatrzony z przodu sprzążką wielką i szeroką, nieraz ozdobną i kosztowną, był zresztą skromny, najzwyklej ze skóry kozłowej, czarnej, na obcasie niskim i szerokim, albo nawet zgoła bez niego. — Od r. 1779, za przykładem Anglii, starali się niektórzy przywrócić znów modę noszenia butów, ale nie mieli w tym powodzenia, óprócz do jazdy konnej nikt ich wdziewać nie chciał.— Podczas rewolucyi przestano nosić trzewiki dawne ze sprzążkami, a miejsze ich zajęły pantofelki płytkie bez obcasów (escarpins), lub buty z wyłogami (bottes à retroussis), czyli jak je z niemiecka nazywają „ze sztyl-pami“, sięgające do połowy łytki; była to moda przeszczepiona z Anglii. Najzagorzalsi ludowcy ówcześni na stopy bose nadziewali trzewiki drewniane (sabots), od czasów niepamiętnych do dziś dnia noszone przez wieśniaków francuskich.—Za Dyrektoryatu noszono trzewiki śpiczaste, bardzo płytkie, a równocześnie buty z wyłogami żółtemi, popierane szczególnie przez elegantów ówczesnych (muscadins). Za czasów Konsulatu i Cesarstwa weszły początkowo w modę trzewiki niskie z kamaszami, sięgającemi do połowy łytki, moda ta nie trwała jednak długo, a w salonach zapanował znów trzewik dawny ze sprzążką. Na ulicy noszono buty o cholewach wysokich, dochodzących do kolan, albo niższe, krojem węgierskim, sięgające tylko do połowy łytki, spodnie obcisłe wpuszczano w cholewy. Moda

ta na początku wieku XIX rozeszła się po Eu ropie całej, zawsze skłonnej do naśladowania Francyi. — O. niewieście podczas rewolucyi ulegało też zmianom różnym. Panie zaczęły z początku nosić trzewiki grube i ciężkie ludu, ale nie na długo, sprzykszyły im się prędko. Potem w imię cnoty i surowości republikańskiej chciano przywrócić O. starorzymskie, a za modą tą oświadczało się najgoręcej kołko przyjaciółek rozpustnego В ar rasa (ob.). Panie te pod stopy bose podwiązywały sobie rodzaj sandałów, naśladujących mniej lub więcej krój starożytny, klasyczny, na palce nóg zaś nakładały pierścionki kosztowne. Naśladowczynie znalazły się i po za granicami Francyi, w Warszawie także, zwłaszcza na zebraniach w pałacyku „pod blachą“, można było spotykać panie tak obute. Ale moda ta, zbyt swobodna, bo i całe ubranie dostrajało się do nagości stóp, trwała tylko bardzo krótko i nigdy nie była powszechna, może dla tego, że mało pań tylko posiadało stopy prawdziwie piękne, nie zeszpecone przez O. zwykłe. Panie skromniejsze, zarzuciwszy trzewiki dawne na obcasach bardzo wysokich, nosiły wtedy albo pantofelki płytkie, do nogi taśmami przywiązane, albo też rodzaj ciżemek (brodequins) nadzwyczaj lekkich i zgrabnych.—Za panowania Napoleona rozpowszechnił się trzewik damski safjanowy, płytki i płaski, bez obcasów, wiązany sztucznie taśmami nad kostką, a moda ta, jako lekka i wygodna, utrzymywała się lat kilkadziesiąt.— Od pierwszych dziesiątków lat wieku XIX w zakresie О-a zaczęło się panowanie mody angiejskiej i dotąd mniej lub więcej utrzymuje się wszędzie. — W miastach obecnie noszony jest przez mężczyzn najpowszechniej trzewik wysoki, albo, jeśli kto woli, bucik niski, zwany u nas kamaszem, albo z przodu rozcięty i zaciągany po włożeniu rzemykiem lub tasiemką, albo też mający po bokach wstawki gumowe, rozciągliwe. W Anglii oraz w Europie zachodniej i południowej więcej są noszone „ kamasze “ sznurowane, gdzieindziej z gumą. Buty z cholewami ni-skiemi, kilkadziesiąt lat temu jeszcze bardzo rozpowszechnione, wyszły już nieomal z użycia, chociaż z uwagi na hygienę stopy (oh. niżej) posiadają zalety pewne, niezaprzeczone. — Trzewiki niewieście dzisiejsze nie wiele się różnią zasadniczo od męskich, a moda obecnie ustalona niewielkim stosunkowo podlega tylko zmianom. Zmiany te najwidoczniejsze bywają na obcasach, to wysokich, to niskich, oraz na zakończeniu О-a, które bywa raz więcej kończyste i wydłużone nieco, to znów zaokrąglone raczej, lub nawet ścięte prosto. —Co się tyczy barwy О-a dzisiejszego, to najpospoliciej bywa czarne, od lat kilku wszakże rozpowszechniły się bardzo trzewiki i buciki żółte, lub ze skóry wcale nie zabarwionej uszyte, noszone głównie latem; w użyciu są też trzewiki z płot-

Objaśnienie tablicy do artykułu „Obuwie”.

1. Sandałfstaroegipski (podług płaskorzeźby dawnej). — 2. Trzewik staroegipski (podług okazu znajdującego się w zbiorach Louvru paryskiego). — 3 i 4 Obuwie etyopskie (podł. pomników staroegipskich).—5. But wojownika assyryjskiogo (z płaskorzeźby w Louvrze). — 6. But etruski (ze zbiorów Louvru). — 7 i 8. Trzewik i but etruski (podług malowideł dawnych).- 9. Sandał staroarahski, widziany z góry (podł. Niebuhra). — 10. Sandał grecki bardzo dawny (podł. Guhła i Koner a). —11. Trzewik ludowy grecki. — 12. Sandał lekki.—13. Sandał wiązany, zwykły irys. 11 — 13 podł. Liibkera). — 14. Sandał wiązany, ozdobny.—15,—Bucik sznurowany starogrecki (rys. 14 i 15 podł. Gu hła i Ko nera). — 16. Sandał Apołłina Belwederskiego. — 17. Sandał wysoko wiązany z pończochą (podł. Guhła i Kon er a). —18. Koturn teatralny (podług posągu starożytnego!. —19. Trzewik starorzymski {calcens). — 20. Obuwie ces. Marka Aureljusza (ze znanego posągu jego). 21. But sznurowany rzymski z początku ery naszej. — 22. Bucik odświętny damy rzymskiej. — 23. Obuwie wojskowe rzymskie {cali у a), (rys. 18, 19, 21—23 podług „Grande Encyclopédie“). — 24. Skórzeń (but) scytyjski (podług wazy znalezionej na Krymie). — 25. Obuwie z wieku II po Chr. (z fresku na cmentarzu Dorni ti 11 i w Rzymie). — 26. Obuwie gallo-romańskie z w. IV (z rzeźby na grobie konsula Iovinusa w Reims).—27. Trzewik bizantyński (podług miniatury watykańskiej z w. X). —28. Obuwie wojownika.(podług miniatury z w. XI. — Bibljot. Kar. wt Paryżu). — 29. Trzewik ludowy w wieku XI (podł. t. zw. makaty z Bayeux). — 30. Obuwie z w. XII (podług Pawła Lacroix). — 31. Trzewik z w. XIII (podług miniatury z Bibłj. Kar. w Paryżu). -- 32. Obuwie z końca w. XIV (podług min. spółczesnej z tejże biblioteki).— 33. Trzewik z w. XIV (podł. min. z tejże bibliot.). — 34. Trzewik kończasty z tre-pą drewnianą z w. XV. —35. Takiż trzewik z w. XV z łańcuszkiem do podpinania końca (linia kropkowana wskazuje kierunek inny podpięcia).— 36. Bucik kończasty na trepce drewnianej z w. XV, (rys. 34 — 36 podł. Meyera). —37. Obuwie żelazne rycerza z w. XV, w strzemieniu (podł. okazu w Musée d'artillerie w Paryżu). — 38. Trzewik łucznika z w. XV (podł. malowidła spólczesnego w Reims). — 39 But Karola Śmiałego, ks. burgundzkiego (z miniatury spółczesnej).—40. But włoski (w. XV) z karty do gry (podł. Pawła Lacroix). — 41. But do jazdy konnej cesarza Jana Paleologa (podług medalu Wiktora Pisano z Werony z r. 1439). —42 a i b. Obuwie ze środka w. XV (pódl. miniatury w Bibliot. Arse-nalskiej wT Paryżu). — 43. Obuwie ścięte z końca w. XV (z makaty w. Beauvais). — 44. Obuwie ludowe (z malowidła w Bazylei pochodzącego z r. 1441). —45. Obuwie z końca w. XV i z początku XVI (z ryciny Burgmayera, podług rysunku A. Dürer a).— 46. Obuwie żelazne do zbroi (podług obrazu Joachima Buecleara z r. 1569). —47. Trzewik żołnierski z końca w. XVI. — 48. Trzewik włoski z końca tegoż wieku (47 i 48 podł. Cezarego Vecellio).— 49. Trzewik francuski z końca w. XVI (podł. podobizny Franciszka ks. d’Alençon u M o n t f a u c o n a). — 50. But wojskowy paradny, francuski z r. 1596. — 51. Buty z połowy pierwszej w. XVII (rys. 50 i 51 podł. „Grande Encyelop.“). — 52. Buty Jana Kazimierza (z portretu spółczesnego w „Encyklop. staropolskiej“ Z. Glogera). — 53. Trzewiki męskie z czasów Ludwika XIV. —54. But wojskowy z w. XVII i XVIII (rys. 53 i 54 podł. „Gr. Encyelop.“)- — 55. Obuwie kurpiów (podł. obrazu H. Wey ssenhofa). — 56. Trzewik starożytny skandynawski (podł. „Gr. Encyelop.“).—57. Noga góralki tatrzańskiej w kierbcu (podł. Witkiewicza). — 58. Trzewiczek damski z początku w. XIX, (z ryciny ówczesnej). — 59. Trzewik męski (kamasz) spółczesny. — 60. But węgierski, czyli huzarski.

Encyklopedia Powszechna Ilustrowana

Tabiica do art. „Obuwie”.

1.

г

я.

i.

г

¹1

к.

I

5.

È5

)

I '

X

Ю

к

1]

г

4

“а¹

/;

/

I

/£-

h

**

*

-Л

I

Р

16.

16.

гг

13

1Ч>

X

ï—

т

12

^    -■—*

/âà да

п

in

нж

/

2o\ć=J

xi]?

23.

ifS.

<Î7-

94

я

ГХ( & <Ê

ß

/Л

// u

ï4'

27.

«. 2.g.

/

/

30.

31

N§5

* \£

.'Ч\

2 Я.

X

Й,

I

33,

л Л-

a. j

л

I

ii

а™

%

Ą

35

Л

В

щ

L ~гп|4^~ 4^ у

s i-J

шЬ

м

*»■

9L

a

92. b )

f«

А

ê

Ł

33.

^•гИПт

LU

93

94 j|

7TTffftli'

■ ■»>J

m

iff 96.

'.i7

Sä

'

LiJ

ж

■a

Æ

L

'I

4

i'l

б*"*

5.5.

4

4 (4

5

r

Цж

2?

On»,

s,.

(jf^r

qM

к

;c

I'¹

-yr-ł t

JUS”

Ô9

Л*ч<«

^6/

ii

Л.

J2

5*

l

о.

3v

.7

i

u

p

|gdM

во.

57.

л.

■ ' \

■К '

:

;

i

»

f

;

■

~*r“

тг —.....

ч

** • •

!*

♦ Ä

♦ Л

. •

'

ч

V

*

i

*

bsbusteka

* GŁOWNA

О'

7

д

i

/

.

*

i

ł

. )

•>

■

•“

-

.

tna, aksamitu, atłasu i tkanin innych, przez mężczyzn jednak nie noszone. Za O. w domu służą zwykle pantofle (ob.). — Dziś, oprócz ludu prostego, nikt już nie wdziewa О-a na nogę gołą, używając skarpetek lub pończoch, jednakże nie zawsze tak bywało. — Widzieliśmy powyżej, iż Starożytni używali już niekiedy pończoch, później atoli, jak się zdaje, zapomniano o nich nieomal zupełnie, ażeby zaś stopę zabezpieczyć od ocierania się o skórę twardą О-a, opatrywano je wewnątrz podszewką z tkaniny miękkiej, zwykle wełnianej, albo też owijano sobie stopę kawałem tkaniny takiej (por. Onuczki).— Kiedy pończochy weszły znów w użycie powszechniejsze, oznaczyć niepodobna, w każdym razie znano je w Wiekach średnich już dość wcześnie, a ludzie zamożniejsi i wykwintniejsi używali ich obok onuczek, zwłaszcza od czasu gdy zaczęto nosić suknie krótsze, nóg do kostek nie zasłaniające. Początkowo zszywano je z sukna, płótna lub innej tkaniny jakiejkolwiek, albo ze skóry miękkiej (irchy), podobnie jak to i dziś jeszcze widzieć można na Wschodzie muzułmańskim i w Indyach. — Długość pończoch bywała różna, u niewiast, noszących zawsze suknie długie, często nawet powłóczyste, sięgały do kolan lub nieco wyżej lub niżej; u mężczyzn, w miarę skracania się sukien ich wierzchnich, wydłużały się coraz bardziej ku górze, zamieniając się w nogawice, będące zarazem pończochami i spodniami, a nawet O-m, gdyż nieraz, jak powiedziano wyżej, przyszywano do nich wprost podeszwy. — Pończochy robione na prątkach znane są dopiero od wieku XVI, a mają pochodzić z Anglii, gdzie je początkowo przysposabiono z wełny. Na’ dworze królowej Elżbiety (ob.) robienie pończoch takich dla niej należało do obowiązków dam dworskich, jedna z nich miała podobno dla niej sporządzić pierwsze w Anglii pończochy jedwabne. — Biskupi od bardzo dawna nosili pończochy fioletowe, początkowo szyte z płótna, później z jedwabiu lub aksamitu, nakoniec robione na prątkach jak wszystkie inne. — Dziś pończochy szyte w Europie są już zapomniane od dawna, robione na prątkach ręcznie wychodzą coraz bardziej z użycia, z którego wypierają je tańsze i w noszeniu przyjemniejsze, chociaż mniej trwałe pończochy i skarpetki maszynowe, sporządzane w barwach najrozmaitszych z wełny, bawełny, nici lnianych i jedwabnych.—II. Na zakończenie należy się jeszcze słówko O-u u nas używanemu, zwłaszcza w przeszłości. — Według wiadomości najdalej wstecz sięgających, Słowianie obuwali się, owijając stopę i goleń płatami z tkaniny grubej, najprawdopodobniej wełnianej, i pod wiązując sobie podeszwy skórzane, których rzemienie lub taśmy łyczane umiejętnie pozaciągane utrzymywały na miejscu obucie całe. Ślady О-a tego pierwotnego zachowały się dotąd jeszcze, jako noszone tu i owdzie: po stoły, cho-

Encykl. Powsz. üustr Ser. U. Zesz. 26a. T. IV.

daki, łapcie, kurpie, кurpiele, kapcie, ob nożni ki, wyrabiani bądź z łyka, najczęściej lipowego, bądź ze skóry niewyprawnej, wdziewane na nogę owiniętą onuczką lub płatem płóciennym (latem) albo sukiennym (zimą). Do О-a również bardzo starożytnego zaliczyć też należy kierpce górali tatrzańskich, bardzo podobne do trzewików płytkich, w Indyach do dziś przez płci obie często używanych. Wszystkie te prastare postaci О-a swojskiego, dawniej noszono bez wyjątku powszechnie, zanikają dziś coraz bardziej, wypiera je wszędzie but i trzewik tandetny, a prawdopodobnie za kilka dziesiesiątków lat przepadną na zawsze. — Wszystko O. to zaliczyć trzeba do typu trzewików, których nazwa czysto słowiańska stąd pochodzi, że przywiązywano je do stóp powrózkami ze skręconych trze w, czyli jelit zwierzęcych. Obok trzewików owych, mających i kształt różny i nazwy rozmaite, noszono też od bardzo dawna O. całe skórzane, nazywane s к ó r n i a m i, skórzniami. skorzeńkami, od wieku zaś XVI butami, albo raczej b ó-t a m i, gdyż tak dawniej pisywano zawsze tę nazwę cudzoziemską, wziętą z łaciny średniowiecznej, która do nas dostała się z zachodu za pośrednictwem Czechów i wyparła dość wcześnie dawniejsze, do których tu jeszcze dodać trzeba dwie: „cliobot“ i „czobot“ poświęcając im słówko. — „C hob ot“ w polszczyźnie dawnej oznaczał O. wogóle, później zaś but safianowy, ostro zakończony i nieco wydłużony. Według J. Karłowicza („Słownik wyrazów obcego a mniej jasnego pochodzenia“—Kraków 1894—1897 — str. 95) nazwa ta określać może wogóle coś długiego i śpiczastego, więc . też i znane nam już O. średniowieczne o dziobach długich, a to może usprawiedliwiałoby przypuszczenie, że pochodziło pierwotnie z Polski, oraz, że dawna jego nazwa angielska Cracowes pozostaje rzeczywiście w związku z Krakowem, skąd może do Anglii przywieziono po raz pierwszy O. to dziwaczne. — Czobot znaczy także to samo co but, ale niema nic wspólnego z chobotem, jest to wyraz pierwotnie perski „czabatan“, a dostał się do nas przez Ukrainę z Turcy i; używany ogólnie nigdy nie był.— Buty albo skórznie przyjęliśmy może od Scytów, używających О-a tego już w starożytności, w każdym razie stało się ono u nas naro-dowem, przynajmniej dla szlachty, konia często dosiadającej i na nim też wyjeżdżającej na wojnę. Za przkładem szlachty poszły i stany inne, ale obok butów noszono też wciąż O. inne, nie mówiąc już o ludzie wiejskim, naj-uparciej zachowującym obyczaj dawny; dwór, panowie i mieszczanie chętnie naśladowali mody z zachodu napływające, więc też i wszystkie odmiany О-a używanego w Europie środkowej, zachodniej i południowej w Polsce spotykano od dawna, a nadto i ze wschodu przez Tatarów i Turków wciskały się nieraz* i mody

77

tamtejsze, jak świadczą nazwy takie, jakba-czmagi (z turec. baczmag), meszty (wyr. turec.), papucie (turec.), c i ż m у (tur. czismè), które przyszły do nas prawdopodobnie z Węgier. В e r 1 a c z e trzewiki obszerne zimowe, futrem podszyte, są pochodzenia niemieckiego (Bärlatschen), i oznaczały prawdopodobnie pierwotnie trzewiki szerokie, z przodu obcięte, noszone i u nas w wteku XVI; pantofle przyjęliśmy najprawdopodobniej z Włoch (pantufo-la), z Francyi zaś mule, muletki (mules) i muły, których nazwa może też być i łacińska (mullei), nakoniec s ul ej at y (fr. souliers). — Obok О-a tak urozmaiconego, używanego różnemi czasy, noszono wszakże u nas najchętniej buty. Raz bywały obszerne, to znów ciasne, do nogi szczelnie przystające, o cholewach bardzo długich, nawet część większą uda zakrywających, te nazywano nieraz noga wicami, albo o krótszych, do kolan tylko lub do połowy łytki sięgających.—Przyszwa, czyli stopa buta miewała zakończenie śpiczaste, albo zaokrąglone, czasem- ścięte prosto, niekiedy modą turecką podniesione do góry, jak koniec łyżwy, końce te niektórzy kazali sobie obijać blaszkami.—Barwa butów bywała różna; noszono je ze skóry wy prawnej, jałowiczej lub cielęcej, nie zabarwionej wcale, zwłaszcza w wojsku, nieraz czerniono je tłuszczem z sadzami i woskiem, albo smarowano dziegciem; buty wykwintniejsze były kozłowe albo safianowe, żółte, czerwone, zielone i t. d., barwa ich nieraz zgadzała się z kolorem żupana, zwłaszcza w wieku XVIII. Do stroju uroczystego zamożni lubili wdziewać buty z safianu barwnego, wyszywane jedwabiem albo nitkami złotemi lub srebrnemi; noszono też atłasowe i aksamitne. Pod piętą but polski aż do wieku XVIII bywał zwykłe podkuty, podkówki zaś te dochodziły do grubości kilku centymetrów; panowie naszali posrebrzane lub srebrne, inni żelazne. Za Augusta III podkówki zaczęły wychodzić z mody, miejsce ich zaś zajęły obcasy, przedtem nie używane.—W wieku XVI obuwano się też często na sposób włoski lub niemiecki; od wieku XVII coraz więcej zagęszczać się zaczęły mody francuskie; szczególnie u dworu i między panami, a od połowy drugiej wieku XVIII, gdy strój dawny polski coraz więcej szedł w poniewierkę, zwykle obuwano się już całkiem po francusku. — Mężczyźni długo bardzo nie nosili u nas ani pończoch ani skarpetek; nogę latem owijano po dawnemu chustą płócienną, zimą suknem, a płaty te nazywano onuczkami. Nawet jeszcze w połowie drugiej wieku XVIII, kto się nosił po polsku onu-czek takich używał, jak up. hetman wielki koronny Jan Klemens Branic ki, szwagier króla Stanisława Augusta. Nadto buty wyściełano, zwłaszcza zimą, słomą potarganą i wymiętą, czyli wiechciami, a czynili tak dawniej i panowie najwięksi. Dopiero za

czasów saskich zaczęły onuczki i wiechcie ustępować skarpetkom i podeszwom pilśnianym, wkładanym w buty. —Kto się ubierał po francusku, oczywiście już znacznie wcześniej wdziewał pończochy, bez których nie można było nosić О-a cudzoziemskiego.—W wojsku polskiem, podług B. Gębarzewskiego używane było O. następujące: 1.) but polski z cholewką gładko ściętą, sięgającą do połowy łytki, 2) but palony za kolana, noszony przez dragonię, 3) huzarski czyli węgierski, dochodzący do kolan z wycięciem z przodu i z tyłu, z kutasikiem zwieszającym się na goleń; 4) but z wyłogami żółtemi, czyli ze „sztylpami“; 5) półbuciki noszone pod spodnie długie, Oficerowie w wieku XV11I nosili buty żółte, tak samo towarzysze w kawaleryi narodowej i w pułkach straży przedniej. Pocztowi, jako nieszlachta, mieli buty czarne, które na końcu wieku nosili już wszyscy bez wyjątku. — O. niewieście u nas z pewnością pierwotnie wcale nie różniło się od męskiego, chyba o tyle jeno, że bywało lżejsze i zgrabniejsze. Noszono trzewiki i skó-rzenki, czyli buciki, nadziewając pod nie pończochy, albo, jak wtedy mawiano po polsku „ł y st ci ank i“ i „na go leń ki“; później atoli niewiasty, wcześniej daleko od mężczyzn przyjęły, wraz ze strojami innemi, i O. zagraniczne.—12 Literatura. C. Vecellio „Habiti antichi e moderni de tutto il Mondo“ (Wenecya [1589]; dzieło nadzwyczaj ważne, zwłaszcza do dziejów О-a w wieku XVI); Herbe „Costumes français, civils, militaires et religieux“ (Paryż 1834); Falke „Die deutschen Trachten etc.“ (Lipsk 1858); Pauquet „Modes et costumes historiques“ (Paryż 1865 —1864); Jacque-min „Iconographie générale et méthodique du costume“ (tamże 1863 —1868 i dopełnienie 1887); P1 a n c h é „Cyclopedia of costume“ (Londyn 1876 — 1879); Racinet „Le Costume historique“ (Paryż 1876 — 1886; przekł. niem. Berlin 1883 — 1887); Hefn er-Al t ene с к „Trachten, Kunstwerke u. Gerätschaften vom frühesten Mittelalter bis Ende des 18 Jahrhunderts“ (wyd. 2-e Frankfurt 1879 —1890); Kretschmer i Rohrbach „Die Trachten der Völker“ (Lipsk, wyd. 2-e 1880 —1882). Falke „Köstumgeschichte der Kulturvölker“ (Stuttgart 1881); H. Weiss „Kostümkunde. Geschichte der Trachten und des Geräths der Völker des Altertums“ (wyd. 2-e 1881 — 1883, obejmuje tylko Starożytność i Wieki średnie); Hotten-roth „Trachten... der Völker alter u. neuer Zeit“ (Stuttgart wyd. 2-e 1882 — 1890); G. Hirtłi „Kulturgeschichtliches Bilderbuch aas drei Jahrhunderten“ (Lipsk i Monachium 1882); A. von Heyden „Die Tracht der Kulturvölker Europas“ (Lipsk 1889); Quincke „Katechismus der Kostümkunde (tamże 1889; książeczka bardzo dobra, choć krótka); „Zur Geschichte der Kostüme“ (Monachium 1890—1895, 2 cz.—ryciny wyborne podług rysunków arty-

I)r J. F.

M. H.

rozszerza

ło»

stów znakomitych). Wyłącznie do ubioru i obuwia greckiego: Böhlau „Qaestiones de re vestiaria Graecorum (1884) i Studniczka „Beiträge zur Geschichte der altgriechischen Tracht“ (1886); о O-u w Polsce: Ł. Gołębiowski „Ubiory w Polszczę od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych“ (Warszawa 1830) i Z. Gloger „Encykl. staropolska“ (Warszawa 1900—1903; zwłaszcza p. wyr. „Buty“, „Cho-bot“, „Baczmag“, „Kapcie“, „Sulejaty“, „Skórz-nie“ i „Ubiory“, [gdzie podane źródła]).

Obuwie dzisiejsze, w Europie używane powszechnie, jest okryciem nogi, wyrabianem przeważnie ze skóry, czasem z tkanin, lub pilśni; podeszwa bywa skórzana lub kauczukowa. — Wyrabiają także O. z kory drzew, z łyka, z drzewa i t. p. Fabrykacya О-a ma za zadanie przerabiania skóry lub innych ma-teryałów na nie. Każde O. składa się z części wierzchniej i części spodniej. Część wierzchnią wykrawa się z materyału danego, składa odpowiednio, a następnie łączy za pomocą zszywania, albo też, jeżeli użyta była skóra, za pomocą foluszowania nadaje się kształt odpowiedni, co odbywa się na formach z drzewa. Połączenia części wierzchniej ze spodnią osiąga się przez zszywanie ich po poprzednim nasadzeniu na t. z w. kopyta (ob.), część wierzchnią zszywa się naprzód z listwą wąską od spodu, z którą następnie łączy się podeszwę. Przymocowanie podeszwy dokonywa się za pomocą ćwieków drewnianych, czasem żelaznych, lub też zszywania. Obcasy przyrządza się ze skóry.- wycina je odpowiednio i przymocowuje do podeszwy; poczem przykleja się jeszcze wewnątrz cienką podeszwę ze skóry— następnie całe obuwie czyści się i poleruje, a czasem jeszcze zabarwia odpowiednio.—Wyrób О-a dokonywa się ręcznie lub maszynowo. Obecnie wszakże przyrządzanie całego obuwia, lub też pojedynczych jego części odbywa się za pomocą maszyn umyślnych, których liczba dochodzi do 40 odmian. Robota wstępna polega na przyrządzaniu modeli odpowiednich, które oddaje się przykrawaczom. Dawniej modele wykonywano z blachy i to z osobna dla każdej wielkości obuwia—dziś robi się to bardzo szybko za pomocą pantografu (ob.), który, podług szablonu głównego, przygotowanego, wykrawa z tektury wszelkie inne wielkości. Podług tych szablonów przyrządza się noże odpowiednie, które zakłada się do machin, wycinarek, i w nich wykrawa się masowo wszystkie części jak np. cholewki, podeszwy i t. p.—następnie części te wyrównywa się na maszynie i oznacza numerem podług wielkości. Części, które mają być zagięte, idą pod machinę, która tej czynności dokonywa, a następnie przechodzą na machinę do stebnowania, która urządzona jest w podobny sposób jak maszyna do szycia. Przyszywanie guzików, lub wytłaczanie dziurek odbywa się również na machinach. —Skórę na podeszwę najpierw walcuje się do żądanej grubości, poczem wykrawa na wycinarce podług formy żądanej, następnie wycina się w podeszwie rowek, który służy do przyjęcia szwu dla połączenia podeszwy z częścią wierzchnią; teraz wkłada się taką podeszwę do prasy dla nadania jej pewnej wypukłości. Poczem łąćzy się podeszwę z częścią wierzchnią za pomocą przybijania ćwieków drewnianych, co również dokonywa się nie mechanicznie. Podeszwę taką gładzi się następnie na machinach, obcina jej krawędzie na frezarkach, a następnie poleruje, szinergluje i szczotkuje również na machinach odpowiednich. Obcasy wycina się na wycinarkach—prasuje się i łączy razem zapomocą gwoździ—poczem przybija się je do podeszwy, frezuje, gładzi i poleruje wszystko na machinach. Potem obuwie tak wykończone przechodzi na machinę do czyszczenia, następnie wkłada się je na kopyto dla nadania mu formy i jeszcze raz czyści, a w końcu wybija na nim stempel. Szczegóły bliższe ob. Szewctwo. — Por. Schneider „Die moderne Schuhfabrikation“ (Weimar 1877, z atlasem); Knöfel „Jahrbuch der Fussbekleidungskunst“ (Lipsk 1891, wyd. 3-e); Franke „Der Schuhindustrielle“ (tamże 1892, wyd 4-e) i v. F loto w „Das Schumacherhandwerk in seiner Entwickelung“ (Monachium 1890).

Uwagi hygieniczne. O., jak się to samo przez się rozumie, powiunoby się jak najściślej przystosowywać do budowy anatomicznej stopy, którą ma ochraniać nie krępując jednakże w ni-czem swobody jej ruchów; niestety, używane powszechnie warunkowi temu najczęściej zadość nie czyni zgoła, lecz owszem po większej części jest tak wadliwie sporządzane, że u dzieci kilkoletnich nawet, gdy chodzą w O-u, stopa zupełnie prawidłowa należy do rzadkości, ponieważ trzewik lub bucik modny skrzywia im palce i wogóle niekorzystnie oddziaływa na rozwój stopy, przeszkadzając jej rozrostowi prawidłowemu. Już samo branie miary na O. zwykle bywa nierozumne. Ponieważ stopa gdy na niej staniemy wydłuża się o lf jąc się równocześnie więcej niż o ¹/₁₀ swej szerokości, więc też branie miary nie powin-noby się nigdy odbywać na stopie podniesionej osoby siedzącej —dzieje się tak jednakże powszechnie; a dlatego też O. tak często bywa za ciasne. Podczas chodu stopa, oddalając się od ziemi, podnosi się stopniowo w ten sposób, że w końcu ciężar cały spoczywa na chwilę tylko na palcu wielkim, dla tego też palcowi temu należy się w O-u zawsze swoboda zupełna, palce inne również nie powinny być ścieśniane, gdyż i one, zginając się w chwili danej dopomagają palcowi wielkiemu w podtrzymywaniu ciężaru ciała kroczącego. Z tego więc powodu O. nie powinnoby się nigdy kończyć ostro, albowiem wtedy swoboda palców, przyciskanych do siebie wzajemnie, zawsze jest wielce krępo-

Niedaleko od

Dopływy

J. K. li.

skąpo ulistuionych.

Obycz (w dokumentach Obuć z), wieś na Wołyniu, w powiecie Krzemienieckim, pod miasteczkiem Rachmanowem. Leży w ogromnym jarze, okolona drzewami staremi. We wsi znaj-

wana.—Podeszwa tylko wtedy ma kształt odpowiedni, jeżeli linja prosta wzdłuż stopy przez środek palca wielkiego przeprowadzona, przechodzi także przez środek pięty, a przód brzegu wewnętrznego pedeszwy jest do niej równoległy, na co przykrawając ją powinno się zawsze zwracać uwagę baczną. Obrys podeszwy zgadzać się powinien zawsze z obrysem stopy na ziemi stojącej, dla tego też należy się, aby szewc biorący miarę na O. obrysowywał stopy (każdą z osobna) zamawiającego je, postawiwszy go boso, albo w skarpetkach na arkuszu papieru, bo wtedy tylko będzie mógł nadać podeszwie kształt właściwy. — Obcas musi być szeroki, nie wyższy jak 20 milimetrów, im więcej miarę tę przekracza, tym więcej też chód i stanie traci na pewności i swobodzie, ponieważ w razie tym punkt ciężkości ciała przesuwa się bardziej ku przodowi, t. j. ku palcom, które są przez to przygniatane nadmiernie, co zwłaszcza jest szkodliwe, gdy O. nadto z przodu jest wąskie i ciasne. Równocześnie też działalność mięśni łytki jest uszczuplona, a gdy wysokość obcasów dochodzi do wysokości znacznej prawie niepodobieństwem staje się chodzenie, bez zgięcia nogi w kolanie, która przeciwnie podczas chodu powinn być wyprostowana. Przegubie stopy, czyli jej nart, ponieważ tamtędy przechodzą liczne naczynia, nerwy i ścięgna, nie powinno nigdy być uciskane przez przy-szwę, ta zaś musi być miękka, giętka, przystająca dokładnie do stopy, ale nie gniotąca jej nigdzie. —O. wtedy jest dobre, jeżeli przystając wszędzie do stopy szczelnie, ani swobody jej ruchów nie krępuje, ani ją też ugniata, nadto nie powinno nigdy przeszkadzać przewiewowi skórnemu, zwłaszcza jeżeli stopy są skłonne do potnienia, dla tego też trzewiki lub buty lakierowane, jak również kalosze gumowe nie są wcale hygieniczne; t. zw. kamasze z gumą zbyt obcisłą są także niezdrowe, lepsze są sznurowane, albo buty lekkie z cholewami niskiemi, niesłusznie coraz mniej noszone. — O. odpowiednie, hygieniczne odgrywa rolę bardzo ważną w wojsku, gdyż piechota źle obuta, prędko staje się niezdolną nietylko do pochodu, ale i do walki; dla tego też wszyscy wodzowie doświadczeni od czasów starożytnych zwracali uwagę najbaczniejszą na O. żołnierza. — Literatura.—W. Szokalski „Noga i obuwie“ („Tygodnik ilustr.“ serya II, T. X, str. 11, 95 i 118); G. H. y. Meyer „Die richtige Gestalt der Schuhe“ (Zurych 1858); tenże „Die richtige Gestalt des menschlichen Körpers in ihrer Erhaltung und Ausbildung“ (Stuttgart 1874); tenże „Statik und Mechanik des menschlichen Fusses“ (1886); Schaffer „Die Aesthetik und Hygiene des menschl. Fusses“ (1886); Peste 1 „Der menschliche Fuss und seine Bekleidung“ (Lipsk. wyd. 2-e 1893) i Ho ft a „Der menschl. Fuss n. seine Bekleidung“ (Würzburg

Dr J. p.

Obwa, rzeka w Rosyj, w guberni Permskiej, prawy dopływ Kamy. Źródła ma w powiecie Ocliańskim, uście niedaleko od Przystani Słudz-kiej. Długość jej wynosi przeszło 200 km., szerokość od 60 do 120 metrów, głębokość od y₂ do 2 m. Bieg ma bystry, brzegi przeważnie gliniaste; spławna jest w większej części biegu swego. Dolina О-y należy do najlepiej zaludnionych części guberni, uścia О-y znaleziono w końcu wieku XVIII wiele przedmiotów starożytnych, z brzegu prawego Siwa i Lis wa, z lewego N e r d w a.

Obwódka starcza (łac. Arcus senilis, gr. ye-povtó£ov)—jest to zwykła zmiana starcza, fizyo-logiczna rogówki oka, nie wpływająca bynajmniej na wzrok. O-ę s-ą spotykamy u ludzi starszych na obwodzie rogówki pod postacią zmętnień biało-żółtych lub biało-szarycb, które zwykle się rozpoczynają w kształcie półksiężyca u dołu i góry rogówki i powoli się powiększając, wytwarzają koło całe; między brzegiem rogówki a O-ą s-ą znajduje się zawsze pas przezroczysty tkanki rogówki.

Obwojna lub Obwojnik (Periploca L.) roślina należąca do rodziny trojeściowatych (Asclepiadaceae). Są to krzewy wijące się, niekiedy jednak i prosto rosnące, mniej lub więcej ulistnione, o liściach zielonych, skórza-stych i o kwiatach średniej wielkości, zebranych w luźne wiechy na końcach gałązek. Znanych jest około 12 gatunków w Europie południowej, w Azyi umiarkowanej i podzwrotnikowej oraz w Afryce. U nas często spotkać można hodowaną w ogrodach O. grecką (P. graeea L.). Jest to krzew pnący się, o gałęziach długich i cienkich, szaro-cisawych, o liściach krótko-ogonkowych i jajowatych, o kwiatach zebranych w podbaldaszek, z zewnątrz żółto-zielonawych, a wewnątrz czerwonawych i biało-kosmatych, mięsistych. Pospolity w całej Grecyi i w pasie śródziemnomorskim, u nas zaś tylko jako krzew ozdobny hodowany. Kwitnie od czerwca do sierpnia. Jego soku mlecznego mają używać w niektórych okolicach Azyi do trucia wilków. Kora zawiera pery-plocinę. Na Sycylii i w Afryce północnej rośnie P. laecigatnm Ait., w Abisynii P. lineari-folin Dill., w Kamerunie aż do Angoli spotykamy P. Preussii K. Sch., w górach Himalajach

P. calophylla Falcon., w Chinach P. sepium Bge. Te gatunki mają gałązki pnące się, zaś

P. hydaspidis Falcom z Himalajów i Afganistanu, P. aphylla Dcne z Indyj Wschodnich, Arabii, Persyi, Nubii, jak również P. visci for -mis z kraju Somalów tworzą krzewy o gałązkach prostych i nie pnących się, nadzwyczaj

J. Hel.

Fig. 88. О’Вугп, (herb).

Na tarczy w polu czerwonem między trzema dłoniami, dwiema u góry a jedną u dołu, na krokwi złotej — mała tarcza, na której w polu błękitnem—lew złoty. Nad tarczą korona hrabiowska, w której hełm ukoronowany, a nad nim Meluzynaze zwierciadełkiem w prawej ręce i grzebieniem w lewej. Labry czerwone, podbite złotem. Herb rodziny irlandzkiej, baronowskiej 0’Byrnów, z której Jerzy i Jakob otrzymali indygienat polski w roku 1764.—Źródła:

„Vol. Legum“ VII, (f.    419); Rietstop;

Ostrowski.

0’Byrne, Fiagli Mac Hugh, patryota irlandzki (* blisko r. 1544—f w r. 1597). Pochodził od króla irlandzkiego, Cathaeira Mora.

W r. 1569 ułatwił Edmundowi Butlerowi ucieczkę z zamku w Dublinie i w r. 1572 przyczynił się do zabójstwa Roberta Browne’a z Mulerananu. Ścigany zajadle przez lorda deputata Williama F i t z Williama, złupił Wexford i Pale. Rząd zmuszony był darować mu te czyny (r. 1573). Przez lat kilka O. zachowywał się spokojnie. W r. 1580 najechał Wexford, aby pomścić śmierć krewnych swych i przyjaciół, straconych z rozkazu seneszala; pobił lorda Grey a pod Glenmalure, zrabował i spalił Rathemore, Tassagard, Rathcoole, i zagroził przedmieściom Dublina. W r. 1581 odparł wyprawę, którą dowodzili sir William Stanley i kapitan Russell. Przy końcu pierwszego О-a od nikogo niezależnego. — 2. roku rząd musiał się zgodzić na jego propozy- Obywatelstwo stanowe. Wysoce cenio-cye pojednania się. Obecność jego w pobliżu na była w starożytności klasycznej godność O-a.

duje się cerkiew, pod wsią, w uroczysku zwanym Tataryniec niewielki monaster murowany, ufundowany w r. 1368 przez kniazia Konstantyna Ostrogskiego. W r. 1605 Tatarzy zniszczyli zupełnie monaster i uprowadzili w jasyr zakonników. W kilkadziesiąt lat potem osiedli tu Bazylianie; po skasowaniu tego zakonu oddano klasztor mnichom prawosławnym. — O. jest jedną z najstarszych osad w okolicy. Należał m. in. do Czartoryskich, Wiśniowieckich i Radziwiłłów Ig F-0’Byrn, Obyrn, herb polski z indygienatu.

ЩШ

Üv

, J*.

Ja

u.

Dublina była jednak powodem ciągłego niepokoju i rząd szukał sposobności, aby go się pozbyć. W r. 1593 zięć jego i synowie spalili dom szeryfa Kildaru; o przestępstwo to oskarżono O., choć nie uczestniczył w nim wcale. Przez czas dłuższy zdołał uniknąć pościgu, lecz w dniu 8 maja r. 1597 wpadł przypadkiem w ręce sierżanta, który go zabił.—Por. O’Byrne „Historical reminiscences of the O’Byrnes“ (Londyn 1843); „Book of the O’Byrnes“, rękopis w bibliotece Trinity College w Dublinie.

Obywatel, obywatelstwo (łac. civis, civitas, gr. TcoAćr/ję. rcoAiTsia; fr. citoyen, bourgeoisie, qualité de citoyen; niem. Staatsbürger, Bürger, Staatsbürgerschatt,    Staat sb i irr g err echt; ang.

citizen; ros. grakdanin, obytvatiel). — 1. Pojęcie i synonimy. Najbliższemi pojęciowo są wyrazy: krajowiec, tutejsz o-k г a j o w i e c, obywatel i poddany. — Krajowcem (fr, indigene, niem. Inländer, ang. native) nazywa się każda osoba przynależna danemu państwu, w przeciwstawieniu do obcokrajowca i cudzoziemca. Krajowca, czyli swojaka, rodaka szczególnie odróżniają ustawy publiczne, inaczej polityczne, gdyż prawa cywilne z małym wyjątkiem służą wszystkim mieszkańcom pewnego kraju, tak przynależnym do niego, jaki obcym. W cesarstwie austryacko-węgierskim ze względu na liczne kraje, wchodzące w skład mocarstwa, poczęto odróżniać tutejszokrajowca, pochodzącego np. z Galicyi, Czech a co najwyżej z Austryi cislitawskiej z zewnątrz korony S-go Stefana, stąd obcokrajowiec bywa albo mieszkańcem z tamtej strony Litawy, albo cudzoziemcem. Pojęcie krajowca trzeba uważać za obszerniejsze od О-a, którym jest osoba używająca w pełni praw obywatelskich i politycznych. Ideał obecnych czasów stanowi łączność obu przymiotów w jednej osobie, zdarza się jednak często różnica. Pod wyrazem obywatelstwo rozumiemy: albo ogół uprawnień, albo ogół cnót, poczucie wspólnego celu społecznego; w tern znaczeniu drugiem lepiej używać odpowiednika obywatelskość. Tu na boku zostawiamy stronę psychologiczną i etyczną sprawy. Obok О-a mamy synonim poddany (fr. sujet, niem. Unterthan). Krajowiec, o ile ma obowiązki względem państwa, do którego się zalicza, jest poddanym, o ile znów mu służą pewne prawa w odróżnieniu od cudzoziemca, będzie obywatelem. Wśród frazesów wielkiego przewrotu z r. 1789 powstało hasło „il n'y a plus de sujets“, choć wtedy i zawsze nikt nie może być uwolniony od oznaczonej ilości świadczeń na rzecz własnego kraju. W wieku XVIII i XIX zniesiono tylko poddaństwo prywatne względem osób pojedyńczych. Każdy zaś O. musi być zarazem poddanym. Wyjątkowo jedynie monarcha ma charakter

Nie wszyscy bowiem mieszkańcy miast greckich lub [talii mogli nadać sobie miano powyższe. Oprócz niewolników wszelkiej kategoryi, z zewnątrz praw znajdują się np. met oj ko wie w Atenach. — Owi greckiemu służy prawo zawarcia małżeństwa legalnego, nabycia nieruchomości, uczestnictwa w sądach i wyboru na urzędy. Pewne rzemiosła i wielka bieda ma-teryalna są powodem ograniczeń. W Rzymie mamy cives optimo iure, cives minuto iure non cives; wśród zaś cives rejestr cenzora odróżnia classes pięć i 194 centuryi (według Liwiusza) lub sześć i 193 centuryi (według Dyonizego Halika rnaskieg o) stosownie do oceny majątku osobistego z normą wyżej 100,000 asów (as=l funt miedzi), 75,000 asów, 50,000 asów, 25,000, 30,000, 12,500 i ubogich. Prerogatywy bywają rozmaite. Szczegóły obacz w Ency-klopedyi naszej p. w. Civitas.— Stanowość Wieków średnich wytwarza przywileje odrębne dla każdej klasy. Na zgromadzeniach, sejmach magnaci, rycerze, mieszczanie, korporacye i grody zdobywają prerogatywy odrębne „na wieczne czasy“ za dostarczone poczty wojska, za monetę brzęczącą. Nowe ustawy są skutkiem targu między władzą panującego, a różnemi rodzajami O-i. Wtedy teoretyk gromadzi w księdze: prawa książąt, duchowieństwa, szlachty, mieszczan, kościoła, miast, oddzielnych grup społeczeństwa lecz na całość samą w sobie mało zwraca uwagi.—Europa jeszcze w pierwszej połowie XIX stulecia nie wszędzie zdołała otrząsnąć się z owych różnic; jeszcze niedawno mówiliśmy o O-u wiejskim (niem.76rMfe-besitzer, Rittergutsbesitzer) i miejskim. Równość, wypowiedziana w kodeksach, istnieje do pewnego stopnia wobec prawa cywilnego, wobec ustawy sądowej, lecz nie publicznej, już nie mówiąc, że urodzenie, majątek, urząd stanowi poważny atut w życiu, choć niby de iure tak być niepowinno. Bądź co bądź, grzeszy tylko brakiem ścisłości ten, kto powiada, że dziś stany na Zachodzie Europy nie istnieją, lecz tylko są klasy, bez prerogatyw, a ograniczenia powstają ze względu na płeć, wiek, majątek, narodowość i wyrok sądowy. —W cesarstwie rosyjskiem cesarzowa Katarzyna II na mocy Ukazu z r. 1785 ustala poprzednie normy, a w części tworzy do dziś obowiązujące tak nazwane: „soslowija“ i „sostojanija“ przede-wszystkiem „podatnyja“ i „niepodatnyja“. Pierwszy rodzaj ludzi ulegać musiał przymusowej służbie wojskowej, opłatom pogłówn^m i licznym ograniczeniom natury towarzyskiej, społecznej i fiskalnej. Od r. 1785 wedle IX tomu Swodu zakonow są 4 „soslowia“: szlachta, duchowieństwo, mieszczanie i włościanie (dosłownie napisano „czetyre glawnych roda liudiej“). Tom IX „Sw. zak.“ wydziela szlachtę dziedziczną i osobistą, obie klasy mają zaledwie nazwę wspólną, dalej duchowieństwo posiada rozmaite prerogatywy zależne od wyznania religijnego, mieszczan jest 5 „sostojanij“. Ustawy uwłaszczające z r. 1861/2, ustrój banku szlacheckiego z r. 1885, banku włościańskiego, prawo o naczelnikach ziemskich i reforma ziemska z r. 1890/2 utrwala odrębności klasowe. Naodwrót prawdziwe szczerby w tychże urządzeniach wyłamały ustawy: sądowe z r. 1864, o samorządzie z r. 1864 i 1870, ogólna powinność wojskowa z r. 1874, organizacya policyi powiatowej z r. 1862, uchylenie pogłównego (z wyjątkiem Syberyi) między r. 1883 i 1886. Formy korporacyjne są między szlachtą i między włościanami, a po miastach noszą piętno bardziej profesyjne, zawodowe. W r. 1785 cesarzowa Katarzyna II wydziela z grupy kupców klasę: imienitych grażdan, do których nie wolno było stosować kary cielesnej, a taki obywatel miał prawo posiadać dwór zamiejski, ogród, sad, fabrykę, czółna, łodzie i jeździć karetą zaprzężoną w dwa lub cztery konie. Ukaz z r. 1807 poleca mianować „imienitymi“ uczonych i artystów. Ponieważ kto zaniedbał zapisać się do gildyi tracił charakter „kupca“ i zarazem tytuł „imienitego gr aż danina“, przeto Manifest z r. 1832, do dziś obowiązujący, powołał do życia „poczotnych, grażdan“, a ci znów są osobiści i dziedziczni. Do tego tytnłu posiada prawo każdy, którego ojciec był pocz. gr. lub szlachcicem osobistym, dalej należący do służby kościelnej, jeśli ukończył seminaryum lub akademię duchowną, syn pastora lub wyższego duchownego muzułmańskiego. Nieszlachcic może prosić o zapisanie go do klasy pocz. gr., gdy był radcą handlowym lub przemysłowym, lub kupcem 1 -ej gildyi przez lat 20, a nawet wdowa i dzieci takiego kupca, wreszcie artysta z dyplomem i kandydat fakultetu uniwersyteckiego, oraz urzędnik XIV rangi. Posiadacz tytułu osobistego pocz. gr. może zostać pocz. gr. dziedzicznym po upływie lat dziesięciu. Prośby takie uwzględnia Departament Heroldyi rządzącego senatu. Przywileje p. gr. wobec ogólnej powinności wojskowej, ograniczeń kary cielesnej i t. p. są dziś bardzo małe. Tak więc wśród mieszkańców miast najwyższym stanem są pocz. gr. jako emanacya drugiego z kolei, t. j. kupców, których t. IX w art. 531 nazywa „odrębną klasą ludzi honorowych“ (osobyj klas poczotnych liudiej), tu znów jest podział na kupców 1-ej i 2-ej gildyi, lecz dość wykupić należyte świadectwo, aby zostać zaliczonym do tego rodzaju obywateli, mających odzielną reprezentacyę z wyboru starostów. Kupcy mają prawo do tytułu radcy handlowego lub przemysłowego, do orderu, munduru i mogą być zapraszani na zabawy dworskie. W jednem świadectwie gildyj-nem mieszczą się zwykle żony, synowie, wnuki, córki niezamężne i dzieci adoptowane. Niższą kategoryę stanowią mieszczanie zwykli (mieszczanie v. posadskije) także z repre-zentacyą, albo wyłączną, albo razem z rzemieślnikami cechowymi. Najbardziej u-przywilejowaną ongi, dziś jeszcze dostatecznie, jest szl achta (dworjanie) i tutaj t. IX „Sw. Zak.“ odróżnia sześć rodzajów: I nobilitowani czyli rzeczywiści, II wojskowi, III ze względu na rangę cywilną lub order, IV utytułowaui, V odwiecznie szlacheckie rody, VI cudzoziemskie rody. Właściwie sześć działów streszcza się do do dwu: szlachty dziedzicznej i osobistei. W każdej guberni są korporacye i deputacye szlacheckie z marszałkiem na czele. Stowarzyszonym służy pierwszeństwo do służby państwowej, lecz bez przymusu, mundur, prawo przeniesienia herbu i tytułu na krewnego i powinowatego. Utrata klejnotu i majątku może nastąpić tylko przez wyrok sądowy. W charakterze stanowym szlachta, miasta i włościanie uczestniczą w wyborach, w samorządzie i sądownictwie. —T. IX „Sw. Zak.“ wydziela jeszcze 8 klas O-i pod jedną ogólną nazwą „inorodcow“ z prawami odrębnemi i ograniczeniami, mianowicie: I inorodcy syberyjscy, II Samojedzi w gub. archan-gielskiej, III koczownicy w gub. stawropolskiej, IV kałmucy w gub. astrachańskiej i stawropol-sniej, V Kirgizi hordy wewnętrznej, VI inorodcy ziemi akmolińskiej, semipałatyńskiej, semirie-czeńskiej, uralskiej i turgajskiej, VII inorodcy kraju zakaspijskiego, VIII żydzi, a do nich odnoszących się jest stosunkowo najwięcej przepisów, oraz t. zw.: Jinia“ t. j. granica, po za którą im mieszkać nie wolno.—3. Współczesne naby cie i utrata obywatelstwa— poddaństwo mięszane. A) Tylko w gminie i w państwie można mówić o O-ach, przeto szczegóły odnoszące się do niniejszego nagłówka mieszczą się w ustawie administracyjnej, ogólnej, oraz tyczącej się samorządu. W artykule p. n. „Gmina“ znajdzie czytelnik normę stosunków pojedyńczej jednostki w związku komunalnym, tutaj streszczamy ustawy ściśle państwowe; a) pierwszym środkiem nabycia o-a jest urodzenie: dzieci ślubne i uprawnione idą za ojcem, nieślubne za matką, adoptowane nie tracą swego stanu (Francya, Austrya). podrzutki należą do terytoryum, gdzie je ktoś znalazł. Potomstwu cudzoziemca w większości krajów ułatwia się możność nabycia praw miejscowych (Francya, Belgia, Hiszpania, Włochy, Hollandya, Rosya), w Austryi zaś, Szwecyi, Szwajcaryi brak udogodnień, b) zamęście: tylko w Anglii do r. 1844 małżeństwo angielki było bez wpływu. W niektórych znów państwach Ameryki południowej cudzoziemiec staje się obywatelem kraju swej żony, c) natural i-z a c y a, (ob.) d) w kraju, gdzie jest obywatelstwo stanowe, nabywa się je wedle wyjątkowej normy, obacz np. wyżej § 2. B) Traci się O. przez a) wychodztwo z zamiarem niepowró-cenia, b) przez nabycie obcego Ob-a,

c) przyjęcie w innym kraju urzędu. Wszystkie trzy przypadki obowiązują we Fran-cyi, Włoszech, Belgii, Hollandyi, Portugalii, Gre-cyi i Anglii, d) pobyt dłuższy za granicą (Austrya 5 do 10, w Węgrzech i w Niemczech 10 lat), e) rozkaz władzy administracyjnej lub sądowej, żądający powrotu, w przeciwnym razie pozbawia Ob-a (Austrya, Węgry, Niemcy, Rosya); /) pokrewnym jest przepis kodeksu cyw. franc, za karę i w Niemczech groźba co do księży katolickich za nieposłuszeństwo rządowi, g) zmiana Ob-a przez ojca pociąga za sobą ten sam skutek względem żony i dzieci małoletnich w Anglii, Włoszech, Szwecyi, Norwegii, w Niemczech. W innych krajach (Francya, Belgia, Hiszpania) żony i dzieci mogą naśladować zwierzchnika rodziny, lub pozostać po dawnemu, h) zamę-ście. — Wszędzie są ulgi ułatwiające powrót do utraconego Ob-a z wyjątkiem Austryi, oraz tam, gdzie są normy pod lit. e i — C) W teoryi i w praktyce zdarza się t. zw. poddaństwo mieszane (fr. sujets mixtes), gdy ktoś zyskał nowe O., a z poprzedniego nie został zwolniony na drodze właściwej. Stany Zjednoczone Ameryki północnej, chcąc uchronić swych obywateli naturalizowanych od służby wojskowej i prześladowań, zawarły traktaty z Niemcami w r. 1868, z Austryą i Anglią w r. 1870. Z pojęciem poddaństwa mieszanego nie należy łączyć wypadku, jeśli obywatel jednego z krajów austryackich lub rzeszy niemieckiej jest zarazem obywatelem całego mocarstwa. Również za mało dokładne poczytywać trzeba wyrazy w art. 10 traktatu wiedeńskiego z d. 3 maja r. 1815, gdzie powiedziano: Ja qualité de sujet mixte quant à la propriété sera reconnue et maintenue“, ponieważ taki sujet mixte à Vegard de propriété pozostaje cudzoziemcem, choć posiada własność w kraju sąsiednim.

4. Obowiązki poddanego iprawa obywateli—ograni cz enia. — A) Pierwsze są następne: I posłuszeństwo dla ustaw, II p o s ł. dla w ł a d z, III obowiązek wierności poparty przysięgą homagialną (ob.),

IV    obowiązek uiszczania podatków i o-płat, oraz świadczeń (furaż i słoma dla wojska, wywłaszczenie na użytek publiczny it. p.)

V    usługi osobiste: a) robocizny, podwody, szarwark i t. p.; b) przymus w przyjęciu pewnych urzędów, zwłaszcza gminnych, opiek, godności sędziego z wyboru, asesora przysięgłego, świadka, biegłego; c) służba wojskowa. — B) Prawa obywatelskie teorya i ustawy dzielą na trzy rodzaje: polityczne, do opieki i do pewnych swobód. I. Politycznemi są: a) prawo wyborcze czynne i bierne w korporacyi, gminie, prowincyi i w całem państwie; b) d o piastowania urzędu państwowego i autonomicznego; c) w sądownictwie (ławnik, sędzia z wyboru, asesor przysięgły, asesor stanowy); II. Prawa obywatelskie w znaczeniu ści-słem najpierw dotyczące zakresu, pieczy państwowej: d) pr. przynależności, swojszczyzna (ob.) (niem. Heimatsrecht)\ e) p r a-

d. 7

z d.

r.

N co

, z d.

r.

00 00

wo do pobytu bez samowolnego wydalania i do powrotu z obczyzny w granice własnego kraju; /) pr. do opieki wobec rządu cudzoziemskiego; y) pr. do pomocy sądowej, h) p r. d o p o m о с y administracyjnej; III. Swobody znów istotne lub rzekome bywają, i) pr. osobowości tj. nikt nie powinien być poddanym, czy niewolnikiem prywatnym; j) pr. do obrony koniecznej (ob.); к) do w s p ar ci a, bądź z funduszu gminnego, bądź państwowego, szczególnie podczas klęski żywiołowej; l) niedopuszczalność pewnych kar, np. chłosty, śmierci cywilnej, tortur, szafotu i t. p.; m) p r. nietykalności osobistej (ob. Magna Charta, Habeas corpus, N eminem captivari); n) nietykalności mieszkania; o) swoboda wychodztwa; p) swoboda przesiedlania się; r) tajemnica listowa; s) swoboda zarządu majątkiem; t) sw. wyboru zawodu i zawarcia małżeństwa; u) nietykalność praw nabytych własności; w) równość w obliczu prawa; X) prawo podań, zażaleń, petycyi; y) wolność wyznani a; z) opinii; i) stowarzyszeń i zgromadzeń. Treść obowiązków, jak i praw; znajdzie czyteinik w Encyklopedyi pod właściwemi nazwami.— C) Ograniczenia pr. ob. mogą być I) ze względu na rzeczywiste dobro publiczne (ustawy karne normalne), II) płeć, wiek, stan umysłowy (kobiety, małoletni, bezwłasnowolni), III) na majątek (cenzus), IV) stan lub klasę (ustrój stanowy) V) interesy polityczne, tyczące się danej rasy (żydzi, irlandczycy) lub danej klasy, czy stanu (szlachta, duchowieństwo, mieszczanie, włościanie).—Ograniczenia owe albo wynikają z koniecznej potrzeby jak: wiek, stan umysłowy, pewien cenzus naukowy, pewne mininum majątkowe, pewien zawód (żołnierze, duchowni), bądź tworzą tak wysokie szczeble, że tylko drobna ilość jednostek zdclną bywa osiągnąć szczyty obywatelstwa krajowego i pełnię praw. 1)) W przypadku t. zw. groźnej konieczności państwowej (łac. ius eminens, niein. Staatsnot-recht)\ prawa О-a są częściowo i czasowo zawieszane. Co do Anglii ob. Habeas corpus, we Francyi ustawa z d. 3 kwietnia r. 1878, w Niemczech art. 68 konstytucyi, w Prusach, prawo z d. 4 czerwca r. 1851, z d. 21 stycznia r. 1878, d. 31 marca r. 1881; w Austryi z d. 5 maja r. 1869 i d. 27 maja r. 1883; w Rosyi prawo o ochronie państwowej. — 5. Ustawodawstwa europejskie nowoczesne: Anglia bil z d. 13 maja r. 1870; Aus try a. kod. cyw. § 28 — 32, ust. z d. 21 grudnia r. 1867 i przepisy dodatkowe; Węgry: L. art: 2, 1879; Belgia: Koust. r. 1831 art. 4, 5, 133, ust. z d. 22 września r. 1835, d. 27 września r. 1835 i z d. 1 kwietnia r. 1879; F ran-су a: kod. cyw. art. 9, 10, 12, 17 — 21, dekret z d. 26 sierpnia r. 1811; z d. 22 i 25 marca

grudnia г. 18 » czerwca г.

grudnia г. 1874, z d. 14 lutego r. 1882 i z d. 28 czerwca r. 1882: Hollandya: ust. z d. 28 lipca r. 1850; Niemcy: ust. z d. 1 czerwca r. 1870; ust. wojsk, z dnia 2 marca roku 1874, ust. z d. 5 maja r. 1874, z d. 20 grudnia r. 1875, kod. karny art. 140, 360; Szwajcar у a: ust. z d. 3 lipca r. 1876. —Włochy kod. cyw. od art. 9. — Cesarstwo rosyjskie i Królestwo Polskie: Kod. cyw. poi. z r. 1825, art. 8 do 25, Post. ks. Warsz. z d. 19 grudnia r. 1807, traktaty wiedeńskie z r. 1815, Ustawa wojskowa tom IV „Swo. Zak.“ wyd. z r. 1886 art. 25; ustawa o prawach stanu Tom IX „Swodu“ wyd. z roku 1876 zaś art. 1010 do 1030 co do cudzoziemców obowiązują w królestwie z mocy Ukazu z d. 31 grudnia r. 1867, zasady o przesiedlaniu się z Cesarstwa do Królestwa dodatek do art. 312 Tomu IX i do art. 1003, postanowienie komitetu urządzającego z d. 20 grudnia (1 stycznia) r. 1868/9, art. 1288 Tomu X cz. I „Swodu“; konwencye z Portugalią z d. 16/28 lutego r. 1851, z Belgią z d. 2/14 lutego r. 1 46, z Niderlandami z d. 1/13 września r. 1 46, z Wielką Brytanią z d. 12 stycznia r. 1858/9, z Austryą z d. 2/14 września r. 1869, z Niemcami Najw. Rozkaz z d. 21 lutego r. 1861, z Włochami z d. 16/28 września r. 1863, z Szwajcaryą z d. 14/26 grudnia r. 1872, z Francyą z d. 1 kwietnia r. 1874, z Rumunią z d. 4/16 grudnia r. 1886, z Hiszpanią z d. 2 lipca r. 1887. Zasady przesiedlania się za granicę art. 11 Ukazu    z    d. 14    lutego r.    1832.

Zdanie Rady państwa    z    d. 12    lipca r.    1860.

Instrukcya z d. 10/22 listopada r. 1861. Rozporządzenie Komisyi spraw wewnętrznych z d. 19/31 lipca r. 1866, art. 6 Ukazu z d. 27 listopada (9 grudnia) r. 1851, art. 30 ustawy o służbie wojskowej z    r.    1886.    Zdanie    Rady

państwa z d. 17 lutego    r.    1881.    Zasady    co do

samowolnego opuszczania granic państwa: ukaz z d. 25 kwietnia (7 maja) r. 1850, postanowienie Rady Administracyjnej z d. 16/28 października r. 1856. Instrukcya dla sądów karnych Komisyi rządowej sprawiedliwości, zgodnie z postanowieniem komitetu do spraw Królestwa polskiego z d. 27 marca r. 1874. Zasady co do pozbawienia i ograniczenia praw w kodeksie karnym z r. 1885. Zasady co do sekwestru i konfiskaty: postanowienie Rady administracyjnej z d. 2/14 kwietnia r. 1835, d. 30 kwietnia (12 października) r. 1838 i d. 17/19 czerwca r. 1841. Zasady proceduralne: ustawa notaryalna art. 86 i 87 ust. postęp, cywilnego art. 224, 225,571, 1632. Ustawy o ochronie państwowej i jej nowele. 6. Litera tura jest bardzo obfita, przytaczamy z niej: Milner „Das österreichische Staatsbürgerrecht“ (Tybinga 1880); Sch ult ze „Lehrbuch des deutschen Staatsrechts“ (Lipsk

1880); Antoni Okolski „Wykład prawa

F. o.

Psynet“ 1901).

administracyjnego“ (Warszawa 1880/4); Gum-płowi cz „Rechtstaat und Socialismus“ (1881); Ulbrich: „Österreichische Staatsbürgerrecht“ (1882); Fr. Kasparek „Prawo polityczne“ (2 tomy, Kraków 1877 — 1881); tegoż „Podręcznik prawa politycznego“ (Kraków 1888 — 1894), Bathie: „Précis du cours de droit public et administratif“ (Paryż 1884); Mayer „Lehrbuch des deutschen Staatsrechts“ (1885).

Obywatel, pseudonim Józefa Przecław-s к i e g o.

Obywatel z pod Tuchowa, pseud. Józ. Dietla (ob.).

Obywatel z Poznańskiego, pseudonim M a u-r у c e g o Mochnackiego (ob. ).

Oc (langue d’oc), ob. Langwedok, Romańskie języki i Prowansalski język.

d’Ocagne M a u r y c y F i 1 i b e r t, (* d. 25 marca r. 1862 w Paryżu) matematyk i inżynier francuski, profesor matematyki w szkole dróg i mostów, repetytor Szkoły Politechnicznej w Paryżu, jest jednym z twórców nauki zwanej N o-mografią (ob.). Ogłosił osobno prace: „Coordonnées parallèles et axiales“ (Paryż 1885), „Nomograpliie, calculs usuels effectués au moyen des abaques“ (tamże 1891); „Le calcul simplifié au moyen des procédés mécaniques et graphiques“ (tamże 1894); „Géométrie descriptive et géométrie infinitésimale“; (tamże 1896), „Traité de Nomograpliie“ (tamże 1899). Z dziedziny nomografii ogłosił nadto bardzo liczny poczet artykułów w rozmaitych czasopismach naukowych, pomiędzy innemi w Sprawozdaniach Akademii paryskiej, w „Nouvelles Annales de Mahématiques“, w Buletynie Darboux’a, w „Annales des Ponts, et Chaussées“, w „Journal de l’Ecole politechnique“ i t. d. Prócz tego pisał w rozmaitych przedmiotach z dziedziny geo-metryi, analizy, kinematyki i t. d. Z pomiędzy tych artykułów możemy tu wymienić tylko niektóre: „Théorie des équations représentables par trois systèmes linéaires de points cotés“ („Acta math." t. 21); „Détermination des rayons de courbure de la courbe intégrale“ („Nouv. Ann.“ 1888); „Courbe définie par la loi de sa rectification“ (tamże 1891), „Cubiques cuspidales“ (tamże 1894) „Les adjointes infinitésimales d’une courbe plane“ (tamże 1900); „Etude élémentaire du couoïde de Plücker“ („Archiv d. Metliu.

s. I).

0 Callaghan, Edmund Bailey, historyk angielski (* w Irlandyi d. 28 lutego r. 1797, f w Nowym Yorku d. 29 maja r. 1880). Uczył się medycyny w Paryżu, w r. 1823 przeniósł się do Kanady i osiadł jako lekarz w Kwe-beku (r. 1827), a później w Montrealu (r. 1830). Zajął się tam gorliwie polityką, został redaktorem pisma „Vindicator“, organu patryotów (r. 1834); wybrano go też na posła z Yamaski. O. był jednym z przywódców stronnictwa rewolucyjnego; w r. 1837 chwycił za broń, bił się pod St.-Denis, a po stłumieniu ruchu schronił się

Encykl. Eowsz. llustr. Ser. II. Zesz. 2ûb. Тош. IV.

wraz z Papineau do Stanów Zjednoczonych. Zamieszkał w Nowym Yorku, gdzie trudnił się medycyną i redagował pismo „Northern Light“. Odznaczał się wielką pracowitością i był niezmordowanym szperaczem; oddawał się z upodobaniem badaniu archiwów dawnych, kolonialnych, w których znalazł materyał do znanego dzieła swego: „History of New Netherland or New York under the Dutch“ (N. York, 1846 —49, 2 tomy). Napisał jeszcze: „State Records or documentary history of the State of New York“ (1849 — 51, tomów 11), „Jesuite Relations“ (1847) i w. i.

0’Callaghan, Jan Korneliusz, historyk irlandzki (* w Dublinie w r. 1805, f tamże d. 24 kwietnia r. 1883). Był adwokatem, skłonności przyrodzone ciągnęły go jednak do piśmiennictwa. Zaczął pracę w piśmie „The Comet“, którego współpracownikiem był też 0’Connel (r. 1830 — 33); pisywał też w „Irish Monthly Magazine“, a później w „Nation“, głośnym organie Młodej Irlandyi. Główniejsze artykuły swoje zebrał potem pod nagł.: „Green Book, or gleanings from the writing desk of a literary agitator“ (Dublin 1840). Najwięcej znany jest O. jako historyk; najlepszą pracą jego na tein polu jest: „History of the Irish brigade in the service of France from the Revolution in Great Britain and Ireland under James II to the Revolution in France under Louis XVI“ (Glasgow 1869), do której poczynił rozległe poszukiwania, uwieńczone odkryciem wielu szczegółów ciekawych.

Ocampo F lor jan de (* w Zamorze w r. 1499—f tamże w r. 1555) historyk, a raczej kronikarz hiszpański, wychowany w kolegium

S.-Ildefonso uniwersytetu w Alkali; po ukończeniu nauk przyjął święcenia kapłańskie i otrzymał kanonię w mieście rodzinnem. Wydawszy dość niedbale, spisaną niegdyś z polecenia króla Alfonsa X „Cronica de Espańa“ z przypiskami i objaśnieniami własnemi (Zamora 1541; wyd. późniejsze Valladolid 1604), mianowany był przez cesarza К a r o 1 a V dziejopisarzem nadwornym i zabrał się do napisania dziejów panowania jego, nie skończył ich jednak. Wyszły tylko z pod pióra jego 4 księgi początkowe p. n. „Cronica general de Espańa“ (Zamora 1544 —z wydań późniejszych najlepsze wyszło w Madrycie w r. 1701; 2 tomy). —W dziele tern zaczyna dzieje Hiszpanii od T u b a 1 к a i n a, syna Noego, i mieszając baśni z wydarzeniami rzeczywiście historycznemi, doprowadza je tylko do czasu wojen Scypiona, wiedzionych w Hiszpanii. Dzieło to, w którem łączy się naiwność łatwowierna z oczytaniem ogromuem, razi rozwlekłością nietreściwą opowiadania i oschłością wysławiania się; niektóre wszakże ustępy są napisane pięknie i podniośle. Pracę niedokończoną О-a podjął w ciągu dalszym następca jego w urzędzie, Ambroży de Morales i wydał ją w trzech tomach (Alkala i Kordowa 1574 do 1586).—Por. J. de Rezabal yUgarte „Biblioteca de los escri-

78

Red

Zwycięstwo pod O. otworzyło Francuzom drogę do Hiszpanii południowej. — Por. Z. L. Sulima „Polacy w Hiszpanii“ (Warsza-

ig. p.

ptores que han sido individuos de los seis colegios mayores“ (Madryt 1805), gdzie pomieszczony też jest najlepszy dotąd życiorys O-a.

Ocańa (wym. O kań ja), miasto w Hiszpanii w prowincyi Toledo, 780 m. nad poz. morza, wśród równiny żyznej, przy drodze żelaznej z Aranjuez do Cuency; znajduje się tu pałac książąt de Frias i wodociąg starożytny. Mieszkańców liczy O. 6046 (r. 1887). Ludność zajmuje się przeważnie wyrobem mydła, naczyń glinianych i płótna.—W dniu 19 listopada r. 1809 pod O-ą stoczona została bitwa pomiędzy wojskiem francuskiem pod marszałkiem Mor tier e m, a hiszpańskiem pod generałem A r e i z a g ą. W bitwie tej uczestniczyła i okryła się chwałą dywizya polska. Już w dniu 18 listopada, podczas marszu wojsk francuskich z Aranjuezu do O-i, ułani, którzy szli w straży przedniej, rozbili jazdę hiszpańską i zapędzili do O-i W dniu następnym dywizya poska uderzyła na Hiszpanów i po zaciętej walce zmusiła ich do odwrotu. Wojska francuskie wystąpiły do boju dopiero wtedy, gdy już losy bitwy były rozstrzygnięte. Walka skończyła się klęską zupełną Hiszpanów, których 26 000 wzięto do niewoli, zabrano im nadto 45 dział i 3 000 koni.

wa 1888).

Ocańa, miasto w Ameryce Południowej, w rzeczypospolitej Kolumbii, w dep. Santander; leży pod 8° szer. połudn., 1165 m. nad poz. morza, wśród doliny Valle de Hacari. Mieszkańców liczy 6104 (r. 1876), którzy wywożą kawę, anyż i skóry. W bliskości ciągną się pokłady węgla i ołowiu.

Ocaritz Józef kawaler de dyplomata hiszpański (* w prowincyi Rioja w r. 1750, f w Warnie w r. 1805). Był sekretarzem ambasady w Turynie i Kopenhadze; w grudniu r. 1788 został konsulem generalnym w Paryżu, a po odwołaniu ambasadora Tomasza Iriarte (d. 19 sierpnia r. 1792) objął kierunek spraw ambasady. O. starał się usilnie o ocalenie Ludwika XVI, listem z dnia 28 grudnia r. 1792 ofiarował neutralność Hiszpanii i jej pośrednictwo wobec Austryi i Prus, o ileby pozwolono królowi opuścić Francyę; list ten odesłany został do komitetu dyplomatycznego. D. 7 marca r. 1793 Francy a wypowiedziała wojnę Hiszpanii i O. mnsiał opuścić Paryż. Uczestniczył potem w układach pokojowych w Figueras w r. 1795.—Po zawarciu pokoju w Bazylei (d. 22 lipca r. 1795) wrócił do Paryża jako konsul generalny, był potem rezydentem w Hamburgu i posłem w Sztokholmie (r. 1803). W r. 1805 otrzymał nominacyę na ambasadora w Konstantynopola; jadąc do tego miasta, umarł w Warnie. Wdowa po nim, Emilia Lukrecya d’Estat otrzymała pensyę od Ludwika XVIII.

Occam Wilhelm, sławny filozof średniowieczny (* w Occam [Surrey]—f w Monachium w r. 1347). Rok jego urodzin nie jest znany; wiadomo tylko, że nauki odbywał w „Merton College“ w Oxfordzie, następnie był księdzem świeckim, wreszcie wstąpił do zakonu Franciszkanów i został uczniem Dunsa Scota (ob.). Nauczał jakiś czas filozofii i teologii w Paryżu. W sporze między Bonifacym VIII papieżem, a królem francuskim Filipem Pięknym stanął po stronie króla. Wezwany w roku 1322 do Awenionu, ówczesnej siedziby papieża, pozostawał tam w więzieniu aż do roku 1328; udało mu się w końcu uciec do Ludwika Bawarskiego do Monachium, gdzie aż do śmierci przebywał.—Z pism О-a kościelno-po-litycznych najważniejsze jest p. n. : „Spirituales“, w którem wystąpił bardzo ostro przeciw władzy świeckiej papieża i dowodził, że papież w sprawach świeckich podlega panującemu, zaś w duchownych Kościołowi. Z jego znowu pism filozoficznych następujące są najważniejsze: „Quaestiones super quatuor libros Sententiarum (drukowane po raz pierwszy w Lyonie 1495); „Expositio aurea super artem ve-terem, videlicet in Porphyrii praedicabilia et Aristotelis praedicamenta“ (druk. po raz pierwszy w Bolonii 1496); „Summa totius logices si-ve Tractatus logices in très partes divisus“ (druk. pierwszy raz w Paryżu 1488); „Quodli-beta septem“ (w Paryżu 1487); „Quaestiones in libros physicorum“ (Strasburg 1491); „Centilo-quium theologicum“ (Lyon 1496).—O. sławny był z nadzwyczajnej bystrości, przytomności umysłu i ciętości w rozprawach. To też współcześni dali mu przydomek „Doctor invin-cibilisu (nauczyciel niezwyciężony). Jako założyciel nowej szkoły nominalistów (ob.) otrzymał także przydomek honorowy „Doctor singularisé (nauczyciel jedyny) i „venerabilis inceptor“ (wzno-wiciel szanowny). Stanowisko filozoficzne O-a i jego w dziejach filozofii znaczenie da się krótko określić w następujący sposób: O. zajmował się przedewszystkiem Logiką; od czasów A b e 1 a r d a nie było scholastyka, któryby się był oddał studyom logicznym z takim zapałem i zamiłowaniem jak właśnie on. Logika była dla niego nauką praktyczną, tak samo, jak i gramatyka i kunszty mechaniczne. Jest bowiem dla wszystkich nauk narzędziem najlepszem, jej zaniedbywanie jest źródłem błędów szczególnie w Teologii. Logika jest obok tego nauką czysto rozumową (racyonalną). O. przeciwstawia ją naukom realnym. Dotyczy jednak to wszystko tylko strony zewnętrznej logiki. W treści swoich nauk logicznych stał O. na stauowisku empiryzmu Arystotelesa. Warunkiem niezbędnym wszelkiego myślącego poznania jest u niego wrażenie zmysłowe, które musi podniecić do działania nawet umysł, rzeczy nad-zmysłowe poznający. Od wrażeń proces poznawczy się zaczyna, a rozwija się dalej przy

myśl), czy przez

Karol „Der Universalienstreit im 13 u. 14 Jarh.“ (Sprawozdania akademii nauk monachijskiej rok 1864, tom II, 1, str. 58 — 67) także w tego samego autora historyi Logiki, tom III

M. s.

pomocy pamięci wyobraźni i władzy sądzenia. Rzeczy wytwarzają w umyśle obrazy czyli znaki tych obrazów; znakami dowolnie utworzone-mi są słowa (voces) i nazwy (nomma). Są to więc znaki znaków, których znowu dalszemi znakami są wyrazy pisane. Logika ma przeto do czynienia wyłącznie ze znakami. Musi więc rozpatrzeć najpierwej każdego słowa tudzież pojęcia znaczenie, na nieposiadającego odpowiednie mu wyrażenia, części składowe (termini), potem musi przejść do połączeń tych części (pro-positiones), wreszcie do uzasadniania połączeń (argumentatio). Rzecz oznaczana, czy to przez znak mimowolny (wrażenie znak dowolny (słowo) może istnieć albo na zewnątrz naszego ducha, albo w nim. Ponieważ więc, jak widzimy, głównym tu przedmiotem logiki są znaki (termini), nazwano przezto zwolenników О-a „Terministami“. Ze stanowiska О-a wynikło, że uznał wszelkie pojęcia oderwane za twory umysłu. Realnym, rzeczywistym jest tylko szczegół, którego mimowolnym znakiem jest wrażenie i pojęcie, a dowolnym słowo. Wszelka zatem wiedza dotyczyć może tylko szczegółów i musi opierać się wyłącznie na doświadczeniu, tak wewnętrznem jak zewnętrznem. Wobec tego wiedza teologiczna oparta na rozumie jest zdaniem О-a niemożliwa. Kto usiłuje prawdy religii logicznie uzasadniać, musi pobłądzić i uwikła się w sprzeczności. Podstawą religii może być tylko wiara praktyczna w objawienie. Niechaj więc teolodzy prawdy objawione przedstawiają, a w ich uzasadnianie rozumowe i metatizyczne niech się nie bawią. Zdaniem О-a może też filozofia do innych dochodzić wyników, a teologia do innych. Był więc zwolennikiem teoryi o tak zwanej prawdzie podwójnej. Zasługą jego jest, iż usunął z teologii wiele balastu niepotrzebnego. Słusznie zaś uchodzi za wskrzesiciela w XIV stuleciu Nominalizmu (ob.). Taki kierunek zyskał wkrótce licznych zwolenników; do najwybitniejszych uczniów О-a należą: Adam Goddam, Robert Holkot, Jan Buridan, Henryk zOyta, Henryk zHessyi i Gabryel Biel. W roku 1339 zabronił uniwersytet paryski nauczania według pism O-a, w roku zaś 1340 potępiono jego naukę. Jako nominalista jest O. niejako ojcem empiryzmu angielskiego, w jego to ślady weszli wszyscy późniejsi, najwięksi filozofowie angielscy, tacy jak Franciszek Bacon, Tomasz Hobbes, Jan Locke i Stuart Mili.-Por. Prantl

str. 327—420.

Occhiobello, miasto we Włoszech, w pro-wincyi Rovigo, na brzegu lewym rzeki Po; mieszkańców liczy 1038 (r. 188*4). Dnia 12 kwietnia roku 1815 Austryacy pod wodzą

Mohra odnieśli tu zwycięstwo nad wojskami neapolitańskiemi Murata.

Occioni-Bonaffons Józef, uczony włoski (* w Wenecyi w r. 1838). Wykłada historyę w Szkole handlowej wyższej w Wenecyi; jest autorem wielu prac z dziejów Wenecyi i Friu-lu; najcenniejsza z nich jest „Bibliografia storica friulana“ (Udine 1883—87, 2 tomy).

Occioni Honorat, pisarz włoski (* w Wenecyi w r. 1830 —f w Rzymie d. 10 listopada r. 1895). Był profesorem gimnazyów w Wenecyi i Tryeście, później uniwersytetu w Innsbrucks dyrektorem gimnazyum w Tryeście, dyrektorem liceum Viscontich w Rzymie, nakoniec profesorem literatury włoskiej w uniwersytecie rzymskim. Pisma jego wykazują wielkie oczytanie i smak estetyczny wyrobiony. Oprócz tłómaczenia wybornego Siliusa Ita-licusa (r. 1878) i licznych artykułów w „Nu-ova Antologia“ napisał: „Scritti di letteratura latina“ (1891) i „Vita ed opere di Orazio“ (1893). O. jest też autorem dobrego podręcznika szkolnego literatury łacińskiej.

Occupatio, czyli zawłaszczenie, prawo rzymskie zalicza je do pierwotnych sposobów nabywania prawa własności. Zawłaszczenie możliwe było na rzeczach niczyich (res nullius). Do nabycia takich rzeczy potrzeba nietylko woli zawłaszczenia, ale i czynu pochwycenia i zatrzymania (corpore et animoo possidere). Rzeczami niczyimi są: 1) Zwierzęta dzikie tak czworonożne, jako też ptaki i ryby zostające w stanie wolności. Zwierzę dzikie oswojone dopóty uważa się za należące do tego, kto je chowa, dopóki nie zdziczeje na powrót, to jest nie wydobędzie się na wolność, nie odwyknie od domu. Dzikie zwierzę złapane, chociażby na cudzein, byle nie ogrodzonem polu, staje się własnością łowcy; wszakże właściciel gruntu może mu wzbronić wstępu na grunt swój. Właściciel mógł oddać osobie trzeciej w użytkowanie grunt, przeznaczony głównie do utrzymywania zwierząt dzikich, skutkiem czego użytkowca, dochód z gruntn czerpał głównie z łowienia tych zwierząt, ale z tego wszystkiego nie można jeszcze wyprowadzać wniosku, jakoby u Rzymian istniało prawo polowania. Rozumie się samo przez się, że ryby w stawie własnym, jako przybytek (accessorium) są własnością posiadacza stawu; ułowione więc bez jego zezwolenia, nie będą łowcy, rybaka, ale zawsze właściciela stawu. Dopiero gdy w czasie zerwania stawu, lub innego zdarzenia, same przeniosły się do stawu cudzegu, lub na cudzy grunt, stają się własnością właściciela tego stawu lub gruntu. 2) Kamienie, perły, muszle przez morze na brzeg wyrzucone, wyspa w morzu powstała (insula in fl umine nata), w ogólności rzeczy niczyje, quae terra mari coeloque capiuntur. 3) Rzeczy porzucone przez dotychczasowego właściciela (res derelictae), ale tylko te, które

Schatz nach, röm. R.“ (1884).

rzeczywiście przez właściciela w zamiarze pozbycia się (animo derelinquendi) porzucone i zaniechane zostały. Przypadkiem więc zgubione Jub porwane przez zwierzę dzikie, porwane pędem rzeki, przez powódź, albo przymusowo, z koniecznej potrzeby w morze dla ulżenia okrętu poczas burzy wrzucone, nie mogą być zawłaszczone, jakoby opuszczone. Według szkoły Pro-kulejanów nie utrącą właściciel przez samo opuszczenie rzeczy własności, ale dopiero przez to, że inny owładnie rzecz porzuconą. Według zapatrywań 8 ab i ni a nów przy derelictio gasła własność natychmiast i rzecz stawała się w tej chwili res nullius. Ostatnie zdanie zyskało przewagę. Co się tyczy t. zw. iactus missilium tj. rozrzucania między lud podarków np. pieniędzy, to większość prawników rzymskich była zdania, że taka derelictio uprawniała każdego, kto rzecz złapał, do przywłaszczenia jej sobie (teorya derelictionis). Inni upatrywali w iactus rodzaj traditionis (teorya trądycyi) (Lex 9 § 7. Dig. 41, 1. Lex 5 § 1. Dig, 41, 7).— Większą trudność przedstawia stwierdzenie porzucenia gruntu. W sprawie tej wydawali z przyczyn ekonomiczych i fiskalnych pewne rozporządzenia cesarze: Walentyniusz II, Teodozyusz, Arkadysz i Honoriusz.

4) lies hostiles, rzeczy nieprzyjaciół są rzeczami niczyjemi, od chwili, kiedy wojna była wypowiedziana. Rzeczy ruchome w czasie wojny na nieprzyjacielu zdobyte, stawały się własnością żołnierzy za wolą dowódcy. Miedź i inne rzeczy wnoszono do skarbu (aerarium). Opanowanie ziemi zawojowanej było także zawłaszczeniem woj en nem. Grunta zdobyte stawały się własnością narodową, ager publicus, occupatus: Władza rozdzielała je, ale tylko w posiadanie użytkowne (precarium) między obywateli rzymskich, mianowicie między patrycyuszów za opłatę czynszową (vectigal). Jeżeli rzeczy rzymskich obywateli, zawłaszczone przez nieprzyjaciela, wracały nazad pod władzę narodu rzymskiego, to dawniejszy ich właściciel iure postiiminii odzyskiwał prawo utracone, byleby tylko rzaczy owe nie były wyłączone z pod postliminium (Por. Lex. 2. 3. Dig. 49, 15. Cic. Top. 8 § 36). Z powyższemi res hostiles nie należy mieszać zdobyczy wojennej (praeda, occupatio bellica). Zdobycz ta normuje się według zasad prawa publicznego. — 5) Według panującej teoryi skarb w nieruchomości ukryty i zapomniany, uważa się także za opuszczony. Ten kto znalazł thesaurus (skarb) nabywa go na własność skutkiem z a-właszczenia rei nullius t. j. rzeczy niczyjej, gdyż, jak zaświadczają źródła, thesaurus est vêtus quaedam depositio pecuniae, cuius non exstat memoria, ut iam dominum non habeat. Teorya ta zdaje się nam być mylna, gdyż skarb nie jest rzeczą niczyją, owszem jest on rzeczą czyją lubo nie wiemy, kto jego właścicielem. Hadryan, wprowadzając przepisy nowe, miał zapewne inny pogląd na sposób nabycia własności co do skarbu. Cesarz propter naturalem aequitatem pozostawia znalazcy połowę skarbu, ponieważ on właśnie zwraca społeczeństwu to, co bez niego pozostałoby nieprodukcyjne. Czysto więc ekonomiczną pobudką (ratio oeco-nomica) kierował się Hadryan, przyznając znalazcy własność pewnej części skarbu. Por. co do zawłaszczenia Karłowa „Römische Rechtsgeschichte“. (II str. 5 i 411); Kayser „Jagd und Jagdrecht in Rom.“ (Diss. 1894). Zródłowski „Instytucye prawa rzymskiego“ (str. 379). Chyhlarz „Die Eigenthumserwerbarten“ (str. 207). André „Die Lehre vom

T. I).

Ocean (Wszechocean, m o r z e)—olbrzymia masa wody słonej wypełninjąca zagłębienia skorupy ziemskiej w sposób nieprzerwany tak, iż można całą kulę ziemską opłynąć dokoła, a nie można jej obejść, gdyż nieprzerwane morze rozrywa ląd na zupełnie oddzielone wodą kawały.— 1. Rozkład i ukształtowanie poziomu morza Rozkład morza jest naturalnie uwarunkowany rozkładem lądu, a rozczłonkowanie morza całego, w s z e c h o c e an u, na pojedyńcze oceany, morza, zatoki, cieśniny, jest uwarunkowane rozczłonkowaniem lądu na pojedyńcze lądy, części świata, półwyspy i wyspy. Woda morska, zajmująca blisko 2*/₂ raza więcej obszaru, niż ląd, gromadzi się głównie na półkuli południowo-zachodniej; w pobliżu bieguna południowego morze oblewa ziemię dokoła, stanowi obszar równoleżnikowy nieprzerwany, ocean okołoziemny (Ocean Lodowaty Południowy czyli Antarktyczny). Od tego obszaru morze wysyła na północ odnogi, z których jedna (Ocean Indyjski) kończy się wkrótce u brzegów południowych Azyi, podczas gdy dwie drugie (Ocean Wielki i Atlantycki) sięgają daleko na północ, aż do koła biegunowego północnego, gdzie się spotykają z Oceanem Lodowatym, Północnym albo Arktycznym; przyczem połączenie Oceanu Wielkiego z Arktycznym jest wąskie i płytkie (cieśnina Beringa), połączenie zaś Atlantyckiego — szersze i głębsze. O-y też wysyłają w ląd obszary pomniejsze, morza, bądź leżące u krawędzi lądu (morza skrajne, które mogą być otwarte, albo zamknięte wyspami); bądź wnikające głęboko w ląd (morza śródziemne). Obszary jeszcze mniejsze nazywamy zatokami, odnogami. Różne części mórz łączą się nieraz ze sobą zapomocą cieśnin, które dzielą lądy lub wyspy, przecinając najczęściej w poprzek łańcuchy gór. Powstają zaś zwykle wskutek zapadnięć (cieśnina Gibraltarska) czasami wskutek erozyi morskiej (Pas de Calais, Bosfor) lub zalewu dolin rzecznych (Matoczkin Szar). Rzadsze są cieśniny podłużne, powstałe przez zalanie dolin podłużnych; bywają znacznie dłuższe od cieśnin poprzecznych (np. cieśniua Malacka, Tatarska, cieśni

Arktyczny

Atlantycki

Indyjski

Wielki

88

WODA

L 4D

28,8

os to

71,4

43,1

56,9

47,7

52,3

57,2

42,8

62,4

37,6

73,7

26,3

77,2

22,8

76,4

23,6

77,9

22,1

76,9

23,1

88,6

11,4

96,8

3,2

0,8

99,2

ny między wyspami Dalmackiemi. Oceany są połączone bruzdą morską poprzeczną, śródziemną, która, jako bruzda z zapadnięcia, odznacza się zjawiskami wulkanicznemi i trzęsieniami ziemi; przerwy lądowe, dzielące tę bruzdę, przesmyk Panamski i Suezki, są pochodzenia niedawnego (w późnym⁻ trzeciorzędzie); drugi został na nowo przekopany kanałem, a przecięcie pierwszego jest oddawna projektowane. Wzdłuż tej bruzdy więc będzie można z czasem opłynąc ziemię dokoła. Brzegi O-u Wielkiego (a po-części i Indyjskiego) ciągną się równolegle do gór na lądzie, które przypierają prawie bezpośrednio do brzegów (typ pacyficzny). Brzegi zaś oceanu Atlantyckiego ciągną się poprzecznie do gór (typ atlantycki); dlatego zlewisko tegoż, to jest obszar, który wysyła mu swe wody rzeczne, jest daleko większy niż zlewisko oceanu Wielkiego.

Obszar oceanów (wraz z morzami ubocznemi).

14 milionów km. □

74

3 75

Antarktyczny 15    „    „

Cały obszar oceanów z morzami wynosi 366 milionów km. □ — Rozkład lądu i wody w poszczególnych 10° pasach równoleżnikowych przedstawia tablica następująca (cyfry są dane w procentach całego obszaru pasa odpowiedniego).

Pasy równoleżnikowe co 10°

70 — 80 N.(płn.) i 60 - 70    j

50 — 60 40 — 50 30 — 40 20 — 30 10 — 20

0 — 10

0-10 S. (płd.) 10 — 20 20 — 30 30 — 40 40 — 50 50 — 60

Rozkład w okolicach biegunowych, po za 80° N. i po za 60° S. nie jest dostatecznie

znany.

2. Ukształtowanie pionowe morza. (Poziom morza, dno morskie). Przy ukształtowaniu pionowem morza mamy do rozważenia dwie jego powierzchnie: górną, na zetknięciu z atmosferą czyli poziom morza i dolną na zetknięciu ze skorupą twardą czyli dno morskie, a) Poziom morza. Gdyby cała ziemia składała się z wody o składzie jednakowym i była nieruchoma, natenczas jej powierzchnia wodna, na zasadzie przy-ciągania wzajemnego cząstek wódy, przyjęłaby

kształt powierzchni kuli doskon ałej;lecz ziemia znajduje się w ruchu: wskutek wirowania, jak wiadomo, rodzi się siła odśrodkowa, powierzchnia więc morza musi przyjąć pod wpływem dwuch sił: przyciągania cząstek i siły odśrodkowej, kształt powierzchni elipsoidu obrotowego. Ale niedość na tem, nawet tak zmieniona, ale w każdym razie matematycznie prawidłowa, powierzchnia ostać się nie może, gdyż ziemia nie składa się wyłącznie z wody, lecz także i z lądów.; lądy masą swą wywierają przyciąganie na wodę w ich sąsiedztwie będącą; wskutek tego powierzchnia jej u wybrzeży lądów będzie się wzuosiła, i to rozmaicie, stosownie do wysokości lądów i ciężkości mas je składających. Taką powierzchnię nieprawidłową (przedłużoną w myśli pod powierzchnią lądów), która nie da się określić matematycznie, ale niezbyt różni się od powierzchni elipsoidu obrotowego, nazwano powierzchnią gieoidu. Tak więc powierzchnia morza czyli poziom morza jest powierzchnią gieoidu. To zboczenie elipsoidu przez przyciąganie lądów jest jednak zmniejszone przez większą, jak się zdaje, grubość skorupy ziemskiej pod dnem morskiem, która swem przyciąganiem przeciwdziała przyciąganiu lądów. To też zboczenia te nie są tak znaczne, jak dawniej sądzono: według obliczeń nowszych, powierzchnia gieoidu nigdzie nie zbacza od powierzchni elipsoidu więcej, niż na + 200 m. Prócz tego nie wszędzie jednakowa słoność, a więc i gęstość wody morskiej, oraz panujący kierunek wiatru, napędzającego wodę ku wybrzeżom pewnym, mogą wywołać różnice nieznaczne poziomu (o zmianach chwilowych, jak fale i przypływy, będzie mowa niżej). h) Dno morza. Dno morskie można rozważać: 1) ze względu na jego ukształtowanie czyli plastykę i 2) ze względu na jego skład. 1) Plastyka dna. Jak ukształtowanie powierzchni lądu poznajemy zapomocą pomiarów wysokości, tak ukształtowanie dna morskiego-za pomocą pomiarów głębokości; te zaś są daleko trudniejsze, dla tego też dopiero od niedawnego czasu doszliśmy do lepszego wyobrażenia o ukształtowaniu dna. Sposoby mierzenia głębokości są albo bezpośrednie, albo pośrednie. Sposób bezpośredni polega na tem, że zapuszcza się w głębinę ciężar zawieszony na końcu liny lub drutu; dla ułatwienia wyciągania liny ciężar jest zawieszony w ten sposób, że za uderzeniem o dno odpada. Sposoby pośrednie polegają na przyrządach, mierzących wielkość ciśnienia wody na dnie: zapuszcza się np. pionowo rura szklana zamknięta na końcu górnym, opatrzona podziałką i wewnątrz zabarwiona chemicznie: im większe jest ciśnienie, tym wyżej wciśnie się do rury woda morska, pozostawiając ślad przez zmianę zabarwienia ścian jej. Z wielkości ciśnienia można obliczyć głębokość. Za największą do ostatnich czasów uchodziły 8.500 m. znalezione w O-e Wielkim

mili. Tak więc średnia głębo-

' L'

blisko 2.1 razy

ua wschód od wysp Kurylskich i Japońskich, podczas gdy w O-e Atlantyckim znaleziono tylko 8 300 m. na północ od Porto Rico, a w O-e Indyjskim w kącie między wyspami Sunda i Australią 6 200 m. — О-y Arktycz-ny i Antarktyczny są płytsze. Morza uboczne, z wyjątkiem niektórych śródziemnych (Amerykańskie i Romańskie), są znacznie płytsze: z morza Niemieckiego np. sterczałyby najwyższe szczyty kościołów, a z Azowskiego—nawet maszty zatopionych okrętów. Dopiero w roku 1895 znaleziono w części południowej O-u Wielkiego między Nową Zelandyą i wyspami Tonga głębokość większą, mianowicie blisko 9 500 m. Na podstawie licznych pomiarów głębokości przekonano się, że ląd zanurza się pod wodę z początku bardzo łagodnie aż do 200 m. głębokości odtąd dopiero spada nagiej do głębin wielkich. Plastyka dna nie przedstawia w ogóle takiego urozmaicenia, jak powierzchnia lądów: gdyby można było usunąć zasłonę wodną, pokrywającą dno morskie, to rozwinęłyby się przed nami krajobrazy niezwykle nużące swą jednostajnością (z nie-liczuemi wyjątkami, o których niżej), wyglądające prawie jak płaszczyzny matematyczne o pochyleniu tak małem, iż oko nie byłoby w stanie go zauważyć. Przyczyną tej jedno-stajności jest po części to, że na dnie morza nie działają te siły zewnętrzne, rzeźbiarskie, które urozmaicają powierzchnię lądu, wyżłabiając doliny; prócz tego, przemieszczenia są tam, zdaje się, rzadsze, zapewne z powodu większej grubości skorupy ziemskiej; wszędzie więc prawie zalegają świeżo osadzone warstwy ziemiste o położeniu poziomem lub prawie poziomem; gdy bowiem osady świeże ułożą się tam zbyt pochyło, to nasiąknięte wodą, ulegną łatwo ześlizgiwaniu, które wyrównywa ich pochyłość. Za to, gdy się wyjątkowo na dnie morza napotka nierówność (budowę koralową, stożek wulkanu, zapadnięcie, którego jeszcze osady nie zdążyły pokryć), wówczas pochyłość jej z tego samego powodu (braku czynników zewnętrznych, burzących) jest tak znaczna, jak rzadko bywa na górach lądowych. Z powyższego widzimy, że o ile plastyka lądu rzadko bywa w zgodzie z tektoniką, o tyle plastyka dna morskiego jest przeważnie wyrazem jego tektoniki. Wyżej wspomniane (i inne) największe głębiny (przeszło 6 000 m.) mają formę fos i powstały prawdopodobnie, jak i fosy lądowe, wskutek zapadnięć. Leżą prawie wszystkie w pobliżu krawędzi lądów, bądź obecnych, bądź dawnych.—Na podstawie licznych pomiarów głębokości zdołano obliczyć średnie głębokości O - ów i w ogóle O-u: głębokość samego O-ii wynosi około 4 km. z morzami zaś ubocznemi około 3V₂ km. czyli około

kość O-u przewyższa pięć razy średnią wysokość lądu (700 m.) choć głębokość największa nie wiele się różni od wysokości najwyższej (8800 m.). To pokazuje, że na lądzie wielkie wysokości są wyjątkami, przedstawiają poje-dyńcze punkty, na O-e zaś większe głębokości są prawidłem, zajmują wielkie obszary. Znając powierzchnię i wysokość średnią (głębokość) lądu lub morza, możemy znaleźć ob-jętość (mnożąc podstawę przez średnią wysokość). Mniej jednak pouczające są otrzymane tym sposobem cyfry absolutne, olbrzymie, niż stosunek objętości morza do lądu: ponieważ powierzchnia morza jest 2¹/.₂ raza większa, a głębokość 5 razy większa niż wysokość lądu, więc objętość morza jest 2¹/₂')(b=l2¹/2 razy większa niż lądu, tak iż ląd, sterczący nad wodą, trzebaby 12Y₂ razy wrzucić w głębiny morza, aby je całkowicie wypełnić. Ale to, co nazywamy zwykle lądem, stanowi tylko górne odcinki wyniosłości skorupy ziemskiej, sterczącej ponad dnem O-u: wyobraźmy sobie, iż О-y wyschły, to natenczas odsłonią się podstawy podwodne lądów i będą sterczały ponad dnem morskiem jako wyżyny olbrzymie; wzniesienie średnie tych wyżyn będzie= średniej głębokości morza (3 500 m.) -f- średniej wysokości lądu (700 m.) = 4 200 m. objętość tak pojętego lądu, jako 6 razy wyższego, byłaby już tylko 12Y₂ : 6 mniejsza od objętości morza, więc tak pojęte lądy dałyby się tylko 2.1 razy wrzucić do głębin oceanów. Gdyby morze pochłonęło cały fen ląd, gdyby masa lądowa została zniesiona i jednostajnie na dnie morza ułożona, to zalałoby całą ziemię na głębokość 2V₂ km., to jest prawie tak wielką, jak najwyższe szczyty Tatr. Wreszcie moglibyśmy znaleźć i stosunek ciężarów; skały są średnio cięższe od wody 2.у₂ raza, a że objętość lądu jest prawie 2y₂ raza mniejsza, więc ciężary obu żywiołów są prawie równe. — 2) Skład dna morskiego. Badanie osadów dna morskiego należy teoretycznie do badań skorupy twardej, jest ich dopełnieniem, ale praktycznie jest związane z pomiarami głębokości, albowiem sondy są tak urządzone, że wyciągają próbki materyałów dna. Dno morskie rzadko jest skaliste, najczęściej składa się z osadów miękkich. Osady te można podzielić na kontynentalne (brzegowe) i morskie (pelagiczne.) — O sady kontynentalne, występujące w morzu płytkiem u wybrzeża lądów, składają się z materyałów ro-skruszenia lądu, przyniesionych bądź przez rzeki, bądź przez fale morskie, które podmywają wybrzeże; osady te ułożone są w porządku naturalnym w miarę oddalenia od lądu: głazy, żwir, dalej piasek, ił, wreszcie muł. Prócz tego występują też tu materyały nawiane przez wiatr z lądu (np. morze na zachód Sahary) oraz przyniesione na krach lodu lub górach lodowych. Tak np. dno morza Bałtyckiego, prócz piasku, zawiera mnóstwo głazów, pochodzących po części z okresu lodowego, poczęści' z odłamków skalistych wybrzeży, odrywanych co wiosna

z lodami, do których przymarzły: zatonięte okrę- wody morskiej. Podczas gdy woda lą-ty w Bałtyku, zwiedzane przez nurków, okaza- dowa jest zwykle bez smaku, to woda mor-ły się zasypane głazami. — Osady morskie, ska ma smak gorzko-słony, czyniący ją nie-Osady lądowe nie mogą sięgać zbyt daleko od zdatną do picia, tak, iż żeglarze muszą brać brzegu, gdyż prądy morskie płyną zbyt wolno, a w słonej wodzie morskiej osady prędzej niż w słodkiej opadają na dno; wiatr także niedaleko unosi materyał lądowy; to też z góry można twierdzić, że osady O-u otwartego mogą być tylko albo organiczne, albo w u 1-kaniczne (bądź z wybuchów podwodnych, bądź uniesione prądami, np. pumeks pływający po wodzie), a w małej części kosmiczne; osady te gromadzą się tam nadzwyczaj powoli, co widać stąd, że kości zwierząt, dziś żyjących w oceanach, napotykają się tam prawie razem z kośćmi zwierząt okresów gieologicznych, dawnych; przez olbrzymi więc przeciąg czasu, dzielącego ich opadnięcie na dno, nie zdołała się osadzić warstwa dość gruba, któraby je oddzieliła i nie pozwoliła na możność wydobycia ich razem w jednej sieci. — Z próbek wydobytych przy sondowaniach okazuje się, iż największe obszary zajmują na dnie oceanu dwa osady: muł globigierynowy (oraz radjo-1 a r j o w y i dyatomowy) i glina czerwona, głębokowodna. Muł globigierynowy składa się ze skorupek wapiennych (dwa drugie—z krzemionkowych) istot drobnych morskich. Dobrze nam znana kreda jest takim samym mułem stwardniałym, osadzonym przez ustroje podobne do globigieryn w peryodzie kredowym; często napotykane w kredzie krzemienie świadczą, że i wtedy, jak obecnie, wraz z iłem wapiennym, osadzał się i krzemionkowy. Ten muł głębokowodny sięga jednak niewiele głębiej jak na 4 000 m., dalej ku większym głębinom miejsce jego zajmuje glina głębokowodna. — Glina głębokowodna stanowi zjawisko zagadkowe: wszakże ciągły deszcz skorupek globigierynowych padać musi zarówno na miejsca płytkie jak i głębsze; gdzie więc podziewają się skorupki, opadające na głębie większe. Doświadczenie Buchanana zdawało się tę sprawę rozstrzygać: muł globigierynowy traktowany, słabym kwasem, rozpuszczając swą zawartość wapienną, daje pozostałość czerwonawą, podobną do gliny głębokowodnej; zawarty w wodzie morskiej kwas węglowy, którego ilość wzrasta z głębokością, powtarza to doświadczenie na wielką skalę.

wodę do picia z lądu, którą w przeciwieństwie do morskiej, słonej, nazwali niewłaściwie „słodką“. Smak wody morskiej pochodzi z rozpuszczonych w niej części mineralnych, przeważnie soli kuchennej, oraz gorzkiej. Z innych składników godzien uwagi jest gips. Średnia ilość części mineralnych, rozpuszczonych w wodzie morskiej, czyli „słoność“ wynosi 3¹/₂°/0 (w stosunku do wagi). Ilość ta jednak w różnych miejscach ulega zmianom wskutek różnych przyczyn miejscowych. Wogóle można powiedzieć, że słoność jest mała tam, gdzie jest parowanie słabe, a silny dopływ wód słodkich z deszczów, rzek lub lodów topniejących; odwrotnie, słoność jest wielka, gdzie parowanie jest wielkie, a dopływ wód słodkich słaby. Dlatego to w O-ach słoność jest mała w deszczowym pasie ciszy, gdzie podczas deszczu żeglarze czerpią z powierzchni morza wodę do picia. Dalej zwiększa się w pasie osuszających (silne ulatnianie) passatów; potem znów maleje, gdyż w szerokościach wyższych parowanie jest słabe. W morzach biegunowych słoność ulega wahaniom w ciągu roku: podczas zamarzania sól się wydziela i powiększa słoność wody pozostałej (stąd mieszkańcy tych okolic otrzymują sól przez wymrażanie i wyrzucanie „słodkiego“ lodu, przez co otrzymują rostwór coraz słoń-szy, który w końcu można odparować na ogniu). Podczas topnienia lodów słoność wód biegunowych się zmniejsza, zwłaszcza tam, gdzie odrywają się góry lodowe od lądu.—Wpływ stosunku między dopływem wody słodkiej i parowaniem ujawnia się szczególnie w morzach śródziemnych, mających tylko małe połączenie z oceanem. Tak np. w morzu Baltyckiem, przyjmu-jącem wiele rzek, a słabo się ulatniającem, słoność jest bardzo mała i zmniejsza się ku wschodowi tak, iż w zatoce Botnickiej i Fińskiej, na wiosnę, w czasie topnienia lodów, woda jest zdatna do picia, (okręty ulegają tu prędko gniciu). W morzu Śródziemnem (Ro-mańskiem), gdzie wskutek pogody nieba parowanie jest silne, słoność jest znaczna (blisko 4°/₀)> stąd mieszkańcy nadbrzeżni otrzymują tu sól przez odparowywanie w sadzawkach płytkich, obszernych; a w morzu Czerwonem, leżącem w pasie pustyń, gdzie klimat jest nadzwyczaj suchy, i żadna rzeka nie wpada, słoność nawet przenosi 4°/o-—Zmiany te odnoszą się tylko do kilkusetmetrowej warstwy powierzchownej; w głębinach O-u słoność jest prawie wszędzie jednakowa, około 3¹/₂    przytem w morzach

śródziemnych, w miarę głębokości, nieco się powiększa (bo woda im słońsza, tem cięższa i opada na dno), w O-ach zaś zmniejsza się, gdyż opadanie jest tu powstrzymane przez zimną, a stąd gęstszą wodę głębinną (ob. niżej).

Należy jednak zwrócić uwagę, że taką pozostałość czerwonawą daje muł globigierynowy, ale nie same skorupki; widocznie więc glina głębokowodna jest rospowszeehniona wszędzie śród osadów dna, ale jej ilość procentowa rośnie ku głębinom, aż wreszcie zapanowywa wyłącznie. Pochodzi zaś z rozkładu utworów wybuchowych, obfitujących w feldszpat; występowanie wulkanów w pobliżu morza oraz na jego dnie wyjaśnia taki rodzaj osadów. — 3. Własności wody morskiej. a) Skład i smak

Przyjmując za słoność średnią 3¹/₂, jeżeli wyobrazimy sobie, że wszystkie morza na ziemi wyparowałyby, to dno pokryłoby się warstwą soli na 65 m. grubą. Jeżeli więc w kopalniach spotykamy pokłady daleko grubsze, to dowód, że albo powstały z jezior słonych, albo z zatok, mających wąskie i płytkie połączenie z morzem; i do jezior, i do zatok takich, woda wpływa przez wieki, zastępując ubytek przez parowanie, a ponieważ paruje tylko czysta woda, więc zagłębia takie stały się magazynami soli, która je mogła zapełnić od dna, aż do poziomu wody.—Powstaje naturalnie pytanie, skąd się wzięła sól w morzu. Najprostszem zdaje się takie samo wyjaśnienie, jak słoności jezior: została przyniesiona przez rzeki; ponieważ jednak skład wody morskiej różni się dość znacznie od składu wód rzecznych, więc widać, że przynajmniej część „słoności“ morze otrzymało niezależnie od rzek jeszcze w początkach swego powstania. — b) Ciężar właściwy. Słoność wody morskiej powiększa jej ciężar właściwy; z tego powodu woda słodka z deszczu, rzek lub roztopionego lodu, długo utrzymuje się, jako lżejsza na powierzchni morza, skąd ją żeglarze niekiedy mogą czerpać do picia; z tego samego powodu okręty, wpływające z wody morskiej na rzeczną, głębiej się zanurzają. Rozkład ciężaru właściwego nie zgadza się jednak z rozkładem słoności: ciężar ten rośnie z szerokością geograficzną i głębokością, to jest rośnie z obniżaniem się ciepłoty. Stąd widać, że wpływ malejącej słoności na ciężar właściwy, ulega więcej niż wyrównaniu przez wpływ obniżenia ciepłoty. Największej gęstości woda morska dosięga nie przy -f- 4°, jak słodka, lecz dopiero poniżej 0°. — c) Barwa wody morskiej. W niewielkiej ilości np. zaczerpnięta do szklanki woda morska jest bezbarwna i bardzo przezroczysta. Niektóre morza posiadają podobną przezroczystość i w wielkich masach wody: szczególnie znane są pod tym względem niektóre morza zwrotnikowe i podzwrotnikowe jak np. Karaibskie i Śródziemne, a także morze Czerwone. Niedawno Schweinfurth opisał magiczne wrażenie bez wietrznej nocy na tern morzu: „Srebrny blask księżyca przenika jednakowo powietrze i morze; łódź zdaje się płynąć, niby jakiś zaczarowany okręt powietrzny, śród jednolitego środowiska przezroczystego“.—W znacznych masach woda morska ma barwę błękitno-zieloną, z przewagą to pierwszej, to drugiej. Barwa błękitna nie jest, jakby się zdawać mogło, jedynie odbiciem błękitu nieba, gdyż np. morze Śródziemne nawet przy niebie zachmurzonem nie traci tej barwy. Barwa błękitna przeważa w morzach ciepłych i w słonych, zielona w mniej słonych i zimniejszych; prądy ciepłe są błękitne, zimne, zielone; ponieważ zaś woda cieplejsza jest też słońsza, więc można powiedzieć wogóle, że morza ciepłe i słone są błękitne, zimne i mało słone—zielone, a to znów zależy od stopnia przezroczystości: cząstki zawieszone w wodzie tein prędzej opadają na dno, im woda jest cieplejsza i słońsza. Błękitna więc woda jest znakiem wody bardzo czystej; jest to na obszarach wodnych „barwa pustyń“ (życie organiczne mało tam rozwinięte). Tak więc bardzo ciepłe i słone morza, jak Śródziemne i Czerwone, mają barwę cudnie błękitną, morze zaś Bałtyckie— zieloną, koloru „szkła butelkowego;“ przytem mętność tego morza zwiększa się jeszcze z powodu płytkości: falowanie sięga do dna, porywa jego cząsteczki, wywołując zmętnienie wody; toż samo można powiedzieć o morzu Niemieckiem. Morza biegunowe otrzymują męty od materyału skalnego, morenowego, opuszczanego przez góry lodowe. Najpiękniejsza barwa błękitna występuje tam, gdzie pod wodą bardzo przezroczystą znajduje się dno odbijające silnie światło: jeżeli zanurzymy w wodę długą rurę poczernioną wewnątrz i u jej wylotu dolnego pomieścimy zwierciadło, to światło odbite od niego, doszedłszy do nas przez rurę, okaże się jako błękit zachwycającej piękności. Doświadczenie takie jest tylko powtórzeniem tego, co natura czyni na większą skale w tak zwanej grocie Błękitnej na wyspie wapiennej Capri: wejście do tej groty jest tak niskie, iż tylko na małej łodzi wpłynąć tam można, więc tylko promienie słońca, odbite od dna mogą się dostać do wnętrza groty, która z tego powodu oświecona jest uro-czem półświatłem błękitnem. Od barwy wody prawidłowej morskiej, błękitno-zielonej, napotykają są zboczenia miejscowe wskutek nagromadzenia pewnych ciał zabarwiających. Tak naprzykład morze Żółte ma rzeczywiście barwę żółtą od mułu lóssowego, przyniesionego' przez rzekę Hoangho. Najczęściej różne zabarwienia miejscowe powstają pod wpływem gromadnie występujących drobnoustrojów pływających po morzu, obejmowanych pod ogólną nazwą „planktonu“(ob.). Jednem z najpiękniejszych zjawisk, zdarzającym się szczególnie na morzach zwrotnikowych, jest fosforescencya czyli świecenie morza, polegające na tein, że w ciemności pewne części morza lśnią się jak srebro, szczególnie tam gdzie statek rozpruwa fale; zjawisko to pochodzi od mnóstwa ustrojów morskich, mających własność świecenia w ciemności, podobnie jak nasze robaczki świętojańskie.— 4. Ciepłota morza, zamarzanie. Ciepłota morza nie wiele różni się od ciepłoty warstw dolnych powietrza, do niego przytykających, ale wahania roczne są mniejsze, gdyż woda trudniej się ogrzewa i trudniej oziębia się od powietrza; tylko tam, gdzie w ciągu roku prądy ulegają zmianie kierunku, gdzie w jednej porze płynie prąd ciepły, w innej zimny (np. w okolicy New-Roundlandu) wahania się zwiększają. — a) Rozkład ciepło-

niewielkie; przytem działa tu i czynnik drugi: w wodzie słonej na dno opada woda nietylko najzimniejsza w zimie, ale i najcieplejsza w le-cie, bo wtedy przez parowanie staje się słodszą, zatem i cięższą: z tych powodów np. w morzu Śródziemuem ciepłota ku dnu prawie się nie obniża, w całej masie jest nieomal jednakowa, (około-f-13°). -Czasami śród O-u okolic cieplejszych, napotykamy wodę denną stosunkowo ciepłą; dowód to, żeśmy natrafili na kotlinę podwodną, której wał graniczny nie dopuścił zimnych wód dennych do wnętrza kotliny. c) Zamarzanie morza. Woda morska z powodu słoności trudniej zamarza, niż słodka, miano wice nie przy 0° lecz poniżej około—2°.5. Mimo to morza okolic podbiegunowych, a w części i umiarkowanych, pokrywają się lodami, lody te za nastaniem lata w skutek ciepła, falowania, a zwłaszcza deszczdew, topnieją, pękają i tworzą kawały płaskie, pola lodowe, nieraz bardzo rozległe i tamujące żeglugę; żeglarze rozpoznają pola lodowe, nawet za horyzontem leżące, a to po odblasku znamiennym na niebie („Eisblink“), podczas gdy miejsca wolne od lodu, odbijają się na niebie jako pasy ciemne („ Wasserhimmel"); tym sposobem niebo służy żeglarzom za mapę, według której obierają kierunek że-i glugi. Prócz tych pierwotnie morskich lodów, dostają się do morza lody lądowe, mianowicie z rzek (np. z wielkich rzek syberyjskich), a zwłaszcza z lodowców. —Wiadomo, że w wielu krajach podbiegunowych, górzystych i wilgotnych nycli z biegunowe mi jest niższa, aniżeli (Grenlandya, Szpicberg, Franz-Josef Land, kra-najniższa ciepłota zimowa na powierzchni je AntarktyCzne), lodowce zstępują aż do mo-w miejscu daneni; to pokazuje, że woda zimna rza, gdzie lód odłamuje się i spływa na wodę, denna nie może pochodzić tylko z oziębionej tworząc góry lodowe, odznaczające się od płas-w zimie i opadającej na dno wody z powierzchni kich pól lodowych znaczuemi rozmiarami pio-w miejscu dauern, lecz przybywa też zwolna nowemi i kształtami nieraz fantastycznemu z mórz biegunowych. — 3) I m szersze i głęb- Odłauiywanie się gór lodowych od lodowców sze jest połączenie z morzami b i e- może odbywać się w sposób dwojaki, stosow-gunowemi, ty ni ciepłota dna jest nie do kształtu wybrzeża: na wybrzeżach wy-niższa. I tak О-y półkuli południowej sokich i stromych, koniec lodowca zwisa, od-mają ciepłotę niższą, od O-ów półkuli pół- rywa się ciężarem własnym i spada do wody; nocnej , albowiem połączenia O-ów z wodami antarktycznemi, są szersze i głębsze, niż połączenia z wodami arktycznemi. Wprawdzie O. Atlantycki ma dość szerokie połączenie z wodami arktycznemi (między Skandynawią i Grenlandyą), ale mielizna, ciągnąca się w tein miejscu przez Faroer i Islandyę, nie dopuszcza, płynących dołem, ciężkich i zimnych wód biegunowych na południe. Powierzchowne zaś wody ciepłe Atlantyku mogą się dostać na północ, dlatego fjordy, odcięte przytem od zimnych, dolnych wód mieliznami przy wejściach, mają wodę ciepłą i nigdy nie zamarzają. 4) Morza śródziemne okolic cieplejszych, posiadające tylko wąskie i płytkie połączenie z O-em, nie mają na dnie ciepłoty niskiej, bo zimna woda denna może pochodzić tu tylko z oziębionej na powierzchni, a to oziębienie jest

ty na powierzchni morza jest podobny do rozkładu jej w powietrzu: ku biegunom ciepłota się zniża, pod równikiem dochodzi w O-ach do -j-¹ 29°, pod biegunami spada do — 2° i niżej. W zatokach, otoczonych silnie rozpalającemi się lądami, ciepłota wznosi się ponad 30°, w morzu Czerwonym do 32°, a w zatoce Perskiej nawet więcej niż do 34°, t. j. tyle, co w kąpieli ciepłej; przytem z powodu rozkładu prądów ciepłych i zimnych (ob. niżej) w pasie między 40° szer. pn. i 40u szer. pd., części wschodnie O-ów są zimniejsze od zachodnich; zewnątrz tego pasa odwrotnie, wschodnie są cieplejsze od za-choduieli. — b) Rozkład pionowy w głąb jest następujący: 1) począwszy od powierzchni, ciepłota z nielicznemi wyjątkami zniża się ku dnu (jak w powietrzu ku górze) i w wiel-kicli głębiach, nietylko okolic zimnych, ale i gorących, jest bardzo niska, trzyma się mianowicie blisko 0U, nawet nieco poniżej 0°; ta okoliczność pozwala żeglarzom oziębiać napoje przez opuszczanie butelek na sznurku w głębie morskie. Przyczyna ciepłoty tak niskiej głębin morskich jest ta, że ciężar największy wody morskiej przypada poniżej 0°, nie przy -j- 4°, jak słodkiej; więc podczas, gdy woda słodka, oziębiając się poniżej -|- 4°, staje się lżejszą i pozostaje na powierzchni (dlatego na dnie jezior, ciepłota nie spada poniżej -j- 4°), to morska, oziębiając się niżej -(- 4°, wciąż jeszcze staje się cięższą i opada na dno. 2) Ciepłota na dnie mórz p o ł ą c z o-

w razie gdy wybrzeże, jest wysokie, lecz nie strome, lodowiec spadający, rostrąca się o skały i zamienia w pył, który unosi się jak mgła. Na wybrzeżach niskich, koniec lodowca wkracza w wodę i w miarę, jak się w nią zagłębia, doznaje ciśnienia z dołu, gdyż lód jest lżejszy, niż woda; wreszcie odłamuje się i wypływa na powierzchnię. Góry lodowe, pędzone prądami, dosięgają nieraz bardzo nizkich szerokości geograficznych; ną półkuli północnej dochodzą do okolic New Foun-dlandu, a nawet dalej, za 40° szer. do szerokości Sycylii. — Góry lodowe z pod bieguna ant-arktycznego odznaczają się często kształtami prawidłowemi, kańciastemi, o szczytach płaskich i ścianach stromych, podobne są do gór stołowych. Pochodzą z lodowca, pokrywającego całunem nieprzerwanym okolicę bieguna

79

Encykl Powbz. llustr. Ser. 11. Zetz. 26b T. IV.

antarktycznego. Lodowiec ten spada ku morzu stromą, na 100 m. wysoką ścianą, która tamuje dostęp do bieguna. Góry lodowe antarkty-czne sięgają szerokości jeszcze niższych, niż arktyczne, mianowicie dosięgają przylądka Dobrej Nadziei, t. j. 35° szerokości południowej. Morza części zimniejszej pasa umiarkowanego też zamarzają, bądź całkiem (np. zatoka Hud-sońska, morze Białe. Azowskie), bądź częściowo (np. m. Bałtyckie na linii północnej Stokholm — Oesel, a czasami i dalej na południe; m. Czarne na wybrzeżach); na wybrzeżu wschodniem Azyi; zamarza nietylko morze Ochockie, ale nawet zatoka Peczyli pod szerokością Neapolu. Morza połączone wąskiemi tylko przejściami z oceanem, w razie zamarzania wywierają wpływ szkodliwy na klimat, mianowicie obniżają znacznie ciepłotę lata, albowiem lód ich musi stopnieć na miejscu, kosztem ciepła miejscowego (np. zatoka Hudsońska, morze Ochockie).— 5. Ruchy wody morskiej. Ruchy wody morskiej dadzą się podzielić na trzy rodzaje

1) ruchy przypadkowe czyli fale, 2) ruchy peryodyczne czyli przypływy i odpływy,

3) ruchy stałe czyli pr.ądy. 1'Fale powstają wskutek chwilowego działania wiatru na powierzchnię wody: wiatr, uderzając o powierzchnię wody, wywołuje na niej szereg zagłębień linijnych i wyniosłości nakształt marszczek, które powstają na grzbiecie ręki, gdy posuwamy po niej palcem, naciskając mocniej. Powstaje więc na wodzie szereg dolin i grzbietów, przyczem cząstki wody są w ruchu ciągłym: wzniósłszy się do wysokości pewnej, opadają głębiej niż stały pierwiastkowo, tak iż na linii, gdzie wpierw był grzbiet fali, powstaje dolina; robi to więc takie wrażenie, jakby dolina przeszła na miejsce grzbietu, wogóle, jakby cała masa wody postępowała; jednak w rzeczywistości ruch cząstek w kierunku poziomym prawie nie istnieje, o czem można się przekonać, rzucając jakie ciało lekkie na wodę: ciało to (o ile nie będzie dość wielkie, aby ulegać bezpośrednie-' mu działaniu wiatru, niby statek żaglowy) bę-

CL

----________

/

Fig. 89

niego odnosi wysokość) nawet wtedy, gdy okręt znajduje się w położeniu nachylonem do poziomu; w skutek tego wysokość fali musi się wydać większą, jak to wskazuje figura, gdzie a b jest prawdziwą, a c zaś pozorną wysokością fali (lig. 89). Największa mierzona wyso-

dzie się tylko wznosić i opadać, fala będzie jakby przepływać pod nim, a samo będzie w miejscu odbywać ruch wahadłowy; nie zupełnie jednak pionowo, lecz po okręgu koła pionowego, jak punkt na toczącej się obręczy; przyczem forma kołowa spłaszcza się coraz bardziej (staje się eliptyczną), w miarę jak wo-    kość fali na morzu otwartem nie sięga 20 m.

da staje się płytsza. Przy falowaniu więc roz-    Przy silnym wietrze i wielkich falach, górne

przestrzenia się poziomo tylko forma ruchu,    części grzbietów odrywają się i opadają w do-

nie zaś cząstki poruszane, które tylko bardzo    liny; takie spadające fale są niebezpieczne

nieznaczny ruch poziomy odbywają. Widzimy    dla żeglarzy. Morze wprawione raz w silny

to też dotykalnie na falującej niwie zbożowej,    ruch, nie uspakaja się długo, gdy już przyczy-

gdzie kłosy pojedyńcze prawie nie zmieniają    na—wiatr, —przestanie działać; takie fale bez wia-

miejsca. Wysokość fali bywa zwykle przece-    tru, Niemcy nazywają Dünung. Dla nieobezna

niana w skutek złudzenia, jakiemu ulega obser-    go z morzem, nic nie przedstawia bardziej ta-

wator, stojący na kołysanym falami okręcie:    jemniczego zjawiska, jak owo nieprzerwane tocze-

uważa bowiem pokład okrątu jako poziom (i do    nie się fali za falą, podczas ciszy zupełnej.—

Fig. 90.

Ruch falisty nie sięga do wielkich głębokości, tylko morza płytkie mogą być wzruszone aż do dna. W pobliżu wybrzeży fale morskie ulegają zmianom pewnym, powstaje nadzwyczaj silne falowanie, zwane przez Niemców Drań- !

dung. Falowanie to powstaje tak na wybrzeżach wysokich i stromych, jako też na niskich z przyczyn różnych. Na wybrzeżach wysokich fala, odbita od brzegu, naciskana z tyłu przez fale nowe, wznosi się w górę do wysokości

nawet 40 m. i czyni te wybrzeża niedostępne- jące się szczególnie na wybrzeżach niskich mi. Na wybrzeżach niskich z dnem płytkiem, które to są zalewane, to odsłaniane. Zjawisko fale nabierają rzeczywiście ruchu poziomego, to wynika z przyciągania, które księżyc a po-postępowego, gdyż wtedy ruch kołowy cząstek części i słońce, wywiera na wody ziemi. Wywody (ob. fig. 90), zamienia się na ruch po obraźmy sobie bowiem na fig. 91 ziemię w prze-elipsach poziomo bardzo wydłużonych: przytem cięciu równikowym (t. j. tak, jak gdyby oś części dolne fal wskutek tarcia o dno, są powstrzymywane, a górne spadają ku brzegowi, tworząc jakby wał burzliwy, przez który trudno przepłynąć. Najwspanialej zjawisko to rozwija się na wybrzeżach afrykańskich Gwinei, gdzie się zowie Kalema. W chwili danej cały grzbiet fali, zagięty ku brzegowi, tworzy tunel wodny; w chwili następnej cały ten wał wodny wraz z tunelem zapada się w otchłań. Ptaki wodne przelatujące nad kalemą bywają pochwytywane w tę otchań mokrą.—Prócz wiatru, fale powstać mogą wskutek trzęsień ziemi na wybrzeżach (fale sejsmiczne), oraz wybuchów wulkanicznych na dnie morza (fale wybuchowe).

stała prostopadle do płaszczyzny papieru); wyobraźmy sobie dalej (dla uproszczenia), że cała ziemia jest jednostajnie oblana wodą (bez lądów); wyobraźmy sobie nakoniec księżyc K., też w płaszczyźnie równika (papieru), w chwili gdy swym ruchem pozornym wchodzi na południk punktu bx. Wówczas punkt bx, (i sąsiednie) będzie przez księżyc silniej przyciągany, niż środek ziemi z (gdyż ten leży dalej); wskutek tego cząstki wody w bx (i sąsiednie) oddalą się od z do ó₂ — utworzy się nabrzmienie, wzniesienie wodne bx b.₂ (gdyż oddalenie od środka ziemi jest wzniesieniem). Podobnież środek ziemi z jest silniej przyciągany niż punkt, ax (gdyż ten leży dalej); wskutek tego z oddali się od czyli —co na jedno wychodzi—a, (i sąsiednie) oddali się od z do a₂. Tak więc w chwili, gdy księżyc wszedł na południk ax b₂, morze w obu przeciwległych punktach tego południka utworzyło dwa nabrzmienia, dwie wypukłości najwięcej wzniesione na równiku a zmniejszające się, ku biegunom; albowiem poza płaszczyzną równika przyciąganie księżyca działa już po liniach ukoś-

Fale, uderzając na wybrzeże strome, burzą je: w razie niejednakowo twardego materyału burzenie postępuję niejednakowo, powstają zatoki i przylądki, lecz zatoki te nie sięgają zbyt głęboko w ląd, mają formę łukowatą, nie zaś wąską i długą, gdyż falowanie w miarę zagłębiania się w wąską zatokę słabnie, b) Przy pływy i odpływy. Przez przypływy i odpływy rozumiemy wznoszenie się i opadanie perjo-dyczne wody morskiej w ciągu doby, a ujawnia-

cz

6,\h

d,

Fig. 91.

i»

nych, częścią tylko wznosi tam wodę, a częścią ściąga ją ku równikowi. Ponieważ zaś całkowita iłom wody na ziemi jest w danej chwili stała, więc z powodu napłynięcia jej na południk ax bx, musi jej ubyć na południku prostopadłym, odległym o 90° cx dx tak, iż powstaną dwa obniżenia: cx c₂ i dx d₂, (jak to wskazuje linja cieńsza, eliptyczna). — Gdyby ziemia i księżyc znajdowały się w spokoju, to stan taki w danych miejscach byłby stały, ale ziemia obraca się około osi w 24 godzinach, więc punkt bx po 6 godzinach dojdzie do d,, po nowych 6 godzinach — do ax, i t. d., wskutek tego w 6 godzin po przypływie nastąpi w danym miejscu odpływ, po nowych 6 godzinach znowu przypływ i t. d. W ciągu 24 godzin w każdym miejscu będą dwa przypływy i dwa odpływy, a właściwie takby było, gdyby księżyc stał w miejscu (miał tylko ruch pozorny w skutek wirowania ziemi), ale i księżyc posiada ruch rzeczywisty w tym kierunku, co ziemia (z zachodu na wschód), gdy więc po 6 go

dzinach punkt np. c, dojdzie do bx to księżyc już nie będzie w k, lecz przejdzie np. do к przebędzie łuk kkx, tak, iż punkt c, przybywszy do bx nie będzie miał jeszcze przypływu i w tym celu musi przebyć jeszcze łuk b₂e= kkx. Wielkość tego łuku, a stąd czas potrzebny na jego przebycie, łatwo obliczyć. Wiemy mianowicie, że księżyc przebywa drogę naokoło ziemi (właściwie powraca do tego samego punktu na niebie), t. j. łuk 360° w ciągu 29 dni, a więc w 6 godzin czyli xjx dnia przebywa łuk, który znajdziemy z proporcyi:

29 dn. : 360⁰=7₄ dn. : X° stąd X°=3°, t. j. łuk К Kx—b₂e =3°.

Dla przebycia takiego łuku punkt potrzebuje czasu który znajdziemy z proporcyi:

360° : 24 (j — 3° : X g. stąd X y.—x/b y —12 minut.

Tak więc każdy przypływ nastąpi po odpływie (i odwrotnie) nie po 6 godzinach, lecz po 6 godzinach i 12 minutach; cały zaś perjod dwuch przypływów i dwuch odpływów odbywa

rza

się nie wciągu 24 g. lecz w ciągu 24 g. i 48 m. Dalsze powikłania danego zjawiska zależą od tego, że prócz księżyca wywiera na nie wpływ i słońce. Masa słońca jest wprawdzie większa od masy księżyca, ale za to słońce jest o wiele więcej oddalone od ziemi, a w skutek tego przypływy słoneczne są mniejsze od księżycowych.— Wczasie nowiu i pełni, gdy księżyc i słońce znajdują się na jednej linii z ziemią przypływy (i odpływy) słoneczne występują w tych samych miejscach, gdzie przypływy (i odpływy) księżycowe; w skutek czego zjawisko przypływów ulega wzmocnieniu. Nie dość na tern: w rysunku naszym umieściliśmy dla uproszczenia księżyc na płaszczyźnie równika, tymczasem nie zawsze tak bywa: księżyc wskutek ruchu swego wkoło ziemi na płaszczyźnie ukośnej względem równika, waha się po obu stronach jego płaszczyzny w ciągu miesiąca o 28° na pn. i pd. (słońce zaś waha się w ciągu roku o 23¹/2°); tym sposobem przypływy najwyższe nie zawsze bywają na równiku, lecz dochodzą do 28° szerokości. Dalej odległości księżyca i słońca od ziemi ulegają też zmianom w ciągu miesiąca i roku, to ma również wpływ na wysokość przypływów. Nakoniec największe nieprawidłowości w zjawisku, tym, tak co do wysokości jak i co do czasu, wywołują warunki miejscowe; nierówności dna i ukstałtowanie lądów (na cośmy dla uproszczenia nie zwracali dotąd uwagi). Wśród O-u głębokiego, na małych wysepkach, zjawisko to występuje najprawidłowiej, jest bardzo nieznaczne, (na Tahiti tylko '/₂    m.)

i zmniejsza się ku biegunom. Ale na morzu płytkiem, u wybrzeży silnie rozczłonkowanych, zjawiska przypływów posiadają wiele nieprawidłowości, różnią się bardzo, tak co do czasu jak i wysokości od obliczeń teoretycznych. Największej wysokości dosięgają przypływy w zatokach, które w miarę wkraczania w ląd zwężają się i stają się coraz płytsze; tak n. p. w zatoce Brystolskiej dosięgają 10 m., w zatoce St. Michel—15 m., wznoszący się w tej zatoce zamek na skale jest w czasie odpływu dostępny prawie suchą nogą, w czasie zaś przypływu oblewa go morze głębokie na 15 m. W zatoce Fundy przypływy dosięgają największej wysokości; przeszło 20 m. W cieśninach wąskich przypływy wywołują prądy i wiry nieraz niebezpieczne; do takich należy Malstrom śród wysp Lofoten i słynna w starożytności Scylla i Charybdis w cieśninie Messeńskiej. Wskutek takich prądów fale morskie mogą wyjątkowo wyżłabiać zatoki wąskie i długie, np. zatokę Fund}-, a zapewne i cieśninę Calais. W uś-ciach lejkowatych rzek, wskutek ich zwężania się oraz oporu, który stawia woda rzeczna, przypływy też dosięgają wysokości i siły znacznej, tworząc wał wodny, spieniony, wysoki, postępujący w górę rzeki; zjawisko to występuje szczególnie wspaniale na rz. Amazonce, gdzie się zowie pororoka.— Mniej gwałtowne przypływy, wstępujące w uścia rzek, mają ważne znaczenie dla żeglugi, gdyż okręty, wskutek podniesienia poziomu wody, mogą wpływać rzekami daleko w głąb kraju. Zdarza się to tylko na rzekach oceanicznych, gdyż morza śródziemne podlegają przypływom tylko w słabym stopniu. W wywodzie teoretycznym, powyższym zjawisk przypływowych, przypuściliśmy milcząco jeszcze jedno uproszczenie, mianowicie że skorupa twarda ziemi nie ulega zmianie pod wpływem przyciągania księżyca i słońca; to jednak byłoby prawdziwe tylko dla ciała absolutnie stałego, którem ziemia nie jest; skorupa ziemska musi też ulegać, lubo nieznacznym przekształceniom pod wpływem księżyca i słońca, musi też mieć swe przypływy i odpływy. Gdyby przypływy skorupy twardej były tak samo wielkie jak powłoki wodnej, naówczas tych przypływów nie moglibyśmy zauważyć, albowiem o ile poziom wody by się podniósł, o tyle podniosłyby się i wybrzeża stałe; podobnie nie możemy zauważyć przypływów na okręcie śród oceanu, gdyż wraz ze wzniesieniem się poziomu morza podnosi się i okręt. Ponieważ zaś przypływy na ziemi obserwujemy, więc widać, że skorupa w daleko mniejszym stopniu podlega przypływom niż woda; w każdym jednak razie obserwowana przez nas wysokość przypływu jest tylko różnicą między przypływami rzeczywistemi mo-i przypływami skorupy. Im ta różnica jest większa tym ziemia podlega przypływom mniejszym, tern jest stalsza, twardsza. Na podstawie więc różnicy między przypływami obserwowanemi iobliczonemi można wnosić o stopniu stwardnienia ziemi. Jednakże wniosek ten spotyka się z zarzutem, że przypływy ziemi mogą być też znaczne, lecz nie wpływają na zmniejszenie przypływów morza dlatego, że się opóźniają tak, iż gdy w danem*miejscu następuje przypływ morza, to skorupa twarda jeszcze nie zdążyła uledz przypływowi. W falach przypływu, uderzających o wybrzeża, spoczywa wielki zapas energii, którą z czasem ludzkość może zużytkować, zwłaszcza gdy energia, zawarta w węglu kamiennym ulegnie wyczerpaniu. — c) Prądy morskie. Prądy są to ruchy stałe wody morskiej; w przeciwieństwie do fal i przypływów, są to ruchy postępowe w kierunkach pewnych, niby rzeki; z tą różnicą, że brzegiem prądu nie jest ląd lecz woda morska, spokojna. Zresztą prądy nie zawsze posiadają ściśle oznaczoną granicę od wody spokojnej, jak to schematycznie przedstawia się na mapach; owszem zwykle prąd ku brzegom słabnie i przechodzi nieznacznie w wodę morską, spokojną. a) Rozkład p r ąd ó w przedstawia się w zarysach najogólniejszych jak następuje: w każdym z trzech wielkich O-ów spotykamy prąd (a raczej prądy), płynący wzdłuż równika ku zachodowi. Każdy z tych prądów, uderzając w wybrzeża lądu, ograniczającego O. z zachodu, rozdziela się na dwie gałęzie,

Wiel -

z których jedna płynie na północ, druga na południe, unosząc wody równikowe ciepłe do szerokości geograficznych wyższych. Każda z tych gałęzi, pod wpływem ruchu wirowego ziemi, wiatrów panujących, a po części przyczyn miejscowych (np. mielizna nadbrzeżna), zbacza na półkuli północnej na prawo, na południowej—na lewo, to jest w obu razach ku wschodowi; dosięga wybrzeży lądu, ograniczającego każdy z O-ów od wschodu i wzdłuż wybrzeży zachodnich każdego z tych lądów powraca po części do początku prądu równikowego; w tym powrocie swoim z szerokości wyższych do niższych wywiera już wpływ oziębiający. Tym sposobem w każdym z trzech O-ów istnieje ruch wody kołowy, lub dokładniej—eliptyczny, którego osie wielkie leżą mniej lub więcej wzdłuż 30° szerokości. Na półkuli północnej ruch ten odbywa się w kierunku wskazówki zegara, na południowym w kierunku odwrotnym. —Z powodu zwężenia się O-ów na północy, część każdego z prądów tamtejszych dosięga wybrzeży w kierunku pierwotnym i dlatego ogrzewa je. Prócz tego należy tu wspomnieć o dwuch nieprawidłowościach: w części północnej O-u Indyjskiego, ścieśnionej lądem i mającej skutkiem tego zmienny system wiatrów (mussony), krążenie prądów nie może dosięgnąć rozwoju prawidłowego; w południowej zaś części O-u Wielkiego krążenie to wikła się przez obecność wysp licznych.—Co do mórz biegunowych, to w północnem płynie prąd ku zachodowi, w południowem — ku wschodowi; te prądy zimne wysyłają gałęzie do O-ów poprzednich i łączą się po części (na półkuli południowej) z tamtejsze mi prądami powrotnemi. Przypatrzmy się teraz temu, ogólnie poznanemu, obrazowi szczegółowo. /) Prądy równikowe i ich gałęzie, aa) W O-e Atlantyckim po obu stronach równika, między 20° szerokości północnej i 10° szerokości południowej płynie od wybrzeży zachodnich Afryki (głównie zatoki Gwinejskiej) prąd równikowy ku zachodowi. Właściwie są to dwa prądy, jeden północny, drugi południowy, rozdzielone p r z eci w pr ą dem, to jest prądem, płynącym ku wschodowi, który nosi nazwę prądu G w i n e j skie g o. Ten zaś nie płynie wzdłuż samego równika, lecz nieco na północ odeń tak, iż prąd południowy równikowy sięga też nieco na północ równika. — a) Prąd p o ł u d n i o w o - r ó w n i к o w y, dosięgnąwszy rogu wschodniego Ameryki Południowej (przylądka S. Roque), rozszczepia się na dwie gełęzie: północną i południową. Gałąź północna prądu połuduiowo-równikowego płynie pod nazwą prądu Gujan skie go wzdłuż wybrzeża tegoż nazwiska na północo-zachód, łączy się z częścią prądu północno-równikowego i wraz z nią wkracza między Małemi Antylla-mi do morza Karibskiego, a dalej przez cieśninę Yucatan — do zatoki Meksykańskiej, skąd przez cieśninę między Kubą i Florydą wycho-

dzi na ocean pod nazwą prądu Florydz-kiego; tu łączy się z drugą częścią prądu północno-równikowego, płynącą po zewnętrznej stronie wysp Autylskich (prąd An ty ls ki) i przyjmuje dalej nazwę Golfstromu czyli prądu Zatokowego. Golfstrom płynie zpo-czątku w pobliżu wybrzeży Ameryki Północnej, rozszerzając się coraz bardziej; od przylądka Hatteras Golfstrom zaczyna się oddalać od wybrzeży i zwracać coraz bardziej ku wschodowi; pas między Golfstromem i wybrzeżem zajmuje, wciskający się. tu klinem z północy, prąd zimny, Labradors ki, którego barwa zielona odrzyna się ostro od ciemno-niebieskiej barwy Golfstromu. To sąsiedzwo dwuch prądów o różnej ciepłocie wywołuje zjawisko mgły: gdy wieje wiatr zachodni lub północny, mgła unosi się nad Golfstromem, gdy wschodni lub południowy — nad prądem zimnym. W tym razie mgła, jako uwarunkowana zimną powierzchnią wody, zalega cienką warstwą, tak, iż szczyty masztów wysterczają po nad nią. Golfstrom na północ od równoleżnika przylądka Hatteras rozszerza się wachlarzowato i, powstrzymany przez prąd zimny Labradorski, nie dochodząc do New-Founlandu, dzieli się na odnogi. Jedna odnoga skrajna Golfstromu idzie na wschód przez wyspy Azorskie i następnie po części zwraca się na północ wzdłuż wybrzeży zachodnich Francyi ku kiej Brytanii, a poczęści — na południe wzdłuż wybrzeży zachodnich Portugalii i Afryki północnej (prąd Północno-Afr y kaliski albo Kanaryjski) i jako prąd oziębiający powraca do początku prądu północno-równikowego. Druga odnoga skrajna Golfstromu płynie na północ ku Grenlandyi i oblewa (ogrzewa) wybrzeża zachodnie tej wyspy. Odnoga trz eciana-koniec, środkowa, najważniejsza (Golfstrom w znaczeniu ściślejszem), płynie na północo-wschód ku Europie północno-zachodniej między wyspami Brytańskiemi i Islandyą i ogrzewa wybrzeża sąsiednie niby kaloryfer. Najdal-dalsze jego gałęzie dosięgają wybrzeży Islan-dyi (i opływają ją), wybrzeży zachodnich i północnych Norwegii (dlatego fiordy tutejsze nie zamarzają), oraz wybrzeży południo-owo-zachodnich Szpicberga i Nowej Ziemi, od której powracają znowu ku Szpicbergowi. Prąd ciepły wschodni wzdłuż północnych wybrzeży Syberyi nie jest dalszym ciągiem Golfstromu, lecz pochodzi z rzek syberyjskich, których wody ogrzane w lecie, dosięgnąwszy O-u, zwracają się ku wschodowi pod wpływem wirowania ziemi. —Gałąź południowa prądu południ o w o-r ó w n i к o w e g o płynie pod nazwą prądu Brazylijskiego u wybrzeża tegoż nazwiska, aż poza uście La-Platy; tutaj spotyka się, podobnie jak Golfstrom, z prądem zimnym, płynącym z południa, który po części pod nazwą prądu Falklandzkiego wciska się między prąd Brazylijski i wybrzeże, po części

bb) W O-e W i e 1 к im spoty-

zaś płynie na wschód jako prąd Antarktycz-ny. Prąd Brazylijski zwraca się też na wschód i wraz z prądem Antarktycznym dosięga wybrzeży zachodnich Afryki południowej, tu zwraca się na północ i, jako oziębiający prąd Benguelski, wraca wzdłuż bregów Afryki do początku prądu południowo-równikowego. — ß) Prąd p ółn o cn o-r o w ni ko wy płynie, jak wiadomo, po części na zachód i wraz z prądem Gujańskim przez cieśniny wysp Autyl-skich dostaje się do morza Karibskiego; po części na północo-zachód po stronie zewnętrznej wysp Antylskich pod nazwą prądu Antyl-s ki ego, który łączy się, jak wiadomo, z БТо-rydzkim.

kamy też prąd równikowy, składający się z dwuch części, południowo-równikowego i poł-noeno-równikowego, między któremi płynie też prąd w kierunku odwrotnym, to jest wschodnim, podobny do prądu Gwinejskiego. — a) Prąd Południow o-r ó w n i к o w у skręca dwa razy ku południowi: raz wzdłuż wybrzeży wschodnich lądu Australijskiego, drugi raz — koło wysp Niskich. Ta gałąź analogiczna z prądem Brazylijskim, skręca na wschód, dosięga wybrzeży zachodnich Ameryki Południowej i wzdłuż nich płynąc na północ, jako oziębiaj ący prąd Peruwiański (anologiczny do Benguelskiego) dosięga początku prądu Połu-dniowo-Równikowego. Prąd Południowo-Równi-kowy O-u Wielkiego okazuje jeszcze jedną nieprawidłowość:    nie spotyka on na za

chodzie ściany lądowej nieprzebytej (jak prąd oceanu Indyjskiego i Atlantyckiego) lecz wyspy, więc przez cieśninę między Australią i Nową Gwineą część jego płynie dalej na zachód i spotkawszy Przeciw prąd równikowy Oceanu Indyjskiego, skręca na południe wzdłuż wybrzeży Australii Zachodniej, oddzielając od nich ciepłym pasem wody prąd zimny Z a c h o d ni o-A u s tr a li j ski.—ß) Prąd Pół-nocno-równikowy koło wysp Filipińskich skręca na północ i tworzy prąd analogiczny do Golfstromu, lecz słabszy, prąd Japoński albo Kuro Szio. Prąd ten płynie na północo-wschód wzdłuż wschodnich (a poczęści i zachodnich) wybrzeży wysp Japońskich, które ogrzewa; spotyka się tam z prądami zimnemi z morza Ochockiego i Beringa (zjawisko mgły), skręca wzdłuż wysp Aleuckich ku Ameryce pół-noco-zachodniej, którą ogrzewa, a następnie skręciwszy na półudnio-wschód wzdłuż wybrzeży zachodnich Ameryki pod nazwą prądu Kalifornijskiego, oziębiającego, powraca do początku prądu Północno-równikowego. — cc) W oceanie Indyjskim spotykamy tylko prąd Południowo-równikowy (i przeciwprąd prawie wzdłuż równika); prąd ten u brzegów północno-wschodnich Madagaskaru dzieli się na dwie gałęzie, z których jedna płynie ku południowi, wzdłuż wybrzeży wschodnich wyspy (prąd Maskareński), druga zaś uderza o brzegi wschodnie Afryki, skręca na południe i pod nazwą prądu Mozambickiego przepływa kanał tegoż nazwiska, a u rogu południowego Afryki przyjmuje nazwę prądu Agulhas; prąd ten, spotkawszy się z prądem antarktycznym, skręca na wschód, łączy się z prądem Maskareńskim, przez wyspy Kerguelen, które ogrzewa, dosięga wybrzeży wschodnich Australii i jako prąd oziębający Zachodni o-A u s t r a-1 i j ski powraca do początku prądu Południowo-Równikowego. W części północnej Oceanu Indyjskiego nie spotykamy analogicznie jak w poprzednich oceanach prądu Północno-równikowego, tutaj stosownie do pory roku, kierunek prądu zmienia się zgodnie ze zmianą kierunku wiatrów peryodycznych (mus sono w): w czasie zimy wody tej części O-u mają wogóle dążność ku zachodowi, w lecie, ku wschodowi. — 2. Prądy biegunowe i ich gałęzie.—aa) Prąd północny (Arktyczny), płynąc od wschodu na zachód, napotyka wschodnie wybrzeża Grenlandyi, zwraca się na południe, płynie przez cieśninę Danemark (między Grenlandyą i Islandyą) i zakręca około przylądka Farewel. — Prąd Baf-fiński płynie z zatoki tegoż nazwiska, dalej na południe przyjmuje nazwę prądu Labra-dorskiego, który około New - Foundlandu spotyka się z Golfstromem (topnienie gór lodowych, płynących ku południowi, osadzanie się ławicy New - Foundlaudzkiej z moren, zawartych w górach lodowych) i dalej, zasilany prądem z zatoki św. Wawrzyńca, wciska się klinem między Golfstrom i wybrzeże Ameryki. Do O. Wielkiego przez cieśninę Beringa nie dostaje się prąd zimny z O-u Północnego, gdyż cieśnina ta jest zbyt płytka, ale z morza Beringa płynie prąd Beringa, a z morza Ochockiego—p r ą d Ochocki, które oba koło wysp Japońskich spotykają się z Kuro Szio; część prądu Ochockiego płynie przez morze Japońskie na południe wzdłuż wybrzeży wschodnich lądu do Korei.—bb) Prąd Południowy (Antarktyczny) płynie z zachodu na wschód i wysyła gałęzie swe na północ do trzech O-ów: Wielkiego, Atlantyckiego i Indyjskiego; gałęzie te łączą się z tamtejszemi prądami powrotnemi i tym sposobem powstają znane nam już prądy zimne: Peruwiański, Benguelski i Zachodni o- Australij ski. — b) Teorya prądów morskich. Pogląd na przyczynę prądów morskich ulegał w ciągu stulecia ubiegłego zmianom kilkakrotnym. Początkowo przypuszczano, że ruch wirowy ziemi ku wschodowi wywołuje prąd Równikowy ku zachodowi (prądu przeciwnego jeszcze nie znano), albowiem cząstki wody posiadając bezwładność pewną, nie mogą podążyć za ziemią. Zapatrywanie to okazało się błędnem, albowiem ruch ziemi rozpoczął się nie od dziś, lecz trwa od niezmiernie odległego czasu i w skutek tego powłoka wodna musiała przez tarcie otrzymać już dawno taką samą szybkość obrotową, jaką posia-

po-

da sama ziemia twarda. Później starano się w inny sposób wiązać prądy równikowe z ruchem wirowym ziemi: przypuszczano, że wskutek siły odśrodkowej woda z dna musi wypływać na powierzchnię, a przynosząc mniejszą szybkość wirowania, opóźnia się w tym ruchu, co wywołuje prąd ku zachodowi. Lecz i ten pogląd okazał się błędnym, albowiem w takim razie na powierzchni O-u woda powinnaby być bardzo zimna', a z drugiej strony siła odśrodkowa znajduje już zadośćuczynienie w elipsoidalnym kształcie O-u, w większem wzniesieniu jego powierzchni na równiku, niż na biegunach. — Następnie i aż do naszych prawie czasów, upatrywano przyczynę prądów morskich, głównie południkowych, w różnicach ciepłoty wód morskich. Punkt wyjścia do takiego poglądu dała głównie analogia z O-em powietrznym, gdzie rzeczywiście passaty wyjaśniają się różnicą ciepłoty pasa równikowego z jednej, a wyższych szerokości geograficznych z drugiej strony. Analogia ta jednak jest tylko pozorna, albowiem woda stanowi ciało różne od powietrza i posiada inne warunki ogrzewania: powietrze ogrzewa się zdołu, woda — z góry; powietrze więc może miejscami znajdować się w równowadze niestałej, w morzu warstwy cięższe leżą zawsze na dole. — Powietrze, przy tem samem podniesieniu ciepłoty, rozszerza się daleko bardziej niż woda i podczas, gdy różnica ciepłoty powietrza w zimie między Azyą środkową i Indyami zwrotnikowemi wynosi przeszło 50°, to różnica ciepłoty wody na powierzchni między kołami biegunowemi a równikiem wynosi tylko blizko 20°; im głębiej zaś, tem różnice ciepłoty wód bardziej się zmniejszają, a na dnie zupełnie znikają. — Średnia ciepłota zwrotnikowego słupa wody morskiej (a o słup to właśnie chodzi nie o samą powierzchnię), nie jest wyższa nad 3° od słupa wody biegunowej takiej samej głębokości; różnica ta nie może wywołać wielkich skutków, zwłaszcza przy 8 000 km. odległości; żaden więc z obserwowanych prądów O-u otwartego nie może pochodzić z przyczyn cieplnych. Tylko bardzo powolne, niedostrzegalne parcie wód biegunowych ku równikowi rzeczywiście istnieje i wywołuje ciepłotę niską wody dennej w morzach równikowych, oraz znaczną zawartość w niej kwasu węglowego i powietrza, odpowiadającą takiej zawartości w wodach powierzchowny ch przy tejże ciepłocie (dowodzi to, że wody denne równikowe pochodzą z wód powierzchownych biegunowych). Ale ta „cyrkulacya termiczna“ nie ma nic wspólnego z prawdziwemi, obserwowa-nemi prądami.—Prócz tego przyczynę prądów upatrywano jeszcze w parowaniu niejednako-wem, niejednakowej słoności, niejednakowym ciężarze właściwym wody morskiej w różnych okolicach. Ale parowanie w O-e otwartym ogranicza się na warstwie bardzo powierzcho

wnej i wyrównywa się zaraz przez dopływ wody ze wszystkich stron. Przyczyna ta występuje silnie tylko w cieśninach, łączącycli morza śródziemne z oceanem. Tak np. ponieważ nasze morze Śródziemne traci więcej wody przez parowanie, niż otrzymuje od rzek i deszczów, więc poziom jego stoi niżej od poziomu Atlantyku i dlatego w cieśninie Gibraltarskiej płynie prąd z Atlantyku do morza Śródziemnego; prąd ten w skutek ruchu wirowego ziemi zbacza na prawo, przez co, naciskany ku wybrzeżom, obiega wzdłuż nich całe morze Śródziemne. W morzach zaś Czarnem i Baltyckiem dopływ wody przenosi ubytek przez parowanie, i dlatego przez Bosfor i Dardanele, oraz przez Sund i Bełty, płyną prądy na zewnątrz i t. d. — Od czasu niedawnego uznano teorye wyższe za błędne (lub niedostateczne i miejscowe) i przyczynę główną stałych prądów morskich znaleziono w wiatrach panujących, głównie w passatach okolic zwrotnikowych i w wiatrach panujących okolic umiarkowanych, przeważnie zachodnich. Wprawdzie już i dawniej przyznawano wiatrom pewien wpływ na prądy, ale tylko powierzchowne; zaprzeczano zaś wpływu głębiej sięgającego. Ale Zóppritz dowiódł, że działanie wiatru, przy dostatecznie długim przeciągu czasu, jest w stanie sięgnąć daleko w głębie wód; albowiem, wprowadzona w ruch warstwa powierzchowna wody udziela tego ruchu, wskutek tarcia, kolejno warstwom coraz niżej leżącym aż do samego dna. Gdyby w danej chwili nad powierzchnią oceanu głębokiego na 4 000 m. zaczął dąć wiatr o kierunku stałym i szybkości takiejże, to w 200 000 lat ruch wody, przezeń wywołany, sięgnąłby aż do dna; przyczem szybkość prądu zmniejsza się ku dnu proporcyonal-nie do wzrostu głębokości. — Wprawdzie w rzeczywistości ani kierunek, ani szybkość wiatru nie pozostają stałemi; ale zmiany rozprzestrzeniają się wgłąb nadzwyczaj powolnie, tak, iż jeżeli są chwilowe, to mają wpływ tylko na warstwę najwyższą, warstwy zaś głębsze zatrzymują stale tylko wpływ wiatrów przemakających. Tak więc prądy morskie obecne są wynikiem działania wszystkich wiatrów, które w ciągu niezliczonych stuleci wiały po nad da-nemi okolicami oceanu. — Prócz tego, wiatry mogą się przyczynić do powstawania prądów, a raczej pasów wody zimnej, u wybrzeży jeszcze w sposób pośredni: wiejąc od lądu, zwiewają wodę z powierzchni morza sąsiedniego, a na miejsce tej wody nietylko woda powierzchowna napływa z boków, wywołując prądy rzeczywiste, lecz i woda zimna wypływa z głębi (prądy wyrówny wające). Ta okoliczność przyczynia się w znacznej części do powstawania znanych już prądów zimnych, u wybrzeży zachodnich części południowych świata, oraz u wybrzeży wschodnich'części świata północnych. Dowodem tego jest zaobserwo-

wany fakt, że na brzegach wschodnich półwyspu Somal, w czasie mussonu południowo-zachodniego powstaje pas wody zimnej, w czasie zaś mussonu północno-wschodniego pas ten znika.

czenie każdego ruchu na ziemi (na półkuli północnej na prawo, na południowej na lewo), oraz lądy i mielizny, stawiające tamę prądom i zmuszające je do zmiany kierunku, wywierają na prądy też pewien wpływ odmieniający. Tak np. przez odbicie prądów równikowych od brzegów wschodnich Ameryki Południowej i wysp wschodnio-azjatyckich, powstaje między niemi przeciwprąd równikowy. — 6) Zmiany oceanów i lądów.—Że obecnie granica między morzem i lądem, czyli linia brzegowa, ulega zmianom, przekonywamy się z oznak licznych: dawne miasta portowe spotykamy obecnie zdała od morza, szczątki istot, dziś w morzu żyjących, napotykamy nieraz na lądzie poza doniosłością fal najwyższych i t. d. — świadczy to o cofaniu się morza, przyroście lądu; odwrotnie: ślady budowli ludzkich (nieportowych), torfowiska, lasy, i t. p. napotykane pod wodą morską świad-zaledwie morskim, cofaniu się lądu. Że

na

W. N.

prą-

Ruch wirowy ziemi, wywołujący zbo-

czą o

w dawnych okresach geologicznych wzajemne stosunki rozkładu lądów i O-ów ulegały zmianom, o tem zaś przekonywają nas warstwy osadowe ze skamieniałościami morskiemi (osadzane więc na dnie morza), napotykane obecnie lądzie, na wysokościach znacznych nad poziomem morza; odwrotnie: osady lądowe (jak osady wód słodkich i węgiel kamienny, napotykane głęboko pod powierzchnią morza (np. w kopalniach i głębokich studniach) i pod warstwami morskiemi. Jeżeli na obszarze jakimś występują warstwy morskie pewnej for-macyi, to dowód, że w odpowiednim peryodzie nastąpił zalew morski (p ery od transgre-syi); gdy jakiej formacyi brak, lub gdy występują osady lądowe, to dowód, że w odpowiednim czasie był peryod lądowy; wprawdzie formacya mogła uledz denudacyi, ale i to dowodzi, że po jej osadzeniu znalazła się na lądzie. Niektórzy mimo to twierdzą, że lądy i głębiny oceaniczne są stałe, że (z małemi wyjątkami) nie zmieniały swego miejsca od chwili powstania. Naturalnie, iż pojmują oni ląd obszerniej, to jest wraz z mielizną nadbrzeżną (mniej lub więcej do głębokości 200

m.), od której dopiero począwszy, dno spada stromiej ku głębinom znacznym. Podstawy te, wznoszące się ze znacznych głębin morskich, nie uległy zmianie, były zalewane tylko przez morze płytkie, gdyż osady morskie, spotykane na lądzie, są przeważnie płytkowod-ne.—Wielka grubość warstw osadowych da się wytłómaczyć tem, że w miarę gromadzenia się osadów, dno pod ich ciężarem obniżało się, dając miejsce nowym osadom. — sprawa stałości lub zmienności kontynentów i głębin oceanicznych jest dotąd sporna. W każdym razie

nawet zwolennicy stałości przyznają pewne obszary zmienne jako wyjątki: O. Atlantycki jest pochodzenia świeższego, natomiast zagłębie O-u Wielkiego jest bardzo stare.

—Przez wszystkie prawie okresy geologiczne istniały dwie masy lądowe (zalewane tylko morzem płytkiem), północna i południowa rozdzielone długim pasem równoleżnikowym morza (Centralne morze śródziemne albo O. Thetis); przez utworzenie się w trzeciorzędzie Atlantyku oraz przez zrośnięcie się Eurazyi z Afryką i Ameryki północnej z południową powstały dzisiejsze stosunki rozkładu lądów i wód. Oceania, ob. Australia.

Ooeaniczne prądy, ob. Ocean.

Qceanidy, (mitol.) ob. Okeanos. Oceanografia (oceanologia) nauka o morzu, będąca zastosowaniem wielu nauk odrębnych — fizyki, chemii, a nawet matematyki, mechaniki i astronomii do zjawisk morza (T li o file t). — O. stara się poznać i wyjaśnić ukształtowanie dna morskiego i jego skład; dalej skład chemiczny wody, różne jej własności fizyczne, rozkład ciepłoty, słoności, gęstości, zawartość istot gazowych i niegazowych, dy przebiegające w różnych kierunkach powierzchnię oceanu, lody, które ją pokrywają w pewnych szerokościach, wreszcie życie istot morskich. Wielkie przeobrażenie, mówi ocea-nolog francuski Thoulet, dokonywa się w naukach; wszystkie podlegają rozwojowi: przyrodnicze przeobrażają się coraz bardziej w fizykę i w chemię, te zaś, doskonaląc się, przechodzą w nauki ścisłe, matematyczne; mechanika jest skupieniem, streszczeniem wszystkich zjawisk przyrody, przynajmniej nieożywionej; O. więc, stawszy się nauką ścisłą, musi opierać się na fizyce, chemii i mechanice, być zastosowaniem tych nauk do zjawisk morza. Tak pojęta O. jest niezmiernie ważna dla nauki o ziemi, dla geologii.— Nie należy mniemać, aby ostatnim wyrazem nauki o ziemi było sporządzenie mapy geologicznej i że w dniu, w którym cała powierzchnia kuli ziemskiej zostanie wystawiona na obrazie różneini kolorami, geologia ukończy swe zadanie; kamienie rozrzucone nie stanowią pomnika, a katalog wydarzeń nie stanowi history i. Czyż badając oceany: syluryjski, de-woński, jurajski, lub kredowy — О-y odległe od nas o miliony lat—możemy nie znać praw, rządzących oceanem dzisiejszym? Poznajmy przedewszystkiem to, co jest, później zajmiemy się tern, co było, a następnie postaramy się wywnioskować z tego to, co będzie; postępujmy od zuanego do nieznanego, od obecnego do przeszłego i od przeszłego do przyszłego. Gdy O. nauczy nas, jak się tworzą i układają osady morskie—jakie procesy fizyczne, chemiczne i biologiczne odbywają się na dnie wód—jakie czynniki wyznaczają kierunek prądów morskich, gdy przez nie poznamy prawa, którym podlegają fale, gdy poznamy zjawiska, przenoszenia skał przez lody płynące, stosunki gęstości i ciepłoty wód głębinnych, wtedy będziemy w możności przystąpić do zagadnień przeszłości. — Wszystkie nauki stykają się i zlewają w kilku punktach, gdyż wszystkie stawiają sobie za cel poznanie przyrody, która jest jedna, to też śmieszne byłoby usiłowanie wciśnięcia każdej z nauk w jakieś ramy ściśle określone. Jednakże nie ulega wątpliwości, iż istnieją trzy kategorye nauk przyrodniczych: nauki przyrodnicze (historya naturalna), obejmujące botanikę z paleobotaniką oraz zoologię z paleozoologią; nauki fizyczne, jak fizyka chemia, mineralogia, meteorologia, geologia; nakoniec nauki matematyczne, astronomia i mechanika. Praca usilna ducha ludzkiego wytwarza ciągły rozwój postępowy nauk, które przekształcają się z przyrodniczych na fizyczne, fizyczne zaś na mechanikę. Mineralogia, należąca niegdyś do „historyi naturalnej“, stała się obecnie nauką ścisłą, a geologia rozpoczyna z kolei na tę drogę wstępować. Przyjąwszy taką klasyfikacyę, musimy zaliczyć O-ę nie do historyi naturalnej, lecz do nauk fizycznych; posiłkuje się przy-tem różnemi naukami fizycznemi, a nawet ma-'ematycznemi: badając np. prądy morskie, stwierdza, iż powstają po części w skutek wiatrów i tu opiera się na meteorologii; po części wskutek niejednakowego ulatniania się i tu szuka podstaw w fizyce; kierunek prądów ulega zboczeniu w skutek wirowania ziemi, co należy do astronomii; ich szybkość wyjaśnia mechanika, i t. d. Dalej prądy zależą od ukształtowania brzegów, głębokości dna morskiego i wielu przyczyn innych, należących do różnych nauk, a jednak łączących się, współdziałających razem dla wytworzenia zjawiska prądu, którego zbadanie jest zadaniem O-i. — Chemia i fizyka głębin morskich są działami nowymi tych nauk. W otchłaniach tych zjawiska naszych pracowni ulegają znacznym zmianom wskutek ciśnienia olbrzymiego. Już na głębokości 1 000 metrów, każdy centymetr kwadratowy ciała pogrążonego ulega ciśnieniu około 100 atmosfer, to jest dźwiga ciężar słupa rtęci na 76 metrów wysokiego, czyli przeszło 100 kilogramów. Nic też dziwnego, iż sonda wykazała na dnie morskiem wiele zjawisk niezwykłych, (np. tworzenie się skupień manganowych, trudnych do wyjaśnienia).—Nauka o morzu dostarczyła już wielu wskazówek ważnych nauce o ziemi. To też nauka geologii powinna być poprzedzona nauką O-i, pominąwszy bowiem niewielką ilość skał wybuchowych, większa część skorupy ziemskiej składa się ze skał osadowych, to jest zrodzonych w łonie oceanu. Dawniej ograniczano się prawie jedynie do ich opiswyania, oznaczania nazwami i nanoszenia na mapy kolorami różnemi; czyż na tern rozum ludzki ma poprzestać? Opis, to dopiero początek, punkt wyjścia; a jeżeli geologia zechce

Encykl. Powiz. Uustr. Set. L. Zeez 26b. T. IV.

zbadać według jakich praw skały te osadziły się i przyjęły wygląd, w jakim je obecnie obserwujemy; dlaczego jedne piaskowce mają ziarna kanciaste, a inne zaokrąglone, dlaczego jedne z nich są zielone, inne czerwone; dlaczego jedne osady są w stanie luźnym, inne są spojone, stwardniałe; jak powstały wapienie, gliny, margle; jeżeli zechce wznieść się do poznania wspaniałości zjawisk, następujących po sobie bez przerwy w kolei czasów, zmieniających wciąż oblicze naszej planety i pozostawiających swe ślady na najdrobniejszym odłamku skały; jeżeli zechce wnioskować z teraźniejszości o przeszłości, i z przeszłości o przyszłości, to musi zwrócić się po objaśnienie do O-i. Czyż można rościć sobie pretensyę do poznania tego, co się dokonało przed milionami lat, a nie znać zjawisk prawie takich samych, odbywających się obecnie w łonie tego oceanu, po którym żeglują nasze okręty? Podobneż usługi przynosi O. geologii, a także biologii przez badanie życia tworów morskich, zwłaszcza tworów głębinnych. —O. wiąże się jak najściślej z meteorologią, gdyż atmosfera i morze posiadają prawa podobne. Oba płyny są podległe prawu ciężkości, rozszerzają się od gorąca i kurczą od zimna; oba dążą do równowagi, wciąż naruszanej przez ciepło słoneczne, usiłując osiągnąć ją za pomocą prądów. I jeżeli z tych dwuch nauk jedna ma być studyowana przed drugą, to O. powinna mieć pierwszeństwo, albowiem badanie płynu bardziej pochwytnego, prawie nieściśliwego i ciężkiego, jak woda, jest mniej powikłane, niż badanie powietrza, płynu nadzwyczaj ruchliwego, sprężystego , wrażliwego na wpływy najrozmaitsze, którym woda prawie nie ulega, rozszerzającego się, przy różnicy 1° termometru na 0.00366 swej objętości, podczas, gdy woda rozszerza się tylko na 0.00012, wciąż wprawianego w ruch przez różne przyczyny dnia i nocy, lata i zimy. O. jest kluczem do meteorologii, albo raczej obie nauki są ze sobą tak ściśle spojone jak okręt, którego kadłub omywają fale morskie, podczas gdy jego żagle są rozdymane przez fale powietrzne. Krąg zjawisk rozpoczyna się wśród fal wodnych, przechodzi w atmosferę, aby znów powrócić do morza i t. d. — O., badając głębokość i naturę dna, oraz kierunek prądów mor-rkich, może oddać wielkie usługi w praktyce żeglarskiej. Tak np. powodzenie wyprawy Nordenskiölda (ob.) wzdłuż wybrzeży północnych Azyi, było skutkiem zastosowania badań O-ych: rzeki syberyjskie, płynące z południa na północ, przynoszą z niskich szerokości o klimacie kontynentalnym masy wód ciepłych, które dosięgają morza dopiero przy końcu lata i zbaczając pod wpływem wirowania ziemi na wschód, tworzą wzdłuż wybrzeża prąd wody ciepłej, wolnej od lodów; tym sposobem dogodny przejazd istnieje tam przy końcu lata, a nie w środku, jak to mniemali błędnie poprzednicy Nor-

80

Przemysł rybacki jest

denskiölda, którzy z tego powodu doznali niepowodzenia. Dalej O., badając warunki życia ryb i innych istot morskich, służących człowiekowi za pożywienie, może oddać ważne usługi ekonomiczne, niezaprzeczenie sprawą topografii i geologii dna morskiego, ciepłoty i gęstości wody morskiej, oraz kierunku i ciepłoty prądów. A jak ważna jest sprawa rybołówstwa dla różnych krain madmorskich, dowodzą tego liczby następujące: Francya posiada 85 000 rybaków, a wartość roczna wyłowionych ryb wynosi 110 milionów franków; Anglia—120 000 rybaków, wartość ryb —300 mil. franków; państwa skandynawskie —130 000 rybaków, wartość ryb — 400 mil. franków. Wartość ryb złowionych rocznie na całej ziemi wynosi blisko 2 miliardy franków.—Zjawiska, któremi zajmuje się O., dadzą się podzielić na dwie kategorye główne. Do pierwszej należą te, które dotyczą oceanu, rozpatrywanego niezależnie od jego ruchów; będą to więc zjawiska dna morskiego, tak co do jego formy, jak i natury, zjawiska składu chemicznego i własności fizycznych wody morskiej - zjawiskami temi zajmuje się О-a statyczna. Do drugiej grupy zjawisk należą ruchy wody morskiej: fale, przypływy i odpływy, prądy, dalej zjawiska brzegowe, wynikające z zetknięcia się wody morskiej z lądem stałym, wreszcie ruchy lodów morskich—tą grupą zajmuje się О-a dyna m i c z n a. — -Pierwszy popęd do zbierania wiadomości o oceanie dały potrzeby praktyczne żeglugi, handlu i rybołówstwa; trzeba było posiadać w tym celu mapy wybrzeży oraz sondować głębokości dla uniknięcia osiadania na mieliznach, lub rozbijania się o rafy podwodne; ale wszystkie te wiadomości, zbierane przygodnie, narzędziami pierwotnemi, były bardzo niedokładne.— О-a jako nauka ścisła, jest nauką młodą, współczesną, niemal dopiero rodzącą się. Wynika to przedewszystkiein stąd, iż dla swych badań ścisłych potrzebuje narzędzi dokładnych, a narzędzia takie zostały dopiero wynalezione niedawno.—Badanie morza odbywa się za pomocą sondy, termometrów, are-ometrów, flaszek do czerpania wód głębinnych, sieci do wydobywania ustrojów morskich i t. p. Większa część tych przyrządów, prostych na pozór, nastręcza wielkie trudności w wykonaniu. Nic na pozór prostszego jak sondowanie: przywiązać ciężar do liny, rzucić do wody i gdy ciężar się zatrzyma na dnie, zmierzyć długość liny odwiniętej z wałka; gdy jednak zaczniemy mierzyć głębokość bardzo znaczną, lina odwija się wciąż jednakowo, nie dając uczuć żadnego uderzenia ciężaru o dno, a gdy chcemy ją wyciągnąć z wielkiej głębi — pęka. Zdaje się dalej, iż dla mierzenia ciepłoty głębin dość jest pogrążyć tam termometr samopiszący i wyciągnąwszy go, odczytać jego wskazówkę; tymczasem, ulegając w tych

głębinach ciśnieniu olbrzymiemu, termometr daje wskazówkę błędną, albowiem szkło, jeżeli nie pęknie, to kurczy się, objętość przez nie zamknięta zmniejsza się i słup rtęci wznosi się wyżej, niżby powinien pod wpływem samej ciepłoty.— Pierwszy pochop do badań systematycznych oceanu i udoskonalenia przyrządów dał amerykanin Maury w pierwszej połowie stulecia ubiegłego; pod wpływem jego Brooke w roku 1854 wynalazł sondę z ciężarem odpadającym, co umożliwiło sporządzenie mapy głębokości morskich. Podobnież pomiary ciepłoty głębin z powodu wyżej wspomnianego ciśnienia dawały wyniki błędne, do r. 1859, gdy udało się usunąć wpływ ciśnienia przez powłokę podwójną termometru.—Po podróżach czysto geograficznych, które rozpoczęły erę wieków nowych, jak podróże Kolumba, Magellana, Vasco de Gamy, Cabota i t. d., rozpoczynają się podróże czysto naukowe Cooka, Lapeyrousa, d’Entrecasteaux, które wszystkie posiadały w swym składzie naturalistów; na takich podróżach przeszła pierwsza ćwierć wieku XIX-go. Następnie, gdy wynaleziono i udoskonalono narzędzia, przystąpiono do rozwiązywania zagadnień O-i, tyczących się formy i natury dna, rozkładu ciepłoty, składu i gęstości wody i t. d. W badaniach tych współ-ubiegają się różne narody, zwłaszcza Amerykanie, Anglicy, Niemcy (głównie z inicyaty-wy A. Petermann a), Francuzi i Skandynawowie (N ordenskiöl d, Nansen); nawet Rosyanie, choć naród kontynentalny, zmuszeni zostali przyczynić się do badań oceanicznych znacznie, gdyż okręty ich dla dosięgnięcia północnego oceanu Spokojnego, oblewającego ich posiadłości azyatyckie (a dawniej i amerykańskie)-wypływając z Bałtyku musiały opływać prawie cały glob ziemski.—Nic nie okazuje dobitniej, mówi Th o ul et, korzyści, które wyprawy morskie odniosły, biorąc ze sobą uczonych, jak czytanie „Podróży naturalisty“, napisanej przez Karola Darwina, który towarzyszył wyprawie statków angielskich „Adventure“ i „Beagle“ pod dowództwem Fitzroya (r. 1826 —1836). W książce tej na każdej stronicy spotyka się jakby zaranie tych teoryi, które imię autora rozsławiły na wieki. To bystre następowanie po sobie flor, faun, krajobrazów, klimatów, zjawisk wszelkiego rodzaju, które tylko podróż naokoło świata może rozwinąć przed oczyma człowieka, musiało silnie pobudzić zmysły i duszę obserwatora i natchnąć go pragnieniem połączenia tej olbrzymiej, przygniatającej masy zjawisk najrozmaitszych w jedno ognisko, do ich skupienia umysłowego, zespolenia w jedno prawo, sformułowane w słowach: „walka o byt“. Bez wyprawy Be agi a—mówi Thoulet —Darwin, pomimo swego geniuszu, nie byłby nigdy tak wyraźnie pojął potężnego wpływu doboru naturalnego, nie byłby został

St. Kew.

S. Drz.

""r-

llfwJ

I;

.■У

o-

Darwinem.— Początkowo uczeni byli tylko dodatkiem do wypraw morskich, mogli robić swe spostrzeżenia o tyle, o ile to nie przeszkadzało w niczem warunkom i przeznaczeniu żeglugi. Ale z biegiem czasu zmieniły się role: uczonym przypadła w wyprawach rola nie dodatkowa, lecz pierwsza: żeglarze zostali poddani celom i rozporządzeniom uczonych. Taka była np. wyprawa statku „Challenger“ (r. 1872—1876), w której uczestniczyli znakomici uczeni angielscy, jak W y-vile Thomson, Murray, I. Buchanan i t. d. po niej nastąpiły inne tego rodzaju. Nie dość na tern; nie starczy badać zjawiska na pełnem morzu, trzeba jeszcze obserwować, badać, mierzyć, robić doświadczenia wzdłuż wy brzeży w obserwatoryach stałych; zjednoczyć wszystkie obserwacye morskie, a przedewszyst-kiem oprzeć je na pracach laboratoryjnych. To też narody niektóre, jak Amerykanie, Niemcy, Anglicy, zrozumiawszy doniosłość tego, założyły stacye naukowe morskie, opatrzyły je przyrządami wybornemi i powierzyły ich kierownictwo uczonym wybitnym. Liczne wyprawy żeglarskie zeszłego stulecia, przedsiębrane w celu badania głębin morskich, natury dna, składu i ciepłoty wody morskiej, kierunku prądów it. p. zgromadziły mnóstwo ma-teryału naukowego, który po opracowaniu przez zawodowców w poszczególnych działach nauk fizycznych i biologicznych, pozwolił na zbudowanie całkowitego systemu naukowego, stworzenie nauki oddzielnej o morzu, O-i, a właściwie oceanologii, albo talas solo gii. —System taki zapoczątkowany już przez Mauryego (Physical geography of the sea) powstał następnie w Niemczech przez łączną pracę trzech uczonych: Bogusławskiego, Zöppritza i Krii nimi a „Handbuch der Océanographie“ (1884 i 1887); w czasach zaś niedawnych uczynił to samo we Francyi zarówno gruntowny badacz jak i pisarz utalentowany Th oui et w „Océanographie statique“ (1890) i „Océanographie dynamique“ (1896). —O postępach O-i informują czasopisma; „Annalen der Hydrographie und maritimen Meteorologie“; „Wissenschaftliche Meeresuntersuchungen“; „Geographisches Jahrbuch“ i t. d. Oceanos, (mitol.) ob. Oke an о s.

Ocele czyli Нас eie są to sztyfty krótkie, w kształcie piramidy czworokątnej, ściętej, zakończające powierzchnię tylną podkowy i służące do mocniejszego opierania się kopyta o nierówności gruntu. W podkowie przeznaczonej dla konia wierzchowego O. są zbyteczne, natomiast dla koni zaprzężnych, a zwłaszcza dla używanych do pociągu ciężkiego, są wprost niezbędne. Dla wzmocnienia ich działania, daje się jeszcze na przodzie podkowy t. zw. „gryf“, w kształcie piramidy trójkątnej; żelazny ten pazur służy do silniejszego zaczepiania się kopyta o nierówności gruntu, co bardzo ułatwia koniom ciągnienie ciężko ładownego wozu, zwłaszcza pod górę. W czasie gołoledzi i w ogóle porą zimową, zamiast zwykłych, tępych, daje się O. ostre, czyli jak się powszechnie mówi, konie kują się na ostro. Dla uniknięcia częstego odejmowania i przybijania na nowo podków w celu zmiany O-li na ostre i odwrotnie, używane są O. wśrubowywane do końców podków, w których wyrobione są gwintowane otwory, jakby mutry, służące do przyjęcia trzpienia О-la; ten zaś ma kształt, lit. H; О-le takie wyrabiane są fabrycznie i znajdują się w handlu, w większych składach żelaza i narzędzi gospodarskich.—Por. Podkowa.

Ocele, herb polski ob. Szreniawa.

Ocelum, po grecku v£2xsXov, ’'OxeXov, 1. miasto w części północno-wschodniej Luzytauii, pomiędzy rzekami Tagus i Durus leżące; mieszkańców jego zowie Pliniusz („Nat. Hist.“ 4, 22, 35) Ocelenses, qui et Lancienses\ dzisiaj Formoselle albo Ciudad Rodrigo; — 2. przylądek w części północnej wybrzeża wschodniego Britannia Romana, na północ od uścia rzeki Abus; dzisiaj Spurn Head, przy uściu rzeki Humber; 3. miasto w Alpach Kottyjskich, leżące, przy trakcie, wiodącym z Augusta Taurinorum do Gallii, na granicy państwa Kottyasa, a Gallia Cisalpina; dzisiaj Uxilles albo Oulx, albo też wieś Avigliana, natomiast według badań Napoleona III, Exeau albo Ucello; por. Caesar, „Bell. Gall.“ (1, 10); Strabon, (4, 179).

Ocelli V. stemmata—o czka pojedyńcze czyli kropkowate, zwane niekiedy d o datków e m i lub przyoczkami. Są to narządy wzrokowe, spotykane w rozmaitej ilości u stawonogów, istniejące bardzo często razem z oczami

•>* W

®\У ; p

§\У !

.-'V

•У

Fig. 92. Przecięcie oczka pojedynczego larwy chrabąszcza. C — soczewka-rogówka; V — ciałe szkliste; p - komórki barwnikowe; R komórki siatkówki; b— pręciki komórek siatkowych

złożonemi (por. Oko). W razach najprostszych, jak np. u niektórych skorupiaków niższych, oczko pojedyncze (ocellus) składa się ze skupienia barwnika ciemnego, otoczonego przez grupę (lub wtłoczonego w nią) komórek przezroczystych, łamiących światło i połączonych z włóknami nerwu wzrokowego; komórki te pełnią więc jednocześnie rolę oczów „soczewkowych“ i „siatkówkowych“. Gdy budowa bardziej złożona

Cz. St

M. s

O. znany

oczko pojedyńcze składa się (np. u gąsienic owadów): 1) ze zgrubienia oskórka (cuticula) chi-tynowego skóry, podwójnie wypukłego, przezroczystego, odpowiadającego fizyologicznie rogówce wraz z soczewką, tworząc tak zwaną soczewko-rogówkę, Cornealinsa przyrodników niemieckich (łac. cornea -f- niem. linse), 2) z grupy komórek hypodermy, leżących niżej, bardzo delikatnych, przezroczystych i łamiących światło, które tworzą t. zw, ciało szkliste i wreszcie 3) z grupy komórek siatkówkowych (retinula), które kończą się wyrostkami pręcikowatymi, a u nasady przechodzą we włókna nerwu wzrokowego. Komórki siatkówkowe otoczone są nadto z zewnątrz warstwą barwnika ciemnego. Oczka pojedyńcze o takiej budowie (u skorupiaków, owadów, wielu wijów i większości pająków) noszą nazwę dwuwarstwowych, dlatego, że pomiędzy soczewko-rogówką, a siatkówką znajduje się warstwa pośrednia, tworząca t. zw. ciało szkliste (łac. corpus vitreum).—U skrzypłocza (Limulus), niedźwiadka i u dwuparców (Diplopoda) napotykamy oczka pojedyńcze, jedno warstwowe, ponieważ tuż pod rogówko-soczewką (niem. cornealinse) chitynową znajdują się komórki siatkówki w związku bezpośrednim z komórkami hypodermy (brak ciała szklistego). — U skorupiaków znajdujemy zwykle tylko jedno przyoczko, mieszczące się po nad mózgiem, z wyjątkiem skrzypłocza, posiadającego parę przyoczek.—U owadów przyoczka wyłącznie istnieją przeważnie u larw, u dorosłych zaś owadów bez oczu złożonych, występują tylko u niektórych np. u skoczogon-ków, wszowatych (Pediculidae), pchło-w a tych (Aphaniptera). Najczęściej jednak napotykamy je u owadów dorosłych równocześnie z oczyma złożonemi, parzystemi; mieszczą się przyoczka (zwykle w ilości 3) w okolicy cie-miennej głowy, pomiędzy obu oczyma parzystemi; u larw ilość ich bywa znacznie większa, niż u postaci dorosłych. —Co się tycze wijów, to liczne zwykle przyoczka u dwuparców są jednowarstwowe; w grupie zaś jednopar-ców (Chiliopada)—dwuwarstwowe, z wyjątkiem rodzaju Scutigera, który posiada oczy złożone.— U pająków znajdujemy przyoczek 2 —12, symetrycznie rozmieszczonych na części przedniej powierzchni górnej głowotułowia. Oczka pojedyńcze pająków zbudowane są według typu ta-kichże oczu owadów.

Ocellus Z Lukanii (W południowych Włoszech) po gr. ’'OxsXXoç ó Asoxavoç jeden ze starszych Pytagorejczyków. Żył blisko roku 500 przed Chr. i miał wykształcić dalej poglądy zasadnicze filozofii Pytagorasa (ob.), Przypisywane mu jednak dzieło p. n. „Ilepi rfjję too Travtoç cpóaecoę“ (wydał je w roku 1801 A. F. W. Rudolf p. n.: „Ocelli Lucani de rerum natura“) nie mogło być przezeń napisane. Powstało zaś prawdopodobnie w początkach wieku pierwszego przed Chr. w Aleksandryi. Nosi na sobie wyraźne ślady wpływów Platońskich i Arystotelesowych, zdarzają się tam np. wyrazy techniczne, platońskie, których przed nim nikt nie używał. Autor przyjmuje razem z Arystotelesem świat za wieczny i niezniszczalny, razem zaś ze Stoikami wyróżnia .Boga, jako czynność niezmieniającą się, od ma-teryi, jako od bierności ciągle zmieniającej się. Platon w liście pisanym do Archytasa (w zbiorze listów Platona list 12) wspomina wprawdzie raz o tem dziele jak i jeszcze o trzech innych dziełach О-a, list ten jednakże autentyczny nie jest, sfałszowano go prawdopodobnie dla tego, aby wzbudzić zaufanie do dzieła O-owi podsuniętego.—Por. Zeller. „Philosophie der Griechen“ (tom V wyd. 3-ie str. 96 i 125).

Ocellus В. ob. Och ino.

Ocelot, ob. Lampart.

Ocet, Pod nazwą octu rozumie się zazwyczaj silnie rozcieńczony wodą kwas octowy (ob.), zawierający w formie domieszek ciała pewne, mające na celu nadanie mu smaku przyjemnego , zapachu, lub zabarwienia. jest ludzkości od najdawniejszych czasów historycznych; wspomina ю nim już Stary Testament; dużo zajmowali się nim również alchemicy, opracowując metody oczyszczania go, stężania i t. p. Istnieją dwie zasadniczo różne metody fabrykacyi octu: jedna polega na utlenianiu wyskoku na kwas ocmwy, co się odbywa według równania: CHICHO H-f-O^HgO-j-CHg. COOH; druga polega na destylacyi suchej drzewa, przyczem jako jeden z wytworów otrzymuje się kwas octowy. Przy pierwszym sposobie fabrykacyi może być użyty, jako materyał surowy, każdy płyn zawierający wyskok, a więc wszystkie ciała, będące wytworem fermentacyi wyskokowej, jak oto: wino, piwo, wina owocowe, sfermentowany sok buraczany, wódka. Powstający z nich przez utlenienie zawartego w nich wyskoku na kwas octowy O., zawiera wówczas odrazu jako domieszki te wszystkie ciała poboczne, które znajdowały się w danym płynie wyskokowym. — O. winny posiada zabarwienie żółtawe do różowego, zawiera 6—8% kwasu octowego, kwasy winny i bursztynowy, oraz olejki eteryczne wina, skąd pochodzi swoisty, przyjemny smak i zapach jego; z tego powodu O. winny z pomiędzy wszystkich gatunków wyróżnia się jako najlepszy O. stołowy. O. powstały z brzeczki piwnej ma zawsze przysmak bardzo nieprzyjemny i mdły; wyrabiany bywa zwykle tam, gdzie klimat nie sprzyja uprawie winnej i gdzie akcyza wysoka na wyskok (jak np. w Anglii) czyni niemożliwą fa-brykacyę O-u z wódki; przeróbce na O. podlega również zwykle piwo, uległe zepsuciu.—Najczystszy O. otrzymuje się z wódki lub wyskoku rozcieńczonego; do materyału surowego dodaje się w takim razie pewnych ciał barwiących

Metoda

jeszcze być przerobiony

raz

i pachnących, lub nagrzewa się z pewnemi ziołami i korzeniami dla nadania mu zapachu sztucznego.—Fakt kwaśnienia płynów wyskokowych przy dostępie powietrza, znany był od dawna. Kwaśnienie to jest wynikiemu utleniania się wyskoku, w płynach danych zawartego, na kwas octowy za pomocą tlenu powietrza*—Do utlenienia płynów wyskokowych za pomocą tlenu powietrza potrzebne jest zachowanie pewnych warunków, a mianowicie: 1) Odpowiedni stopień rozcieńczenia: zawartość 5 — 10$ wyskoku stanowi stopień najodpowiedniejszy, większa⁻ilość jego tamuje, a następnie wstrzymuje zupełnie kwaśnienie ; dla tego wódka i wyskok, chociaż za pomocą środków utleniających zamienić się dają rówńież na kwas octowy, na powietrzu kwaśnieniu samoistnemu nie ulegają. 2) Utrzymanie ciepłoty w granicach między 12°—36° C; w ciepłocie niższej niema utleniania, a w wyższej —następuje zwolnienie sprawy, która przy 70° ustaje znpełnie; ciepłota zbyt podniesiona wywołuje prócz tego niepotrzebnie stratę materyału przez zwiększone parowanie wyskoku. 3) Warunkiem niezbędnym kwaśnienia samodzielnego płynów wyskokowych jest obecność tak zw. fermentu octowego, grającego rolę pośrednika przy przenoszeniu tlenu; ferment ten czyli zakis, znany również pod nazwą grzybka octowego, jest to bakterya Mycoderma aceti, której zarodniki wszędzie w powietrzu się znajdują. Co się tyczy roli, którą odgrywa grzybek octowy, to istnieją dwa poglądy różne: według Pasteura jest fermentem we właściwem tego słowa znaczeniu, i ocet stanowi bezpośredni wytwór wywoływanego przezeń procesu fizyo-logicznego, według L i e b i g a natomiast, którego pogląd uważany jest obecnie za prawdziw-szy, mamy tu do czynienia ze sprawą czysto chemiczną; grzybek octowy ożywia działalność tlenu podobnie jak to czyni gąbka platynowa, przez co umożliwia utlenianie wyskoku. Dla rozwoju grzybka octowego potrzebna jest obecność pewnych istot odżywczych, a przedewszystkiem ciał białkowych oraz fosforanów; warunKom tym najlepiej odpowiada wino albo brzeczka; natomiast wódka i wyskok, które nie zawierają wcale, albo tylko bardzo mało materyałów odżywczych, na powietrzu nie kwaśnieją; najlepszym dla nich fermentem jest ocet winny, zawierający zawsze pewną ilość ciał proteinowych i fosforanów. Niezbędny warunek kwaśnienia stanowi również łatwy dostęp powietrza. Gdy zawarty w danym płynie wyskok uległ całkowitemu przeobrażeniu na kwas octowy, to wówczas następuje dalsze utlenienie, którego wytworami ostatecznemi są CO, i H₂0. dawniejsza fabrykacyi octu polegała na naśladowaniu kwaśnienia naturalnego płynów wyskokowych. Kwaśnienie odbywa się w beczkach (2—3 hektolitrów pojemności), zaopatrzonych w otwory dla dostępu powietrza; beczki te umie-

szcza się w komorach, w których utrzymywana jest ciepłota 30°C. Uwagę główną zwracać należy na to, aby w kadzi nigdy nie zabrakło wyskoku, w przeciwnym razie bowiem kwas octowy ulega utlenianiu dalszemu.—Metoda nowsza t. zw. pośpieszna, wprowadziła pewne udoskonalenia, mające na celu szybkość sprawy kwaśnienia i uniknięcie strat materyału, co zostaje osiągnięte przez możliwie dokładne zetknięcie materyału surowego z powietrzem. Jako materyał surowy służy tu głównie wyskok rozcieńczony, do którego dodaje się pewnych ciał, będących pokarmem dla grzybka. Kadzie, w których odbywa się kwaśnienie, zaopatrzone są w system sit, rur szklanych i otworów, przez co osiąga się energiczne krążenie powietrza. Ciepłota komór utrzymywaną bywa na wysokości 20—24°. Utlenieniu towarzyszy podwyższenie ciepłoty, dochodzące do 35 i 36°, co ze swej strony przyczynia się do utrzymania nieustannego ciągn powietrza. Kadzie (ob. ryc. 93) wyrobione są z mocnego drzewa dębowego o 2 — 6 m. wysok. i 1—2

:\9 ft

SBËlft

шёёШШ*

Fig. 93. Kadź do wyrobu octu. a—sito gór ne; &-sito dolne; ^-pokrywa górna; i—otwór w niej do wlewania płynu,- m—otwory dolne dające przystęp powietrzu; w - zbiornik octu.

średnicy; pomiędzy sitami, z których jedno znajduje się 30 cm. nad dnem, adiugie na 15- 20 cm. pod pokrywą górną, znajdują się trociny, najlepiej bukowe, które przed rozpoczęciem fabrykacyi napawa się octem. Na dole znajduje się kran do odpuszczania płynu. Materyał podlegający kwaśnieniu wlewa się przez otwór w pokrywie górnej, skąd przez sito spływa na wióry, i tu spotyka się z prądem powietrza, dążącym w kierunku przeciwnym (z dołu do góry); płyn zbiera się w części dolnej kadzi pomiędzy dnem a sitem dolnem, wszakże nawet gdy pierwotna zawartość wyskoku w mate-ryale surowym nie przenosiła 3 — 4 %, musi przynajmniej w nowej kadzi, ażeby sprawę doprowadzić do końca. — Drugi sposób fabrykacyi O-u polega

na otrzymywaniu kwasu octowego przy suchej wybrano go na prowicyała. Drukiem ogło-destylacyi (ob.) drzewa. Przy operacyi tej two- sił: „Tarcza wiary ś. Rzymskiej katolickiej rzy się szereg wytworów rozmaitych; naprzód gazy (wodór, metan, gaz oświetlający), następnie przekrapla się ciecz wodnista i smolista, pozostaje zaś węgiel drzewny. Smoła drzewna (stanowiąca 5 —11 $) składa się głównie z t. z w. węglowodorów aromatycznych, fenolów i ich pochodnych; ciecz wodnista (40—50$) jest surowym O-em drzewnym, będącym mieszaniną kwasu octowego iw ilości przeważającej), sporych ilości wyskoku metylowego (spirytusu drzewnego) i acetonu, a prócz tego małych ilości wyższych kwasów tłuszczowych (aż do kapro-nowego), wreszcie ciał smolistych i fenolowych, nadających mu barwę brunatną, zapach gryzący 688). i smak niemiły, jednocześnie wszakże i własności przeciwgnilne. Surowy O. drzewny pozostawia się naprzód w spokoju, przyczem osiadają części smoliste, następnie kwas octowy zobojętnia się wapnem, oddziela za pomocą przekroplenia wyskok metylowy, aceton i inne ciała lotne z parą wodną (np. fenole), pozostałą zaś sól wapienną po osuszeniu i prażeniu bardzo ostrożniem, nagrzewa się z obliczoną teoretycznie ilością kwasu solnego, lub siarczanego, wreszcie przekrapla się w tym 110 katolików, kwas octowy; w ten sposób otrzymuje się wytwór, zwany w handlu esencyą octową, zawierający 30—50$ kwasu octowego. Zamiast soli wapiennej używa się również soli sodowej lub barytowej. Dla usunięcia niewielkich ilości domieszek gryzących, nadających zapacli swoisty O-wi drzewnemu, otrzymany wytwór poddaje się przekropleniu powtórnemu z 2 — 3$ dwuchromianu potasu. —Z drzew liściastych otrzymuje się 6 — 9 $ na wagę czystego kwasu octowego, z iglastych zas 2—3$; te zaś dają natomiast więcej smoły. W pewnych warunkach również i torf służyć może do fabrykacyi octu.—Esencya octowa po rozcieńczeniu i zmieszaniu z dodatkami pewnemi użyta być może jako O. stołowy, przeważnie jednak idzie na potrzeby przemysłu i służy do wyrobu rozmaitych ważnych w technice soli.—Ilość zawartego wną noszące nazwę, w O-e kwasu octowego oznacza się zwykle za pomocą miareczkowania amoniakiem; na tej podstawie zbudowany został octomierz lub ace-tometr (ob.), na którym bezpośrednio odczytuje się zawartość procentową kwasu octowego.

albo teologia Polska“ (Lublin 1736 w 4-e); „Historya o śś. Męczennikach Sandomierskich“ (Sandomierz 1736, w 4-e), rzecz napisana wierszem nieosobliwym, ale treść jej historyczna o wiele przewyższa formę niedołężną; utwór ten mylnie przyznawano niegdyś księdzu Rajmundowi В ę b n o w s к i e m u. Nakoniec ogłosił jeszcze dzieło „Kaznodzieja główny“ (Warszawa 1739, w 4-e), zawierające życiorys papieża Beneykta XI, oraz wiadomości o rodzinie Wyszyńskich, herbu Roch. — Por. art. F. M. Sobieszczańskiego w „Eucyklop. powsz.“ S. Orgelbranda (t. XIX, str.

Red.

Ochańsk (Ochans k), miasto powiatowe w Rosyi, w gubernii Permskiej, na prawym brzegu rzeki Kamy. O. jest jednem z najuboższych miasteczek w gub. Permskiej; mieszkańców liczy 2186 (r. 1896), w tern 21 katolików. Ludność zajmuje się rolnictwem, żeglugą i rybołówstwem. Handel słabo rozwinięty. —P o w i at Ochańsk i (Ochanskij ujezd) zajmuje 256.05 mil kw., mieszkańców liczy 276 986 (r. 1896),

1st. V.

Oche, Oches, po grecku ’O/V), 'Oyriç, po łacinie Odia, pasmo górskie na samym krańcu południowym wyspy Eubei, którego szczyt najwyższy, dzisiaj Hagios Elias zwany, 1404 metrów wynosi, z rozległemi łomami marmuru; u stóp jego leżało miasto Karystos. Na niewielkiej połoninie, tuż pod szczytem, dochowała się do dzisiaj bardzo ciekawa budowla, mająca przeszło 12 metrów długości, a blisko 8 metrów szerokości, z murów cyklopowych ułożona, prawdopodobnie bogini Herze poświęcona; badacze nowsi upatrują w niej prototyp odwieczny budowy świątyni greckiej. Dawniej-szemi czasy służyło miano O. całej wyspie. Dzisiaj zowią się góry owe Elia-Dromo. Por. Str ab on (10, 445). — Pliniusz „Nat. Hist.“ (4, 12, 21) wymienia także miasta inne, го-

s. Drz.

Ochełnickie starostwo ni eg rodowe, położone w dawnym powiecie i województwie mińskiem (leży w stronie północnej powiatu ihu-meńskiego, dzisiejszego). Obejmowało t. zw. dzierżawę ochełnicką i wsi: Dorhiże (Dreheze, albo i Draheze) i Rawenicze (Rawanicze). W roku 1771 było w posiadaniu P a w 1 i к o w s к i c h, opłacających ze stwa kwarty złp. 191 i gr. 27.—Na sejmie warszawskim w latach 1773 — 1775 stany Rzeczypospolitej dozwoliły Antoniemu Tołoczce, wojskiemu powiatu wołkowyskiego, na zamianę starostwa na jego dobra dziedziczne i odtąd starostwo to istnieć przestało. Por. „Vol. legum“

Mut.

Do zafałszowań używają kwasów mineralnych, lub organicznych, mianowicie szczawiowego, winnego, oraz ostrych ciał roślinnych, jak pieprzu tureckiego, imbieru i t p.

Ochabowicz Wojciech (f w Gdańsku w r. 1746) doktor teologii św., wstąpiwszy do zakonu Dominikanów w Warszawie, tamże w r.

Red.

Ochenkowski Władysław (* d. 21 grudnia r. 1840 we wsi Skrzeczewie w ówczesnej guberni podlaskiej), ekonomista, profesor uni-

1699 święcenia kapłańskie otrzymał. Jako mąż uczony i wymowny; doszedł do znaczenia znamienitszego w zakonie swym; w Przemyślu był (t. VIII, str. 671). profesorem teologii, następnie wykładał filozofię w Warszawie, gdzie także był regensem seminaryum, następnie przeorem; w r. 1734

Pochodzenie nazwy samej jest niejasne, a przynajmniej sporne.

wersytetu lwowskiego. Nauki gimnazyalne pobierał w Warszawie, study a uniwersyteckie ukończył w Jenie w r. 1868. Od r. 1871 do 1875 był urzędnikiem biura statystycznego przy wydziale krajowym we Lwowie. W r. 1878 habilitował się na podstawie rozprawy „Englands Gesetzgebung in Bezug aufPreise“ na docenta prywatnego nauk politycznych w uniwersytecie jenajskim. W r. 1880 został profesorem nadzwyczajnym w tymże uniwersytecie, a w parę miesięcy później profesorem w uniwersytecie w Monasterze (Münster).—W uniwersytecie lwowskim został profesorem zwyczajnym ekonomii politycznej w r. 1892, a w r. 1893 członkiem komisyi egzaminów teoretycznych, rządowych oddziału nauk politycznych. Od r. 1888 jest członkiem korespondentem Akademi umiejętności w Krakowie, od r. 1890 członkiem „American Academy of political and social science“ w Filadelfii, od r. 1893 członkiem „British Economic Association“ w Londynie. Ogłosił między innemi prace następujące: „Olej skalny w Ga-licyi“ („Ekonomista“ r. 1870), „Sprawa gruntowa w Irlandyi“ („Przegląd Polski“ r. 1870), „Wychowanie elementarne w Anglii“ (tamże r. 1870), „Ziemska własność gmin w Galicyi“ („Wiadomości statystyczne“ r. 1874), „Angielskie kasy oszczędnościowe“ („Biblioteka warszawska“ r. 1877), „Listy cudzoziemca“ (Jana Jerzego Forstera) w Wilnie (1784—1787), („Przewodnik naukowy i literacki r. 1879) Po niemiecku ogłosił: „Englands wirtschaftliche Entwicklung im Ausgange des Mittelalters“ (Jena 1879), „Englands Gesetzgebung in Bezug auf Preise“ („Jahrbücher für Nationalökonomie und Statistik“ r.

Red'

Ochill Hills, łańcuch wzgórz w Szkocyi, ciągnie się od Stirling pod Perth; góry te obfitują w srebro, miedź i żelazo; w Ben Cleuch dochodzą do 717 m. wysokości.

1878), „Zur Geschichte des englischen Geldwesens im Mittelalter“ (tamże r. 1878), „John Locke als Nationalökonom“ (tamże r, 1879), „Die irische Frage“ (tamże r. 1879), „Die Anfänge der englischen See-und Schiffahrtspolitik“ („Zeitschrift für die gesammte Staatswissenschaft“ r. 1881), „Adolf Held’s socialpolitische Geschichte Englands“ („Jahrbuch für Gesetzgebung, Verwaltung und Volkswirtschaft“ r. 1882); „Uber denUrsprungund die Haupgesetze des wirtschaftlichen Werthes von Friedrich von Wieser“ („Göttingische gelehrte Anzeigen“, r. 1886), „Die württembergische Centralstelle für Handel und Gewerbe“ („Jahrbücher für Gesetzgebung, Verwaltung u. Volkswirtsch.“ r. 1886). Ogłaszał jeszcze w różnych specyalnych wydawnictwach niemieckich artykuły sprawozdawcze z dzieł i wydawnictw. Należy do pre-zydyum sekcyi ekonomicznej towarzystwa prawniczego we Lwowie.

H K.

Ochimowski Feliks wybitny prawnik współczesny (* w r. 1848) Po ukończeniu gim-nazyum III w Warszawie wstąpił w r. 1866 do Szkoły Głównej na wydział prawa i admi-nistracyi. Po zwinięciu tej uczelni ukończył nauki prawnicze w r. 1870 w uniwersytecie warszawskim. Zaraz po opuszczeniu wszechnicy O. uczestniczył w ówczesnej walce młodych ze starymi i w r. 1872 łącznie z L. Meyetem

E. P1 e b i ń s к i m, H. ElzenbergiemiZ. Mi-rosławski m założył dwutygodnik naukowy p. n. „Niwa“, znacznie poważniejszy naukowo niż dwa inne organy, pod hasłem prądu nowego wydawane. W r. 1873 O. otrzymał no-minacyę na patrona przy trybunale cywilnym w Warszawie, a po reformie sądowej zaliczony został w poczet adwokatów przysięgłych. O., drukował bardzo wiele artykułów i większych studyjów z dziedziny prawa i spraw społecznych. Zamieszczał je w „Niwie“, „Echu“, „Wieku“, „Gazecie Sądowej“, „Encyklopedyi Orgelbranda" i „Wielkiej Encyklopedyi Ilustrowanej“. Wyróżnić z nich należy: „Nowa procedura“, „Samorząd“, „Bibliografia prawna za lat 90“, „Adwokatura“, „Sądownictwo ludowe i koronne“ „Prawa dzieci nieślubnych“. Z nich Rozprawa „Bibliografia prawna“ była przygotowana przez O dla dzieła o nowej literaturze Chmielowskiego. O. celując w swych pracach niepospolitą znajomością przedmiotu, odwagą przekonań i rozumowaniem ściśle prawnem; zwłaszcza studyum o samorządzie posiada znamiona pracy samodzielnej, opartej na badaniach źródłowych.

bt. А. К

Ochino Bernardino z Sieny (О с e 1 lu s), protestant, (* r. 1487 —f r. 1564). Wstąpił do Franciszkanów, a gdy ich reguła nie dosyć mu ostrą była, przeszedł w r. 1534 do (świeżo przed sześciu laty, przez papieża potwierdzonych) Kapucynów; dla wielkiej nauki został niebawem jednym z definitorów generalnych zakonnych; kazania jego zwracały uwagę powszechną—udzielała ich Bona doktorowi Liz-manino w i, franciszkanowi, i przygotowała tym tegoż odszczepieństwo. W latach 1538 i 1541 obierano О-a wikaryuszem generalnym zakonnym. Kazania jego włoskie („Prediche“ i t. d., wydane 1542 — 1544 w 6 tomach) cieszyły się powodzeniem, wobec zupełnego upadku kazno-Ochetus, także Hocetus lub Hoquetus, dziejstwa włoskiego, wobec zeświecczenia jego po włosku О с c h e 11 o, nazwa pewnego rodzaju i zachwaszczenia dodatkami, wymysłami, baj-kompozycyi muzycznej na 2 lub 3 głosy, uży- kami; brakło im jednak zwięzłości i wykończe-wanego zwłaszcza w wiekach XII i XIII, cza- nia, a błędy wiary zbijały nieraz tak, jakby sami jeszcze w XIV; w koinpozycyach tego ich broniły. Powoli bowiem dokonywał się rodzaju pauzy głosów pojedyńczych wystę- przewrót religijny zupełny u О-a, jak u tylu pują naprzemian bardzo szybko po sobie; jest I innych uczonych Włochów, doktrynerów, zara-to zabawka kontrapunktyczna (por. Kontrapunkt), żonych od Wenecyi, zalewającej półwysep pis-

mami protestanckiemu W Neapolu należał O. do kółka wolnomyślnego (z Hiszpanem Juanem Valdezem na czele, autorem słynnego traktaciku „Lae spirituale“, szerzonegoprzezV e r-g e r a i przetłomaczonego na język polskie w r. 1556; z Augustyaninem Pietro M a r t Pr e V e r-migli, przeorem; z ludźmi wszelkich stanów i płci). Dysputy w tym kółku toczyły się głównie około usprawiedliwienia grzesznika przez wiarę samą i łaskę Boską w Chrystusie. Zawezwano go o to i o inne winy, np. obronę uwięzionego „kacerza“ G i ul i o da Milano w kazaniach, przed świeżo urządzony trybunał rzymski, Sant' Uffizio, w r. 1542, lecz uciekł wraz z Mar tirem do Genewy, przez co ruch w Neapolu odrazu kierowników utracił. W Genewie założył zbór włoski i rozwinął tu gorliwą czynność literacką, wydając w druku kazania i „Dialogi VII sacri“ i t. d., aby choć pismem na Włochy oddziaływać; w r. 1546 opuścił Genewę i udał się do Augsburga, skąd go, wraz z Mar tirem, w r. 1547 arcybiskup Cranmer do Anglii powołał. Tu napisał słynną „tragedyę“ (t. *j. 9 dyalogów) o papiestwie, które Lucyfer wymyślił i urządził, aby kościół chrześciański prawdziwy zastąpić i 'zagubić. Wobec reakcyi angielskiej za „krwawej Mary“ (Maryi Tudor) musiał uciekać (r. 1553); w r. 1555 ożenił się i został pastorem zboru włoskiego Locarneńskiego, ale i w Szwajcaryi się nie utrzymał. Z powodu wydania „XXX dyalogów“ w Bazylei 1563 r. bez poprzedniej cenzury duchownej, fanatycy zurychscy oskarżyli go, że dyskutując o poligamii i innych błędach, o Mesyaszu i Trójcy św. (dwa główne działy całej księgi) stanowczo ich nie odpierał więc wypowiedziano starcowi pobyt w Zurychu d. 2 grudnia r. 1563; świeżo owdowiały, ruszył na Bazyleję, gdzie mu księgarz Pern a listów polecających doCzechowica dostarczył, i na Norymbergę, podążył do Polski: dedykował przecież dyalog (z nauką o Trójcy św.) M. Radziwiłłowi, a dyalog o nie wytępianiu ka-cerzy mieczem i ogniem Zygmuntowi Augustowi. W Krakowie kazał swoim ziomkom (Prowanom i t. d., wszystko „kacerzom“), lecz w połowie r. 1564, za naleganiem nun-cyusza, obwieszczono edykt królewski, wywołujący z kraju heretyków-cudzoziemców i napróż-no wstawiano się u króla za cichym i pobożnym starcem, co świeżo w Pińczowie troje dzieci na mór utracił. Uchodząc przed edyktem zmarł przy końcu roku tegoż (1564) na Morawach. — O. odegrał rolę literacką i w polskim ruchu różnowierczym; o wpływie kazań jego na Liz-m a ni na ob. w.; dwa jego dzieła, najjadowitsze przeciw Rzymowi pamflety, wcześnie w tło-maczeniu polskiem wydrukowano; przywiózł je może Lizmanin z Genewy, „tragedye kro-tochwilną“ „O zwierzchności papieskiej nad całym światem chrześciańskim“ przetłomaczył O. Trepka i wydał w Szamotułach, u Gor-kow r. 1558, poświęciwszy ją M. Radziwiłłowi; drugą, „Trajedyę o Mszej“, również T r e p-ka przetłomaczył, a po śmierci jego wydał ją Lizmanin w Pińczowie (u Daniela z Lip-czycy) w r. 1560 i ofiarował w imieniu małoletniego synka swego temuż Radziwiłłowi: i tu naturalnie szatan, „sprzeciw nik Boski“, naprzód się pojawia i wymysły swe broi (rzecz podzielona na rozprawy z argumentami i t. d.

—obie obszerne książki te należą u nas do rzadkości największych, są to unikaty). Orzechowski, Hozyusz, Reszka i t. d. często o O. wspominają; wcześnie powstają też bajki, jakoby O. dyalogi „bezbożne“ w Polsce pisał, za wielożeństwem obstawał, dlatego go przekupki krakowskie wychłostały z miasta!! Co nie bajka, to wpływ О-a na arjanów polskich, Czechowic podziela niektóre jego poglądy o natchnieniu Bożym, usprawiedliwiającym kłamstwo i zabójstwo i sam O. jednak również jak i Lizmanin, arjanem ani socynianinem nie był, chociaż pod wpływem starszego So cyn a, niezrównoważonym przez P. Marli ze, wątpliwości dogmatycznych stanowczo nie zbijał; nazywał go też Hozyus z pozornym ich obrońcą, a właściwym nieprzyjacielem. Znakomitą monografię o O-ie napisał Karol Benrath (O. B. von Siena, Lipsk 1875); nie uwzględnił jednak wpływów i stosunków polskich, za co Niemca winić nie możemy, sami o świetną przeszłość mało dbali. M. Wiszniewski (IX, 22) przytacza nawet, z nieoznaczonego bliżej rękopisu, przekłady poskie dwu listów Ochinowych spółczesne i przekłady kilku dyalogów—nam nieznane.

Ocłllokraoya, po grecku сг/лохраНа (wyraz złożony z rzeczownika ôyXoç — motłoch, i z rzeczownika xpatsco = panuję, dosłownie więc = panowanie motłochu), oznacza formę zwyrodniałą konstytucyi demokratycznej, kiedy najniższe i najnędzniejsze warstwy ludności, przeważającego wpływu się dobiwszy, rządy państwa w swych rękach dzierżą. Doskonały jej obraz w wiekach klasycznych przedstawia d e -mokratyczna konstytucya ateńska w czasach po śmierci wielkiego Pe-rykiesa (ob.). Lud ateński, zażywając na-onczas władzy nieograniczonej, zapomniał niebawem, że według idei demokratycznej, w państwie rządzącym się konstytucyą demokratyczną, najwyższą władzę prawo stanowić winno. Wyżej nad wszelkie prawo stawiać on wszakże począł własne uchwały dowolne, nadużywał instytucyi ostracyzmu (ob.) celem pognębienia obywateli bogatszych, wogóle znakomitych, po nad tłumem pospolitym pod jakimkolwiek względem górujących, obarczał zamożnych ciężarami niesłychanemi, władzę wszystkich urzędów ograniczał, aby własne tylko dekreta jego miały znaczenie, zamiast wyborów rozsądnych zaprowadził niedorzeczne rozstrzyganie ślepym losem; powiększył liczbę urzędników, aby jak

S. Dzr

Rtd.

Red.

najwięcej pospólstwa ograniczonego do władzy przypuścić, kiedy istotne rządy państwa przypadły w ręce zręcznych, ambitnych demagogów, którzy jak KI eon (ob.) niecnej pamięci, każdemu zachceniu, każdej namiętności motło-chu dogadzali, a w rzeczjf samej równie nieograniczoną władzę samowolnie dzierżyli, jak miał ją jeszcze przed niewielu laty P e г у к 1 e s, reprezentujący w swej osobie ideał demokraty umiarkowanego. Stosunki takie nieszczęsne i nieznośne zdemoralizowały całe społeczeństwo ateńskie. Pobudzona do zemsty reakcya obywateli bogatszych przeciw takiej straszliwej samowoli spodliła się powołaniem do kraju wrogich Spartańczyków, celem przywrócenia ładu pewnego w rządach, a kiedy i panowanie tak zwanych „Trzydziestu Tyranów“ runęło w gruzy, znieprawienie polityczne poczyu iło w krainie attyckiej takie spustoszenia, że wreszcie Ateńczycy, popadłszy w stan wolności słabowitej, chorobliwej, mimo wszelkich szczerze pa-tryotycznych wysiłków i piorunującej wymowy samego De moste nesa (ob.), dostali się pod ciężkie jarzmo Filipa macedońskiego (ob.).

Ochmatów, wieś na Ukrainie, w powiecie Humańskim, guberni kijowskiej, nad rzeczką Burtą. Kaplica katolicka, cerkiew prawosławna, murowana. Mieszkańców liczy blisko tysiąc. Dawniej był tu zamek warowny.—W dziejach O. pamiętny jest dwiema bitwami. W dniu 30 stycznia r. 1644 Stanisław Koniecpolski, hetman wielki koronny, odniósł tu zwycięstwo na hordą 30 000 Tatarów pod wodzą OmaraAgi. W bitwie tej uczestniczył też z wojskiem swojem ks. Jeremi Wiśniowi e с к i. Drugie zwycięstwo przypadło w końcu stycznia r. 1655. Odniósł je Stanisław Lanckoroński, hetman polny kor., ze Stefanem Czarnieckim, oboźnym kor. i posił-kującemi Tatarami nad Bohdanem Chmielnickim, który prowadził ze sobą około 90 000 ludzi i 80 dział. Hetman miał mało piechoty i nie posiadał dział, pomimo to zadał ciężką klęskę nieprzyjacielowi. Pod osłoną taboru z wozów kozacy zaczęli się cofać d. 2 lutego. Hetman zdołał urwać tylko tylną część taboru, gdyż przekupieni przez Chmielnickiego Tatarzy usuwali się od walki i ułatwiali ucieczkę Kozakom. Kozacy stracili 36 dział w tej bitwie. •

Ochmitrz, wyraz przekręcony z niem. Hofmeister, oznacza przełożonego nad dworem, czyli, jak go u nas dawniej nazywano zwykle, marszałka d w o r u. — Mianem tern darzono też niegdyś w Polsce, idąc za przykładem niemieckim, nauczyciela domowego i wychowawcę paniczów młodych.

Ochmistrzyni (z niem. Hofmeister in), dawniej mówiono też Ho finis trzy ni, a tytuł ten dawano niewieście poważniejszej, przełożonej nad paniamy dworu królowej; po łacinie nazywano ją magistra curiae. — Za przykładem

Eucykl. Fowsz. Ilustr. Ser. IŁ Zesz. 2tib. Tom. IV.

królowej JMci i panie wielkie w Polsce stawiały na czele swego „fraucymeru“ O-e.— Dziś wyraz ten, coraz rzadziej używany, oznacza albo osobę starszą, czuwającą nad wychowaniem panien, albo też, w dworach wiejskich, przełożoną nad służbą żeńską, będącą zarazem gospodynią lub klucznicą.

Ochnaceae D, C., rośliny przeważnie podzwrotnikowe, tworzące drzewa lub krzewy, rzadziej byliny. Liście mają naprzemianległe, po-jedyńcze lub pierzaste, zawsze jednak z przy-listami; liście te są skórkowate i twarde, ale zawsze elastyczne, błyszczące i gładkie, rzadko owłosione, po brzegach ostro ząbkowane lub całobrzegie. Nerw środkowy silnie występuje, podobnie i liczne poboczne, prawie równoległe i prostopadłe do głównego. Kwiaty stosunkowo dość duże, pięknie żółte, rzadziej białe albo czerwone, w gronach lub wiechach, złożonych lub pojedyńczych. Kwiaty są dwupłciowe, promieniste, czasem nieforemne. Kielich o 5 — 10 działkach wolnych lub nieco u podstawy zrośniętych, skórzastych i często jak korona zabarwionych, a w pączku dachówkowato ułożonych. Korona o 5 — 10 płatkach w pączku skręconych, a podczas kwitnięcia rozpostartych. Pręcików tyle, lub daleko więcej, niż płatków, z dnem kwiatowem zrosłych, prostych lnb zgiętych, a czasem w jedną stronę kwiatu wszystkie są pochylone; nitki zawsze krótkie. Pylui-ki długie, poprzecznie obrączkowane lub pomarszczone, pękające na szczycie małym otworem, rzadziej z boku szparką podłużną. Za-lężnia u dołu rozszerzona, składająca się z 2 — 5 lub 5 —10 owocolistków, tylko szyjkami zrosłych, jednokomorowych, o zalążkach licznych lub 1 — 2. Owocem jest jagoda lub pestkowiec. Zarodek jest przewrócony albo skrzywiony, bez białka lub z białkiem mięsistem, ale nadzwyczaj skąpein. Zapylenie roślin z rodziny O. odbywa się prawie wyłącznie za pomocą owadów, są to więc kwiaty owadopylne, a przemawia za tern to, że niektóre gatunki mają zapach przyjemny ( ScJmurmansia Henningsii z zapachem fiołkowym), jak również i cała budowa i układ pręcików. Prawie wszystkie gatunki tej rodziny rosną w krajach podzwrotnikowych, a zaledwie dwa przekraczają zwrotniki. Najwięcej gatunków rośnie w Brazylii, według zaś badań najnowszych E n g 1 e r a i w Afryce, przynajmniej w okolicach niektórych, należą do głównych przedstawicieli flory tamtejszej. Gatunki tej rodziny niewiele dostarczają pożytków. Drewno niektórych z nich bywa w Ameryce używane do wyrobów, podobnie i drewno z gat. Oehna Hoffmanni Engl. służy mieszkańcom Afryki do wyrabiania przedmiotów ozdobnych. Kory zaś, zawierającej garbnik, używają w Afryce podzwrotnikowej w chorobach żołądkowych. Niektóre z tych roślin bywają także i w cieplarniach hodowane.—Cała rodzina O. rozpada się na dwie pod-

81

3 gat.;

lici.

w. u.

i Jakuci.

Ochoa Don Eugenio de, pisarz hiszpański (* w Lero r. 1815 f,—w Madrycie r. 1872). Oddawał się naprzód sztuce malarskiej, którą musiał porzucić z powodu choroby oczu. Zrazu pracował w dziennikarstwie, jako współpracownik czasopisma Gaceta de Madrid. Doznawszy niepowodzeń w swych dążeniach politycznych, wyjechał do Paryża, gdzie dłuższy czas przemieszkiwał, zajęty w bibliotekach tamecznych poszukiwaniami do dziejów literatury hiszpańskiej. Wydał dzieła margrabiego de S ant ilia na: oraz „Catalogo razonado“ rękopisów hi- jer opisał doktoryzacyę О-go, która się odbyła szpańskich w bibliotekach paryskich; współpra-    uroczyście w kościele Marjackim). — JAiż od

cował też w wielkiem wydawnictwie podjętem chwili osiągnięcia bakalaureatu rozpoczął O. wy-

rodziny: Exalbuminosae, t. j. nie zawierające białka lub bardzo mało i Albuminosae, zawierające białko. Do podrodziny pierwszej należą następujące rodzaje: 1) Odma Linn., około 30 gatunków, rosnących w Azyi, Afryce równikowej i na Przylądku Dobrej Nadziei; 2) Ouratea Aubl.', 80 — 90 gatunków, rosnących przeważnie w Ameryce; 3) Brackenridgea A. Gray., 4 gatunki, na wyspach Fidżi, Queeslandzie i w Zan-zibarze; 4) Lophira Banks, z jedynym gatunkiem L. olata Banks., rośnie w Afryce środkowej i zachodniej (szczególnie na wyżynie koło Bismarksburgu), dostarcza oleju cenionego; i 5) Elvasia D. C. z 4 gatunkami z nad rzeki Amazonki i z Gujany. — Do drugiej podrodziny (Albuminosae) należą rodzaje: 1) Cespedesia Goudot. z 3—4 gat., z Peru i Panamy; 2) Go-doya Ruiz et Pav. również stamtąd

3)    Blast emanthus Planch., 2. gat.; nad biegiem górnym Amazonki i w Gujanie angielskiej;

4)    Schuurmansia BI. o kwiatach żółtycli i pięknie pachnących, 3—4 gat. w Nowej Gwinei i Amboinie; 5) Neckia Korth. około 3 gat. na Archipelagu malajskim; 6) Wallacea Spruce, 1 gat. z nad rzeki Amazonki; 7) Poecilandra Tulasne, 1 gat. z półn. Brazylii; 8) Leitgebia Eichl. 1 gat. z Gujany angielskiej; 9) Sauva-gesia Linn., 11 gatunków, z wyjątkiem jednego, przekraczającego zwrotniki i po całej kuli ziemskiej w tym pasie rosnącego, wszystkie inne w Brazylii; 10) Lacradia Veil., 6 gat. tamże; 11) Luxemburgia St. Hill., 7 gat., tamże; 12) Euthemis Jack., 3 — 4 gat. na Archipelagu malajskim i na wyspach około Borneo. — Znanychjest więc około 170gatunków.—Literatura— Gilg „Ochnaeeae“ (w En gier u. Prantl—„Die natürlich. Pflanzenfam.“); De Candolle „Ann. Mus. hist, nat.“, (Paryż, XVII); Endlicher „Genera; Bentham i Hooker „Genera plantarum“, (II pod „Sauvage-sieae“); Bâillon: „Hist, des plantes“ (IV). C z e r w i a ko w s к i „Opisanie roślin“ (V).

Ochnia, rzeczka w Królestwie Polskiem, lewy dopływ Bzury. Płynie przez powiat Kutnowski, pod Orłowem wpada do Bzury. Długość jej wynosi 6 mil. Dno rzeki jesł błotniste, ryb w niej mało, latem braknie w niej wody.

przez Baudryego p. n. „Coleccion de los majores autores espańoles“. Ogłosił zbiór oryginalnych utworów poetyckich p. n. „Ecos del alma“ (1841). W r. 1844 powrócił do Madrytu. Został członkiem Akademii nauk; pełnił kolejno urzędy w Bibliotece i w Drukarni narodowej w Ministeryum oświaty; przetłómaczył wiele dzieł z francuskiego, ogłaszał artykuły polityczne, literackie, nowele i dramaty.

Ochock (właść. po ros. O c h o t s k), miasto okręgowe i port na Syberyi; leży przy brzegu północnym morza Ochockiego (ob.), niedaleko uścia rzek Kuchtujia i Ochoty. Port w O. leży nad uściem wyżej pomienionych rzeczek, jest płytki i wejście ma niedogodne. Żegluga trwa od maja do października. Mieszkańców liczy blisko 150, przeważnie rybaków. Handel nieznaczny.— O. powstał w r. 1647; kozak Siemion Szełkownikow założył tu wtedy zimowisko, później zaś wybudowano tam zameczek Kos oj O strożo k. W r. 1741 wykończono port w O., który też wtedy otrzymał tytuł miasta. — Ochocki okrąg w obwodzie Nadmorskim (Primorskaja oblast), zajmuje blisko 180 000 wiorst kw., mieszkańców liczy mniej lub więcej 5 000, w tym 4 300 krajowców, przeważnie Tunguzów; mieszkają tu też Korjacy

ig. r.

Ochocki, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem na zielonym wzgórku postać starca z wieńcem dębowym na głowie, w sukni z gronostajów, trzyma w ręce lewej włócznię, w prawej zaś dwa kłosy złote, przewiązane przepaską srebrną, nad któremi półksiężyc srebrny rogami na dół. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć piór strusich. Labry błękitne podbite srebrem. Nadany wraz ze szlachectwem Antoniemu O c h о с к i e m u z Wie-

rzbowca, członkowi stanów galicyjskich, przez Franciszka I, cesarza św. państwa rzymskiego, w dn. 4 maja r. 1807. — Źródła: Poczet szlachty galicyjskiej; Hefner.

Ochocki Gabryel, ojciec (* w Krakowie blisko początku wieku XVII—f tamże w roku 1673), lekarz i profesor uniwersytetu Jagiellońskiego, mąż zacny i wielce zasłużony. Pochodził z rodziny szlacheckiej herbu Ostoja, która osiadłszy w Krakowie przyjęła prawo miejskie. Wykształcenie otrzymał w mieście rodzinnym; w r. 1620 został bakałarzem, w dwa lata później magistrem filozofii i od czasu tego był już wcielony do uniwersytetu. W r. 1627, będąc już wtedy senjorem bursy filozofów, zapisał się do wydziału lekarskiego; d. 22 grudnia r. 1629 osiągnął bakalaureat z medycyny, w roku zaś następnym został licencya-tem, a wkrótce potem, d. 30 sierpnia, przyznano mu dyplom doktorski (por. „Roczn. wydziału lek.“ Kraków, T. II, str. 61, gdzie J. Ma-

wnik lek. pols.“ (str. 361).

Ochocki Gabryel, syn (wiek XVII) rodem z Krakowa, lekarz i profesor uniwersytetu Jagiellońskiego. Do nauk przykładał się w mieście rodzinnym pod przewodnictwem ojca, także Gabryela (ob. wyżej), stopnie filozoficzne bakałarza i magistra przyznano mu w latach 1659 i 1661, poczem w naukach lekarskich kształcił się naprzód w Krakowie, a następnie w Padwie, gdzie w r. 1665 był asesorem na-cyi polskiej. Powróciwszy do Krakowa, gdy ojciec jego w r. 1668 z powodu choroby nie mógł nauczać dalej, objął po nim zastępczo katedrę — Por. S. Kośmińskiego „Słown.

D-r J. F.

Red.

Red.

kłady, czytając „Epitome medicinae totius“. Będąc profesorem dbałym gorliwie o dobro uniwersytetu, był przez współczesnych ceniony wysoko, jako obrońca szlachetny praw jego, za które zawsze gotów był stanąć do walki. Od r. 1650 do 1659 kilkakrotnie piastował godność rektorską. Studentów utrzymywał w karności, a w r. 1651, będąc rektorem, wystąpił śmiało przeciwko biskupowi krakowskiemu, który, jako kanclerz uniwersytetu, przywłaszczył sobie prawo przypuszczania do egzaminów, rzeczywiście zawsze przysługujące tylko uniwersytetowi samemu. Od r. 1668, O. zapadszy znacznie na zdrowiu, musiał zaprzestać wykładów, które zastępczo objął syn jego, także Gabryel (ob. niżej).—W r. 1634 wybrany byl także rajcą miejskim. — Drukiem ogłosił: „Quaestio de formis substantialibus elementorum in mixto“

(Kraków 1626; u Macieja Andrzej czyk a; w 4-e, k. 6) „Quaestio de motu cordis“ (tamże 1628, u Franciszka Cezarego, w 4-e, k. nl. 6); „Quaestio de temperamentis“ (tamże 1628, u tegoż, w 4-e, k. nl. 6); „Quaestio de sympathia et antipathia mixtorum“ (tamże 1629 u tegoż, w 4-e, k. 5), jest to rozprawa na li-cencyat w med., dedykowana Tomaszowi Saryuszowi Zamoyskiemu; „Quaestio de phrenitide“ (tamże 1629 u Macieja An-drzejczyka; w 4-e, k. 5; rozprawa doktorska, dedykowana Janowi Tęczy ń skie mu) i „Flos eloquentiae Tullianae“ (tamże 1654). W rękopisie pozostała po nim „Synopsis iuri-um et privilegiorum studii generalis cracovien-sis anno 1650“, przechowywana w archiwum miejskim w Krakowie. W rozmaitych dyserta-cyach spółczesnych, rozproszone są też wiersze jego, pisane po łacinie.—Por. L. Gąsio-rowskiego „Zbiór wiadomości it. d.“ (T. II, str. 237 i 460) i S. Kośmińskiego „Sło-

D-r J. r.

lek. pols.“ (str. 361 i 362).

Ochocki Stanisław Józef z Ryszek, ziemianin Łukowski (f w r. 1792), był marszałkiem u Jozefa Sosnowskiego i cze-śnikiem Mozyrskim za Augusta II. W r. 1764 podpisał elekcyę Stanisława Poniatowskiego razem z województwem lubelskim; potem okupił się na Wołyniu i osiadł we wsi Sidaczówce, gdzie życia dokonał.—Syn jego Jan Du klan O. (f w r. 1837) autor pamiętników ciekawych, za młodu bawił na dworze wojewody Stępkowskiego w Łabuniu, a przez pana tego zawiązał stosunki rozliczne w wielkim świecie ówczesnym, i przez króla Sa ni sław a Augusta mianowany był szam-belanem. Przebywając wciąż w towarzystwie wyższym, żyjąc wesoło i jeżdżąc wciąż po kraju, widział dużo i pozuał ludzi mnóstwo, a wszystko to opisał w pamiętnikach swych, doprowadzonych nieomal do r. 1837. — Pamiętniki te zawierają wiele szczegółów ciekawych, dotyczących obyczajów i zwyczajów w latach ostatnich panowania Stanisława Augusta, oraz wiadomości niemało o wielu osobach wybitnych z okresu owego. J. I. Kraszewski, przerobiwszy dzieło О-go, wydał je naprzód w „Gazecie Warszawskiej“, następnie zaś osobno p.

n. „Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego z pozostałych po nim rękopismów przepisane i wydane“ (Wilno 1857, w 8-e, 4 tomy).

Ochocki Józefat (f w. r. 1806) brat Stanisława Józefa (ob.), kosztem Potockiego, starosty tłomackiego, był wysłany na naukę do Rzymu, a powróciwszy stamtąd, jako Bazylianin, został w r. 1781 koadjutorem Janczyc-kiego, opata owruckiego, już w roku następnym został nominałem, i jednocześnie superjo-rem zgromadzenia i rektorem szkół w Lubarze, dalej protokonsulatorem prowincyi koronnej, nakoniec opatem owruckim. Będąc stronnikiem ustawy sejmu czteroletniego, pełnił wtedy obowiązki komisarza cywilno-wojskowego. za co przez przeciwników był więziony. O nim samym, oraz w rodzinie całej mnóstwo szczegółów znaleźć można w pamiętnikach Jana Duklana О-go, syna Stanisława (ob), który o stryju opacie dość często wspomina.

Ochockie morze, część oceanu Wielkiego jedno z licznych mórz skrajnych, oblewających wybrzeże Azyi wschodnie, oddzielonych od oceanu girlandami łukowatemi wysp. Morze O. jest mianowicie odzielone od oceanu szeregiem wysp Kurylskich, a prócz tego półwyspem Kamczatką (po części od morza Beringa); od sąsiedniego zaś morza skrajnego (Japońskiego) oddzielają je wyspy Sachalin i Jesso. — Morze O. zamykają równoleżniki 44° i 62° 16' szer. pn. i południki 135° 15' i 163° 15' dł. wscli. Największa rozciągłość morza jest południkowa, odległość zatoki Penżyńskiej od granicy południowej wynosi 2490 wiorst, największa żaś szerokość (prawie równoleżnikowa między uściem rzeki Udy i przylądkiem Łopatka—blisko 1 700 wiorst. Morze O. łączy się z oceanem zapo-inocą licznych cieśnin między wyspami Kurylskie-mi; z morzem Japońskiem łączą je dwie cieśniny: Lapeyrousa między południowym rogiem Sa-chalinu i wyspą Jesso, oraz Tatarska między Sachalinem i lądem. Długość ogólna linii brzegowej morza O-ego wynosi około 8 000 wiorst, z czego więcej, niż połowa, przypada na wy

Wybrzeża morza mają u-

W. N.

nam

Red.

roz-

><) I

brzeża lądowe. strój następujący: brzeg wschodni, zaczynając od przylądka Łopatka na szerokości północnej 51° jest przeważnie niski. Na północ od wspólnego uścia rzeki Tułusy i Szeagaczu, na przestrzeni 150 wiorst do rzeki Biełogołowoj, brzeg jest górzysty i tu w morze wpadają rzeki znaczne. Dalej ku północy, do uścia rzeki Tigil, brzeg jest skalisty i stromy, w morzu zaś leżą wyspy skaliste, niekiedy w odległości 20 wiorst od linii wybrzeża. Ten sam ustrój zachowuje wybrzeże aż do zatoki Penżyńskiej, której brzeg wschodni jest silnie pokrajany oraz skalisty i przypomina szkiery (ob.); w głębi zatoki brzegi pozostają skaliste i strome, są jednak mniej pokrajane i pokryte lasami. Od uścia rzeki Penżyny zaczyna się wybrzeże północno-zachodnie morza O-ego, które tworzy tu półwysep Tajgonoski, dzielący zatokę Penżyńską od Giżygińskiej. Brzegi półwyspu są wysokie i składają się ze skał krystalicznych. Od uścia rzeki Giżygi, wpadającej w głębi zatoki do morza, brzeg jej staje się wysoki i górzysty. Zatoka od południa ograniczona jest półwyspem Piagińskim. Od przylądka Piagina do przylądka Alewina linia brzegowa jest prosta i idzie prawie po równoleżniku, brzeg jest górzysty. Na zachód od przylądka Alewina linia brzegowa skręca na północ i tworzy znaczną zatokę Tauiską, której rozciągłość z południa na północ wynosi około 80 wiorst, a z zachodu na wschód 200 wiorst. Do zatoki tej wpadają znaczne rzeki: Oła, Arstean i Kowa. U wejścia do zatoki leżą wyspy Olska i Korowia. Począwszy od przylądka Dagińskiego, tworzącego zachodnią granicę zatoki Tauiskiej, brzeg do samego miasta Ochocka idzie znów wzdłuż równoleżnika. Od

Ochocka linia brzegowa dość gwałtownie skręca na południo-zachód i ten kierunek ogólny zachowuje do uścia rzeki Udy. Całe to wybrzeże jest górzyste, pokrajane licznemi drobnemi zatokami, z których tylko zatoka Aldomska jest nieco dogodniejsza dla okrętów. Na południe stąd znajduje się dość wygodna przystań z portem Ajan. Dalej na południe leży obszerna zatoka Udska, o wybrzeżach wysokich, dzieląca się na trzy zatoki. Za przylądkiem Bolszoj Dugandża brzeg skręca nagle na południe i tworzy wysokie wybrzeża zachodnie zatoki Tugurskiej, do której wpada rzeka Tugur. Na pałudnie stąd spotykamy naprzód zatokę Wielkiego Księcia Konstantyna, a dalej Ulbań-ską. W pośrodku zatoki Udskiej, przed wejściem do Tugurskiej , leży gromada wysp Szantarskich, najznaczniejszych na morzu O-im. Dalej na wschód między wyspą Rejnekego i przylądkiem Elżbiety (północny róg Sachalinu) tworzy się rodzaj zatoki obszernej, w której głębi leży wejście do limanu Amurskiego (północna część cieśniny Tatarskiej)^ W pośrodku morza leży jedna tylko wysepka Św. Jony, prawie na równoleżniku Ajanu i południku Ochocka. — Ukształtowanie dna jest w morzu O-im bardzo mało zbadane. Największą głębokość znaleziono między Sachalinein i wyspami Ku-rylskimi (do 470 sążni).—Morze O. pokrywa się lodem na siedm miesięcy, ale nawet w ciągu lata lody nie tają w zupełności. Co do prądów, to zdaje się, że w morzu O-iem istnieje ruch wody kołowy (w kierunku przeciwnym wskazówce zegarowej), który przy wyspach Szantarskich tworzy wir. Od października do marca na morzu O-iem przeważają wiatry północne u wybrzeży północnych i zachodnich, w tym zaś czasie u wybrzeży Kamczatki panują wiatry zachodnie. Od czerwca do sierpnia przeważają umiarkowane wiatry południowo-wschodnie. U wybrzeży Kamczatki wieją wtedy wiatry słabe północno-wschodnie z częste-mi ciszami. Koło wysp Kurylskich zdarzają się często w zimie burze z półuoco-zachodu nadciągające. Mgły występują tu zwłaszcza w końcu lata w okolicach wysp Kurylskich i Szantarskich.—Morze O. mimo stosunkowo południowego położenia, posiada klimat podobny du mórz biegunowych. Przypływy i odpływy dosięgają w morzu O-iem 24 stóp (w zatoce Giżygińskiej)*-Mimo klimatu surowego morze O. posiada faunę bardzo bogatą. Żyją tam między innemi foki oraz trzy gatunki wielorybów. Połów tychże jest bardzo rozwinięty.

Ochopnia, nazwa sukni narodowej polskiej, którą przestano już nosić w połowie pierwszej wieku XVI; jaki był jej krój i wygląd nie wiadomo, wspomina o niej Górnicki w „Dworzaninie“ temi słowy: „My Polacy nie mamy swego własnego ubioru, acz podobno musiał być pierwej, ale nam obmierzł, jakośmy się nowinek chwycili. Otóż chocia się ochopnie teraz sprosne widzą; jednak pachną oną przystojną a świętą swobodą polską, która była ze zdrowiem Rzeczypospolitej“; oto i wszystko co o O-i wiemy. — Por. Z. Glogera „Encyklop. staropols.“ (t. III, str. 275).

Ochorowicz Jul j an, psycholog i filozof polski (* w Radzyniu w r. 1850). Do szkół średnich uczęszczał w Lublinie; nauki akademickie rozpoczął w byłej Szkole Głównej, zakończył je zaś ze stopniem kandydata nauk przyrodniczych w uniwersytecie warszawskim. W roku 1869 otrzymał nagrodę konkursową za rozprawę p. n. „O metodzie badań psychologicznych“.

W następnych latach wydał dwa dalsze Jeszcze studya z dziedziny psychologii, „Miłość, zbrodnia, wiara i moralność, kilka studyów z psychologii kryminalnej“ (1870) i „O wolności woli“ (1871). Wszystkie trzy prace powyższe wyszły pod napisem zbiorowym „Psychologiczne pytania XIX wieku“. W r. 1882 wydał O. rozprawę: „Duch i mózg“. Studya swoje w dziedzinie psychologii i filozofii począł O. pod kierunkiem prof. S t ru v e g o.y (ob.)Jx)Postępując jednak w pracy nad rozwojem naukowym własnym przechylił się pod wpły-

2. Góra stroma, odosobniona

S. I)rz.

pogoń.

wein panującego ducha czasu ku filozofii pozytywnej i sformułował poglądy swoje w tej mierze w pracy wydanej w Warszawie w r. 1870 p. n. „Wstęp i pogląd ogólny na filozofię pozytywną.“ W pracy tej przedstawia się O. jako zwolennik stanowczy pozytywizmu, obierając sobie za podstawę historyczną Augusta Comte i Jana Śniadeckiego, podał tu także własną klasyfikacyę nauk (ob. Klasyfi-kacya nauk). Równocześnie prowadził dalsze studya psychologiczne i wydał w tymże samym roku rozpawkę p. n. „O kształceniu własnego charakteru“. Następnie udał się do uniwersytetu lipskiego gdzie też otrzymał dyplom doktora filozofii, a to na podstawie rozprawy: „Bedingungen des Bewustwerdens. Eine physiologisch - psychologische Studie“ (Lipsk 1874). Po zakończeniu studyów w Lipsku oddał się O. pracy literackiej w Warszawie; był jednym z redaktorów „Niwy“, przyłączywszy się do grupy literatów młodszych, którzy pracowali pod hasłem postępu w kierunku wskazywanym przez tak zwany pozytywizm, tak francuski, jak i angielski. Z Warszawy przeniósł się O. do Lwowa, gdzie został w uniwersytecie docentem filozofii. Jako taki wykładał tam różne działy filozofii, szczególnie zaś psychologię. Wykłady jego cieszyły się wśród młodzieży powodzeniem wielkiem. Do profesury jednakże nie doprowadził stanęły temu na przeszkodzie stosunki, które wówczas we wszechnicy lwowskiej panowały.—Jako docent lwowski wydał O. rozprawy następujące „Ból fizyczny i moralny“ („Kosmos“ r. 1882); „O zjawiskach zdwojenia w życiu duchowem człowieka“ („Kosmos“ r. 1877). Oprócz tych dwucli prac wydał jeszcze w tym samym okresie: „O zasadniczych sprzecznościach, na których się wspiera cała nasza wiedza o wszechświecie“(1874). (Przechylenie się ku stanowisku HerbertaSpencera); „Z dziennika psychologa“ (1876); „Listy do przyszłej narzeczonej“ (1877); „O twórczości poetyckiej ze stanowiska psychologii“ (1877); „Pogadanki i spostrzeżenia z dziedziny fizyologii pedagogiki i nauk przyrodniczych“ (1879); „Szkice te-oryi objawów szczątkowych“ (1880). wreszcie szereg artykułów psychologiczno-pedagogicznych w „Encyklopedyi wychowawczej“, wychodzącej od roku 1881 w Warszawie, jak oto: „Bezinteresowność“, „Bojaźliwość“, „Chciwość“, „Ciekawość“, „Cierpliwość“, „Cynizm“, „Dotykanie“, „Dowcip“, „Drażliwość“, „Duma“, „Energia“, „Eałszywość“, „Gadatliwość“.—Po opuszczeniu stanowiska docenta filozofii we Lwowie poświęcił się O. w dalszym życiu badaniom objawów hypnotyzmu, telepatyi i t. p. tudzież wynalazkom w dziedzinie elektrotechniki. Stanowisko swoje filozoficzne zdaje się po części zmienił i przechylił się ku okultyzmowi (ob.) mistycznemu, z prac jego późniejszych zasługują jeszcze na wzmiankę: „Fizyologia wyścigów“ (1897); „Wiedza tajemna w Egipcie“

(1898); „Bezwiedne tradycye ludzkości“ (1898).

W roku 1900 obrano O. prezesem warszawskiej kasy literackiej na rok jeden./pi.oi, M-r .

Ochos, po grecku T£tyo<;, po łacinie Ochus'

1. Rzeka w Azyi środkowej, na południe od rzeki Oksos (dzisiaj Gibon). Źródła starożytne podają jednakże o niej szczegóły tak sprzeczne, że pogodzić ich z sobą w żaden sposób nie można. Jedni geografowie bowiem świadczą, że O. płynie w części zachodniej albo na granicy zachodniej ziemi Baktryjskiej (Margiana), byłby więc w takim razie identyczny z rzekami Margos (dzisiaj Murghab) albo Arejos (dzisiaj Herirud); obydwie zaś giną w piaskach pustynnych; według drugiej zaś wieści ma wypływać z gór Indyjskich (Paropamizus), a przepłynąwszy Hyrkanię, uchodzić do morza Kaspijskiego, już to jako rzeka główna (dzisiaj praw-dopobnie Tedjen), już też połączona z Okso-sem. Przypuścić zatem nllleży dwie rzeki odrębne, w wiekach storożytnych równą noszące nazwę. —Por. Ptolemaeus (6, 1, 2); Stra-bon (11, 509).

nad wybrzeżem perskiem, wznosząca się naprzeciw obfitującej w perły drogie wyspy w zatoce perskiej; dzisiaj zowie się Nakhib. — 3. Przydomek króla perskiego, ArtakserJrsesa HL—Por. Curtius, (3, 13, 12).

Ochota, rzeka na Syberyi, w obwodzie Nadmorskim. Źródła ma w górach Stanowoj chre-biet, wpada do morza Ochockiego. Długość jej wynosi blisko 400 wiorst, szerokość największa 150 sążni, głębokość dość znaczna. O. ma bieg bystry; lody puszczają na niej w kwietniu. Brzegi ma górzyste i lasem porosłe. Ryb w niej wielka obfitość. Dopływy О-y: Arka

ig. r.

Ochotkowate (Chironomidae)—rodzina owadów dwuskrzydłych (Diptera) z podrzędu długorogich (Nematocera). Rożki 6 — 15 członkowe, u samca uwłosione krzaczkowato lub pędzelkowato; smoczek krótki; głaszczki czteroczłonkowe, wysunięte naprzód, zgięte z członkiem końcowym nieco wydłużonym; tułów wypukły bez przewężeń u góry; odwłok cienki, długi składa się 28 pierścieni; nogi, cienkie; żyłka brzegowa dochodzi do wierzchołka skrzydła. — Występują często całemi masami, unosząc się w powietrzu w postaci słupów. Podczas spoczynku O. podnoszą zwykle nogi przednie, poruszając niemi ciągle. —Do rodziny tej należy 7 rodzajów, liczących prawie 500 gatunków europejskich. Larwy O-ch przebywają w wodzie, ziemi, nawozie lub w szczątkach roślinnych, gnijących. —Najważniejsze rodzaje: Chironomus, Hgdrobaenus, Tanypus, i Cerato-

Cz. Si-

Ochotnica, wieś w Galicyi, w powiecie Nowotarskim, rozrzucona na dwumilowTej przestrzeni wzdłuż rzeki Ochotnicy, na stokach południowych Gorców. Kościół katolicki. Mie-

z. w.

odmiękczającego i przeciwprzymiotnego. Z wełny mają wyrabiać kapelusze, zresztą służy do Ochozjasz (bebr. Achasjah, t. j. „Jahwe trzy- celów podrzędniejszych, jako do opakowywania ma“), imię dwu królów biblijnych: 1. O. syn i t. p. i następca A cha ba, króla izraelskiego. Panował dwa lata (r. 897 — 896, albo 855 — 854 przed Chr.) i był również pod wpływem bałwochwalczej Izebeli fob.). Za jego to krótkich rządów król moabicki, Mesa (ob.), który jeszcze Ac bab owi musiał składać uciążliwą bardzo daninę, zrzucił jarzmo izraelskie, a projektowana przez О-a żegluga do krainy Ohr (ob.) nie mogła przyjść do skutku. O. wypadł z za kraty z górnej komnaty swego pałacu i z łoża boleści posyła do bożka B a al ze b ub a do Ezronu po wyrocznię o wyniku choroby.

Zatrzymuje posłów prorok Eljasz i przepowiada bezdzietnemu królowi zgon rychły, co też niebawem nastąpiło.—2. O. syn i następca J o r am a, króla juckkiego. Objął tron jako młodzieniec 22-letni i panował wszystkiego rok jeden (r. 885, albo 843 przed Chr.). Jego matka była A t a 1 i a, córka wspomnianych Ach a b a i Izebeli, wskutek czego nietylko łączył się z ówczesnym królem izraelskim, szwagrem swoim J oraniem (bratem i następcą О-a) politycznie, wyruszając z nim razem na wojnę przeciw Aramejczykom, ale i duchowo, uprawiając kult bałwochwalczy. Jednakowy też był koniec obu królów. Bo gdy Je hu, wódz izraelski, powstał przeciw swemu panu Jor a-mowi i cały ród Ach ab a wytępił, zgładził też О-a, który przypadkowo bawił jako gość u szwagra swego. Pozwolono jednakże sługom О-a przenieść jego ciało do Jerozolimy i pochować je tam w grobie rodzinnym, królew-

I)r s. r.

szkańców w r. 1882: 4 571 (w tem 101 żydów, reszta katolicy.)

skim.

Ochroit dawny synonim minerału cerytu.

Ochrolit minerał składu PbG Cl₄ Sb₂ 07 tworzący kryształki maleńkie, grubotabliczko-we, układu rombowego, barwy srebrzysto-żółtej. Znany w kopalni Harstig około Pajsbergu.

Ochroma Sw. —p uchowiec lub o g o r z ał-k a—rodzaj roślin z rodziny Bombacaceae. Jedyny gatunek tego rodzaju O. Lagopus Sw. tworzy drzewo o 40 łokciach wysokości o pniu prostym, z korą blado-szarą, o liściach mało klapowatych i drobno ząbkowanych, nagich, na ogonkach długich; kwiaty blado-rdzawe, z odcieniem żółtym, pojedyncze i duże, z kielichem o pięciu łatkach i z pręcikami zrosłemi w rurkę lejkowatą, o pylnikach wielkich i kiszko wato skręconych Zalążnia pięciokomorowa o licznych zalążkach, w każdej komorze w dwurzędach umieszconych. Owocem jest torebka wewnątrz wełną okryta, z licznemi nasionkami, a po pęknięciu podobna do łap zajęczych. Kwitnie w lutym. Potężne to drzewo rośnie na Antylach i w najgorętszych okolicach Ameryki południowej. Drewno jego, nadzwyczaj lekkie i gąbczaste, zastępuje korek, a korzenia, liści i kwiatów używają mieszkańcy jako lekarstwa

J. Rei.

Ochrona, albo Och ro nka, jest to rodzaj zakładu wychowawczego, będącego zarazem schroniskiem czasowym dla dzieci ubogich, stawiający sobie za cel główny zasłanianie ich od następstw zgubnych samotności i opuszczenia, lub gorszego jeszcze towarzystwa zepsutego moralnie, w tych godzinach, gdy rodzice ich zmuszeni są po za domem zarabiać na kawałek clileba, a nie mogą ich dozorować i otaczać opieką rodzicielską. — Dzieci zgromadzone w O-e pozostają nieustannie pod dozorem osób starszych, które je zabawiają w sposób właściwy i przyzwoity, wszczepiając w nie zarazem zasady moralności i zamiłowanie do pracy; starają się również rozwijać je umysłowo i duchowo, oraz udzielają im nauk początkowych, posługując się przytym bądź książką, bądź nauczaniem poglądowym; O. nie jest jednakże bynajmniej szkołą w znaczeniu właściwym. Ponieważ dzieci spędzają w O-e znacznie większą część dnia, więc otrzymują tam także pożywienie, skromne wprawdzie, ale w każdym razie dostateczne i zdrowe.—Zakłady tego rodzaju, nadzwyczaj dobroczynne i użyteczne, istnieją stosunkowo od nie tak dawna, gdyż dopiero w r. 1770 wielki filantrop J. F. Ober lin (ob.) wpadł na pomysł urządzenia pierwszej О-y w jednej z pięciu wiosek alzackich, należących do jego parafii, położonej w górach Wogezaeh; następnie otrzymały je i cztery inne. О-y te zwały się początkowo szkółkami robienia pończoch (écoles à tricoter), w których dzieci małe, podczas zajęć rodziców swych, pod dozorem niewiast starszych uczyły się robót ręcznych, pacierza i śpiewu nabożnego. Dozorczyniami pierwszemi O-n tych były Sara Ban zet i Ludwika Schoepler. — Za przykładem Oberlina w r. 1810 w Paryżu urządziła zakład podobny margrabina P a störet i oddała go pieczy Sióstr miłosierdzia (szarytek), a pod ich zarządem rozwinął się bardzo pomyślnie, służąc za wzór późniejszym.— W Niemczech już o kilka lat wcześniej (r. 1802) O. pierwsza powstała pod opieką Paulin y księżnej Lippe-Detmold.—W Szkocyi, w Newmarket, właściciel przędzalni wielkiej, Oven, założył w r. 1817 O-ę dla 150 dzieci robotników swych i oddał nad nią dozór główny tkaczowi Janowi Buchananowi, nazwawszy ją Infants School. Zakład ten, utrzymywany umiejętnie i dobrze, stał się wzorem dla innych, późniejszych, zarówno w Szkocyi samej, jak i po za jej granicami. — Francuz Cochin, zapoznawszy się dokładnie z urządzeniem O-n O vena, wpłynął w r. 1827 na zaprowadzenie takich samych w Paryżu, gdzie je nazwano Sales d'asile, a za przykładem stolicy poszły wnet inne miasta francuskie. —*

Niemcy również zabrali się szczerze do otwierania zakładów podobnych, noszących u nich nazwę Kleinkinder - Ver w arungs- Anstalten. — We Włoszech rozpowszechnienie O-n popierali głównie: ksiądz Aporti, Charmousset i hrabia B al du; w Petersburgu zaprowadziła je cesarzowa Mar y a. Jednym słowem w Europie całej już w połowie pierwszej wieku XIX powstało we wszystkich krajach mnóstwo O-n, dających codziennie przytułek setkom tysięcy dzieci biednych, pozbawionych opieki rodzicielskiej. — U nas, naprzód w Warszawie, za staraniem kupca, Teofila Janikowskiego, pomyślano też o uzrądzeniu O-n, a myśl tę w czyn zamieniło Warszawskie Towarzystwo Dobroczynności otwierając d. 3 sierpnia r. 1839 w gmachu swym pierwszą O-ę.— Janikowski zebrał na to fundusze potrzebne i łożył też na roboty przygotowawcze, mianowicie na zbadanie urządzeń najlepszych, za granicą już wypróbowanych, aby je zastosować u nas. Czynność tę powierzono Teofilowi No w osie 1-skemu (ob.), który też objął później kierownictwo pierwszej О-y naszej i szereg lat stał na jej czele. Towarzystwo dobroczynności, uznawszy potrzebę i użyteczność O-n w Warszawie, utworzyło w łonie swym wydział osobny, sprawie tej poświęcony, a przewodnictwo w nim objął wtedy hrabia Piotr Łubieński, pod jego też kierunkiem opracowano przepisy szczegółowe, tyczące się zakładania i u-trzymywania O-n u nas, których założycielem niewątpliwie zwać się może tylko zacny T. Janikowski, jego zaś pomocnikami wybor-nemi byli: T. Nowosielski i St, Jachowicz (ob), oba pedagogowie wytrawni i przyjaciele prawdziwi dziatwy biednej. — Od czasu owego liczba O-n wzrastała ciągle w Warszawie; zakładało je Towarzystwo dobroczynności samo, albo też przyjmowało pod zarząd swój założone przez osoby prywatne, nadto powstał jeszcze szereg innych z zarządem odrębnym.— W r. 1865 posiadała Warszawa O-n 15, dziś liczy ich przeszło 40, mogących dać przytułek codziennie blisko 5 tysiącom dzieci, pozbawionych w domu opieki dostatecznej. Z zakładów tych 37 znajduje się pod zarządem bezpośrednim Towarzystwa dobroczynności i posiada miejsc stałych 4 500, О-y prywatne miejsc takich razem mają 312, ale w nich, zarowno jak w pierwszych, liczba dzieci przekracza często liczbę miejsc. — Niektóre О-y noszą nazwy pamiątkowe, jak n. p. T. Janikowskiego (ul. Freta 1. 10), ks. Baudoin a (ul. Piwna 1. 11), D-ra Mai cza (ul. Chłodna 1. 28), J. Popławskiego (ul. Miedziana 1. 2) i t. p.— Urządzenie O-n warszawskich jest mniej lub więcej jednakowe; większość ich bezwarunkowa, jak już powiedziano, zostaje pod zarządem Towarzystwa dobroczynności, które opiekę główną nad niemi powierza osobom chętnym płci obojej, wybranym z grona swych członków.

’ Każda z sal, o ile możności obszernych, widnych i dobrze przewietrzany ch posiada dozorczynię główną, mającą dodaną sobie pomocnicę, lub w miarę potrzeby i dwie, oprócz tego do sali należy służąca, zajmująca się utrzymywaniem porządku i czystości w zakładzie , oraz przygotowywaniem strawy dla dzieci, które pozostając w O-e latem od 5 rano do 7 wieczorem, zimą zaś od 8 do 4 po południu, otrzymywać muszą tamże pożywienie, Dozorczyni zajmuje dzieci zabawami, ćwiczeniami gimnastycznemi, nauką pacierza, śpiewami, dziewczątka robótkami ręcznemi, uczy ich rozpoznawania liter i liczb, czytania i pisania, zapoznaje maleństwa poglądowo z rzeczami naj-różnorodniejszemi, objaśniając im znaczenie tablic z obrazkami, pozawieszanemi na ścianach, wyobrażającemi zwierzęta, rośliny, sprzęty domowe i t. p.; nadto stara się rozwijać ich umysły i wpajać w nie zasady życia uczciwego. Przyjmowane są tylko dzieci liczące lat 3 do 6, starszych О-y nie przyjmują; wymagana jest metryka i świadectwo ospy szczepionej.— Dzieci rodziców bardzo ubogich wolne są od opłaty wszelkiej, kto może wnosi tygodniowo po kilka kopiejek.—W dwu О-ach utrzymywanych przez gminę ewangielicko-augsburską, urządzonych na 120 miejsc, dziecko każde wnosić powinno opłaty miesięcznej 75 kopiejek.—Za przykładem Warszawy zaczęto też niebawem urządzać О-y i w innych miejscowościach królestwa; najdawniejsze z nich powstały w Biały’, Kaliszu, Lublinie (3), Płocku, Rawie, Suwałkach, Wieluuiu i Włocławku, później założone istnieją obecnie w Łęczycy, Sieradzu, Dąbiu, Kielcach, Łomży, Będzinie, Częstochowie, Łodzi, Piotrkowie, Pszasnyszu, Kurowie, Młodzieszynie, Nieborowie, Sannikach, Skierniewicach, Żyrardowie, Chyliczkach, Wilanowie, Jeziornie, Falętach, Żbikowie, Wieńcu, Myśla-kowie, Wólce Łojeckiej i t. d., wogóle wszędzie tam, gdzie znajduje się wiele robotników, nie mogących należycie dozorować dzieci swych. Do r. 1865 wiele O-n zostawało pod zarządem sióstr zgromadzenia Felicyanek, od czasu owego wszędzie istnieje tylko zarząd świecki.—Dziełem klasycznym o O-ch jest książka Jana Swobody „Wykład praktyczny prowadzenia dzieci małych w ochronie“ (Warszawa 1840, przełożył z języka czeskiego T. Nowosielski); „O ochronach wiejskich“ posiadamy pracę Augusta Cieszkowskiego (Lwów 1845) godną i dziś jeszcze przeczytania, pomimo zmienionych od czasu tego stosunków na wsi; wybitne jest też dziełko pani Pape-Cai-p entier „Rady dla prowadzących ochrony“ (Warszawa 1860, przekład księcia T. Lubomirskiego); literatura zagraniczna przedmiotu jest bardzo bogata, ale jej tu nie przytaczamy. O stanie O-n warszawskich informują najlepiej sprawozdania Towarzystwa dobroczynności; wiadomości o wszystkich O-ch

Więc: O. brunatna — ziemisty hematyt; O. chromowa

w królestwie znaleźć można w rocznikach kalendarza wydawanego w Warszawie przez „Pogotowie ratunkowe“.

Ochrona lasów, ob. Las, Leśne gospodarstwo.

Rcd.

Ochronne drzewa, nazywamy tak drzewa w lesie (ob.) wysokopiennym, gdy przy rębie (ob.) częściowym, czyli obsiewnym, lub też jasnym przy linii rębu, albo też przy drogach, przez takie ręby idących, pozostawimy drzewa stare (niezbyt jednakże), służące do ochrony podrostu młodego przed zbyt silnern działaniem promieni słonecznych, przed wiatrami i mrozem. Do drzew, wymagających ochrony, należy zwłaszcza jawor i jesion, jak również i dąb, który w pierwszej młodości wymaga zarówno osłony od mrozu jak i używania światła w całej pełni, co też wytwarza trudność w jego hodowaniu. Z drzew iglastych, jodła wymaga w młodości takiej ochrony i najdłużej zacienienie znosi, podobnie jak i cis. tylko przez kilka lat osłonę górną, ale zacienienie z boku wytrzymuje dość długo i dobrze. Na O. d. powinno się wybierać okazy zdrowe i niezbyt stare, aby mogły służyć zarazem do obsiewu naturalnego, gdyby podrost został przez jakiś przypadek (jak pożar) lub wpływy atmosferyczne zniszczony, jak również do otrzymania doborowych okazów drzew—Por. A. Now i ck i—„Podręcznik do odnawiania la-

J. Kel.

Z. W.

Ig P.

sów“ (Kraków 1901).

Ochronów, miasteczko na Łużycach Górn., ob. Herrnhut.

Ochry, minerały najczęściej ziemiste, dziej krystaliczne, do grupy tlenków należące. Twardość zwykle niższa od 3. Rysa biała lub tylko słabo zabarwiona. Ciężar właściwy od 3.6 do 6.3. Niektóre z nich ulatniają się w płomieniu dmuchawki. Zaliczamy tutaj minerały następujące: O. antymonowa Sb₂04 a także H₂ Sb₂ 0₅ żółtawa, ziemista, znajdywana często w pseudomorfozach po antymo-nicie. —O. bizmutowa Bi₂0₃ z pozoru i występowania do poprzedniej zupełnie podobna. O. molibdenowa M00₃ barwy słabo żółtawej. O. tantalowa, telurowa, uranowa, wolframowa, ogólnego wzoru Ro₃ bardzo rzadkie. — Wszystkie te minerały są to O. właściwe w tern rozumieniu, że wyraz „ochra“ jest w nich użyty jako nazwa pospolita tlenku mineralnego. Lecz wyraz w wielu razach używany bywa na oznaczenie najróżnorodniejszych minerałów żółtych lub brunatnych, a ziemistych, dających się łatwo rozcierać i z pokostem albo z innemi temu podobnemi ciałami, używanych jako farby. Nazwa tu, użyta z greckiego or/pa (= żółty, brunatny) przez wielu używana jest w znaczeniu głinki żółtej (pojęcia chwiejnego) lub nawet wogóle farby żółtej. Stąd w mineralogii popularnej liczne są nazwy z tego wyrazu utworzone na oznaczenie pewnych odmian mineralnych, dających się używać jako farby.

ig. p

Red

niektóre odmiany hydrargi-litu, zawierające związki chromu, O. czerwona — hematyt ziemisty; ochry żółte są to limonity ziemiste, przeważnie w wietrzejących wapieniach występujące. Te oto limonity, obficie z drobnym iłem pomieszane, stanowiące t. zw. żelaziaki ilaste, jeżeli występują w ilościach większych, często bywają starannie eksploatowane, mielone i używane jako farba zwana ochrą lub ugrem.

Ochryda (bulg. O c h r i d, tur. O c h r i, grec. ’Ap^tę), miasto w Turcyi Europejskiej, w wi-lajecie Monastyrskim (w Starej Serbii), nad jeziorem tegoż imienia. Znajduje się tu 6 meczetów i 4 świątynie chrześciańskie, cytadela, szkoły tureckie, greckie i bułgarskie. Mieszkańców liczy O. 12 do 13 tysięcy; ¹ ₃ ludności stanowią muzułmanie, resztę Bułgarzy i Cincarzy (Kuco-Wołosi); Arnautów i Serbów jest niewielu. Świerk znosi | Ludność zajmuje się garbarstwem, handlem skórami, rybołóstwem i ogrodnictwom. O. jest siedzibą kaimakana i biskupa bułgarskiego. — O. leży na miejscu miasta starożytnego Lych-n i d o s, stolicy plemienia Pirustów, które od czasów Filipa II należało do Macedonii; obecną nazwę otrzymała w r. 861, po zdobyciu jej przez księcia bułgarskiego Bo gory sa.— О. była dawniej stolicą archidyecezyi i patryjar-chatu bułgarskiego. O 2 km. od miasta znajduje się bogaty klasztor św. Nauma.

Ochrydzkie jezioro, w Turcyi Europejskiej, w wdajecie Monastyrskim. Długie jest na 28 rza- km., szerokie na 8 do 12 kin., zajmuje 269 km. kw.; leży o 693 metry nad poz. morza. Od północy wypływa z jeziora rzeka Drin; przy brzegu północno-wschodnim leży miasto Ochryda (ob.).

Ochs Piotr (* w Nantes w r. 1752 — f w Bazylei d. 19 czerwca r. 1821) polityk szwajcarski. W r. 1779, po upuszczeniu Fran-cyi, osiadł w Bazylei, skąd rodzina jego pochodziła i tam wkrótce zajął stanowisko kanclerza kantonu. Po wybuchu rewolucyi francuskiej wywierał wpływ niemały na bieg polityki szwajcarskiej, popierany przez Dyrektor-jat, który go też narzucił w r. 1797 na członka Dyrektoryatu szwajcarskiego; na stanowisku tym wszakże utrzymać się nie mógł i już w roku następnym z niego ustąpił. Wycofawszy się z życia politycznego, mieszkał w Bazylei, oddając sie badaniom historycznym i pracom literackim, z których najważniejsza jest pięcio-tomowa liistorya Bazylei, miasta i kontonu; pisywał też po francusku dramaty od dawna już słusznie zapomniane.

Ochs, po nazwach łacińskich motyli oznacza nazwisko F. O c h s e nli e i m e r a (ob.).

Ochsenbein U lr у к (* w Nidau pod Bernem w r. 1811 — f tamże d. 3 listopada r. 1890), polityk i wojskowy szwajcarski. Po I ukończeniu uniwersytetu, jako prawnik zajmo-

Red.

W la-

Red.

przedmieścia Petersburga.

Red.

wał się początkowo z powodzeniem adwokac-twem i zasłynął przed kratkami jako mówca świetny. W owym czasie był także współredaktorem dziennika „Die junge Schweiz“.—W г. 1836 przyczynił się do uwięzienia szpiega francuskiego, Conseil a, wskutek czego powstał zatarg dyplomatyczny między Szwajcaryą a Fran-cyą.—Będąc od r. 1834 oficerem artyleryi berneńskiej, wszedł w r. 1842 jako porucznik do sztabu wojsk związkowych, w roku zaś 1844 został kapitanem. Podczas wrzenia polityczno-religijnego, które poprzedziło t. zw. Souder-bund (ob.), jako przeciwnik stanowczy stronnictwa ultramontańskiego, stanął na czele oddziałów ochotniczych, wyruszających przeciwko Lucernie w dniu 30 marca r. 1845, a chociaż poprowadził je zręcznie i umiejętnie, był jednak pobity, a wtedy rząd berneński, sprzyjający mu po cichu, wyparł go się jawnie, i wykreślił go z listy oficerów związkowych, ale krzywda ta została prędko naprawiona, gdyż już w r. 1846 powołano О-a na członka nowego rządu berneńskiego, oraz ustanowiono w stopniu pułkownika dowódcą milicyi kantonalnej. Gdy wojna domowa wybuchła, na nowo powołano go do sztabu związkowego i oddano mu w r. 1847 dowództwo dywizyi odwodowej berneńskiej, na której czele stoczył kilka potyczek pomyślnych pod Freiburgiem i pod Lucerną. Gdy w r. 1848 zmieniono konstytucyę związku szwajcarskiego, О-a powołano na członka rządu, w którym zasiadał do r. 1854, stojąc zarazem na czele spraw wojskowych związku. Gdy go w r. 1854 nie wybrano ponownie, ofiarował swe usługi Francyi, zobowiązując się utworzyć legion cudzoziemski, który miał wystąpić do walki przeciwko Rosyi pod Sewastopolem, propozycyę jego przyjęto, przyznając mu stopień generalski, ale zanim legion utworzył, podpisano już pokój Paryski. Odtąd cofnął się w zacisze domowe i tylko raz jeszcze w r. 1870 ofiarował usługi swe rządowi obrony narodowej we Francyi przeciwko Niemcom, ale z nich nie skorzystano.

Ochsenfurt, miasto w Bawaryi, w regencyi Niższej Frankonii, nad Menem. Posiada 5 kościołów i kilka fabryk: mieszkańców liczy 2 797 (r. 1895).

Ochsenhausen, wieś w Wirtembergii, nad rzeką Rottum; posiada kościół katolicki, szkołę rolniczą i semiuaryum nauczycielskie, dom sierot, browar; mieszkańców 2 090 (r. 1895).—Dawniej znajdowało się tu opactwo Benedyktynów, założone w r. 1100. Opaci od r. 1746 byli książętami Rzeszy. Opactwo to zniesiono w r. 1803, a ziemia jego przeszła do Wirtembergii.

Ochsenheimer Ferdynand (* r. 1765 w Moguncyi —f w r. 1822 jako aktor w Wiedniu); iniieniem jego oznaczone zostały niektóre gatunki motyli; wydał dzieło poważne p. n. „Die Schmetterlinge von Europa“ uzupełnione

przez Treitschkego (Lipsk 1807 — 35; 10 tomów).    K- K'c>

Ochsenius Karol (* w Kasselu w r. 1830) geolog niemiecki, doktór honorowy uniwersytetu marburskiego i były konsul, tach 1851 — 1871 podróżował wiele w celach naukowych po Ameryce i Afryce północnej. Z dzieł jego licznych są najważniejsze: „Bildung der Steinsalzlager“ (1877); „Chile, Land und Leute“ (1884); „Bildung des Natronsalpeters“ (1887); „Bildung der Kohlenflötze“ (1892;; „Barrenwirkung“ (1893); „Kochsalz“ (1896) i „Mutterlaugensalze“ (1897).

Ochta (po fińsku A h a-j о к к i), rzeka w Rosyi, w gub. Petersburskiej, dopływ Newy; długość jej wynosi 60 wiorst, bieg ma kręty.—Przy uściu О-y do Newy leżało niegdyś miasto szwedzkie Landskrona; po zburzeniu tegoż w r. 1617 zbudowano tu twierdzę Nyenschanz. Za Piotr a Wielkiego na gruzach tej twierdzy powstały wsi Wielka-O. i Mała-О., obecnie

ig. r.

Ochtervelt Jakób (* blisko r. 1630 — f przed r. 1710 —daty te wszakże nie są pewne) malarz hollenderski, uczeń Berchema; od r. 1665 do 1672 był członkiem cechu malarskiego w Rotterdamie, w r. 1674 przybył do Amsterdamu, aby wymalować swój obraz największy „Regensi szpitala trędowatych“. Obrazy jego przypominają nieco artystów MetzuiTer Bor cha (ob. te nazw.), nie będąc jednakże bynajmniej ich naśladowaniatni; znawcy je cenią bardzo wysoko. Najwięcej obrazów jego znajduje się w Amsterdamie, Hadze, Rotterdamie, Brukselli (galerya d’Arenberg), dalej w Karlsruhe, w Dreźnie, w Kopenhadze i w Petersburgu (gal. Ermitażu).

Ochtrup, osada w Prusach, w regencyi Monasterskiej. Znajduje się tu przędzalnia i tkalnia bawełny., farbiarnia, blicharnia, cegielnia i gorzelnia; mieszkańców liczy 6 207 (r. 1895). W pobliżu leży wieś Langen horst z zakładem dla głuchoniemych.

Ochwat (weter.) po niem. Леке, Hufrehe, po fr. fourbure, fourhissure, fourbatnre i for-bature, choroba końska, rzadziej opadająca też czasem bydło rogate, zależna od zapalenia części miękkich, znajdujących się pod rogiem kopyta (ob.), połączona zwykle z gorączką mniej lub więcej znaczną i z upadkiem zdrowia ogólnym. -Pierwszym objawem choroby tej jest kulanie, czyli upadanie na nogę zwierzęcia chorego, widoczne najwyraźniej, jeżeli koń stąpa po drodze twardej, przyczem wystawia nogę cierpiącą ku przodowi i stawiając kroki, stara się opierać ją na części tylnej podeszwy kopyta, które, gdy go się dotknąć, okazuje się gorącem, a tętno wymacane w nadpęciu (ob.) będzie twarde i przyśpieszone. Obok tego, w miarę gorączki większej, zwierzę traci mniej lub więcej chęć do spożywania obroku, lecz pije za to chciwie podaną sobie wodę; wogóle z całego

82

Eucykl. Powrz. Uu&tr Ser. Ii. Zesz 27a, X. IV.

Dr. J. P.

Z. W.

Oz. St

zachowania się jego widać, że cierpi dotkliwie. Ponieważ stanie jest mu bolesne, więc koń pokłada się prawie ciągle, zwłaszcza jeżeli choroba opadła więcej niż jedną nogę jego, co się zdarza najczęściej, gdyż zwykle O. rozwija się równocześnie na obu przednich, albo obu tylnych, niekiedy nawet na wszystkich czterech nogach odrazu, a wtedy koń na nich utrzymać się nie może i wciąż leży.—W przypadkach łagodniejszych, choroba ustaje stopniowo i zwierzę pomału powraca do zdrowia zupełnego, ale zwykle pozostaje mu nadal skłonność do nawrotów cierpienia, tak, że koń raz schwacony jest już niepewny i traci na wartości.—W przypadkach cięższych pod rogiem kopyta powstaje ropienie, które, jeśli zaniedbano leczenia odpowiedniego, może konia przyprawić o utratę kopyta, czyniąc go do użytku dalszego niezdatnym. Jeżeli, jak to bywa często, choroba powtarza się kilkakrotnie w odstępach pewnych, kopyto traci zawsze wygląd swój zwykły; powstają na niem wyniosłości i wklęsłości obrączkowate, dalej podeszwa jego (spód), w stanie prawidhb wym wklęsła, zaczyna się wypuklać i tworzy w końcu powierzchnię równą z brzegami jego, albo nawet w części swej przedniej wystaje po za nią, a w razie tym zwierzę kuleje wciąż; chromanie to przez okucie właściwe jeno do stopnia pewnego usunąć można, wartość więc i użyteczność konia ulega uszczupleniu wielkiemu. — O., jako choroba ciężka, mogąca konia zepsuć zupełnie, powinien być zawsze leczony starannie i zawczasu; najwłaściwiej jest, nie wdając się wcale w leczenie domowe, od samego początku choroby powierzyć konia, szczególnie drogiego, opiece weterynarza doświadczonego; aż do przybycia jego zaś dobrze jest tymczasem obłożyć kopyto chore gliną mokrą, rozrobioną wodą z octem; okład taki zmieniać trzeba dość często, aby się nie zagrzewał, gdyż tylko zimno jego czyni go skutecznym przeciwko zapaleniu. Jeżeli koń ma gorączkę bardzo silną, można mu dać środek przeczyszczający, n. p. soli Glauberskiej.—Kowale wiejscy i stangreci doradzają zwykle w razach tych upust krwi z żyły szyjnej, z tym jednak lepiej zawsze powstrzymać się aż do przybycia weterynarza. Do nacięć nadkopycia (scarified-tiones), lub podeszwy kopyta po wybraniu rogu, czasem rzeczywiście potrzebnych, również bez weterynarza przystępować nie należy, gdyż zabiegi te, wykonane nieumiejętnie, mogłyby przyprawić o szkodę niepowetowaną i zwierzę samo i posiadacza jego. —Gdyby pod rogiem kopyta zebrała się ropa, wypuszczenie jej na zewnątrz byłoby konieczne, aby zapobiedz wy-kopyceniu się, co także tylko weterynarz wykonać powinien.—Ponieważ koń dotknięty O-em zwłaszcza na więcej niż na jednej nodze, leży zawsze, stać nie mogąc, więc trzeba dla niego pamiętać o podesłaniu miękkiem i suchem, gdyż zmuszony leżeć twardo, łatwo mógłby dostać

odleżyn (decubitus), co byłoby powikłaniem choroby wcale niepożądanem. — Według mniemania ogólnego konie, pochodzące z miejsc niskich, z nadbrzeży morskich zwłaszcza,mają łatwiej podlegać O-wi od innych, osobliwie konie angielskie, przedniejsze uchodzą za mające skłonność do tej choroby; konie wschodnie, arabskie, tureckie i inne jakoby znacznie rzadziej zapadają na O., jednakże choroba ta u nich ma zwykle miewać przebieg złośliwszy. — Przyczyny powstawania O-u dotąd nie są wyjaśnione z pewnością całkowitą; najprawdopodobniej wywoływany bywa przez uszkodzenia kopyta, na pozór nieznaczne i dlatego właśnie przeoczane najczęściej; nieraz okucie wadliwe i nieumiejętne mogłoby się także stać powodem O-u; przypisywanie go przeziębieniu nie zdaje się być uzasadnione. Jako przyczyna, również wątpliwa, podawane też bywa przekarmienie konia, zwłaszcza żytem. — U bydła rogatego przebieg choroby bywa podobny i takiego samego leczenia wymaga

Ociecki potok (Ocieka) w Galieyi, dopływ Wisłoki; bierze początek w mokradłach w gminie Cierpisza w pow. Ropczyckim, wpada do Wisłoki pod Dąbiem. Długość ogólna wynosi 21 km. W biegu górnym O. p. zwany jest Kamionką.

Ociecz, jedna z licznych nazw polskich na oznaczenie utworów wapiennych, znanych powszechnie pod nazwą stalaktytów, sopli wapiennych lub nacieków.

Ociemniali, ob. Ślepota.

Ociemniałych i głuchoniemych instytut,

ob. Instytut głuch. i ociem. wWar-sza wi e.

Ociernica (Hispa) — rodzaj chrząszczy (Coleopter a) z rodziny złotek (Chrysomelidae), Cechy tego chrząszcza drobnego są następujące: oczy małe, pokrywy nieco dłuższe niż 1 x/₂

Fig. 94. Ucierilica (Hispa atra). raza od swej szerokości przy złożeniu, walcowate; nogi krótkie, mocne; piszczele (tibia) na brzegu zewnętrznym u wierzchołka rozszerzone; członki podymu szerokie; pazurki proste. W Egipcie żyją dwa gatunki.—Hispa atra barwy matowo-czarnej; pierwszy członek rożków na wierzchołku z długim, drugi z krótkim wyrostkiem; na pokrywach cztery rzędy kolców; długość 3 — 3.5 mm. Gatunek dość rzadki spotyka się w miejscowościach piaszczystych, porośniętych trawą, i koło fundamentów, wieczorami biega po łodygach traw.

Ocieski Jan z Ocieszyna (* w r. 1501 — f w r. 1563), jeden z wybitniejszych mężów stanu w Polsce w. XVI, kanclerz wielki koronny za Zygmunta Augusta. Pochodził z niezamożnej rodziny szlacheckiej herbu Jastrzębiec. Nauki wyższe pobierał w Krakowie i na tamtejszym uniwersytecie uzyskał stopień bakałarza. Potem lat parę przebywał na dworze kanclerza Krzysztofa Szydłowieckiego (ob,) i tu zapewne nabył tego doświadczenia politycznego i znajomości spraw publicznych, które go później odznaczały; ale zarazem przejął się onym duchem hu-manisty-polityka, nie zapominającego o sobie, szukającego kary ery, o nie zbyt wielkiej stałości przekonań wobec prądów ówczesnych. S. Orzechowski (ob.) wswoich „Annales“ przypisuje temu pobytowi О-go na dworze Szydłowieckiego znaczenie wielkie i wpływ na jego karyerę późniejszą, przyczem zaznacza, że nie mniej zaważyły tu wielka praca i ambi-cya О-go. W karyerze politycznej О-go podnieść należy z naciskiem, iż, rzecz rzadka w stosunkach ówczesnych polskich, O. wyszedł z kół sądowniczych, a nie kancelaryjnych, jak zazwyczaj bywało. — Służbę publiczną rozpoczął O. wcześnie, mianowicie, jako towarzysz kasztelana żarnowieckiego, Stanisława ze Sprowy, wysłanego w r. 1525 «przez Zygmunta Starego do sułtana Solimana Wspaniałego, celem wyjednania 6-letniego pokoju od Turcyi dla Polski i Węgier. W r. 1530 zostaje O. pisarzem ziemskim krakowskim i tą godnością zaczyna właściwie swoją karyerę — tutaj zapewne dał się poznać jako człowiek zdolny i wymowny. Idzie też coraz wyżej: w r. 1546 zostaje podkomorzym krakowskim, w r. 1547 kasztelanem bieckim, a równocześnie ochmistrzem królowej Bony, co mu równocześnie ułatwiło dalszy postęp w godnościach. W ostatnich dniach sejmu r. 1550 mianuje król Zygmunt August O-go podkanclerzym koronnym, d. 26 lutego r. 1552 kanclerzem, w r. 1553, po śmierci Kmity, starostą krakowskim. Oprócz tego połączył O. w swych ręku cały szereg starostw: Sądeckie, Oświęcimskie, Zatorskie, Olsztyńskie i Samborskie, co może dowodzi jego chciwości. —O ile w początkach jego zawodu ważna i bardzo znamienna jest jego służba w sądownictwie, o tyle mniej wybitną rolę odgrywa O. w służbie dyplomatycznej, która obok kancelaryjnej była najważniejszą drogą do zaszczytów mężów stanu ówczesnych. Posłuje jednak O. kilkakrotnie: w r. 1532 do Turcyi, w sprawie wojewody mołdawskiego Petryłły (Obertyn r. 1531) i przywozi pomyślną od Solimana odpowiedź; w r. 1540 do cesarza Karola V i w tymże samym roku (listopad) do Rzymu, do papieża Pawła IV (Piotr Caraffa), w sprawie biskupstwa krakowskiego, a w szczególności G a-mrata (ob.). Tej sprawy nie udało mu się tak pomyślnie załatwić. W r. 1553 jeździł wraz z biskupem płockim, Andrzejem Noskow-s к i m, (ob.) do Ołomuńca po królowę Katarzynę, trzecią żonę Zygmunta Augusta. —Z racyi swoich urzędów, występował O. hardzo często publicznie, a jednym z pierwszych (o jakich wiemy) jego występów jest mowa na sejmie w r. 1548, w której występuje przeciw małżeństwu króla z Barbarą Radziwi-łówną.—Zasłynął O. przedewszystkiem wymową, a jako kanclerz musiał przecie bardzo często przemawiać. Wielce ciekawa jest charakterystyka wymowy О-go, którą podaje Orzechowski w „Dyalogu około egzekucyi“: „który, gdy od króla mówić powstanie, naprzód jako wryty pień na ziemię patrzy, potem oczy podniesie, nie ruszając sobą ani na prawo, ani na lewo, ręką ani nogą, nie gra, ani brody pociąga; gdy mówić pocznie, słowa z ust jemu płyną, potokom onym jarym podobne, które gdy na jarż zbiorą, płoty łamią, bydła, domy, kłody i łomy co się nawinie, precz do morza z sobą niosą; i nie chcę ja temu wierzyć, aby król we wszem chrześciaństwie który miał kanclerza mądrze mowniejszego nad kanclerza naszego: dobrzeć go król na końcu rady swej postawił i jemu w radzie swej epilog zostawił“. Próby jego mów podaje nam Górnicki w „Dziejach w Koronie“ i niektóre dyaryusze sejmowie. —Za Zygmunta Augusta dwie sprawy w dziejach wewnętrznych Polski wysuwają się na czoło: reformacya i t. zw. egzeku-cya praw i dóbr królewskich. W obu tych sprawach O. zajmuje stanowisko dość chwiejne, niepewne, popiera i te i tamte stronnictwo. Tyczy się to zwłaszcza reformacyi. Jest O. otwartym i stanowczym katolikiem pod względem dogmatycznym i artykułów wiary; za takiego uważa się i sam, za takiego uważają goHozyusz, Eescius i inni. Wzywa np. O. króla do obrony kościoła i jego praw, na sejmach w r. 1552 i egzekucyjnym w r. 1562/3, broni juryzdykcyi sądowej duchowieństwa, wbrew opinii powszechnej i tak gorliwych katolików jak Jan Tarnowski, hetman wielki kor. Jako starosta krakowski przeszkadza dysydentom odbywać w Krakowie jakichś synodów; czy zebrań i szerzeniu się reformacyi; przyczynia się wielce do wydania dekretu ba-nicyi na Fr. Liz mani na (ob.) i dekret ten, jak i inne ogłasza. Kapituła krakowska, Hozy-usz i inni wzywają nieraz О-go do obrony kościoła i O. istotnie wezwaniom tym czyni zadość. Ale z drugiej strony nie przeszkadza mu to żyć w stosunkach bliższych z podejrzanym w wierze biskupem kujawskim, a później prymasem Jakóbem Uchańskim i wraz z nim i Filipem Padniewskim (ob.), przemyśliwać nad środkami uspokojenia umysłów i pogodzenia walczących religii i wyznań. A nawet w r. 1558 na sejmie domaga się soboru narodowego, on, który w r. 1552 sprzeciwiał się podobnemu żądaniu dysydentów. A ponadto na tymże samym sejmie w r. 1558 wzywa króla, by nie uważał na list P a-w ł a IV, który nie chciał Uchańskiego zatwierdzić na godności biskupa kujawskiego i mimo niechęci i oporu papieża, aby przeprowadził intronizacyę Uchańskiego, jak to zwykli byli robić jego poprzednicy: do króla bowiem, nie do papieża należy nominacya biskupów.—Do ruchu egzekucyjnego przyłącza się O. i z pozoru przynajmniej należy do zwolenników egzekucyi. Na sejmie egzekucyjnym broni jej przed protestującymi senatorami: Stanisławem Tarnowskim, wojewodą sandomierskim, S pytki em Jordanem z Melsz-t y n a, krakowskim, i Janem Firlejem, lubelskim, którzy nie chcieli uznać uchwały o egzekucyi; broni też uchwały o „kwarcie“ i wojsku kwarcianem i wzywa niejednokrotnie do ubezpieczenia granic państwa. Ale za to z drugiej strony zatrzymuje w swych ręku nadal wszystkie posiadane królewszczyzny i starostwa, a przeciw powstającej na sejmie burzy z tego właśnie powodu, że tak wielką ilość starostw łączy w swoich ręku, umiał się obronić.—Niepodobna stanowczo stwierdzić, czy i o ile O. był szczerym zwolennikiem ruchu egzekucyjnego, czy np. rzucenie królowi potarganych listów na rozliczne królewszczyzny, nie było tylko demonstracyą, ale zdaje się, że przez to popieranie ruchu egzekucyjnego na sejmie w przemowach, zyskiwał popularność. Zaznaczyć też należy, że O. jest wnioskodawcą propozycyi (r. 1552) bardzo politycznie głębokiej: mianowicie żądał by usunąć zawisłość dotychczasową sejmu od sejmików, posłów od in-strukcyi sejmikowych, by te instrukcye nie były rozkazami, jak obecnie, ale raczej tylko żądaniami, wskazówkami, czy prośbami. Podnieść także należy, że jako kanclerz, reprezentował na sejmie króla i w jego imieniu przemawiał, był więc krępowany i mniej miał może sposobności z całą otwartością wypowiadać przekonania swoje. — Gdy w Inflantach wybuchła wojna (r. 1557), O. rozszerza zamysły królewskie i wzywa do składania podatków na wojnę. Ale O., podobny do współczesnych sobie poli-tyków-humanistów, czy wogóle ludzi tern nie-pewnem, chwiej nem nieco stanowiskiem wobec prądów ówczesnych, a zwłaszcza religijnych, i dbałością o swoje interesy majątkowe, podobny jest do nich i tem także, iż, jak wielu podówczas, i on także oczekiwał i spodziewał się od soboru powszechnego pogodzenia i uspokojenia waśni religijnych. —Sprawy Prus Królewskich stwierdzają znowu, że O. i sam szanował prawo i jego poszanowania od innych się domagał. I tak: zabiegał w r. 1551, by biskupem Chełmińskim, zgodnie z przywilejami pruskimi został szlachcic z indygienatem pruskim; w tymże roku wydaje rozporządzenie, by polecenia jakiekolwiek, wychodzące z kancelaryi litewskiej, nie obowiązywały w Prusach. Dlatego też szukano u О-go nieraz pomocy, zwłaszcza Kraków i jego rada miejska nieraz wspominają o O-u z wdzięcznością i w rachunkach senatu miejskiego często możemy spotkać rubryki darów dla О-go za obronę przywilejów, czy inne przysługi. О-mu też poleca Hozyusz miasta pruskie, skarżące się na nieposzanowa-nie swych przywilejów. Był też O.'osobistością wcale wpływową i przez króla poważaną. Za jego radą szedł król nieraz i to w sprawach ważnych, np. w wybraniu towarzysza dla posła na sobór trydencki. Podnieść tu jednak trzeba że O. żył w stosunkach bliskich z nuucyuszem ówczesnym, biskupem Kamerynu Bongiovan-n i m, a król nie chciał krępować praw kościoła w sprawie soboru, w szczególności w wysyłaniu jakiegoś senatora świeckiego obok biskupa; dlatego też tę sprawę do rozstrzygnięcia zostawił О-mu i jego porozumieniu się z nun-cyuszem.—U О-go szukały poparcia najwybitniejsze osobistości: np. Zebrzydowski, gdy chodziło zarówno o niego samego czy o brata, dla którego chciał uzyskać kasztelanie brzesko-kujawską. O. mianowany w r. 1550 po śmierci Samuela Maciejowskiego do kapituły krakowskiej delegatem, przyczynił się wiele do tego, że Zebrzydowski został biskupem krakowskim, podobuie jak potem w r. 1562 dopomógł Uchańskiemu, dostąpić godności prymasa po śmierci Pr ze re mb skie go.—Korzystając ze znaczenia swego starał się O. bywać pośrednikiem np. między Tarnowskim hetmanem a Zebrzydowskim, albo między Padniewskim a Przerembskim. Żył w stosunkach serdecznych z Kromerem, który był jakimś jego krewnym (affinis), a przedewszystkiem z Hozyuszem, któremu, gdy został biskupem warmińskim (r. 1551), posłał na wychowanie ulubionego swojego siostrzeńca, Rafaela Mstowskiego, późniejszego kanonika krakowskiego i proboszcza wiślickiego; tego to Mstowskiego wyprawił własnym kosztem w r. 1552 do Włoch dla dalszego kształcenia się, przydawszy mu za opiekuna rektora szkoły elbląskiej, Mikołaja Gelasi-n a ze Lwowa. Bo O. opiekował się i młodzieżą garnącą się do nauk, sam albowiem cenił naukę i do wykształconych wysoko należał, tak, że tego kanclerza, bądź co bądź jedną z wybitniejszych osobistości XVI w. i jednego z niewielu świeckich kanclerzy w tym czasie, nazywano podobno „dyktatorem nauk Rz. pos. i słońcem uczonych“. — Oprócz wspomnianego już Mstowskiego, wyprawił O. swoim kosztem do Padwy dla nauk niejakiego Jana G rodzi eck i ego, później kanonika warmińskiego. —O. cieszył się wśród współczesnych mirem; cenią go i chwalą Orzechowski, Górnicki, Zebrzydowski, Hozyusz i t. d. Raz tylko przyszło do małej sprzeczki między O-m a Janem Tarnowskim na sejmie w roku

M. G-y

Red

1761.

1554 z powodu starostwa Krakowskiego, które król obiecał Tarnowskiemu, a nadał O-inu. — Orzechowski uważał О-go za sędziego swoich pism politycznych, a w „Dyalogu około egzekucyi“ sporo poświęcił mu miejsca. Na dokumentach jakiegokolwiek rodzaju można bardzo często spotkać go, jako świadka. —O. miał dwuch braci: Mikołaja, kanonika krakowskiego i Adama, podkomorzego krakowskiego; a nadto córkę Zofię, żonę Stanisława Tarnowskiego, kasztelana Sandomierskiego i 4 synów; z tych dwuch umarło młodo: Stanisław i Rafał, Jan był starostą olsztyńskim, i posłem na sejm w r. 1589, o Joachimie ob. niżej. O. umarł d. 12 maja r. 1563.— Monografii o O-m dotąd brak. Liczne, ale luźne wiadomości zawierają kroniki i wydawnictwa źródłowe do XVI w. np. „Annales“ Orzechowskiego; „Dzieje w Koronie“ Górnickiego; „Epistolae St. Hosii“; „Korespondencya Zebrzydowskiego“ (wyd. Wisłocki); „Dyaryusze sejmowe“ (wyd. Szujski, Lubomirski); „Źródło pism do dziejów unii i t. d. i monografie np. Wierzbowski „Jakób Uchański i Uchańsciana“ t. I—V; Troskola risk i: „Andrzej Radwan Zebrzydowski“, a także Szujski: „Dzieje Polski“ (tom II) i t. d.

Ocieski Joachim, drugi, młodszy syn Jana kanclerza w. kor. (ob.) był starostą olsztyńskim; w r. 1606 występuje, jako marszałek trybunalski (Rembowski „Rokosz Zebrzydowskiego“ str. 13); skończył na kasztelanii sądeckiej. W r. 1583 spotyka się go na uroczystościach weselnych Jana Zamoyskiego z Gryzeldą Batorówną w Krakowie. Uczestniczył według Niesieckiego (t. 7 str. 20) — w wojnach moskiewskich za Batorego. Na sejmie elekcyjnym w r. 1587 został wybrany między innymi, wówczas jeszcze jako starosta (olsztyński), na posła do nowoobranego króla Zygmunta III; ale tej misyi nie sprawował, bo skład tego poselstwa uległ później zmianie (A. Sokołowski „Dyaryusze sejmowe roku 1587.“ w „Script, rer. pol.“ t. XI, str. 158). Walczył pod Byczyną przeciw arcyks. Maksymilianowi. W czasie rokoszu Zebrzydowskiego stał po stronią króla. W r. 1609 był komisarzem do spraw pogranicznych od Śląska i Węgier. Żoną jego była (a 2 voto Adama Ratowskiego) Anna Mielecka, córka Hieronima, dziedziczka „wielkich majętności mieleckich i tarnowskich“, jak mówi „Pamiętnik Zbigniewa Ossolińskiego“ (wyd. W. Kętrzyński w „Bibi. ' Ossol.“ Lwów 1879 str. 48), wyrażający się już pod rokiem 1615 o O., jako już nieżyjącym, gdy tymczasem Niesiec-ki umieszcza jego śmierć pod r. 1620.—Por. oprócz wyżej wymienionych: „Encyklop.“ S. Or-gelb. i ks. Wielewickiego „Dziennik spraw domu zakonnego O. Jezuitów u św. Barbary w Krakowie“ w „Script, rer. pol.“ (t. VII str. 47, 208, 209, 215).

Ociężnik, skorupiak, ob. Langusta.

Ocimum, roślina, ob. Bazylia.

Ockeghem, ob. Okeghem.

Ockel Edward (* w Schwante [Brandenburgia] d. 1 lutego r. 1834) malarz niemiecki; mistrzami jego w sztuce byli: Steffeck w Berlinie i Couture w Paryżu, najwięcej wszakże zawdzięcza pracy sumiennej własnej. — Po powrocie z Francyi, gdzie bawił dwa lata, głównie w Normandyi i w lasach Fontainebleau, które go przyciągały malowniczoscią swą, osiadł od r. 1860 w Berlinie, a tam zjednał sobie sławę zasłużoną dobrego malarza krajobrazów i zwierząt.—Cztery obrazy jego mniejsze, wyobrażające krowy i jelenie na tle krajobrazów, znajdują się w „National-Gallerie“ berlińskiej, z innych na wzmiankę zasługują: „Woły orzące“ (r. 1865); „Jeleń beczący“ (r.

1870); „Sarny wybiegające z lasii“ (r. 1874); „Jelenie walczące“ (1876); „Krowy powraca^ jące z pastwiska“ (r. 1888); z krajobrazów jego licznych wymieniamy: „Okolica klasztoru Chorin“, widok jesienny (r.    1879); „Wieczór

nad jeziorem Garnensee“ (r.    1883) i „Cztery

pory roku“ (r. 1892).

Ockenfuss Wawrzyniec, ob. Oken. Ockenheim Jan, ob. Okeghem.

Ocker, rzeka i wies, ofy. Oker.

Qckley Szymon, orjentalista angielski (* w Exeter w r. 1678, f w Swavesey d. 9 sierp, r. 1720); kształcił się w uniwersytecie oksfordz-kim, gdzie oddawał się językom wschodnim, głównie zaś arabskiemu. Po ukończeniu uniwersytetu z odznaczeniem, został duchownym, zajmował różne probostwa, w 33-im roku życia został profesorem arabszczyzny w Cambridge; umarł będąc proboszczem w Swavesey. Ogłosił prace -następujące: „Introductio ad linguas orientales“ (Cambridge 1706), które doznało bardzo życzliwego przyjęcia; przełożył „Historję Żydów“ rabina włoskiego Leona Modenyego (Londyn 1707); The Improvement of human Reason exhibited in the Life of Hai ebn Yok-dhan“ (Londyn 1708); przełożył z arabskiego Ib n-at-T a fail „The Conquest of Syria, Persia, and Egypt of the Saracens“ (Londyn 1708 — 1718, 2 tomy), dzieło przełożone i na inne języki (na francuski 1748, Paryż). Powodzenie tego dzieła przyniosło Ockleyowi katedrę arabskiego w Cambridge (r. 1711). Ogłosił nadto: wiadomość o rękopisach arabskich bibljoteki Bodlejańskiej p. n. „Account of the Autority of the Arabie Manuscripts in the Bodleian Library...“ (1712); przekład drugiej księgi Ezdraszo-wej (1716); wiadomość o Berberji południowo zachodniej: „Account of south-west Barbary“ (1713); przekład sentencji Al ego (1717) i inne. Życiorys Ockleya skreślił Ralf Heat h cote w Chał mera „General Biograph. Dictionary“

A. A К.

Ocmulgee, rzeka w Ameryce Północnej, w stanie Georgia; po połączeniu się z rz. O c o n e e

są z

S. I)rz.

W r. 1828 hrabstwo

przybiera nazwę Al tam aha. Długa jest na 380 km., spławna aż do Macon (175 km.)

Оспа, dwa miasta w Rumunii, w pasie wzgórz u stóp Karpat położone; gdzie znajdują się 4 największe kopalnie soli rumuńskie.— 1) Tirgu O., w powiecie Bacau w Mołdawii, liczące 4 076 mieszk., dostarczyło w r. 1891: 1382 000 kg. soli, 2) O cne le Mari, w powiecie Valcea, w Małej Wołoszczyźnie (3 995 mieszk.): 1 142 000 kg. Obie osady połączone siecią dróg żelaznych. W kopalniach w O. pracują też skazani na ciężkie roboty. Ocnele Mari, ob. Оспа.

Ocneria, motyl. ob. Mniszka.

Ocnns (Aucnus) po grecku vOxvoę, według legendy rzymskiej, syn T i b e r i s a, bóstwa rzeki" Tybru, i Manto, córki Teirezyasza, albo też córki Heraklesa, umiejącej dolę przyszłą przepowiadać. Miał miasto Mantuę założyć i nazwać je według imienia matki swej. Inna znowu tradycya mieni go synem albo bratem Aule tes a, założyciela Peruzyi, i przypisuje także jemu założenie Felzyny, późniejszej Bononii.— Por. Vergilius „Aeneis“ (10, 198), z komentarzem Serwiusza.

Oconee, rzeka, ob. Ocmulgee.

O’Connell, Daniel, słynny polityk i agitator irlandzki (* w Carhén w hrabstwie Kerry, d. 6 sierpnia r. 1775 — + w Genui d. 15 maja r. 1847). Pochodził ze starej rodziny katolickiej, kształcił się w szkole -Jezuitów w Saint-Ómer i w kolegium angielskiem w Dou

ai. W r. 1793 wrócił do Anglii, gdzie się uczył prawa, w r. 1796 przeniósł się do Irlandyi, a w r. 1798 został adwokatem w Dublinie. Polityka pociągała go od lat najmłodszych ku sobie. Zaczął więc uczestniczyć w mityngach katolickich, gdzie jego mowy silne, namiętne i barwne, wywierać zaczęły wrażenie wielkie. Domagał się gorąco emancypacyi katolików i od r. 1800 nie przestawał żądać odwołania unii Irlandyi z Anglią. Wkrótce O. stał się bardzo popularnym. W r. 1815 polemika gwałtowna, którą prowadził w sprawach municypalnych Dublina, stała się powodem pojedynku z oficerem marynarki d’Esterre, którego O. zastrzelił. Doszło też do nieporozumienia poważnego pomiędzy O., a Robertem Peelem (ob.) wtedy sekretarzem stanu do spraw Irlandyi, który chciał go traktować jako agitatora podrzędnego gatunku; pojedynkowi ledwo zapo-biedz się dało. W r. 1822 O. założył wielkie stowarzyszenie katolickie, które miało wkrótce oddziały po całej Irlandyi i stało się tak sku-tecznem narzędziem propagandy, że je rząd zamknął w r. 1825. O. wznowił je pod inną nazwą i w innej formie.

Clare wybrało O. do Izby gmin. Wybór ten, podczas którego władze przedsięwzięły rozległe środki zapobiegawcze, przeszedł zupełnie spokojnie i wywołał wielki zapał w całej Irlandyi . Skutkiem jego bezpośrednim było

utworzenie się klubów liberalnych po wszystkich większych miastach kraju. O nie mógł zasiadać w Parlamencie, gdyż był katolikiem. Bronił sam swej sprawy w Izbie gmin(d. 15 majar. 1829); żądanie przyjęcia go do Izby odrzucone zostało tylko 190 głosami przeciwko 116. Wkrótce potem jednak rząd z obawy przed wojną domową sam przeprowadził emancypacye katolików, i O., wybrany ponownie d. 30 lipca r. 1829, zasiadł w Izbie, gdzie w czasie niedługim stał się jednym z mówców najpoważniejszych. Zaraz po wejściu do parlamentu zażądał zniesienia dziesięciny, pobieranej przez proboszczów protestanckich w Irlandyi, oraz odwołania unii pomiędzy Irlandyą, a Anglią. Słowo „odwołanie“ [repeal) stało się hasłem całego ówczesnego ruchu irlandzkiego. Agitacyą przeciwko unii zajęło się założone przez O. w r. 1830 „Towarzystwo Przyjaciół Irlandyi“.—D. 24 lipca r. 1830 O. wybrany został ponownie do parlamentu w Waterford; w tym czasie założył „Anti-Union Association“, drugie towarzystwo, poprzednie bowiem zostało przez rząd zamknięte. Gdy temu samemu losowi uległo nowe i jeszcze założone po nim towarzystwo następne, O. zaczął urządzać „śniadania publiczne“, na których mówiono tylko o polityce. Rząd zakazał i tych zebrań; O. oparł się i został aresztowany (d.    19 stycznia r. 1831). Cały

Dublin powstał w obronie swego ulubieńca, O. uspokoił jednak tłumy wzburzone; wkrótce też wypuszczono go na wolność. Od r. 1832 O. był w parlamencie przedstawicielem Dublina. Pod wpływem jego była większość kolegiów wyborczych w Irlandyi; to też O. zapełnił parlament swemi krewnymi, przyjaciółmi i stronnikami zaufanemi; zwano ich żartobliwie „ogonem O’C-a“ (the O-C. tail). Ponieważ prawie cały swój majątek i dochody poświęcił na cele polityczne, przeto rodacy ustanowili dla niego rentę narodową, która wynosiła od 13 do 18 tysięcy funtów rocznie. W r. 1835 w parlamencie stronnictwa tories i whigs znalazły się prawie w równej liczbie. O. stał się wtedy panem położenia i skorzystał z tego, aby przeprowadzić szereg reform, jak oto: powiększenie liczby posłów irlandzkich o 5, uchwalenie nowego prawa o ubogich i in. Zajął się też z nową energią agitacyą w sprawie odwołania unii. Założył w tym celu stowarzyszenia: „General Association of Ireland“ (r. 1836), „Precursor Society“ (r. 1838), wreszcie „Loyal National Repeal Association" (r. 1840) i zaczął urządzać mityngi olbrzymie ( monster meetings ). Odbywały się zwykle w niedzielę, pod gołem niebem, w miejscowości pięknej, lub pamiętnej w dziejach Irlandyi. Stronnicy O. zbiegali się z całej okolicy, księża kroczyli na czele swych parafii. Odprawiano mszę, poczem przemawiał O. malując w słowach ognistych ucisk, którego doznaje ludność od „Saxonöw“, Zgromadzenia te wywierały

wrażenia nieopisane w całym kraju; rząd beu und Wirken O’Connell’s“ (Berlin 1844); przestraszył się temi jakoby przeglądami woj- W. Fagan „Lite and times of D. O’Connell“ skowemi tłumów, które lada chwila mogły być rzucone przeciwko niemu. Dnia 7 października r. 1843 lord-namiestnik zabronił mityngu, który miał się w dniu następnym odbyć w Clon-tarf. O., który był nieprzyjacielem wszelkiego gwałtu, tak że nawet występował przeciwko bezrobociom, polecił swym stronnikom zastosować się do zakazu rządowego i mityng nie doszedł dœ skutku. Wyzyskując łatwe zwycięstwo, rząd wytoczył proces O. i jego stronnikom wybitniejszym, oskarżając icli o spiskowanie i podmawianie do powstania. Dnia 30 maja r. 1844 O. skazany został na rok więzienia i 2 000 funtów kary. Osadzony w więzieniu Richmond w Dublinie zalecił swym stronnikom zachowanie spokoju wobec tego wyroku, sam zaś apelował do instancyi wyższej; Izba wyższa uznała wyrok za nieważny z powodu ' pogwałcenia form procesu i O. odzyskał wolność (d. 4 września r. 1844). Uwolnienie jego ludność przyjęła ucztami, pochodami, ilumina-cyą. — Na jednein z następnych posiedzeń „Repeal-Association“ O. wystąpił z myślą fe-deracyi pomiędzy Irlandyą, a Anglią; pomysł ten rozwijał z zapałem podczas sesyi następnej parlamentu. Projekt ten jednak nie znalazł uznania wśród większości stronników jego, którzy go też licznie zaczęli opuszczać, zwłaszcza t. zw. „Młoda Irlandya“.—Ostatnie lata O. były smutne. Chory, wyczerpany, głęboko dotknięty tern, że się większość narodu od niego odwróciła, udał się w r. 1847 do Rzymu. Jechał wolno przez Francyę, gdzie go przyjmowano wszędzie ze czcią wielką; podczas odpoczynku w Genui zmarł z powodu uderzenia krwi do głowy. — Stosownie do życzenia, serce jego złożono w Rzymie, w kościele św. Agaty, ciało zaś przewieziono do Irlandyi, gdzie pochowano je niezwykle uroczyście na cmentarzu w Glasnevin. W r. 1869 na grobie je- szcie w r. 1127 podzielił ten kraj na trzy czę-go wzniesiono wieżę, wysoką, na 165 stóp. — ści i rządy każdej oddał w ręce innego przy-

о. wywierał na wszystkich, którzy go znali, wódcy. Podobną politykę zastosował do Meat-wrażenie niezwykłe. Mało ludzi było tak jak w roku 1125. —O. wojował z sąsiadami do on kochanych i znienawidzonych zarazem.

(Londyn 1850, 2 tomy); J. Lutz „Ueber O’Connell und Pius IX“ (Tübingen 1848); E. Régnault „Proces de D. O’Connell“ (Paryż 1844); J. O’Rourke i O’Keeffe „Life of D. O’Connell“ (Londyn 1875); H a m i 11 o n „Life of O’Connell“ (Londyn 1888); Nemours-Godrć „O’Connell, sa vie, son oeuvre“ (Paryż 1890); Lefevre „Peel and O’Connell, Irisch policy of Parliament“ (Londyn 1887); Dunlop „Daniel O’C. and the revival of nationale life in Ireland“ (Londyn 1900).

O’Connell Maurycy, najstarszy syn poprzedniego (f d. 18 czerwca r. 1853 w Londynie), został w r. 1827 adwokatem w Dublinie; w r. 1831 był posłem do parlamentu z hrabstwa Clare, w r. 1833 z miasta Tralle. Popierał gorliwie politykę ojca.

O’Connell Jan (* d. 24 grudnia r. 1810 — f d. 24 maja r. 1858 w Kingston), trzeci syn Daniela O’D-a (ob.) W r. 1833 wszedł do parlamentu, a po śmierci ojca stanął na czele „Repeal-Association“, która jednak pod jego kierunkiem coraz więcej traciła na znaczeniu i wreszcie w r. 1848 została zamknięta. W r. 1857 otrzymał od rządu, jako synekurę, urząd sekretarza skarbu przy sądzie kancelrskim irlandzkim. Oprócz życiorysu ojca (ob. O’Connell Daniel) napisał: „Rocollections and experiences during a parliamentary career from 1833 to 1848“ (Londyn 1848, 2 tomy).

O’Connor Tur lough, * król Connaught (* w Connaught w r. 1088—f wr. 1156). Wstąpił na tron w r. 1106, po bracie Do mli nail u, którego był pozbawił korony Murtough O’Brien (ob.). Panowanie jego wypełnione jest wojnami ciągłemi z sąsiadami. W r. 1111 najechał Ulster, w r. 1114 spustoszył Thomond, docierając aż do Limericku; od r. 1116 do 1119 i w 1121 urządzał wyprawy do Munsteru, wre-

końca życia. Kroniki starożytne opisują go jako człowieka dobroczynnego, gościnnego i rycerskiego.

O’Connor, Rode ryk, król Irlandyi (* w r. 1116 —f w r. 1198), syn Turlougha O. (ob. wyżej). W r. 1156 objął po ojcu rządy w Connaught. Jak i ojciec, prowadził niezliczone wojny, bądź z sąsiadami, bądź z tymi z poddanych własnych, którzy byli dość potężni, aby zagrażać jego władzy. Zdobył orężem koronę Irlandyi w r. 1166, a w roku następnym zwołał wielkie zgromadzenie duchownych i świeckich, które uchwaliło różne prawa. W r. 1171 oblegał Dublin, napadnięty jednak przez Nor-

W mowach swoich był bez litości dla przeciwników, to też miał w nich zawsze zawziętych nieprzyjaciół. Jako mówca parlamentarny należał do najlepszych w Anglii, na wielkich zebraniach ludowych umiał porwać wymową swą tysiące słuchaczów. Dzieło jego „Historical memoir of Ireland and the Irish native and Saxon“ (Dublin 1843, przekład niemiecki Lipsk 1843) świadczy, że był bystrym historykiem. Jego mowy polityczne wydali syn jego Jan, p. n. „Life and speeches of Daniel O’Connell“ (Dublin 1846, 2 tomy) i Cusack (Dublin 1875, 2 tomy), korespondencye

Por. E. A. Moriarty „Łe

bo w a pod Thurles (r. 1174) i pustosząc Mun-

Fitzpatrick p. n. „Political and private mandów poniósł klęskę ciężką. Wynagrodził Correspondence of Daniel O’Connell“ (Londyn ! sobie to niepowodzenie, zwyciężając Strong-1888, 2 tomy).

ster(r. 1175). W r. 1175 zawarł z Henrykiem j gmin, co było celem mityngu; O. i znaczna II, angielskim, pokój w Windsorze. W r. 1186 jeden z jego synów przy pomocy Anglików, strącił go z tronu i wypędził z Connaught. Po kilku nieudanych próbach powrotu do władzy,

część Chartystów nie chciała się uciekać do broni, cała więc demonstraneya spełzła na ni. czem. Podobny los spotkał doręczoną parlamentowi przez Chartystów petycyę o reformy. O. złożył Izbie listę olbrzymią, zawierającą, jak głosił, 5 700 000 podpisów; komisya parlamentarna, zajęta jej zbadaniem, znalazła ich jednak tylko niecałe 2 miliony, z których znaczna część była fikcyjna, jak np. Wellingtona, Peel a, księcia Alberta, wielu bohaterów powieści i t. p. Sprawozdanie komisyi wywołało śmiech wielki w Izbie, na którą zrazu milionowa petycya wywarła wrażenie poważne. Petycya została odrzucona. W tym samym czasie „National Land Company“ zbankrutowała. Niepowodzenia te silnie podziałały na wrażliwą naturę O.; wkrótce pojawiły się u niego objawy choroby umysłowej. Umieszczono go zrazu w domu obłąkanych, potem oddano pod opiekę siostry, u której umarł. — Por. Gammage „History of Chartism“ (Londyn 1854). —J. Mac-Cart h y „Histoire contemporaine d’Angleterre“ (Paryż 1885).

O’Connor, Sir Mikołaj R o d r y g, dyplomata angielski (* w r. 1844 w Irlandyi, w hrabstwie Roscommon); kształcił się w Stonyhurst; do służby dyplomatycznej wstąpił w r. 1866, w latach 1867 — 70 był attache w Berlinie, potem sekretarzem legacyi w Hadze, w Madrycie, Rio de Janeiro i w Paryżu, w latach 1883 — 85 sekretarzem poselstwa w Pekinie, w latach 1885—87 w Waszyngtonie. W r. 1887 został agentem dyplomatycznym i konsulem generalnym w Bulgaryi, w r. 1892 posłem w Pekinie, w r. 1896 w Petersburgu, uakoniec w r. 1898 przeniesiono go na taki sam urząd do Konstantynopola, gdzie dotąd pozostaje.

O’Connor Tomasz Paweł (* w Athlone w r. 1848) polityk irlandzki, nadzwyczaj ruchliwy. Po ukończeniu nauk w Queens College w Galwayu, poświęcił się dziennikarstwu i w r. 1870 przybył do Londynu, gdzie pracował w redakcyach różnych. W r. 1880 wybrano go do Izby niższej parlamentu, gdzie niebawem odznaczył się jako stronnik nadzwyczaj gorliwy swobód Irlandyi; w sprawie tej w r. 1881 wyjechał do Stanów Zjednoczonych Ameryki północnej, w celu uzyskania od ziomków tam zamieszkałych środków do prowadzenia walki przeciwko rządowi angielskiemu, zwłaszcza zaś do popierania Ligii rolnej (ob.), której rozwój wzmocnić pragnął. W r. 1883 z wyboru rodaków stanął na czele Ligi narodowej. Gdy się stronnictwo irlandzkie rozpadło na dwa odłamy, stanął po stronie przeciwników Parnella (ob.). Za ministeryum, na którego czele stał Gladstone (ob.), popierający zaprowadzanie samorządu (Home rule) w Irlandyi, z zapałem wielkim przyłączył się

O. usunął się do opactwa w Cong, gdzie też i umarł

O’Connor Bernard, lekarz i historyk, ob.

Connor В.

O’Connor Feargus Edward, polityk irlandzki (* d. 18 lipca r. 1794 j w Londynie d.

30 sierpnia r. 1855). Kształcił się w Trinity College w Dublinie i został adwokatem. Od г.

1831 zajął się gorliwie polityką. Po ogłoszeniu bilu reformy zasiadł w Izbie gmin jako przedstawiciel Corku. Głosował wraz z radykałami i bronił interesów Irlandyi ze śmiałością bezwględną. Wystąpienia jego nie zostały bez wpływu, to też w r. 1835 przeciwnicy O. postarali się o unieważnienie ponownego wyboru jego. O., który był zresztą niezadowolony z polityki umiarkowanej D. О’С o n n e 11 a (ob.), przestał się zajmować sprawami irlandzkiemi, przyłączył się do angielskich Chartystów (ob.) i zaczął jeździć po kraju, głosząc na zgromadzeniach ludowych o niedostateczności reformy parlamentarnej i o niedostatecznej ochronie praw ludnośęi pracującej. Pod jego kierownictwem odbyło się w Birminghamie d. 6 sierpnia r. 1838 wielkie zgromadzenie Chartystów, na któ-r>m uchwalono zwołanie do Londynu konwentu narodowego, mającego przygotować powstanie ogólne. Nie doszło jednak do poruszenia powszechnego robotników, lecz tylko do wybuchów po-pojedyńczych, stłumionych szybko przez policyę i wojsko; ośmiotysięczny oddział Chartystów, który zajął miasto Newport, poniósł klęskę krwawą dnia 4 listopada r. 1839. Wielu z przywódców ruchu pochwycono i wywieziono z kraju. O., który się podczas tych wypadków trzymał w cieniu, ocalał, został jednak w maju r.

1840 skazany na 18 miesięcy więzienia za artykuły podburzające w piśmie „The Northern Star“, założonym przez siebie w r. 1837 i bardzo poczytnym. Karę tę odsiedział w zamku w Yorku. W r. 1846 założył wraz z Ernestem Jonesem „Chartist Cooperative Land Company“, nazwaną później „National Land Company“, rodzaj gminy, urządzonej według zasad komunistycznych. W r. 1847 powstał dziennik „The Labourer“, który miał rozpowszechniać zasady kooperacyi rolnej. Od roku 1847 O. był w parlamencie posłem z Notting-hamu. Rewolucya lutowa w Paryżu (r. 1848) obudziła w przywódcach Chartystów nadzieję, że im się uda jak republikanom francuskim, pochwycić w swe ręce rządy. Postanowiono zwołać w dniu 10 kwietnia r. 1848 olbrzymi mityng w Kensington-Common; spodziewano się, że dojdzie do starć z policyą i wojskiem i wielkich rozruchów, w które się cały naród wplą- do niego, w r. zaś 1893 kierował demonstra-cze. Rząd jednak zakazał procesyi do Izby J cyą olbrzymią, wykonaną w Hyde Parku lon-

Ked.

lg Y.

mniemano że autor był Irlandczykiem i że nazywał się właściwie 0’Creat, dziś wszakże przeważa zdanie, iż był raczej Francuzem lub Anglikiem, nazywającym się He u zé, i że to nazwisko swe złacińszczył na O., co znaczy to samo, co heuzé, mianowicie „Obuty“. Wyraz „Helceph“ w napisie książki podobno jest przekręconym arabskim Al-Kâfi fil hisab, t. j. arytmetyka Al-Kafiego (uczonego Araba, żyjącego w Bagdadzie blisko r. 1000). Dziełko О-a, nie zupełnie w całości zachowane, zajmuje się mnożeniem i dzieleniem, a ciekawe jest tylko z powodu swej dawności.

Ocriculum, po grecku ’OxpixXoi, ’OxpixoXa, zamożne municipium rzymskie w Umbryi, na lewym brzegu Tybru leżące, w pobliżu uścia rzeki Nar, przy trakcie Flaininijskim ( Via Fla-minia), wiodącym z Rzymu przez Narnię do Spoletium. Obecnie jeszcze znacliodzą się w sąsiedztwie dzisiejszego miasta Otricoli znaczne zwaliska świątyń starożytnych, bazylik, amfiteatrów, łazien i wodociągów. Tutaj właśnie odkryto sławne owo marmurowe popiersie Zeu-s a, zwane w liistoryi sztuki popiersiem Zeusa albo Jowisza Otrykolskiego, obecnie drogi klejnot, zdobiący Salarotonda w Watykanie, jako też mozajkową posadzkę, którą jest owa sala wyłożona. — Por. Livius (22, 11); Tacitus „Hist.“ (3, 78); Plinius „Epist.“ (6, 25);

S. Dm.

J. Rei.

Ocrea, tak się nazywał u Rzymian nagolennik (ob.).

Qcreatus, matematyk żyjący w wieku XII, autor dziełka przerobionego z oryginału arabskiego p. n. „Prologus N. Ocreati in Helceph ad Adelhardum Batensem magistruin suum“ | octowy, prócz soli obojętnych, tworzy i zasa-(z rękopisu ogłosił Cli. Henry w „Zeitschrift i dowe; tak zwane zaś kwaśne O. nie są solami für Matliem. n. Pliys“. r. 1880). Dawuiej kwaśnemi w zwykłem znaczeniu, lecz tworzą

dyńskim. Jest założycielem dzienników tanich „The Star“ i „The Sun“ oraz redaktorem tygodnika „Weckely Sun“. Należy do najwybitniejszych członków parlamentu, będąc zarazem obrońcą ognistym praw narodu swego, nadto jest pisarzem świetnym, jak o tern świadczą między innemi dzieła jego: „B. Disraeli, Earl of Beaconsfield“ (London 1876) i „The Parnell Movement“ (1885).

Oconto, miasto w Ameryce Północnej, w stanie Wisconsin, stolica hrabstwa O. przy uściu rzeki tejże nazwy do zatoki Greenbay jeziora Michigan; mieszkańców liczy 5 219 (r. 1890), posiada znaczne młyny i tartaki.

Ocopa, klasztor w Ameryce Południowej, w rzeczypospolitej Peru, departamencie Junin, w dolinie Janja; założony został przez karmelitów bosych, którzy w wieku XVII i XVIII badali miejscowości pobliskie (dorzecze Ucayali, Huallaga i t. d.) i zdjęli dobre z nich mapy.

Ocos, mały port wolny w rzeczypospolitej G u a t e m a 1 i, nad oceanem Spokojnym, przy uściu rzeki Ocos, otwarty w r. 1885.

Ocotal, miasto w Nikaragua, ob. Segovia.

öcoteae Aubl. rośliny z rodziny Wawrzynowa tych (Lauraeeae) o kwiatach najczęściej dwupiennych, rzadko obupłciowych, o kwiecie rurkowatym z sześciu wrębami; pręciki zebrane w czterech rzędach, z tych czwarty o niteczkach małych lub zupełnie zanikłych. Owocem jest jagoda jednonasieuna. osadzona na zgrubiałem dnie kwiatowem. Są to drzewa lub krzewy o liściach uaprzemianległych i skórzastych. Znanych jest dzisiaj około 200 gatunków, przeważnie z Ameryki podzwrotnikowej, a następnie z Afryki południowej, Madagaskaru i wysp Kanaryjskich. Dopiero Bentham dokładniej oznaczył ten rodzaj, ściągając liczne rodzaje swoich poprzedników w jeden, O. Dzisiaj ten rodzaj dzielą na trzy pod-rodzaje, stosownie do budowy owoców. Z licznych gatunków wymieniamy tutaj kilka, jak: O. hullata Benth. z połudn. Afryki, zwana przez krajowców drzewem śmierdzącem; O. opifera Mart. z Brazylii, której olej wyciśnięty z owoców używają przeciw reumatyzmowi, a w Paragwaju do tego samego celu służy kora; 0. foetens Benth. z wysp Kanaryjskich, sok czerwony z jej drzewa śmierdzi; 0. guaya-nensis Aubl. z Guajany i Surinamu, liści tejże używają jako kataplazmów przy dymienicach (bubones).—Liście kopalne O. foetens znaleziono w pokładach tufu koło St. Jorge na wyspie Maderze.

Red.

Strabon (5, 227).

Octactinia, ob. Korale.

Octamłd (ehern.), ob. Acetamid.

Octan miedzi (Gryńszpan) ob. Octany.

Octandria — (ośmiopręcikowe) — ósma klasa układu sztucznego roślin Linneusza, zawierająca gatunki o kwiatach, posiadających 8 pręcików. Klasę tę dzieli Lin neu sz na 3 rzędy według ilości słupków, a mianowicie: 1) mo-nogynia — jednosłupkowe. Należą tu np.: klony (Aceraceae), wiesiołkowate (Onagraceae), ruta, wrzos i t. d. 2) ditrigynia — dwu lub trójsłupkowe np.: wiązy (JJlmus), rdesty (Polygonum), 3) Tetragynia czterosłupkowe, np.: wy-włócznik (Myriaphyllum), Adoxa, czworolist (Paris (pmdrifolia) i t. d.    1 Tri-

Octany, sole kwasu octowego (ob.), który, jako zawierający jeden tylko karboksyl (ob.), jest kwasem jednozasadowym. Kwas octowy łączy się ze wszystkiemi prawie zasadami; wydzielane przy tern ciepło neutralizacyi posiada prawie tę samą wartość co i dla kwasu solnego i azotowego; np. dla alkaliów wynosi w przybliżeniu 13100 cal. —Przy prażeniu О-y rozkładają się, przyczem, zależnie od zasady, wydziela się albo kwas octowy jako taki, albo rozkład idzie dalej i wydziela się a c e t o n, O. zaś zamienia się na węglan, lub wreszcie (dla zasad średniej mocy np. CuO) zachodzą oba rodzaje rozkładu.— Z metalami dwu lub kilkowartościowemi kwas

Kucyki Pown. lluttr. Ser. 11. Zen. 27л T. IV.

połączenie molekularne 1 cząsteczki soli obojętnej z 1 lub 2 cząsteczkami kwasu octowego.—W wodzie wszystkie sole obojętne są rozpuszczalne, sole, rtęciowa i srebrowa tylko trudno rozpuszczają się w wodzie chłodnej. Octany otrzymuje się przez zobojętnianie kwasu octowego tlenkami metali lub węglanami w roztworze wodnym. Kwas octowy bezwodny, lub rozpuszczony w wyskoku, nie rozkłada węglanów, a nawet reakcya w tym razie zachodzi w kierunku odwrotnym: jeśli do roztworu wyskokowego O-u potasu wpuszczać dwutlenek węgla (C0₂), to strąca się węglan potasu i wyzwala się kwas octowy; kierunek, w jakim tu reakcya przebiega, wyjaśnić sobie można tern, że węglan potasu jest nierozpuszczalny w wyskoku, gdy Ü. potasu rozpuszcza się w nim łatwo. —Z pomiędzy O-ów niektóre mają zastosowanie w technice i medycynie. Oto ważniejsze z soli kwasu octowego: O. amonu. Sól obojętna: C₂H₃0₂.NH₄., nader niestała, już nad H₂S0₄ traci amoniak, przy wyparowaniu daje sól kwaśną. Roztwór tej soli używa się w medycynie pod nazwą: Spiritus Minder eri. — Sól kwaśna: C₂H₃0₂.NH₄ -j- C₂H₄0₂. O. baru. Sól obojętna: (C₂H;j0₂)₂ Ba.H₂0; daje sole kwaśne z jedną i dwiema cząsteczkami kwasu octowego, — O. chromu: a) octan chroma-w у Cr (C₂H₃0₂)₂.H₂0, krystalizuje pod postacią kryształów czerwonych, błyszczących, sól sucha pochłania energicznie tlen z powietrza przy jednocześnie silnem rozgrzewaniu się, mogą-cem doprowadzić do samozapalenia się. — b) Octan chromowy: (C₂H₃0₂)₆.Cr₂.2H₂0; roztwór wodny tej soli przy gotowaniu nie strąca się w przeciwieństwie do analogicznych soli żelaza i glinu (na tern polega jeden ze sposobów chemii analitycznej oddzielania chromu od glinu i żelaza) O. chromowy, obojętny i zasadowy, znajdują zastosowanie w farbiarstwie'.— O. glinu. Sól obojętna jest bardzo nietrwała i znana tylko w roztworze; sól zasadowa: Al₂(OH)2 (C₂H₃0₂)₄; roztwory O-u glinowego, otrzymanego przez zmieszanie roztworu siarczanu glinu lub ałunu z roztworem O-u ołowiu lub wapnia, mają zastosowanie w farbiarstwie i drukarstwie pod nazwą zaprawy czerwonej {Botbbeize), oraz w medycynie. — O. magnezu. Prócz soli obojętnej znana jest sól zasadowa, o składzie niezupełnie określonym, mająca zastosowanie praktyczne pod nazwą S i n o d o r u. Otrzymuje się przez rozpuszczenie sporych ilości magnezyi (MgO) w obojętnym octanie magnezu; posiada własności silnie przeciwgnilne i odwaniające. Mięso i inne łatwo ulegające gniciu ciała, w soli tej dobrze się zachowują; zgniły ser lub mocz tracą przez dodanie tej soli przykrą woń swą; zasadowy O. magnezu usuwa również skutecznie woń potu nóg, pach i t. d.; w tym celu może być stosowany jako środek nieszkodliwy i bardzo skuteczny. — O. manganu (C₂H₃0₂)2 Mn.4H₂0 znajduje zastosowanie w farbiarstwie.

— O. miedzi, a) sól obojętna (C₂H₃0₂)₂.Cu. H₂0, zwana grynszpanem destylowanym lub krystalicznym, tworzy się przez rozpuszczenie soli zasadowej (grynszpanu) lub tlenku miedzi w kwasie octowym ciepłym; tworzy kryształy pryzmatyczne, eiemno-niebieskawo-zielone, przeświecające. Roztwór wodny, rozcieńczony przy parowaniu, wydziela kwas octowy, przyczem sól obojętna zamiena się na zasadową. Zakwaszony kwasem octowym roztwór wodny nagrzewany z dekstrozą, wydziela czerwony tlenek miedzia-wy (odczynnik Barfoeda), b) Soli zasadowych jest kilka, które w różnorodnej mieszaninie tworzą rozmaite gatunki handlowe farby, zwanej grynszpanem, z pomiędzy tych najbardziej znane są: 1) g. niebieski i 2) g. zielony (angielski lub niemiecki). Grynszpan niebieski jest to sól zasadowa następującego składu chemicznego: (C₂H₃0₂)0Cu₂.6H₂0; wyrabiany bywa przeważnie w okolicach posiadających winnice we Francyi południowej. Sposób fabry-kacyi polega na tern, że wytłoczyny z winogron, zawierające, z powodu niezupełnego wyciśnięcia soku, jeszcze dość znaczne ilości cukru, poddaje się fermentacyi wyskokowej, a następnie octowej, poczem bierze się blaszki miedziane (1 mm. grubości, od 100—130 g. wagi) i w naczyniach umyślnych przekłada kolejno warstwami łupin sfermentowanych; jeden garnek zawiera 120 —160 blaszek; luźno przykryte garnki pozostawia się w piwnicach (przy 10 —12°) na przeciąg 10 — 20 dni; po tym czasie płytki wyjmuje się i kilkakrotnie kolejno, to suszy, to pogrąża w winie słabem lub occie winnym słabym; w końcu na blaszkach tworzy się warstwa cienka grynszpanu, którą po zeskrobaniu, miesza się z wodą na ciasto i urabia w formach. Otrzymany w ten sposób gryn-szpan rozpuszcza się całkowicie w amoniaku, kwasie siarczanym i rozcieńczonym kwasie octowym.—Jako zafałszowań grynszpanu używają kredy, siarczanu miedzi, octanu wapnia, proszku pumeksowego. Grynszpan służy do wyrobu zieleni Szweinfurckiej (ob.), w farmacyi, jako farba olejna i wodna i. t. p. Jako farba olejna miesza się zazwyczaj grynszpan z bielą ołowianą (blejwajs).—Przez stopienie równych części grynszpanu lub koper-wasu miedziowego, saletry i ałunu, dodanie kamfory po stopieniu i wylanie masy na blachę zimną, otrzymuje się ałun miedziowy {Lapis diiinus, Lapis ophtalmicus St. Ives), środek używany w chorobach oczu.—b) Grynszpan zielony jest mieszaniną soli zasadowych: (C₂H,0₂)₂0.Cu₂.(C₂H₃0₂)₂Cń.6H₂0 i (C₂H₃0₂)₂Cu₃02 2H₂0, z solą obojętną i małą ilością węglanu miedzi; skład chemiczny wogóle zmienny. Wyrabiany bywa w niektórych okolicachFrancyi (Grenoble), także w Szwecyi, Anglii i Niemczech, w sposób następujący: płytki miedziane przekłada się w naczyniach drewnianych warstwami flaneli nasyconej octem; flanelę co 3 dni nanowo nasyca się nim; po 14 mniej lub więcej dniach płyty. pokryte warstwą grynszpanu, wyjmuje się z naczyń i wystawia na działanie powietrza wilgotnego, ciepłego, nasyconego parą kwasu octowego, dopóki nie pokryją się warstwą soli dostatecznie grubą. Gatunek ten ze względu na użycie czystszego materyału surowego (octu, zamiast wytłoczyn z winogron) jest czystszy od poprzedniego; używa się do tych samych celów. — Octan ołowiu. a) Sól obojętna, cukier ołowiany: (C₂H₃0₃)₂Pb, krystalizuje z 3 cz. wody. Ta sól, technicznie bardzo ważna, otrzymuje się przez rozpuszczanie tlenku ołowiu, glejty, lub ołowiu metalicznego w kwasie octowym; do rozpuszczania używa się albo octu, otrzymanego z wyskoku, albo niezupełnie oczyszczonego octu drzewnego (ob. Ocet); w pierwszym razie otrzymuje się cukier ołowiany b i ał y, w drugiem brunatny. Sposób fabrykacyi polega na tem, że glejtę ołowianą dodaje się do nagrzanego octu dopóty, póki płyn nie stanie się wyraźnie alkalicznym, poczem odparowuje się i podczas stężania dodaje tyle octu, aż odczyn alkaliczny zginie i staje się kwaśnym; następuje krystalizacya, poczem, po odsączeniu, kryształy suszy się w ciepłocie umiarkowanej. W celu uniknięcia uciążliwej zawsze operacyi stężania roztworów słabych, glejtę ołowianą według innej metody wystawia się wprost na działanie pary kwasu octowego. Ponieważ przy przekraplaniu rozcieńczonego kwasu octowego przechodzi z początku przeważnie woda, a pozostający w naczyniu kwas coraz bardziej się stęża, dla uniknięcia więc tej niedogodności, nasyca się ocet solą kuchenną, przez co punkt wrzenia tak się podnosi, że od samego początku przechodzi para bogata w kwas octowy; przy tym sposobie fabrykacyi otrzymuje aię odrazu roztwór zdolny do krystalizacyi.—Czysty cukier ołowiany krystalizuje w tablicach, słupach lub igłach bezbarwnych, błyszczących, które na powietrzu wietrzeją, tracą wodę krystalizacyjną i nieco kwasu octowego, natomiast wiążą dwutlenek węgla z powietrza, poczem z wodą dają roztwór mętny. Sól topi się w ciepłocie 75° C. w swej wodzie krystalizacyjnej, która przy 100° uchodzi, poczem sól twardnieje i topi się na nowo przy 180°; w ciepłocie wyższej ulega rozkładowi. Rozpuszcza się w ³/₄ cz- w°dy zimnej V₂ cz. gorącej, w 8 cz. wyskoku, jest nierozpuszczalna w eterze. Roztwór wodny zabarwia papierek lakmusowy na czerwono; na powieirzu mętnieje, pochłaniając kwas węglowy (C0₂); z początku ma smak wstrętnie słodki, potem ściągający, metaliczny; jest trujący; ciepły roztwór czuć kwasem octowym. Cńkier ołowiany służy w farbiarstwie do przygotowywania octanu glinu (zaprawa czerwona), do fabrykacyi bieli ołowianej, żółtej chromowej, pokostów; prócz tego używany bywa jako środek leczniczy przeciw krwawieniu narządów wewnętrznych, szczególnie płuc, przy rozwolnieniu, w chorobach oczu, głównie jednak do okładów na stłuczenia, b) Sole zasadowe, z pomiędzy których większe znaczenie posiada tylko t. zw. ocet ołowiany, Acetum plumbi, Acetum Saturni. W stanie krystalicznym posiada skład następujący: Pb (C₂H₃0₂)₂Pb0.2H₂0; jego roztwór wodny jest znany w farmakopejach jako Liquor Plumbi subacetici. Tworzy się przez działanie soli obojętnej na tlenek ołowiu. Sprzedawany w aptekach pod nazwą wody ołowianej, (aqua plumbi), przetwór stanowi mieszaninę 1 cz. octu ołowianego z 49 cz. wody; woda Gulardowa (ob.), zaś składa się z 2 cz. octu ołowianego, 8 cz. wyskoku ( c. g. 0. 895) i 90 cz. wody; obu przetworów używa się jako wody chłodzącej do okładów w stłuczeniach, opuchnięciach skóry, oparzeniach i t. p. —Ocet ołowiany służy również do wyrobu maści ołowiowej, bieli ołowianej, octanu glinu etc. —Octan potasu. C₂H₃0₂K, na powietrzu rozpływa się, rozpuszcza się przy 2° w 0. 531, a przy 62° w 0. 203 cz. wody, również w wyskoku łatwo jest rozpuszczalny. Sole kwaśne utworzone są z połączenia molekularnego 1 cz. soli obojętnej z 1 lub 2 cz. kwasu octowego. — Octan rtęciowy Hg. (C₂H₃0₂)₂ krystalizuje w tablicach błyszczących, rozpuszcza się w 4 cz. wody o 10°; octan rtęciawy Hg₂ (C₂H₃0₂)₂ rozpuszcza się o wiele trudniej, bo w 133 cz. wody o 12°. Octan sodu. C₂H₃0₂Na, krystalizuje z roztworów wodnych z 3 cz. wody; rozpuszcza się w ciepłocie zwykłej w 3 cz. wody ze znacznem oziębieniem; łatwo również rozpuszcza się w wyskoku. Blisko 100° topi się w swej wodzie krystalizacyjnej, tworząc płyn bezbarwny, który bardzo łatwo ulega przechłodzeniu, przy óstrożnem oziębianiu może być jeszcze przy 0° zachowany w stanie płynnym; przy zetknięciu z kryształem tejże soli krzepnie wówczas w jednej chwili, czemu towarzyszy znaczne podniesienie ciepłoty. Jeśli stopioną sól wodną nagrzewać dalej, to po wydaleniu całej wody wydziela się stała sól bezwodna, która topi się w ciepłocie znacznie wyższej, bo wynoszącej 319°. Bezwodny octan sodu przyciąga chciwie wodę, dlatego używany bywa często przy re-akcyach organiczno-chemicznych, jako środek odwadniający. —Znane są również sole kwaśne z 1 lub 2 cząsteczkami kwasu octowego. —O c-tan srebra C₂H₃0₂Ag krystalizuje z wody w igłach błyszczących; 100 cz. wody rozpuszczają przy 20° 1.04 cz., przy 80° — 2.52 cz. soli. Przy nagrzewaniu pozostawia, jak wszystkie sole srebrowe kwasów organicznych, czyste srebro metaliczne. — Octan strontu, krystalizuje z wody z 4 cz. wody krystalizacyjnej: (C₂H₃0₂)₂ Sr. 4H₂₀.— Octan wapnia, a) sól obojętna: (C₂H₃0₂)₂CaH₂0, jest w postaci, w której otrzymuje się przy fabrykacyi octu drzewnego, wytworem handlowym,

jest Liguor

Fe₂(0H)₂(C₂H₃0₂)₄

Mat

T. D.

S Dr z

który, zależnie od barwy, rozróżniany bywa jako szary lub brunatny. W celu określenia czystości danego przetworu przekrapla się próbkę z kwasem fosforowym i w przekroplinie określa się kwas octowy przez miareczkowanie (Fresenius), b) sól kwaśna: (C₂H₃0₂)₂Ca C₂H₄0₂,H₂0. O. żelaza, a) octan żelazowy (C₂H₃0₂)₂Fe; powstaje przy rozpuszczaniu żelaza w czystym kwasie octowym; krystalizuje z 4 cz wody. W stanie nieczystym daje

t. zw. zaprawę żelazną lub czarną, używaną w farbowaniu (na czarno) jedwabiu, oraz w farbiarstwie i drukarstwie bawełny, b) octan żelazowy obojętny otrzymuje się przy rozpuszczaniu w gorącym kwasie octowym wodorotlenku żelazowego, strąconego na chłodzie amoniakiem i dokładnie wymytego wodą gorącą; roztwór chemicznie czystej soli nie ulega zmianie, pomimo kilkagodzinnego gotowania; jeśli natomiast roztwór zawiera małe ilości innej jakiej soli, to gotowany ulega rozkładowi, oddzielając wolny kwas octowy i zamieniając się na sól zasadową; ta zaś po dłuż-szem gotowaniu zamienia się na wodzian, który już nie rozpuszcza się w kwasie octowym; z własności tej korzysta się w chemii analitycznej dla oddzielania żelaza (i glinu) od manganu, cynku, kobaltu i niklu. Rostwór zasadowego octanu żelazowego:

Ferri acetici farmakopei. Mieszanina roztworu tej soli z wyskokiem i eterem octowym daje przetwór lekarski zwany; Tinctura Ferri acetici aetherea.

Octavenus, prawnik rzymski, żył za panowania cesarza Trajana, przed Val en sein i przed rokiem 128, był autorem pism teoretycznych. Korzystali z niego P o m p o n i u s, Paulus, Ulpianus i Mar cyan.

OctaviamiS, ob. Oktawian.

OctavÜ, ob. Oktaw iusze.

October, w drugim przypadku Octohris, pierwotnie ósmy, później, w zreformowanym kalendarzu, dziesiąty miesiąc roku rzymskiego, odpowiadający więc naszemu październikowi. Dnia 15 miesiąca tego składano bogom w ofierze konia, zwanego equus Octobris. Główne święta które w miesiącu owym obchodzono, były: 1) dnia 12. Augustalia; 2). dnia 13. Faun alia-, 3) dnia 19. Armilustrium.

Octodontidae. (Ośmioz ębne). Jest to nieliczna, lecz dość oryginalna rodzina zwierząt, z rzędu gryzo niów (ob.) (Glires s. Bodentia) gromady ssaków (Mammalia). Nazwę łacińską („ośmiozębne“) otrzymały stąd, że ua powierzchni żującej ich zębów trzonowy cli (dentes molares) marszczki szkliwa ułożone są w kształcie ósemki. Kłów (d. canini) brak im, a ścierające się i narastające siekacze (d. incisivi) są pokryte szkliwem tylko na powierzchni zewnętrznej. Ponieważ szkliwo jest twardsze od zębiny, (substantia eburnea dentis), więc powierzchnia górna od strony zewnętrznej ściera

się wolniej, niż od wewnętrznej i z tego powodu jest na dół pochylona ku wnętrzu jamy ustnej. Formuła zębów jest:

1.0.4(3)

1.0.4(3)

Kończyny, mające po 4 lub 5 palców, są uzbrojone pazurami mocnemi. Uszy bywają po większej części krótkie, szerokie, porośnięte włosami rzadkiemi; ogon—u różnych gatunków różnej długości—jest pokryty łuskami pierście-nisto ułożonemi, a u niektórych gatunków zakończony kitą puszystą. Futerko u jednych rodzajów puszyste i miękkie, u innych zaś składa się z włosów szczecinowatych, pomiędzy którymi pojedyńczo spotyka się nawet kolce poprzecznie pręgowmne. Kręgosłup składa się, oprócz zwyczajnej liczby kręgów szyjnych, z 11 pierśnych, 3 lub 4 krzyżowych i 24 do 44 ogonowych; liczba kręgów lędźwnych waha się w granicach znacznych. —O. żyją zwykle stadami, w wygrzebanych przez się norach podziemnych, z dużą liczbą przejść pod ziemią. Jedne z nich, trybem życia przypominające krety właściwe, grzebią nory pod powierzchnią ziemi; pozostają przez całe życie w ciemności i z tego powodu narządy wzroku, jeśli nie zupełnie u nich zanikają, to w każdym razie zmniejszają sprawność swoją. Inne nurkują wspaniale i pływają w wodzie lub łażą po drzewach. Rozmnażają się szybko, kilka razy do roku, i za każdym razem miewają po 2 — 7 młodych. Żywiąc się przeważnie owocami i korzonkami lub łodygami roślin, zrządzają szkody olbrzymie w polach i plantacyach roślin uprawnych, tembardziej iż na żer wychodzą zwykle stadami dużemi. — O. dzielą się na następujące rodzaje i gatunki: Octodon К o szatni czek — mieszkaniec Chili, Peru i Boliwii, ma wyraźniej, niż u reszty przedstawicieli tej rodziny wyrażoną cechę, od której powstała ich nazwa. Zęby trzonowe ich, pozbawione korzeni, mają wyraźną cyfrę 8 na powierzchni żującej. Sierść, dość twarda i krótka, tworzy futerko gęste; ogon długi jest zakończony sporą kitką włosów dłuższych; uszy krótkie i szerokie, u góry zaokrąglone; pokryte są sierścią rzadką; nogi tylne znacznie dłuższe od przednich. Gatunek najpospolitszy—O. Cummingii.— Ctenomys żyje od południowych granic Brazylii d o cieśniny Magellana. Tułów ma krótki, wałkowaty, szyję grubą, ogon krótki i gruby, tępo zakończony, uszy króciutkie i oczki małe. Futerko na głowie jest krótkie,, na tułowiu znacznie dłuższe; gdzieniegdzie występują szczecinki nieco twardsze i dłuższe. Nogi z 5 palcami uzbrojone są w pazury duże i mocne, zastosowane do trybu życia. Żyje w norach, żywi się zaś prawdopodobnie korzonkami i łodygami roślin. Znany jest gatunek C. Magel-lanicus. — Ctenodactylus—rodzaj północno-afry-kański, najmniejszy ze wszystkich, należących do tej rodziny, gdyż dochodzący zaledwie do

S. Min.

Ociodurus, miasto Weragrów celtyckich, leżące w ziemi Helweckiej, na południowym krańcu Gallia Belgica w dolinie naokół górami opasanej, rzeką (dzisiaj Dranse) na dwie połowy przedzielonej nad traktem, wiodącym z Mediolanum przez Alpy Pennińskie do Mo-gontiacum; znane jest z krwawej walki, któ-

(3,1); Plinius

S. Dr z,

0, 61).

Red.

Cz St.

18 cm. Kształtem głowy, uszu i nóg przypomina rodzaj poprzedni? różni się zaś tern, że: l-o nogi są zakończone 4-ma tylko palcami, uzbrójonemi w pazury tępe, ukryte w sierści szczecinowatej; 2-o ponad rzędem szczecinek, pokrywających pazury, wznosi się rząd wyrostów rogowych, ostro zakończonych, a nad temi znów dwa rzędy, jeden nad drugim, szczecinek sprężystych; 3-0 ogon, dochodzący zaledwie do 1.5, cm. jest również pokryty szczecinkami; 4-o kolor brunat-nawo-popielaty na bokach przechodzi ku górze w coraz ciemniejszy, a na grzbiecie ciągnie się już pas czarno - brunatnawy z plamkami czar-nemi. Nakoniec zęby trzonowe szczęki dolnej z ósemką znamienną, są tern dłuższe, im dalej od otworu ust są położone. Należy tu gatunek 67. Massoni.—Bapromys.-—M y s z o ś w i n e k, dochodzący do 60 cm. długości i 8 kilogramów wagi; tułów mają krótki a gruby, głowę szeroką o pysku płasko ściętym, z uszyma szerokie-mi, prawie gołerni, średniej wielkości i wargą górną rozdwojoną. Nogi ich są mocne, przednie z 5, tylne z 4 palcami, uzbrojoue pazurami długiemi, zagiętemi; zamiast palca piątego na nogach tylnych pozostała tylko brodawka z pa-znogciami zamiast pazurka. Ogon pokryty łuskami i porośnięty włosami rzadkiemi; futerko jest gęste, gładkie, lecz szczecinowate i twarde. Znany gatunek C. pilorides jest mieszkańcem wysp Antylskich.—Myopotamus— Rzecznik (bóbr błotny) albo Jcoipu, dochodzący prawie do 50 cm. długości, ma tułów gruby, niekształtny, głowę długą i szeroką, o pysku płasko ściętym, z oczyma wydatnemi i uszyma szerokiemi; palce nogi tylnej połączone są błoną i uzbrojone pazurami dużemi, silnie zagiętemi; palec piąty kończyny przedniej ma paznogieć zamiast pazura. Ogon, równej prawie długości z tułowiem, jest pokryty łuskami i włosami szczelnie przystającymi; futerko złożone z włosów długich, pokrywających miękkie, puszyste pokrycie skóry, zupełnie nieprzepu-szczające wody. Żyje nad brzegiem jezior, rzek i strumieni, tam, gdzie dno obficie porośnięte jest roślinnością wodną. Znany gatunek —Myopotamus coypu. — Aulacodus—8zczeci-niec, wyglądem zewnętrznym przypomina rodzaj poprzedni, różni się zaś od niego budową nóg, które są zaopatrzone 4-ma palcami, i siekaczami, szczęki górnej, na których powierzchni przedniej wyzaźnie znać 3 brózdki głębokie. A. Swinderianus i A. semipalmatuś, dwa gatunki z tego rodzaju, są mieszkańcami Afryki środkowej, z nad dolnego brzegu rz. Kongo.

rą tutaj stoczył legion XII pod wodzą Sergiu-s a G a 1 b y, legata Cezara; dzisiaj Martinach w Dolnem Wallis. Mieszkańcy, zwani Octodu-renses, zażywali później prawa latyńskiego. — Por. Caesar „Bell. Gall.“

„Nat. Hist.“ (3, 20, 21).

Octogesa, miasto Ilergetów w Hispania Tar-raconensis, nad rzeką Iberus (Ebro), prawdopodobnie na południe rzeki Sicoris, w okolicy dzisiejszego miasta la Granja, albo też dzisiejsze miasteczko Mequinenza; w Wiekach średnich zwało się Ictosa; por. Caesar „Bell. civ.“

S. Drz.

Octomierz ob. Acetometr.

Octonville Raoul d’ (f po r. 1412) szlachcic norinandzki, zabójca księcia Ludwika O r 1 e ań s к i e g o.—O. w r. 1396 był skarbnikiem królewskim (Garde de Г épargne du roi), następnie radcą starszym w zarządzie skarbowym; w r. 1398 posunięto go na zarządzającego skarbowością (<gouverneur général des finances) prowincyi Guyenne i Languedoc; w r. 1401 królowa zawezwała go przed sąd parlamentu, żądając zwrotu 10 000 liwrów, co pociągnęło za sobą pozbawienie go urzędu i godności. Przyłączył się wtedy do stronników księcia Burgundzkiego, Jana Nieustraszonego (sans Peur) i z jego poduszczenia w dniu 23 listopada r. 1407, na ulicy Vieille-du-Tem-ple w Paryżu zabił Ludwika Orleańskiego, za co otrzymał 800 liwrów złotych. Jeszcze w r. 1412 żył na dworze burgundzkim w służbie książęcej.

Octopoda — o ś m i o n o g i czyli o śmiora-mienne, są to mięczaki (Mollusca), tworzące podrząd rzędu dwuskrzelnych (I)i-branchiata), z gromady głowonogów (Cephalopoda). Ośmionogi posiadają ośm ramion, połączonych zwykle błoną wspólną; przyssawki bezłodyżkowe, pozbawione pierścieni rogowych; oczy najczęściej małe; tułów krótki, okrągła wy; lejek bez klapy; muszla u ośmionogów nie istnieje wcale lub jest szczątkowa, wewnętrzna, z wyjątkiem samicy ż e g 1 а г к а (Argonauta Argo), posiadającej muszlę zewnętrzną, nie podzieloną na komory. Ośmionogi dzielą się na trzy rodziny: 1) Octopodi-dae bez płetw i otworów na głowie, zwanych porami wodnemi, 2) Philonexidae, różniące się od rodziny poprzedniej obecnością por wodnych i tern, że płaszcz zrasta się z głową, i 3) Cir-rotenthidae z 2 płetwami.

Octopus, ob. Ośmiornica.

Octowa fermentacya ob. Ocet iFermen-tacya.

Octowy eter. Pod tą nazwą znany jest od-dawna ester etylowy kwasu octowego (C^H₈02 C₂H₅); znajduje zastosowanie w medycynie (Aether aceticus), przy histeryi, zemdleniach, kurczach żołądka i t. d., a prócz tego z powodu zapachu miłego, odświeżającego w perfuineryi, jako dodatek do octu winnego, napojów wyskokowych (koniaku, rumu), esencyi owocowych

i t. d. Otrzymnje się przekraplając octan sodu bezwodny z wyskokiem i kwasem siarczanym; z przekropliny E. O. oddziela się przez kłócenie z roztworem stężonym sody, suszy się chlorkiem wapnia i rektyfikuje. Jest płynem bezbarwnym o c. wł. 0.924, miesza się z eterem i wyskokiem, rozpuszcza się w 17 cz. wody, wre przy 73 — 77°, pali się płomieniem kopcącym. O niektórych innych estrach kwasu octowego ob. Octowy Kwas.

kwasu octowego bezwodnego, roztwór zobojętnia się zasadą odpowiefdnią, a utworzoną sól (najczęściej wapniową, albo sodową lub barową) rozkłada się kwasem siarczanyin lub solnym, poczem kwas octowy oddziela się przez przekraplanie. Najczystszy i najsilniej stężony Kw. O. otrzymuje się z soli sodowej, którą naprzód oczyszcza się przez krysta-lizacyę, następnie obezwadnia przez nagrzewanie do 240°; potrzebny do rozkładu tej soli kwas siarczany obezwadnia się również, gotując. dopóki nie odparuje się przynajmniej ¹/6 część.—W ciepłocie zwykłej kwas octowy bezwodny jest płynem bezbarwnym; przy -j- 16°7 C, zamarza w masę liściasto-krystaliczną bezbarwną i błyszczącą; z tego powodu nazywa się również kwasem octowym lodowym (acidum aceticum glaciale); posiada zapach silnie drażniący; na skórze wywołuje oparzenia; z wodą, wyskokiem i eterem miesza się we wszystkich stosunkach; para jego daje się zapalić, tworząc płomień jasno-niebieski; jest w wysokim stopniu hygroskopijny (przyciągający wilgoć). Używany bywa często jako rozpuszczalnik przy krystalizacyi wielu związków organicznych; z ciał nieorganicznych w kw. o-ym rozpuszczają się między innemi, siarka i fosfor. — Przy zmieszaniu kwasu octowego bezwodnego z wodą następuje rozgrzanie się i zmniejszenie objętości; ciężar właściwy wzrasta wraz z rozcieńczeniem, dopóki nie osiągnie swego maximum (1 0748 przy 15°), co następuje przy stosunku 77 części kwasu octowego bezwodnego do 23 cz. wody; odpowiada to wodzianowi: C2 H₄0₂ H₂0; przy rozcieńczaniu dalszem ciężar właściwy spada. C. wł. kwasu O. bezwodnego= 1 055. Punkt zamarzania jego -j- 16.7°; w miarę rozcieńczania wodą szybko jednak spada; przy zawartości np. 3.8# wody p. zamarzania wynosi -j- 10.5° przy 10.8# +- 2.7°, przy 15.3#—2.6°, przy 19.4 — 7.4°; minimum, równe —24° osięga się przy zawartości 37 — 38 % wody, co odpowiada wodzianowi: C₂H₄0₂-|-2H₂0; przy dalszem rozcieńczaniu punkt zamarzania zaczyna się podnosić. Pod ciśnieniem 7,60 mm. kwas octowy wre przy 118°, 1 C.— Gęstość pary w ciepłotach, mało przenoszących punkt wrzenia, posiada wartość o wiele większą, aniżeli wyliczoną z ciężaru cząsteczkowego; normalną wartość osiąga dopiero przy 230°; pochodzi to stąd, że w stanie pary w ciepłotach niższych kwas octowy składa się z cząsteczek podwójnych (C₂H₄0₂)₂; za przypuszczeniem tern przemawiają i niektóre własności kwasu płynnego, np. istnienie soli kwaśnych pomimo jedno-zasadowości kwasu octowego. Kwas octowy jest związkiem b. stałym; para jego może być przepuszczana przez rurę porcelanową, nagrzewaną do 360°; przyczem nie ule-

Mut.

Octowy grzybek Ob. Ocet.

(aci-

Octowy kwas. C₂H₄0₂=CH₃.C~OH

dum aceticum od łac. acetum = ocet), najbardziej znany przedstawiciel wielkiej klasy kwasów organicznych, zwanych inaczej tłusz-czowemi, wyprowadzających się z jednoato-m o w у c li, pierwszorzędowych spirytusów przez zastąpienie w grupie CH₂OH dwu atomów wodoru jednym atomem tlenu. Znany był już w starożytności pod postacią octu winne g o; w stanie czystym nauczyli się go otrzymywać przy pomocy przekraplania alchemicy; skład chemiczny kwasu octowego poznał jednakże dopiero Berzelius w r. 1814, a budowę tego związku zbadał Kolbe. W naturze znajduje się kwas o. rzadko w stanie wolnym, natomiast pod postacią soli wapniowych lub alkalicznych spotyka się często w sokach roślin rozmaitych; kwas O. jest stałą częścią składową soku mięsnego człowieka i niektórych zwierząt ssących oraz potu; prócz tego prawie zawsze obecny jest w ciałach organicznych, gnijących lub fermentujących. — Kwas octowy może być otrzymany sztucznie sposobami rozmaitemi; oto ważniejsze z nich: 1) przez utlenienie wyskoku etylowego:    C₂H₆0 -f- 0₂ = C₂H₄0₂ -|- H₂0;    2)

przez utlenienie aldehydu: C₂H₄0-)-0—C₂H4 0₂; 3) przez nagrzewanie cyanku metylu z alkaliami lub rozcieńczonemi kwasami mineral-nemi, przyczem cyan, przybierając pierwiastki wody, zamienia się na karboksyl i amoniak:

CH₃CN -j- 2H,0-f HC1 = CH3COOH -j- NH₄C1); 4) przez działanie C0₂ na ' CH₃Na : CH₃Na-|-C0₂=CH, COONa; 5) przez działanie tlenku węgla na metylat sodu: CH₃ONa-f-CO —

CH₃COONa; 6) przez utlenienie acetylenu; utlenienie następuje, gdy zmieszany z powietrzem acetylen wystawiać ponad ługiem potasowym na działanie światła rozproszonego, łatwiej gdy działać kwasem chromowym w roztworze wodnym: CH = CH-fH₂0 -f 0=CH₃C00H.

— Technika dla otrzymywania kwasu octowego ucieka się do dwu tylko sposobów, a mianowicie: do utleniania wyskoku tlenem powietrza przy pośrednictwie grzybka octowego: Mycoder-ma aceti, 01 az do suchej destylacyi drzewa, przy której jako jeden z głównych wytworów otrzymuje się kwas octowy (ob. Ocet). W obu razach otrzymuje się wytwór, będący mniej ga prawie zupełnie rozkładowi; również odpor-lub więcej rozcieńczonym i zanieczyszczonym ny jest względem środków silnie utleniających roztworem kwasu octowego; dla otrzymania wskutek tego kwasu octowego używa się jako

nia.

St A. K.

rozpuszczalnika dla kwasu chromowego, gdy idzie o utlenianie kwasem chromowym związków nierozpuszczalnych w wodzie. Zawierając jeden karboksyl (oh.), jest kwasem jednozasa-dowym; z zasadami łącząc się tworzy sole, zwane octanami (ob.). Jeśli na mieszaniny kwasu octowego lub sole jego i wyskoku działać stężonym kwasem siarczanym lub solnym, to otrzymuje się estry kwasu octowego: np. CH₃COO H%C₂H₅0H=H₂04-CH₃C00.C₃H:₎, ester etylowy kw. octowego. Estry kwasu octowego posiadają zapach przyjemny, skąd pochodzi zastosowanie ich do wyrobu t. zw. esencyi owocowych; szczególnie przyjemnym zapachem odznaczają się: ester amilowy (C₂H₃0₂, C₅HU), butylowy i propilowy. —Oryginalną reakcyą jest gładki rozpad kwasu octowego na metan i dwutlenek węgla (CH₃COOH=CH₄-j-C0₂), zachodzący, gdy octan wapnia poddać fermentacyi pod wpływem bakteryi szlamu rzecznego. Przy działaniu chlorków fosforu, szczególnie tlenochlorku, na sole K-u O-ego tworzy się bezwodnik K-u O-ego, związek powstający przez połączenie 2 cząsteczki K-u О-go przy jedno-czesnem wydzieleniu cząsteczek -wody: 4CH3 COONa-j-POCl₃ = 2(CH₃C0)₂0-fNaP0₃-f-3NaCl. Jest to płyn.bezbarwny, o zapachu silnie drażniącym, pobudzającym do łez, c. wł. 1.073, wre przy 137°. Jest to ważny środek do oznaczania ilości hydroksylów w powikłanych związkach organicznych, zastępujący we wszystkich hydroksylach alkoholowych wodór acetylem. Dla przekonania się o obecności K-u О-go korzysta się zwykle z natężonego zabarwienia jego soli żelazowej (ob. octany i octan żelaza); jeśli zmieszać roztwór obojętny jakiegoś octanu z. chlorkiem żelazowym, to płyn zabarwia się na kolor ciemno-czerwony, który niknie przy gotowaniu, przyczem strąca się osad brunatny tlenków żelaza; bardzo czuła jest również próba kakodylowa: jeśli sól alkaliczną K-u O-ego nagrzewać z bezwodnikiem arsenawym, to tworzy się przenikliwy zapach kakodylu. Dla oznaczenia ilościowego K-u О-go, z powodu zmian ciężaru właściwego przy rozcieńczaniu, nie można uciekać się do areometru (ob.); trzeba miareczkować mianowanemi roztworami ługu; przy silnie stężonych kwasach ilość zawartej w kwasie wody można zupełnie ściśle oznaczyć przez określenie punktu zamarza-

Mut.

Octroi—wyraz francuski, wywodzący się ze starego języka kancelaryjnego, który go w.y-prowadził z łaciny (auctorari, auctrium). W znaczeniu ogólnem obejmuje pojęcie przywileju, t.j. wolności, nadanej przez państwo, czy monarchę. W znaczeniu ściślejszem jest to pobierany we Francyi przez gminę podatek spożywczy, rodzaj akcyzy, z której dochód przypada gminie. Gminy miejskie, a poczęści wiejskie mają prawo ściągania podatku za przywóz towarów, przeważnie spożywczych, na ich tery-torya. Podatek ten powstał we Francyi bardzo dawno, bo zaczątki jego sięgają r. 1295, gdy m. Lyonowi przyznano prawo pobierania opłat pewnych za towary przywożone, z czego jednak pewną część miasto musiało zwracać kasie państwa. Ten sam przywilej Paryż otrzymał w r. 1323; z początku koronie przypadało z tego dochodu ²/₃, później zaś %• Do czasu rewolucyi były dochody z O. znacz-nein źródłem finausowem dla skarbu. Zgromadzenie konstytucyjne w r. 1791 zniosło ten podatek. Dyrektoryat w części go przywrócił, aby poprawić stan finansowy gmin. Od r. 1800 przyznawano gminom O. tylko za pomocą dekretów. Kasa państwa uczestniczyła od r. 1816 w 10% dochodu. W r. 1852 rząd zrzekł się tego udziału. Sposób poboru O. ustanawiały następnie różne, stopniowo zmieniające się prawa. — Zaprowadzenie podatku spożywczego na rzecz gmin następuje na podstawie postanowienia i wniosku rady gminnej. Zatwierdza go rada generalna z pełnomocnictwa rządu. Podatek uchyla się taką samą drogą. Okrąg podatkowy obejmuje obok miast i przedmieść również po części terytorya wiejskie. Poborowi ulegają tylko wymienione w taryfie lokalnej artykuły, przeznaczone do miejscowego spożycia, tak samo towary, przywiezione z wewnątrz, jako też wyrobione na miejscu. Wyłączają się te, które przechodzą tylko sposobem tranzytowym przez dany okrąg. Pomiędzy oddzielnemi okręgami zachodzi różnica co do przedmiotów ulegających opodatkowaniu. Taryfa generalna wymienia i te towary, które mogą być opodatkowane. Są niemi: trunki, płyny, artykuły spożywcze, materyały opałowe i oświetlające, budowlane i „różne przedmioty“. Gminy francuskie osiągają z tego tytułu dochody znaczne. Paryż ma wpływu blisko 200 mil fr. czyli jedną trzecią swoich dochodów municypalnych.—Podatek O. istniał do r. 1860 w Belgii; od tego czasu zniesiono go. W innych państwach istnieją opłaty podobne, noszące nazwy różne. Ze stanowiska teoryi podatkowej O. mógłby nastręczać różne zarzuty; przemawiają jednak za nim względy praktyczne i zwyczajowe.

Octy aromatyczne. Nazwa ta dawana bywa octom—zaprraWnÿm różnemi rzeczami pa-chnącemi, służącym bądź w kuchni, jako przyprawy potraw, bądź w perfumiarstwie, jako dodatki toaletowe do wody służącej do mycia lub kąpieli, albo nakoniecjako kadzidła. —Otrzymuje się O. a. przez nalanie octu czystego i mocnego na zioła i korzenie pewne i pozostawienie go tak przez dni kilka w naczyniu zatkniętym szczelnie, aż naciągnie należycie; poczem zlewa się płyn, a przecedziwszy, przesącza przez bibułę.—Można też przyrządzać O. a. w sposób inny, mianowicie dodając do octu czystego ilości niewielkie olejków lotnych (ob.), pachnących.—-W kuchni najwięcej uży-

Or. .1. P.

wany jest Ocet estragonowy, czyli nastój octowy z ziela draganku. Z octu tego, zwłaszcza we Francyi, wyrabiają jeszcze octy stołowe inne, przez dodawanie przypraw dalszych, noszące w handlu nazwy: Vinaigre aux fines herbes, V.àla ravigotte, V. aux câpres it. p.— Wszystkie oct/ te, szczególnie jeżeli do wyrobu ich użyto octu winnego, mają smak i zapach przyjemny, przez smakoszów ceniony.—Z O-ów a-nych toaletowych najwięcej jest używany t. zw. O. zdrowia ( Vinaigre hygiénique), zaprawiony żywicą benzoesową i olejkami lotnemi, gwoździkowym, majerankowym i lawendowym, dolewa go się po kropel kilkanaście do wody służącej do mycia rąk i twarzy, albo do płukania ust, a w ilościach większych do kąpieli. Do użytku podobnego służy również t. zw. O. к o 1 o ń s к i będący mieszaniną złożoną z ya litra wódki kolońskiej z 15 gramami octu lodowatego (por. Kwas octowy). Będący w handlu kwas octowy aromatyczny, zawiera olejek lotny gwoździkowy, bergamotowy, lawendowy, cytrynowy, cynamonowy i tymiankowy, a służy do kadzenia. Odmianą jego jest niegdyś sławy rozgłośnej używający Ocet czterech złodziei (Acetum quatuor latronum, fr. Vinaigre des quatre voleurs), uchodzący niegdyś za środek niezawodny przeciwko zarażeniu się morem. Nazwa jego miała powstać stąd, że gdy niegdyś, w Wiekach średnich jeszcze, panowała zaraza morowa okrutna w Marsylii, czterej złodzieje, okradając domy zarazą dotknięte, od których wszyscy uciekali ze straciłem, podobno ochronili się od zarazy, nosząc wciąż ocet ten przy sobie i wąchając go co chwila, a wskutek tego mogli kraść bezpiecznie; inna odmianka bajki tej mówi o siedmiu złodziejach. Dziś ocet ten używany bywa jeszcze niekiedy do kadzenia w pokojach zajętych przez chorych, i poprawia rzekomo w nich powietrze, a właściwie przygłusza tylko wonią swą silną zapachy wyziewów. Przepisy na sporządzanie go są różne, podajemy tu jeden z nich: na ziele świeże piołunu, mięty, rozmarynu, szałwii i pokrajanego korzenia tatarakowego (z każdego po 4 części na wagę), dodając nadto po 2 części czosnku, pieprzu tureckiego, gwoździków, cynamonu, im-bieru i gałki muszkatowej utłuczonej albo u-skrobanej, nalewa się 150 części octu bardzo mocnego i po kilku dniach stania w naczyniu dobrze zamkniętem, umieszczonem w miejscu ciepłem, płyn się zlewa i przecedza, a wtedy jest gotów do użytku; podobny do niego jest O. aromatyczny przyrządzany w aptekach (por. Octy lekarskie).

'Octy lekarskie, są to przetwory apteczne z octu, zawierające w sobie rozpuszczone leki różne. — 1) Ocet zwyczajny (Acetum crudum) dziś już coraz rzadziej w skład lekarstw wchodzący, najczęściej jeszcze używany do sporządzania t. zw. saturacyi (ob.), zawierać powinien 5 % kwasu octowego krystalicznego;

w tym samym celu przepisywany też bywa niekiedy O. stężony (Acetum concentratum), znacznie mocniejszy; oba służą też do obmywali lub okładów. — 2) O. drzewny surowy (A. pyrolignosum crudum) służy czasem, rozrzedzony wodą w stosunku 1 : 7, do przemywania owrzodzeń lub do opatrunków, jako środek przeciwgnilny, oczyszczony zaś (A. p. re-ctificatum) rzadko kiedy przepisywany bywa do użytku wewnętrznego, częściej nieco służy do płukań lub przemywali dziąseł.—3) Kwas octowy (Acidum aceticum), mniej jeszcze stosowany w lecznictwie od octu samego, służy czasem jako środek cucący i orzeźwiający, podawany w omdleniach do wąchania, niekiedy wcierany bywa (rozrzedzony) w skórę, jako lek rumieniący (rubefaciens), albo też w stanie stężonym jako środek żrący (cauterium), ale ponieważ działanie jego jest nadzwyczaj bolesne, więc też wyjątkowo tylko stosowany bywa.—Z innych przetworów octowych najwięcej jeszcze w użyciu jest 4) O. korzenny (Acetum aromaticum), sporządzany w ten sposób, że bierze się po 4 części ziela rozmarynu, szałwii i mięty i nalewa na nie 144 części octu zwykłego (A. crudum), a gdy naciągnie, płyn zlewa się po 4 dniach; używany bywa do obmywania skóry i do kadzenia, rzadziej do okładów. — 5) O. kamforowy (A. camphora-tum) zawiera 0.12 grama kamfory rozpuszczonej w 8 gr. wyskoku (90$) i 24 gr. octu; wyjątkowo używany bywa do okładów. — 6) O. kantarydo wy (A. Cantharidum), używany jako środek czerwieniący skórę, lub jako pry-szczydło (ob.), przyrządza się z 2 części kan-taryd utłuczonych, moczonych przez tydzień w 18 częściach octu stężonego; dziś już nieomal wcale nie przepisywany; to samo powiedzieć można o 7) O-e z pieprzem tureckim (A. Capsid annul) tak samo przyrządzanym i do tych samych celów służącym. — 8) O. Ziemowitowy (A. Colchici) jest nalewką na bulwy ziemowitu jesiennego (Colchicum antumnale), i dawany bywa w saturacyaeh cierpiącym na artrytyzm (ob.)—9) O. na parst ni co wy (A. Digitalis) — l część liści naparstnicy (Digitalis purpurea) wymoczony w 8 częściach octu—rzadko przepisywany bywa dotkniętym wadami serca. — 10) O. o p i o w y (A. Opii), czyli czarne krople (Blache droops), przetwór używany głównie tylko w Anglii i w Ameryce północnej, zawiera w sobie opium (240 gramów), gałkę muszkatową (45 gr.), szafran (30 gr.), cukier (360 gr.) i ocet winny (1560 gr.), dawany bywa do wewnątrz po 3— 10 kropel 2 do 3 razy dziennie, działa kojąco i uśmierzająco, podobnie jak nalewka opiowa z szafranem (Tinctura Opii crocatu). — 11) O. malinowy (A. Bubi Idaei) składa się z 1 części soku malinowego, świeżo wyciśniętego i sfermentowanego i z 3 części octu; podawany bywa chorym, jako przyprawa do napojów ChlO-

D-r J. P.

Red.

Cz. ht

Od. r.

ig. P.

dzących, ale rzadko jest używany.—12) O. różany (A. Roso,rum) — 1 część liści różanych nalana 8 częściami octu — służy. do omywań i okładów. —13)0. ruciany (A. Rutae), przyrządzany w sposób taki sam zupełnie z liści ruty, przepisywany wyjątkowo przez lekarzów, lubujących się w lekach przestarzałych. — 14) O. ckliwi czy (A. scilliticum) — 1 część suchej cebuli morskiej (Scilla maritima) wymoczona w 10 częściach octu — używany wewnętrznie i zewnętrznie, zwłaszcza jako środek moczopędny. — Oprócz przetworów wymienionych używa się też połączeń chemicznych kwasu octowego (ob. Octany).—Do środków przestarzałych należą jeszcze miodki kwaśne (Oxymel), mieszaniny miodu z octem (2 : 1), do których dodawano środki inne.—Farmakopea austryacka dozwala też używać octu do sporządzania serwatki kwaskawej.

Oculi, nazwa trzeciej niedzieli postu wielkiego, pochodząca stąd, że w dniu tym Intro-it we mszy świętej rozpoczyna się od wyrazów: Ocali mei semper ad Dominum, quo-niam ipse ereilet de laąueo pedes meos“ (Psalm XXIV, w. 15.)

Octmare, osada w Venezueli, w stanie Ca-rabobo z 7 493 mieszk. (r. 1873); w r. 1816 wylądował tu Bolivar (ob.)

Qcydromus—rodzaj małych ptaków brodzących (Grallatores), spokrewnionych z naszym chróścielem (Radius aąuaticus). Cechy znamienne: dziób ścieśniony, śpiczasty i podniesiony do góry; głowa długa i pierze miękkie; skrzydła krótkie, zaokrąglone; lotki drugorzędne i pokrywy skrzydeł wydłużone, okrywające i przewyższające pod względem długości lotki pierwszorzędne; ogon dość długi; skok silny, długości palca średniego; goleń upierzona; palec wielki jest krótki.— Ptak ten zamieszkuje Nową Zelandyę i wyspy sąsiednie.— O. australis może być uważany za przedstawiciela typowego rodzaju wspomnianego. Jest to ptak wielkości naszej łyski (Fulica) o upierzeniu szarem, rudo-brunatnem i czarnem; dziób i nogi czerwono-kasztanowate. Nigdy nie wchodzi do wody, lata źle, biega natomiast bardzo prędko; żywi się robakami, które wygrzebuje z ziemi; często bardzo zbliża się do mieszkań ludzkich, aby wypijać jaja znoszone przez kury; poluje także na myszy.

Ocypoda—t ułacz, rodzaj skorupiaka (Crustacea) z rodziny Catometopa, podrzędu krótkoodwłokowych czyli krabów (Bra-chyura), rzędu dziesięcionogich (Deca-poda), typu s t a w o n o g ó w (Arthropoda). Gło-wotułów czworokątny z wysokiemi bocznemi ściankami; oko dochodzi prawie aż do nasady słupka; brzegi boczne głowotułowia ostre; kleszcze duże, niejednakowej wielkości, nogi piersiowe szerokie, spłaszczone, po brzegach owłosione. Ośm gatunków tych krabów, wyłącznie lądowych, zamieszkuje wybrzeża mórz ciepłych

Encjkl. Powsz. llusir. Ser. II. Zesz. 27a. ïom. IV.

obydwuch półkul, przebywając w norach, wygrzebanych w piasku. Większość gatunków posiada przyrząd do wydawania dźwięków przez pocieranie kleszczami —O. arenaria koloru żółtawego; brzegi głowotułowia zazębione; długość 5 cm., zamieszkuje wybrzeża Indyj zachodnich i Ameryki południowej. — O. ceratophthalma długości 4.5 cm. w morzu Czerwonem i oceanie Indyjskim,    Cz> 8t

Ocyptera — bystrzanka, rodzaj owadów dwuskrzydłych {Diptera) z rodziny much (Muscidae), podrzędu krótkorogicli (Bra-chycera). Czoło u samców i samic szerokie; oczy nagie; trzeci członek rożków wydłużony ze szczecinką 3-członkową; smoczek rogaty; głaszczki bardzo małe; skrzydła z przodu nie zaostrzone. W lecie spotykają się te owady na drogach słonecznych i w miejscach suchych; chodzą zwykle z podniesionemi skrzydłami i podniesionym nieco do góry odwłokiem. —Rodzaj bystrzanki obejmuje 23 gatunki europejskie, pośród których najważniejszy Ocy-ptera brassicaria z tułowiem popielato-szarym na stronie grzbietowej z 4 czarnemi prążkami; odwłok u nasady czerwono-żółty, na końcu czarny; skrzydła szare, u nasady rdzawo-żółte; długość 10 —12 mm. Spotyka się głównie w sierpniu. Larwy żyją w korzeniach brukwi.    Cz st

OczakÓW, miasto w Rosyi, w guberni Cher-sońskiej, powiecie Odeskim, leży na przylądku pomiędzy limanem Dniepru a morzem Czarnem. Posiada 2 cerkwie, bóżnicę, 2 szpitale, kilka szkół niższych, latarnię morską. Mieszkańców liczy 10 784 (r. 1897), w tej liczbie katolików 55 (r. 1896). Jest tu cegielnia i kilka drobnych fabryczek. Handel nieznaczny, głównie wywóz zboża do Odessy. — Za czasów Hero-dot a na miejscu О-a znajdowała się kolonia grecka A lektor ze świątynią De me tery. Twierdzę w O., nazwaną Kara - Kerman (Czarna twierdza) lub O z u-k ale, zbudował w r. 1492 chan krymski Me ndli-Girej. W czasach późniejszych O. był najważniejszą twierdzą turecką i stolicą rozległej ziemi Ocza-kowskiej z czterema miastami: A d ż i der (Owi-diopol), C h a d ż i b ej (Odesa), O. i Dubosa-ry. O. burzyli niejednokrotnie Polacy i Kozacy. W r. 1737 zdobył twierdzę feldmarszałek rosyjski Miini eh, lecz już w roku następnym z powodu zarazy morowej Rosyanie opuścili O. W r. 1788 Potiemkin oblegał O. przez pół roku i wkońcu wziął go szturmem.

1791 O. należy do Rosyi.

Cczakcwska horda (Białogrodzka, Budziacka lub Akermańska) nazwę swą zawdzięcza bliskości twierdzy Oczakowa (ob.). Składała się z Nogajców, którzy w wieku XVI wywędrowa-li z Krymu do Budziaku. Od połowy wieku XVIII zaczęto ich przesiedlać do gubernii Tau-ryckiej, a przy końcu wieku XIX ostatnie ich resztki przeniesiono na południe Krymu.

84

Red.

Oczapowski Michał (* w Poczejkach [gub. Mińska powiat Słuckij w r. 1788—f w roku 1854; pochowany w Wawrzyszewie pod Bielanami), dyrektor b. zakładu gospodarstwa wiejskiego i leśnictwa w Marymoncie pod Warszawą, gospodarz znakomity, wielce zasłużony w zakresie piśmiennictwa rolniczego, polskiego, autor wielu dzieł niegdyś bardzo cennych i pedagog wyborny. — Nauki gimnazyalne odbył w Słucku, a ukończywszy je w r. 1808 udał się do uniwersytetu wileńskiego, w którym w r. 1812 uzyskał dyplom doktora filozofii, poczerń z zamiłowaniem zajął się pracą na roli. Po siedmiu latach gospodarowania na wsi wyjechał za granicę, dla pogłębienia i rozszerze-

|=jj

Ййам

тм

99

Fig. 95. M.i c h aj Oczapowski.

nia swej wiedzy agronomicznej. Naprzód rok cały spędził w Möglinie, gdzie pracował pod przewodnictwem słynnego Thaera (ob.); następnie, po większej części pieszo, odbył podróż długą po Niemczech, Hollandyi, Francyi i Anglii, zwiedzając w krajach tych zakłady i gospodarstwa rolne przedniejsze, a bogacąc wiedzę swą, czego dowodzą prace jego wówczas ukazujące się w druku i jednające mu uznanie ziomków. W r. 1820 uniwersytet kró-lewsko-warszawski powołał 0-go na katedrę gospodarstwa wiejskiego, ale wymówił się od przyjęcia jej, mając widoki otrzymania takiejże w uniwersytecie wileńskim, który go też rzeczywiście w r. 1822 mianował profesorem zwyczajnym agronomii; katedrę swą zajmował aż do chwili zamknięcia uniwersytetu rzeczonego; nadto od r. 1828 był wizytatorem szkół w Wilnie i od r. 1829 do 1833 cenzorem; otrzymawszy wtedy wraz z emeryturą uwolnienie od służby, przybył w r. 1834 do Warszawy i w tymże roku jeszcze został administratorem dóbr Marymontu, w roku zaś 1835 mianowano go dyrektorem szkoły rolnictwa i leśnictwa tamże urządzonej. Stanowisko to z korzyścią niemałą dla uczących się zajmował do r. 1853, będąc przewodnikiem wzorowym powierzonego so-

bie zakładu. — O. zdobył sobie miejsce bardzo zaszczytne w dziejach gospodarstwa wiejskiego u nas, bądź jako pisarz wyborny, bądź jako pedagog wytrawny, dla młodzieży uczącej się przychylny i wyrozumiały; wykształcił też zastęp pokaźny ziemian dzielnych, gospodarstwu krajowemu pożytek i zaszczyt przynoszących.— Oprócz rozpraw mniejszych, rozproszonych po pismach peryodycznych różnych, O. napisał szereg dzieł obszerniejszych, słusznie cenionych przez pokolenie spółczesne autorowi, odznaczającemu się zawsze jasnością wykładu, znajomością przedmiotu i krytycyzmem zdrowym, wybierającym ze zdobyczy nauki zagranicznej jedynie to, co w kraju naszym z korzyścią prawdziwą mogło być zastosowane. Pomijając zupełnie prace drobniejsze, z dzieł О-go większych wymieniamy następujące, jako najważniejsze: „Zasady agronomii czyli nauka o gruntach“ (Wilno 1819); „Zasady chemii rolniczej (tamże, tegoż r.); „O roli, jej uprawie i pielęgnowaniu roślin gospodarskich“ (tamże 1825); „Rzut oka na teraźniejszy stan gospodarstwa w klimacie północnym“ (tamże 1828, 2 tomy); „Początki gospodarstwa wiejskiego“ (tamże 1831 —1832; 2 tomy, jest to przekład dzieła niemieckiego J. Burgera, a raczej przeróbka jego powiększona i przystosowana do warunków gospodarczych naszych); „O nauce gospodarstwa w ogólności“ (Warszawa 1834); „Gospodarstwo wiejskie“ (tamże 1835 —1846;

10 tomów; wyd. 2-e tamże 1848 w tyluż tomach); już po śmierci autora dodano nadto tomy 11 i 12 p. n. „Nauka ekonomii czyli zarządu gospodarstwa“ (tamże 1857); „Uprawa buraków podług najnowszych doświadczeń“ (tamże 1837J; „Uprawa roślin okopowych i pastewnych“ (tamże 1839); „Zasady ogólne hodowli bydląt, a w szczególności chowu owiec“ (tamże 1841); „Hodowla koni“ (1842) i „Hodowla bydła rogatego i świń, wraz z wykładem gospodarstwa nabiałowego“ (tamże 1844).

Oczapowski Jan (* na Litwie w r. 1800 — f w Warszawie d. 7 marca r. 1871) brat znacznie młodszy Michała О-go (ob.) lekarz. Do nauk zawodowych sposobił się w uniwersytecie wileńskim, który mu w r. 1824 przyznał dyplom doktora medycyny po obronieniu rozprawy „De auscultatione mediata s. de stetho-scopii usu in medicina, chirurgia et arte obste-tricia“ (w 8-e str. 82 z tablicą). W r. 1826 O. przybył do Warszawy i służył jako lekarz wojskowy, następnie z powodzeniem zajmował się wykonawstwem lekarskiem, po r. 1842 mianowano go lekarzem departamentów senatu w Warszawie, nakoniec został ordynatorem w szpitalu ewangielickim, otrzymawszy tam oddział chorób wewnętrznych, a stanowisko to zajmował do śmierci. —O. zjeduał sobie rozgłos pewien, obroną zapaloną istnienia kołtuna (ob.), jako choroby samodzielnej, swoistej W sprawie tej oprócz dwu rozpraw mniejszych *

D-r J. P.

pomieszczonych w „Pamiętniku Towarzystwa lek. warsz.“ (r. 1839, t. II, str. 14 i nast. oraz 1863, t. L, str. 143 i nast.), ogłosił dzieło obszerne p. n. „Praktyczny wykład chorób kołtunowych ze względu na ich przyczynę, naturę, bieg, przesilenia, wady organiczne i nowe zasady leczenia. Podług własnych dostrzeżeń i doświadczenia innych lekarzy praktykujących w prowincyach polskich“ (Warszawa 1838, nakład własny; w 8-e str. 554 i 4; ded. ks. P a -skiewiczowi, ówczesnemu namiestnikowi królewskiemu). Dzieło to, ocenione bardzo pochlebnie przez J. F. Kuleszę (w „Pamiętn. Tow. lek. warsz.“ r. 1840, t. IV, str. 99 — 142), także zwolennika kołtuna, napisane językiem pięknym i poprawnym bardzo uczenie, dowodzi tylko, że nawet człowiek światły, gdy tylko podda się przekonaniu jakiemuś, z góry powziętemu, staje się niewolnikiem jego i wbrew rozsądkowi stara się podciągnąć pod nie spostrzeżenia swe, niewątpliwie pewne, tłómacząc je w sposób opaczny.—Że O. skłonny był do mistycyzmu pewnego w lecznictwie dowodzi praca jego p. n. „Padaczka uleczona przez sypianie z barankiem“ („Pam. Tow. lek. warsz.“ r. 1839, t. II). Inne prace jego pomijamy, wymieniając tylko jeszcze „Wiadomość o użyciu wód Buskich w leczeniu różnych chorób“ (War-1838; w 8-e str. 54). — Por. L. Gąsiorow-s kie g o „Zbiór wiadomości do hist, sztuki lek. w Polsce“ (t. III, str. 562) i S. Koś mińskiego „Słownik lek. pols.“ (str. 362).

Oczapowski JózefBogdan, syn Micha-ł a (ob.), uczony polski, prawnik i ekonomista (* r. 1840 w Warszawie —f tamże d. 1 września r. 1895), kształcił się w mieście rodzinnem, później w Heidelbergu, gdzie słuchał wykładów Raua (ob.) i kształcił się pod wpływem prac Roberta Mohla (ob.). Roku 1865 zgłosił swoją kandydaturę na stanowisko profesora Szkoły Głównej (ob.) i zyskał tytuł ad-junkta (docenta) nauki finansów czyli skarbowości (ob.). Na tem stanowisku rozpoczął działalność nauczyciela i uczonego, świadczącą w każdym razie o pracowitości wyjątkowej i poczuciu obowiązku. Obok tego jednak działalność jego w jednym i dragim kierunku ujawniała braki zasadnicze: nie posiadał zdolności pedagogicznych, nie miał daru myślenia logicznego, nie był artystą słowa. Wpływ jego na słuchaczy nie był zgoła pociągający. A. Rembowski (ob.), uczeń jego za dni Szkoły Głównej, opowiada, że „słuchacze, mimo szacunku i uznania, jakie żywili dla niego, skarżyli się wydziałowi, że absolutnie wykładów jego ani rozumieć ani notować nie są w możności. Z tego właśnie powodu, wstąpiwszy w roku 1865 do Szkoły Głównej i będąc cztery lata jego uczniem nie usłyszałem ani jednego jego wykładu. Gdy bowiem O. wykładał naukę skarbowości na czwartym kursie i corocznie powtarzały się nieporozumienia ze studentami, wydział prawni

czy zobowiązał wprawdzie słuchaczy do uczęszczania na jego wykłady, ale zwolnił ich od składania egzaminu z powyższego przedmiotu. Wstąpiwszy więc na kurs czwarty, zniechęcony byłem przez starszych kolegów do odwiedzania wykładów О-go, zwłaszcza, że komunikowane mi do przejrzenia notatki nie zapowiadały osobliwych korzyści. Słynne było np. określenie skarbu, czyli t. zw. fiskusa: ciągnęło się ono bowiem przez półtorej stronicy i daremnie przez lat cztery czy pięć starali się słuchacze zrozumieć treść jego, pomimo, że się z profesorem porozumiewali osobiście“. (Pisma A. Rembowskiego I, str. 450 Warszawa 1901). Wr. 1869 O. opuścił Szkołę Główną przeobrażoną na Uniwersytet Warszawski i przeniósł się do Krakowa, gdzie w r. 1874 pozyskał katedrę nadzwyczajną, nad-etatową i gdzie wykładał nauki polityczne. Stosunek do audytoryum pozostał bez zmiauy: i tu miewał „najwyżej trzech słuchaczy“. Uniwersytet pozostawiał go wytrwale na katedrze nadetatowej, powołując innych na stanowisko etatowe. Zrażony tą obojętnością kolegów i widząc w niej wyraz niezadowolenia z wykładów, przyszedł do przekonania, że niepodobna mu zajmować stanowiska, któremu nie odpowiada należycie i podał się do dymisyi.— Podobnież było i z pracami naukowemi. Rozprawy były pisane „niewątpliwie wyrazami polskiemi, ale budowa i duch języka zapożyczone były od Niemców“. Dlatego to—mówi dalej Rembow-ski—studya O-kiego odstraszały uczniów, a uczeni, chcąc się z niemi zopoznać, starali się je przede wszy stkiem przetłómaczyć na swój język polski.—Te braki formalne dopełniał jeden jeszcze: brak oryginalności. O. nie był tylko „uczniem“ R au a i Roberta Mohla —ale dogmatycznie, niewolniczo wyznawał ich poglądy. To samo powtórzyło się następnie, gdy przeszedł pod wypływ genialnego Lorenza Steina (ob.). Prace, które pisał O., a była ich wcale pokaźna ilość, były bez wyjątku kompilacyami niekrytycznemi. Zalety sprowadzały się do niewątpliwej uczciwości autora i do bardzo poważnej erudycyi w zakresie literatury nauk politycznych. Dlatego A. Rembowski złożył dowód zrozumienia natury umysłu О-go, gdy starał się zużytkować jego wiedzę w kierunku historycznym, encyklopedycznym i polecił mu napisać do „Biblioteki Umiejętności Prawnych“ kilka prac z zakresu dziejów administracyi. Niestety i te prace były nie do „strawienia“, były i pozostały zupełnie nieczytelne. — Prac O-kiego pozostał poczet bardzo liczny, zarówno z zakresu skarbowości, jak i nauk politycznych w najszerszym pojęciu. W r. 1865 wydał „Zasady umiejętności skarbowej“ Raua z przypisami; w r. 1866 — „Zarysy skarbowości ludów starożytnych“; w r. 1868 —„O zadaniu, metodzie i treści umiejętności skarbowych“ i drugą ' rozprawę—„Celniejsi pisarze umiejętności skarbowej“ (Rzut oka na rozwój tej nauki jako

« s. p

Cz. St.

szkic do napisania jej historyi); w r. 1871 „Rzecz o rozchodach państwa“; w r. 1870 „Opodatkowanie cudzoziemców w dopełnieniu i rozwinięciu § 266 tomu II umiejętności skarbowej Ra u a“. Z zakresu nauk politycznych O. pozostawił: „Rys encyklopedyi nauk politycznych“, „Ogólne i szczególne źródła fizyologii politycznej czyli nauki o naturze państw“ (1871), „Zakres i osnowa prawa politycznego czyli państwowego“ (1873), „Układ i metoda prawa politycznego czyli państwowego“ (1873), „Wpływ klimatu na państwo — stu-dyurn politycznej fizyologii“ (1873), „Statystyka i poligrafia, lekcya wstępna porównawczej statystyki Europy w Uniwersytecie Jagiellońskim“ (1879), „Władza i układ państwa, zarysy polityki i porównawczego prawa konstytucyi“ (1875—1877), „Policyści zeszłego wieku i nowożytna nauka administracyi“ (1882, «Biblioteka Umiejętności Prawnych»), „Separacya i własność ziemska gminy, studyum porównawczego prawa i teoryi zarządu“ (tamże 1880), „Ustawodawstwo paszportowe, studyum teoryi zarządu wewnętrznego“ (tamże 1881), „O zakładach naukowych ekonomii i statystyki we Francyi („Bibl. Warszawska“ 1888), „Historycy współcześni jako statyści (tamże 1881), „O prawie administracyjnem Okolskiego“ (tamże 1881, 1883, 1885), „Nowoodnalezione prace Monteskiusza“ (tamże 1890). „Roztrząsania i rozbiory w naukąch politycznych i ekonomicznych z lat kilkunastu zebrane (tom I, dwanaście monografii: 1) Warunki geograficzne i demologicz-ne państw starożytności, 2) Układ polityczny Sparty i utwory Platona, 3) Polityka Arystotelesa opracowana przez O n с к e n a, ^Monteskiusz i jego uczniowie w XVIII w., 5) Francuska rada stanu, 6) Ministerstwa i układ naczelnych władz rządowych, 7) Poglądy na de-mokracyę we Włoszech i w Anglii, 8) Nowsi teoretycy polityczni w Anglii, 9) Poglądy ekonomiczne Fergussona, 10) Filozofia gospodarstwa społecznego Baudrillarta, 11) Dzieje ekonomiki Eisenhart a, 13) Kameralista polski z czasów sejmu czteroletniego („Biblioteka Urn. Prawnych 1888— 1889). „Roztrząsania i rozbiory“ poświęcił O. swoim słuchaczom w byłej Szkole Głównej warszawskiej i w uniwersytecie Jagiellońskim na pamiątkę wspólnej naukowej pracy. „Jakkolwiek — pisze O. w przedmowie — autor zniewolony był usunąć się od zawodu nauczycielskiego, nie przestanie jednak nigdy uważać za jedno z najmilszych wspomnień życia tej chwili, kiedy mógł żywem słowem dzielić się wiedzą swą z adeptami wykształcenia uniwersyteckiego. Te ułamki prac wspólnie przemyślanych przypomną może dawniejszym słuchaczom piszącego minione i lepsze czasy, a jeśli dzisiejszy czytelnik zechce je uważać za zadatek gorliwej chęci stworzenia czegoś pełniejszego, doda autorowi bodźca i otuchy do podjęcia pracy teraz, gdy zostaje

mu już tylko możność początkowania naukowego. W każdym razie zbiór niniejszy poświęcam dawnym słuchaczom, pokoleniu dojrzalszemu, mniej apatycznemu lub hyper-krytycz-nemu jak dzisiejsze, choć rzecz dziwna, społem rzadko te dwie rzeczy z sobą chodzić zwykły“. Należy również zaznaczyć tu i podkreślić, że w niemieckiej „Zeitschrift fuer die gesammte Staatswissenschaft“ Schäfflego oraz we francuskiej „Revue d’économie politique“ zamieszczał O. sprawozdania obszerne, krytyczne — w pierwszym poważnym kwartalniku prowadził w ostatnich latach życia stały referat o pracach polskich z zakresu nauk politycznych i społecznych, prócz tego drukując sprawozdania z literatury francuskiej i angielskiej; w miesięczniku francuskim pisał o rzeczach ekonomicznych — obszernie i wytrawnie — że wymienimy tylko szczegółowy referat o Roge r s a, „Economic interpretation of history.

Oczar, roślina, ob. Hamamelis.

Oczek (zool.), ob. Euglena.

Oczennice (Satyridae) tworzą podrodzinę, należącą do rodziny motyli dziennych (Pihopalocera), podrzędu motyli wielkich (Macrolepidoptera). Cechę wybitną tych motyli stanowi barwa i rysunek skrzydeł. Powierzchnia górna skrzydeł zaokrąglonych, całobrze-gich lub ząbkowanych, prawie jednobarwna, ciemno lub jasno brunatna, najczęściej upiększona kropeczkami okrągłemi, jednobarwnemi lub z oczkami pośrodku; oczka te w rozmaitej ilości tworzą zawsze jeden szereg w pobliżu brzegu zewnętrznego skrzydeł. Strona dolna skrzydeł z przodu takiej samej barwy, jak i górna, z tyłu zaś przeważa rysunek brunatny marmurowaty. Oczka strony dolnej wyrazistsze, najczęściej czarne z plamką białą o metalowym połysku pośrodku. Skrzydła przednie wyróżniają się tern, że 1-a, 2-a lub 5-a żyłka u nasady jest nabrzmiała. Odwłok uwłosiony. — O. zamieszkują przeważnie Europę. Niektóre gatunki spotykają się wyłącznie na dalekiej Północy, inne w Alpach i wogóle na górach wysokich. Latają najczęściej nad łąkami.— Gąsienice ich nagie lub pokryte włoskami, posiadające na końcu tylnym ciała dwie szczecinki; przebywają wyłącznie na trawach; w dzień trudno je zauważyć, gdyż kryją się koło korzeni roślin, a nawet w ziemi. Poczwarki bru-natnawe, małe, zaokrąglone znajdują się pod powierzchnią ziemi, pod kamieniami, a czasem wiszą na ogonkach liśtd. Należą do tej podro-dziny Satyrus, Erebia, Pararge, Epinephele, Coenonympha i in. rodzaje.

Oczepiny. Obrząd weselny, nałożenia po raz pierwszy czepka na głowę mężatce świeżo poślubionej, oznaczający symbolicznie, że opuszcza grono dziewic, biorąc na siebie, czekające ją obowiązki żony, matki i gospodyni domu. Zwyczaj szeroko w Europie całej, rozpowszechniony wymaga, a przynajmniej wymagał do

Ked.

Red-

niedawna wszędzie nieomal, aby niewiasty zamężne chadzały w czepkach, pokrywających mniej lub więcej dokładnie część głowy ich owłosioną; to samo obowiązywało i wdowy. Dziewczęta jeno miały prawo splatać i trefić włosy swe, nie kryjąc ich przed ludźmi, traciły je zaś z chwilą wyjścia za mąż i zniewolone były nałożyć na głowę czepek po zdjęciu wianka; częstokroć towarzyszyło temu obcięcie warkocza.— Obyczaj ten pochodzi najprawdopodobniej ze Wschodu, skąd, jak mniemać można, przedostał się do Europy razem z chrześciań-stwem, gdyż narody klasyczne, t. j. Grecy i Rzymianie, od których cywilizacya nasza cała nieomal pochodzi, nie znały go wcale. — U nas nałożenie czepca, czyli O., połączone z obcięciem warkocza, lub bez niego, należało do obrzędów weselnych bardzo dawnych, niegdyś przestrzeganych powszechnie, dziś wszakże tylko jeszcze u ludu wiejskiego zachowywanych. — Po uczcie weselnej, blisko północy, zwykle przystępuje się do O-n. Pani młoda broni się niby od tego, ucieka do komory, a dru-chny wydać jej nie chcą stamtąd mężatkom czekającym z czepkiem przygotowanym, co wszystko połączone jest ze śpiewami obrzędowemu Nakoniec jednak niewiasty starsze wyprowadzają pannę młodą z komory, sadowią ją w świetlicy na dzieży przewróconej dnem do góry i przykrytej płachtą czystą, lub u zamożniejszych kobiercem, zdejmują jej z głowy wianek ślubny i rozczesują warkocz rozpleciony, który dawniej ucinano zwykle, dziś zaś często już tylko włosy skłębione ukrywają pod czepcem, który młodej na głowę nakłada chrzestna matka, lub inna jaka krewna, albo powinowata, poważniejsza wiekiem. Wszystkiemu temu towarzyszą znów śpiewy, które kończyć zwykła po nałożeniu czepca pieśń dawna mazowiecka o „chmielu“, rozpowszechniona w Polsce całej. —Jeszcze na początku wieku XIX O., nawet w dworach szlacheckich, zamożnych odbywały się uroczyście podług obyczaju dawnego, podczas t. zw. cukrowej kolacyi, zastawianej w sypialni państwa młodych, a nie zapominano przy-tym nigdy zaśpiewać o chmielu. Wówczas jeszcze poczytanoby to za rzecz wielce nieprzyzwoitą, gdyby nowozamężna nie przywdziała czepka, który ją miał odróżniać od panny. Z czasem, ale bardzo prędko, czepki te malały coraz bardziej, zamieniając się na stroiki, przypinane już tylko na tyle głowy, i te dziś nawet znikły, a mężatka w czepku, zwłaszcza młodsza nieco, należy już dziś do rzadkości po za stanem włościańskim, zawsze najuparciej zachowującym obyczaje odwieczne. — Pieśni śpiewywane podczas O-n zebrał i wydał między innemi Z. Gloger p. n. „Pieśni ludu“ (Kraków 1892) i „Obrzęd weselny polski“ (Warszawa 1892), gdzie opisane są O. i zestawione pieśni (przeszło sto) śpiewane wtedy. Por. nadto tegoż autora „Encyklop. staropolską“ (t. III,

str. 276); podane tam są trzy Zwrotki pieśni o „chmielu“ i nuty melodyi, podług której ma być śpiewana.

Oczkas, Jare z os albo Jar kuł, wyrazy nie polskie, używane w języku bartnym, oznaczające kawałek drzewa, na jednam końcu na-kształt klina zaciosany, dalej zaś okrągły, sięgający wewnątrz do strony przeciwległej dzie-n i, czyli roboty pszczelnej w barci, a tkwiący w oczku ula, czyli w otworze jego wiodącym na zewnątrz. U klina tego boki mają być zciosane w sposób taki, aby obok niego ze stron obu, pszczoły mogły wchodzić i wychodzić. O. ten służy również jako szczebel, na którym pszczoły budowę swą w ulu wspierają, oraz za miarę do podbierania miodu, albowiem zwykle do niego tylko plastry podrzynają.

Oczko Wojciech, podpisujący się na listach i na dziełach swych zawsze Ocko (* w Warszawie w r. 1537 — f w Lublinie na końcu r. 1599) lekarz polski, znakomity. Pochodził z mieszczan warszawskich. Dziad O-i Maciej (f w r. 1518) i ojciec Stanisław (t blisko r. 1575) byli w Warszawie stelmachami i kołodziejami, rzemieślnikami dość za-możnemi. Początki wykształcenia otrzymał O. w szkole istniejącej przy kościele farnym św. Jana, przy którym brat jego starszy znacznie, Roś ci sław, późniejszy wice-dziekan warszawski, był natenczas już wikarym. Ukończywszy szkołę tę udał się O. do Krakowa (r. 1559 albo 1560) i wstąpił do uniwersytetu, podupadającego już wtedy, a zapisał się do wydziału filozoficznego, otrzymując zapomogę pieniężną od kapituły warszawskiej. — Osiągnąwszy w r. 1562 bakalaureat filozoficzny, O. powraca do Warszawy i do r. 1565, widocznie wywdzięczając się kapitule za łożenie na siebie w Krakowie, pełni obowiązki nauczyciela w szkole kapitulnej. Latem r. 1565 wyjeżdża do Włoch, aby tam wykształcić się w naukach lekarskich i znów od kapituły otrzymuje zapomogę na tę podróż, jako też zasiłki pieniężne podczas pobytu swego za granicą. —Do nauk lekarskich przykładał się przeważnie w Bononii i tam' też prawdopodobnie dyplomy swe uzyskał, ale bywał i w uniwersytetach włoskich innych; zawadził też o Montpellier, zwiedził Francyę południową, Pireneje i Katalonię w Hiszpanii północnej; nakoniec w r. 1569 powrócił do Warszawy jako doktor medycyny i filozofii. Kapituła warszawska, prawdopodobnie znów za wstawiennictwem brata starszego, Rościsława, już wtedy wice-dziekana, oddała lekarzowi młodemu na mieszkanie bezpłatne kamieniczkę położoną obok kościoła św. Marcina, obowiązując go tylko do utrzymywania jej “w całości i porządku. W r. 1571 taż kapituła mianowała go lekarzem szpitala św. Marcina przy ulicy Piwnej. Tymczasem O., zabawiając się wykonawstwem lekarskiem, dochodził do wzięto-ści coraz większej i do rozgłosu, do tego stopnia, że d. 7 sierpnia r. 1576 król Stefan Batory powołał go na lekarza nadwornego i zarazem sekretarza swego. Wyznaczono mu wynagrodzenia rocznego 200 złotych ówczesnych, prócz tego otrzymywał tygodniowo dyet 4 złote, nadto codziennie x/₂ garnca wina, po 3 korce owsa dla 6 koni i słomę na podścioł-kę dla 4 koni. W r. 1583 król przywilejem osobnym, wydanym w dniu 15 sierpnia w Warszawie, podniósł mu płacę roczną do 300 złotych i zapewnił mu otrzymywanie jej do końca życia. Towarzyszył królowi Stefanowi pod Gdańsk i podczas innych wypraw wojennych, również był lekarzem nadwornym Zygmunta III.—Umarł w Lublinie na końcu grudnia r. 1599, albo najpóźniej na samym początku r. 1600, w każdym razie d. 12 stycznia r. 1600 już nie żył z pewnością, jak to zaświadcza dokument w dniu tym właśnie wydany. Dawniej powszechnie, lecz zgoła niezasadnie, datę śmierci jego przenoszono na r. 1608. Pochowany jest O. u Bernardynów w Lublinie, gdzie mu bratanek Wincenty (ob.) wystawił pomnik marmurowy, w ścianę kościoła wmurowany, a dotąd istniejący. Według nagrobku tego miał też O. być lekarzem nadwornym Zygmunta Augusta, czego wszakże źródła inne nie potwierdzają. —O., jako lekarz i pisarz, posługujący się w dziełach swych nie łaciną, lecz językiem ojczystym, zajmuje w dziejach sztuki i nauki lekarskiej naszej stanowisko bardzo wybitne i zaszczytne, rzec nawet można wyjątkowe, zasługujące na uznanie wszelkie, tak dalece, że mimo sławy rozgłośniejszej Po-znańczyka Józefa Struthiusa (ob.), bez przesady nazwać go można najznakomitszym lekarzem polskim wieku XVI, po za granicami ojczyzny nieznanym wszakże zupełnie dla tego, że wbrew zwyczajowi ogólnemu nie pisywał po łacinie, lecz po polsku i to językiem tąk pięknym i poprawnym, że śmiało zaliczyć go można do pisarzów najlepszych t. zw. „wieku złotego“ literatury naszej. — Co się tyczj dzieł jego, to bibliografowie i historycy literatury naszej popełnili bałamuctw tyle, że trudno z nich wybrnąć, w każdym razie posądzić ich wolno zasadnie o to, że przypisali mu autorstwo dzieł, które najprawdopodobniej albo nie istniały nigdy, albo też zostały przez nich opatrzone napisami nieprawdziwemu — Zupełnie pewne jest tylko istnienie dwu dzieł O-i, należących dziś do t. zw. „białych kruków“, a świadczących o dzielności niezwykłej autora naszego, są to: „Cieplice“ (Kraków 1578, u Łazarza, w 4-e, k. nl. 4, 39 i ni. 3) i „Przymiot“ (tamże 1581 u tegoż, w 4-e, k. 2 i 664); oba dzieła te przedrukowane zostały nakładem Towarzystwa lekarskiego warszawskiego i opatrzone życiorysem, oraz oceną stanowiska ^naukowego O-i przez E. Klin к a (ob.) i rozprawą o języku jego przez A. A. Kryńskiego (ob.) napisaną (Warszawa 1881, wyd. jubileuszowe z widokiem nagrobka O-i; ded. Józefowi Majerowi; w 8-e większej, str. V. CXXX, i 544). Możliwe jest istnienie wierszy łacińskich O-i

p. n. „In opera Pauli Novicampiani car nen apologeticum“ (Kraków 1576), prawdopodobnie wydrukowanych razem z dziełem Pawła N o-wopolskiego (ob.), o którym O. z uznaniem odzywa się w „Cieplicach“ swych, ale którego dotąd żaden z bibliografów naszych nie oglądał, trzeba je więc uznać za przepadłe bez wieści. Przypisywanych O-e „Opera medica“ (Kraków 1578, w 4-e) także dotąd nikt nie oglądał; również bardzo wątpliwe jest istnienie dzieła „Descriptio herbarum“ (Kraków 1581), pomimo że je wspominają: Starowolski, Jundziłł, Bentkowski, Gąsiorów ski i Kośmiński, ale żaden z nich go nie widział, ani też umiał cośkolwiek o treści jego powiedzieć. Dzieło przypisywane przez J a-nockiego („Janociana“ T. III, str. 217) O-e p. n. „De variis affectionibus corporis humani earumque curatione“ (Kraków 1581), jest naj-niewątpliwiej „Przymiotem“, jak to już Chody niecki szłusznie przypuszczał w „Dykcyo-naryuszu uczonych Polaków“ (T. II, str. 182) — Juszyński („Dykcyonarz poetów polskich“ Kraków 1820, T. II, s-tr. 15) na wiarę Przybylskiego zalicza O-ę do poetów; przytacza nadto słowa T. Czackiego, który miał zna-leść wiersze polskie O. naszego, nie objaśniając wszakże, czy w rękopisie, czy w druku.— Nakładem swym wydał O. „Gospodarstwo“ Anzelma Gostomski ego w r. 1588.—Pomijając wszystkie dzieła wątpliwe, o dwu pewnych słów kilka dorzucić musimy, ponieważ oba dają nam świadectwo bardzo pochlebne o wiedzy i doświadczeniu O-i. —„Cieplice“ powstały w ten sposób, że O. z polecenia króla Stefana Batorego zwiedził źródła mineralne Jaworowskie, ale z powodu zbyt krótkiego tam pobytu nie odważył się cośkolwiek stanowczego o nich napisać, natomiast jednakże obdarzył literaturę naszą rozprawą o cieplicach wogóle, będącą, jak na owe czasy, książką bardzo użyteczną, podręcznikiem i poradnikiem dla chorych cennym, zawierającym mnóstwo rad i wskazówek wybornych. — Niespożytym pomnikiem chwały O-i jest jego dzieło drugie „Przymiot“, poświęcone właściwie chorobom wenerycznym, ale dotykające nadto mnóstwa rzeczy innych, jak zwłaszcza dyetetyki i chirurgii, z którą O. także był obeznany znakomicie. Wogóle w dziele tem O. staje przed nami jako lekarz poważny, posiadający umysł trzeźwy, głęboki, oraz bardzo wyrobiony pracą naukową długą i sumienną, dalej jako znawca wytrawny choroby, o której pisze, opierający się na doświadczeniu własnem zarówno, jak i na literaturze przedmiotu, którą zna bardzo dokładnie. Nie ulega wątpliwości żadnej, że gdyby O. był dzieło swe napisał po łacinie, dzieje sztuki lekarskiej powszechne były-

wieku XVI. Pisząc po pol-

Dr. J. F.

do hist, sztuki lek. w Polsce“ (t. I, str. 273); S. Kośmiński „Słown. lek. pols.“ (str. 365) i E. Klink („Przymiot“ W. Oczki w wyd. warszawskiem str. XVIII). —G ą s i o r o w s к i (1. с. I, str. 272), opierający się na Tuszyńskim („Dykcyon. poetów pols.“ t. II, str. 201), utrzymuje, że Jan O., lekarz biegły za panowania Stefana Batorego, polecony był przez kanclerza w. Zamoyskiego choremu J a n o w i Dy mitre mu Solikowskiemu, arcybiskupowi lwowskiemu, który wszakze usług jego nie przyjął. Tenże sam J a n O. miał być według Piaseckiego („Chronica“ wyd. r. 1645 str. 250) lekarzem arcybiskupa Karnkow-skiego i u matki jego, staruszki 90-letniej stwierdził jakoby wyrastanie nowych zębów. Kośmiński (1. c. str. 363) powątpiewa wo-góle o istnieniu lekarza tego imienia i nazwiska, przypuszczając, że Piasecki przez pomyłkę nazwał Wincentego O-ę Janem, co jest bardzo możliwe; Klink zaś, który w wydaniu warszawskiem „Przymiotu“, opierając się na badaniach archiwalnych, wyszczególnia wszystkich członków rodziny O-ów, o Janie o vvym milczy zupełnie, może więc być, że lekarz tego imienia i nazwiska nie istniał wcale.

by go uznały może za jednego z najprzedniejszych syfilicLologów

sku i zrzekając się przez to możności dobicia się sławy wszeeheuropejskiej, złożył nam dowód równocześnie wielkiej swej miłości dla kraju oraz języka ojczystego, co mu bezwarunkowo za wielką zasługę policzyć należy.—Rzeczą godną uwagi jest, że nasz O. na lat 16 przed Tagliacozzą (ob.) opisał już rynoplastykę (ob.) ze skóry barku, zapewniając przytem, że jego czasu w Bononii „Arantius... chyrurgiey profesor., tymże sposobem czyniwał“ („Przymiot“ wy.d. warsz. str. 138), co dowodzi jak bardzo błądzą ci, którzy utrzymują, że dopiero Tagliacozza wznowił i uzasadnił sposób ten operowania. Dodać tu jeszcze trzeba, że Tagliacozza dopiero w r. 1580 uzyskał dyplom d oktorski w Bononii, więc blisko w dwa lata po wyjeździe O. stamtąd, nie mógł zatem być profesorem O-i, jak to twierdzi Klink w życiorysie O-i (str. XXVI). —

Por. L. Gąsioro wskiego „Zbiór wiadomości do hist, sztuki lekarskiej w Polsce“

(T. I, str. 271 i nast); S. Kośmińskiego „Słown. lekarzów pols.“ (str. 362), a prze-dewszystkim „Życiorys i ocenę stanowiska W.

0.“ E. Klin к a w wydaniu warszawskiem „Przymiotu.“

Oczko Wincenty (* w Warszawie w roku 1568 — f w Gnieźnie d. 23 lutego r. 1626, jak utrzymuje К oś miński; Klink, idący za Gąsior o wskim, podaje r. 1612), syn kołodzieja i stelmacha warszawskiego Baltazara, brata starszego Wojciecha (ob.), lekarz i duchowny. — Nauki uniwersyteckie, popierany przez stryja, rozpoczął w Krakowie, gdzie mu w r.

1583 przyznano dyplom magistra nauk wyzwolonych, poczem wyjechał do Włoch i w Padwie przykładał się do nauk lekarskich lat kilka. Powróciwszy do ojczyzny z dyplomem doktora medycyny i filozofii przyjął święcenia kapłańskie i niebawem otrzymał kanonię łowicką i probostwo w Konarach. W r. 1606, po śmierci lekarza kapituły, kanonika Łukasza Moreckiego, objął kanonikat doktorski w Gnieźnie, będąc już poprzednio lekarzem przybocznym prymasa Stanisława Karn-kowskiego (ob.). — Wspólnie z kanonikiem Tomaszem Jossicyuszem, doktorem prawa, podźwignął w katedrze gniezieńskiej kaplicę, urządzając pod nią grobowiec dla siebie i następców swych, kanoników doktoryzowanych; w kaplicy tej znajduje się nagrobek jego pełen pochwał, na które podobno rzeczywiście zasłużył sobie, będąc lekarzem biegłym i szczęśliwym —Uniwersytetowi krakowskiemu miał zapisać* 1000 złotych na bursę filozofów, profesorem wszakże w Krakowie nie był, jak to mylnie utrzymuje Gąsiorowski. Stryjowi i dobroczyńcy swemu, Wojciechowi, wystawił w Lublinie u Bernardynów nagrobek ozdobny.—Por. L. Gąsiorowski „Zbiór wiadom.

Dr. J. F.

Oczkowanie lub okulizowanie (łac. Oculisatio) jest jednym z dość licznych sposobów, i prawie że najlepszym, szczepienia (ob.) czyli uszlachetniania drzew. Zalety tego sposobu są: łatwość i szybkość roboty, znaczna oszczędność, gdyż nie potrzeba maści ogrodniczej (ob.); ten sposób można nawet i poprawiać, o ile robota nie zupełnie się udała, a i dziczki najmniej przez O. cierpią, tak, iż z wiosną, jeżeli O. w jesieni się nie udało, można je drugi raz szczepić. Do О-a potrzebne są: zraz z oczkami, dziczki, wiązadło i nóż ostry.—O. wykonywujemy w ciągu lata. Zrazy, służące do О-a, są to pędy ulistnione, przy-czem zważać należy, aby były dojrzałe tj. zdrewniałe i twarde. W tym celu, jeżeli nie będziemy mogli mieć na czas О-a zupełnie dojrzałych zrazów, na jakie 14 dni przedtem pędom upatrzonym na zrazy obcina się wierzchołki, ażeby prędzej zdrewniały. Zrazy ścięte można przechowywać przez kilka dni już to w piwnicy lub w naczyniu z wodą, a nawet zakopać w ziemi wilgotnej, należy im jednak przedtem liście, mniej lub więcej z połową ogonka, poobcinać, ażeby nie zwiędły. Można je również przesyłać, byle podróż nie trwała długo; muszą jednak być opakowane w mech wilgotny i płótnem oszyte. Zaraz po nadejściu trzeba je zużyć. D ziczk i są to drzewka młode jedno - lub dwuroczne, wychodowane z nasienia drzew nieszlachetnych, z tych bowiem dzikczi są wytrzymałe na zmiany atmosferyczne i dają później drzewa silne i długotrwałe. Do zawiązywania oczek używa się wiązadła, t. j. łyka (ob.) lipowego lub palmowego

BP

z.

CJ

4,

i.

:\ Л

••

s\’

;;

iD

P|ji

ęr 8

Fig. 98.

Zakładanie oczka.

■-«d

.j

ił-

fPj

w

Fig- 96    1. Pęd ścięty na zraz do oczkowania; A —

В część dolna o słabych oczkach do odcięcia, lak również niezdrewniała część C.; część środkowa D. o dobrych oczkach. 11. Zraz bez podstawy i wierzchołka z poobcinanemi blaszkami liściowemi.

irl

;4

•I

||

•i

Fig. 99. Oczkowanie: I. nacięcie na dziczce, 11. oczko na dziczce, 111. wiązanie oczka.

Ił

V ifi

- //

WZ\ \ l/j

hi

in

igr

Fig. 97 Zdjęcie oczka, ff nacięcia poprzeczne; ggg kierunek cięcia przy zdejmowaniu oczka; H tarcza oczka od strony drewna; К sposób trzymania zraza przy zdejmowaniu oczka-f.

F t

Fig. 100. Nacięcie na dziczce z pod/ętą korą.

J Rei.

Oczko wole, ptaszek drobny, zwany też Strzyżykiem, Królikiem it. d. ob. Troglodytes vulgaris“.

skop.

(rafii). Potrzebny jest jeszcze nóż ogrodniczy ostry, celem nacięcia dziczek i odcięcia oczek. — Stosownie do pory roku, w której odbywa się O., rozróżniamy dwa sposoby: O. w żywe oczko, i O. w śpiące oczko. Sposobu pierwszego nie używa się prawie wcale przy drzewach owocowych, raczej przy uszlachetnianiu innych krzewów ogrodnych. W tym celu już przy końcu czerwca lub na początku lipca wykonywa -się O., a gdy się tylko oczko przyjmie, przycina się nad niem dziczkę. Oczko jeszcze tego lata wybuja w pęd. Pęd jednak taki jest zanadto młody i mało odporny na zmiany atmosferyczne, a tu, zanim się zupełnie rozwinie i stwardnieje, nadchodzi zima i takie spóźnione pędy najczęściej giną. Drugi sposób: O. w śpiące oczko jest prawie pewny, i tego też wyłącznie u nas należy używać. Odbywa się go już ku końcowi lata, tak że oczka wprawdzie się przyjmują, ale nie mogą wybujać w pędy--przyczem nie należy przycinać dziczki. Oczkować w ten sposób najlepiej pod koniec lipca, w sierpniu i w początku września, a zaczynamy zwykle od śliwy i wiśui, potem następuje grusza, a w końcu jabłoń.—Należy przedewszystkiem przygotować zrazy i poobcinać z nich blaszki listne, a pracujący powinien je mieć przy sobie n. p. w naczyniu z wodą. Najlepsze oczka są z części środkowej zraza, gdyż dolne i górne są albo małe, albo za słabo rozwinięte. Następnie na dziczce, gdzie mamy oczko założyć, obcina się gałązki boczne, o ile są, i korę szmatką wilgotną się wyciera, w celu usunięcia kurzu i pyłu, i dopiero teraz robi się na niej nacięcie nożem w kształcie litery I. Kiedy nacięcie już gotowe, zdejmuje się oczko ze zraza, co jest zarazem najdelikatniejszą robotą i wymaga pewnej zręczności i wprawy. W tym celu nacina się zraz poprzecznie nad i pod oczkiem (w odległości od oczka mniej lub więcej 1 — 1l/₂ ćm.) i lekko ostrym nożem przeciągamy od jednego ku drugiemu cięciu poprzecznemu, zdejmując oczko razem z tarczą kory i drzewa. Nacięcie na zrazie nie powinno być zbyt głębokie, tj. nie może sięgać aż do rdzenia zraza, należy więc zebrać z oczkiem tylko korę i nieco drewna; zawiele tego bowiem utrudnia przyjęcie się oczka. Oczko zdjęte bierze się w wargi aby nie wysychało, następnie odchyla się lekko (tylcem noża lub kostką odpowiednią) korę na dziczce i wsuwa się tarczę, tak jednak, aby jej brzeg górny przylegał równo do nacięcia górnego poprzecznego na dziczce; w razie przylegania nierównego należy tarczę przez nacięcie zrównać. Oczko przy wsuwaniu pod korę dziczki można trzymać za pozostałą część ogonka „liścia, co robotę ułatwia. Kiedy już oczko założyliśmy, wiąże się je. Wiązanie zaczyna się od oczka ku górze aż po za brzeg górny tarczy, a potem z powrotem ku dołowi aż poniżej brzegu dolnego i tutaj wiąże się oba końca wiązadła.

Kucyki. Powbz. Iluetr Ser. IX. Ze*z. 27a X. IV.

Uważać należy, aby tuż koło oczka nacięcie było szczelnie obwiązane, gdyż odstająca kora dziczki utrudnia przyjęcie się oczka. Zakładać oczko najlepiej po stronie północnej dziczki, a gdyby tutaj z powodu nierówności kory lub gałązek, było to niemożliwe, to dopiero od strony wschodniej lub zachodniej; unikać zaś strony południowej, gdyż tutaj oczko, jako najwięcej wystawione na działanie słońca, szybko wybuja, ale zachodzi z powodu tego obawa, że łatwo może od mrozów ucierpieć. Zakładać można po dwa oczka, jedno nad drugiem, lub też z dwu stron na jednym poziomie. Jest to rzecz praktyczna, bo gdy jedno oczko zginie lub przedwcześnie wybuja, to jeszcze drugie jest w zapasie, w razie zaś, gdyby na wiosnę oba wybujały, to łatwo jeden pęd usunąć.—Już w dwa tygodnie po robocie można widzieć, czy oczka się przyjęły, czy nie. Oczko przyjęte ma korę na tarczy zdrową i gładką, a jego ogonek listny żółknie i, nie usychając, odskakuje za dotknięciem. Wiązadła zdejmuje się albo pod jesień albo na wiosnę, w każdy razie zdjąć je należy, bo drzewa rosnąc grubieją, a wiązadła te, wrzynając się w korę, sprawiają uszkodzenie drzewek.—Za pomocą О-a uszlachetniamy wszystkie drzewa owocowe. Najlepiej udają się grusze, potem śliwy, morele, brzoskwinie, jabłonie, najtrudniej zaś wiśnie, a przedewszystkiem czereśnie. — Dobry skutek О-a zależny jest nietylko od sposobu roboty, ale także i od dziczek i zrazów; pierwsze (dziczki) powinny być soczyste, a drugie dojrzałe. Gdy więc długa posucha wzrost dziczek wstrzymała, należy je 7 — 10 dni przed szczepieniem podlewać, albo też ziemię między niemi nieco skopać; wilgoć wtedy lepiej trzyma się w ziemi. — O. jest prawie najlepszym sposobem uszlachetniania drzew, szczególnie sposób w t. zw. śpiące oczko, który daje daleko większą pewność dobrego wyniku roboty. Szczepienie wiosenne, czyli w żywe oczko, należy raczej uważać za dopełnienie tamtego, w razie gdyby sposób pierwszy się nie udał, — Por. J. Br zeziński „Hodowla drzew i krzewów owocowych“—skąd też za pozwoleniema autora, wzięto rysunki tu dodane.

Oczlik, ob. С у с 1 o p o s.

Oczna drgawka, ob. Nystagmus.

Oczna jama, ob. Oczodół.

Oczne szkło, okular, część przyrządu optycznego do oka obserwatora zwrócona, składa się w narzędziach najprostszych z pojedynczej soczewki, w mikroskopach jednak i lunetach bardziej złożonych jest kombinacyą soczewek

rozmaitego urządzenia. Ob. Luneta i Mikro-

s к.

Oczny wziernik, ob. Oftalmoskop.

85

W ścianach

Г.

Kod.

Oczodół, po łac. Orbita (anat.), nazwa ta, będąca germanizmem ohydnym (niem, Augenhöhle), utworzonym wbrew zasadom słoworodu polskiego, powszechnie jednak przyjętym przez anatomów polskich, mało zwykle troszczących się o czystość i poprawność języka ojczystego, oznacza dwie jamy twarzy, między nią a czołem po obu stronach jamy nosowej położone, w których osadzone są oczy, nazywaćby je więc należało po polsku j a m a m i lub dołkami ocznemi.—Jamy te mają do pewnego stopnia wygląd ostrosłupów leżących, podstawą zwróconych do twarzy, szczytami zaś do wnętrza czaszki; osie obu nie są równoległe do siebie, lecz zbieżne. Anatomowie odróżniają w nich ściany: zewnętrzną, wewnętrzną, dolną i górną, na których utworzenie składają się różne kości czaszki i twarzy.—Podstawa ostrosłupa, czyli otwór oczny czaszki (Apertu-ra orbitae), posiada brzegi dwa: górny i dolny (:mar g o supraorbitalis et infraorbitalis); po za tą podstawą do wnętrza ostrosłup rozszerza się nieco, zwłaszcza w kierunku ku górze i na zewnątrz. W odpowiadającej kierunkowi temu ścianie jego leży zagłębienie płytkie, zwane do łkiem łzanym (fovea s. fossa lacrymalis), w którym leży gruczoł wydzielający łzy (glan-dula lacrymalis).—Kąty ostrosłupa są zaokrąglone, a dwa z nich ku tyłowi rozłupane: zewnętrzny, górny przez szparę górną, (fissura orbitalis superior), zewmętrzny zaś dolny przez dolną (f. o. inferior) węższą, ale dłuższą.—Wierzchołek ostrosłupa tworzy dziura wzrokowa (foramen opticum), przez którą z mózgu do gałki ocznej przystępuje nerw wzrokowy (nerims opticus). i brzegach jamy ocznej, oprócz wymienionych, znajdują się jeszcze otwory inne, drobniejsze, przez które przechodzą naczynia krwionośne i nerwy; opisanie ich, a nawet wyliczenie tu byłoby zbyteczne. Szczegóły te, oraz inne, mniej ważne, łatwo znaleść można w każdym podręczniku anatomii opisowej ciała ludzkiego.— W jamie ocznej leży gałka oczna (ob. О к o) z mięśniami, naczyniami i nerwami swemi, gruczoły wydzielające łzy i t. d., a miejsce niezajęte przez nie wypełnia tkanka tłuszczowa, obfita. —Jamy oczne zwierząt kręgowych są podobne, u wielu z nich wszakże nie bywają dokoła zamknięte, ku tyłowi zwłaszcza, położenie ich też z powodu budowy czaszki odmiennej jest inne, leżą więc nie z przodu, jak u człowieka i małp wielu, lecz po bokach; u kręgowców najniższych nie kości je tworzą, lecz chrząstki.—Por. Czaszka i Oko. Co się tyczy nazwy samej ob. J. Peszke„Onaj-nowszem słownictwie anatomicznem naszem“ (Warszawa 1902, str. 104. — Odbicie os. z „Krytyki lekarskiej“).    1)1 J

Oczynszowanie. Nazwę tę nosi u nas uwolnienie włościan od roboty przymusowej za używanie przez siebie roli udzielanej przez właścicieli jej i zamiana robocizny tej na pewną opłatę roczną, stale ustanowioną, a zowiącą się z niemiecka czynszem (Zins).—Od dość dawna już w kraju naszym starano się o usunięcie pańszczyzny, ciążącej na ludzie wiejskim, a również dla właściciela ziemi wielokrotnie wcale nie korzystniej, i zamienienie jej na opłatę pieuiężną, dla stron obu dogodniejszą. W kierunku tym postępował projekt praw Andrzeja Zamoyskiego (ob.) oraz ustawa z d. 3 maja r. 1791, ale wypadki polityczne, przygnębiające kraj nasz, stanęły na zawadzie rozwinięciu tych zmian zbawiennych i wszystko wo-góle zostało po staremu, w niektórych prowin-cyaeh stan włościan pogorszył się nawet znacznie, gdyż narzucono im poddaństwo (ob.). Wielu obywateli światłych w dobrach swych starało się już wtedy zaprowadzić O. ale nie wszędzie się to udawało wobec przeszkód stawianych im; przyznać też trzeba iż liczni właściciele ziemi nie pojmowali zgoła korzyści wynikających dla nich z О-a i opierali się bardzo stanowczo zniesieniu pańszczyzny, poczytując je za zamach na prawo własności swej.—Ważnym krokiem naprzód był ukaz z r. 1846, nakazujący O. i znoszący niejedno nadużycie z pańszczyzną połączone. — Gdy w roku 1858 w Warszawie zawiązało się Towarzystwo rolnicze, kraj cały obejmujące, wnet zajęło się też bardzo gorliwie sprawą О-a włościan i usunięcia zupełnego pańszczyzny; w r. 1861 poszło nawet znacznie dalej jeszcze, dążąc do uwłaszczenia włościan na roli obrabianej przez nich, za pomocą wykupu stopniowego. Ale wypadki polityczne znów udaremniły te chęci chwalebne, i dopiero ukaz z d. 2 marca r. 1864, dopełniony przez prawa z d. 5 lutego r. 1869 i z d. 4 czerwca r. 1870, kres położył O-u, ustalając położenie włościan w królestwie w sposób inny, jako też uporządkował wogóle prawo posiadania czynszowego, opierające się na art. 530 Kodeksu Napoleona.—Por. Czynsz, Pańszczyzna, Uwłaszczenie i Włościanie w Polsce.

Oczyszczanie wód ma na celu oddalenie części niepożądanych, mieszczących się w wodzie np. bakteryi, materyi zawieszonych, a w ogóle wszelkich nieczystości. Oddalenie to odbywać się może albo za pomocą przesączania, lub z cudzoziemska filtrowania (ob.), albo chemicznie, za pomocą dodawania pewnych domieszek np. wapna, lub nakoniec za pomocą przekraplania. Tu należy także O. w. odciekowych i wód rzecznych (por. Odpad y).—Woda naturalna przeznaczona do celów przemysłowych zawiera w sobie zawsze pewne części składowe rozpuszczone, albo domieszane, które zasto-wanie wody tej w wielu razach czynią niemo-żliwem, albo przynajmniej w zastosowaniu okazuje się niekorzystnem — wskutek czego części te przed użyciem należy oddalić. /Gałęzie przemysłu chemicznej natury naprzykłaa wyina

gają do użytku wody zupełnie wolnej od istot, które wpływają na przebieg chemiczny, gdyż inaczej występują jako odczynniki (ob.), np. w fabrykach farb, w farbiarniach, w browarach, i t. p. We wszystkich wogóle razach nie należy używać wody zawierającej takie materye, które działają niszcząco na naczynia mieszczące te wodę, albo na przewody, lub na części maszyn i t. p. Najwięcej uwagi wymagają istoty rozpuszczone w wodzie, które się z czasem z niej wydzielają i pokrywają ściany naczynia osadami lub skorupą twardą — jest to kamień kotłowy (ob. Kocioł parowy). Bardzo wielka rozmaitość materyi znajdujących się w wodzie wymaga także i rozlicznych środków do ich oddalenia. Stosownie do natury swej, istoty te dają się oddalić drogą chemiczną lub mechaniczną, albo też w połączeniu chemiczną z mechaniczną. Wybór i ilość użycia środków chemicznych zależy jedynie i wyłącznie od składu wody tak, że tylko badanie chemiczne jej może dać pewność dostateczną o działaniu tych środków chemicznych. Wodę po zastosowaniu chemikaljów przeprowadza się do przyrządów osadniczych, składających się zwykle z pewnej ilości komór, przez które woda przechodzi i osady w nich pozostawia; albo też wodę taką przesącza się t. j. przeprowadza przez sukna filtrujące, co odbywa się w prasacli do przesączania (ob.). Do oczyszczania wody używa się także piasku i żwiru. W celu wykonania filtru z piasku wystarcza w wielu razach dół, który wykłada się gliną, a następnie wypełnia piaskiem. W środku dołu buduje się studnię z materyału przepuszczalnego np. z gliny pustej. Wodę wprowadza się bokami do piasku, skąd przechodzi do studni już oczyszczona, stamtąd następnie czerpie się ją do użytku.—Wody odciekowe, domowe i uliczne, a również i z fabryk posiadają skład najrozmaitszy, którego właściwości ze względu hy-gieny zasługują na uwagę. Odcieki z domów, pomieszane z wodą deszczową, zawierają materye, podlegające gniciu. Oczyszczanie odcieków tych jest bardzo kosztowne, dlatego wypuszczają je często wprost do rzek,coze względu hygienicznego jest częstokroć nieodpowiednie.—

niają się przez tlen powietrza i wody, podczas gdy materye nieorganiczne przyjmują rośliny. Oczyszczanie odcieków odbywa się także przez filtrowanie za pomocą piasku, żwiru, koksu i torfu. Sposób ten jednak jest zbyt kosztowny, a utlenianie odbywa się tu nie dosyć energicznie. Po O-iu za pomocą środków chemicznych, z któremi się miesza odcieki, należy je potem poddać odstaniu się w zbiornikach, albo też przelewać je, ale bardzo wolno, aby meterye mogły się osadzić, poczem wodę tak oczyszczoną przeprowadza się na łąki i pola w celu jeszcze dalszego oczyszczenia. W razie tym jednak pozostaje w zbiornikach wielka ilość osadów, których przerabianie dalsze i oddalanie sprawia pewne trudności, a do tego jeszcze osady te wpływają ujemnie na zdrowotność okolicy.—Do oczyszczania chemicznego używa się mleka wapiennego (ob.), które jednak dostarcza szlamu podlegającego gniciu. Używa się także mieszaniny 100 części wapna, 8 cz. smoły, 33 cz. chlorku magnezyi i 859 cz. wody, działa to skuteczniej niż samo mleko wapienne. We Frankfurcie nad Menem urządzone są takie osadniki na pomieszczenie 18 000 metr. sześciennych odcieków na dzień. Woda dostaje się rurami kolejno do kilku osadników, jeden za drugim położonych, do których dodaje się domieszki ze siarczanu glinu i wapna, poczem woda ta odpływa do rzeki Menu, a szlam przechodzi do kanału, skąd się go przepompowuje. — Odcieki z fabryk, zawierające tylko materye zawieszone, oczyszcza się przeważnie w stawach przez odstanie—zastosowuje się także i elektryczność. Odcieki zawierające istoty mineralne należy oczyszczać chemicznie. Najszkodliwsze są ścieki zawierające materye podlegające gniciu, jak np. wycieki z fabryk cukru i krochmalu—nie należy ich nigdy wpuszczać wprost do wody bieżącej, gdyż ją zanieczyszczają i czynią niezdatną do użycia. Naj-odpowiedniej ścieki takie zastosować do nawadniania pól i łąk. Rzeki zanieczyszczane bywają ściekami z miast i fabryk, zawierającemi po większej części bakterye. Szczególnie zaś szkodliwie działają ścieki z fabryk cukru, krochmalu, kleju, papieru, gorzelni, browarów i z mycia wełny. Ścieki te wpuszczone do rzeki nie mieszają się odrazu dokładnie z woda, szczególnie w tym razie, gdy nurt jest bystry i często jedna część rzeki pozostaje na przestrzeni kilku kilometrów zanieczyszczona, podczas gdy druga część jej na tejże samej przestrzeni jest wolna od wszelkich zanieczyszczeń. Chcąc wodę taką w rzece oczyścić należy starać się o jaknajprędsze zmieszanie ścieków z wodą bieżącą; najlepiej dochodzi się do tego rozrzerzając koryto rzeki, lub przeprowadzając rzekę do jeziora, gdyż tym sposobem

W celu skutecznego oczyszczenia tych odcieków przedsiębierze się najrozmaitsze środki. Oddalenie części nierozpuszczalnych nie wystarcza tu, gdyż pozostają bakterye; oczyszcza się je więc za pomocą dodawania wapna w celu wywołania osadzania się wszystkich części zanieczyszczających wodę. Wody takiej jednak nie można wpuszczać do rzeki, gdyż części organiczne w niej znajdujące się podlegają gniciu — należy więc starać się o możliwie dokładne zetknięcie się tej wody z tlenem powietrza, a uskutecznia się to najlepiej przez nawadnianie (ob.).

W tym razie bowiem następuje osadzanie prąd zwalnia się, a materye nierozpuszczone się ciał zawieszonych—ciała organiczne roz- i bakterye osadzają się. Wogóle jednak nie puszczone pochłania po części ziemia, a utle- należy wpuszczać do rzek wód z bakteryaini

M. H.

lecz przedtem poddawać je O-u, w celn strącenia bakteryi. Por. Fischer „Das Wasser" (Berlin 1891); König „Die Verunreinigung der Gewässer“ (Berlin 1887); Irisch „Die Verunreinigung der Gewässer“ (Berlin 1890).

Oczyszczenie (w znaczeniu religijnym). — U wszystkich znanych nam narodów, wyznających religie różne, istniał zwyczaj oczyszczania się przed przystąpieniem do czynności lub obrzędów religijnych jakichkolwiek. — O. to ciała, oznaczające symbolicznie także O. ducha, odbywało się najczęściej bądź za pomocą omycia się cząstkowego, bądź też przez .kąpiel całkowitą; ale istniały też jeszcze obrzędy inne, stosowane w razach pewnych, ściśle określonych, a w razach takich O. miało na celu pozbycie się winy lub nieczystości nabytej, oraz zapewnienie sobie przez to przychylności i łaskawości bóstwa, które przebłagać wypadało.— U Greków starożytnych różne sposoby oczyszczania się miały też nazwy różne (xa^ap^ol, aYVtafioi, iXaojJioi. tsXetat) i należały zawsze do obrzędów religijnych, przestrzeganych bardzo ściśle. Istnienie ich opierało się na przeświadczeniu wewnętrznem o grzeszności i ułomności moralnej człowieka oraz na wierze, iż zbliżając się do bóstwa, człowiek powinien być czysty koniecznie, na ciele zarówno, jak i na duszy. Dlatego też przed modlitwą, przed złożeniem ślubów uroczystych, przed ofiarą bóstwu przynoszoną, albo przed wejściem do świątyni lub zagrody poświęconej, umywano się zawsze (por. między innemi: Homera „Ujada“ I w, 449; „Odyssea“ II, w. 261, IV, w. 759 i XII, 336; Sofoklesa „Edyp w Kolonie“ w. 460; Eurypidesa „Ion“ w. 49).—U wejścia do świątyń greckich, stały więc zawsze naczynia z wodą do pokropienia się nią (irepŁp£avrrjpta), co stanowiło właśnie O. się przed przekroczeniem progu świętego. —Najchętniej do O-ń posługiwano się wodą bieżącą lub morską, zamiast której używano też ciepłej z rozpuszczoną w niej solą (por. między innemi E u r y p i d e s a „Elektra“ w. 799, tegoż „Ifigenja w Taurydzie“ w. 1151; Teokryta „Sielanki“ XXIV, w. 94; Wer-giljusza „Eneida“ II, w. 719, IV w. 635).— Zamiast kropidła używali Grecy gałązek świeżych z liśćmi, zwłaszcza oliwnych i wawrzynowych, którym także przypisywano własności oczyszczające, podobną siłę miało też posiadać ziele rozmarynu, jałowiec, mirt, oraz inne jeszcze zioła i krzewy; tych wszakże używano przeważnie do okadzań oczyszczających, a do kadzideł tych dorzucana bywała też nieraz siarka, uchodząca za osobliwie skuteczną (por. Owidjusza „Fasti“ IV, w. 739 i nast.). — Ogień należał także do ważnych środków oczyszczających, tak naprzykład skakanie przez płomień nieraz wymieniane bywa jako środek oczyszczenia się. Równą siłę przypisywano i dymowi, zwłaszcza jeżeli wydobywał się z ognia roznieconego z roślin uchodzących za

oczyszczające. —О-a, o których była mowa dotąd, opierały się tylko ua wierze ogólnej w nieczystość ludzką w porównaniu ze świętością bóstw, nie dozwalających przystąpić do siebie człowiekowi nie-oczyszczonemu. Ale oprócz tej nieczystości powszechnej, wynikającej z grzeszności człowieka każdego, zdarzały się też zanieczyszczenia inne, szczególne, wymagające O-ń odrębnych, bez których dopełnienia obarczony niemi nie miał prawa zbliżenia się do bóstw bez popełnienia grzechu ciężkiego. Do tego rodzaju zanieczyszczeń należały przedewszystkiem: rozlew krwi, dotykanie się umarłych, pogrzeby i porody.—Przed domem, w którym leżało ciało zmarłe stawiano zawsze naczynie z wodą, aby każdy z domu tego wychodzący mógł zmyć z siebie zanieczyszczenie, nabyte przez samo oglądanie nieboszczyka. Po pogrzebie wszyscy na nim obecni poddawać się musieli O-u za pomocą z góry przepisanych obrzędów. Niewiasta w dni 40 po urodzeniu dziecka obowiązana była poddać się O-u przepisanemu, obowiązującemu również te wszystkie osoby, które jej były pomocne podczas porodu, lub po nim ją pielęgnowały. O. to składało się z omyć oraz z ofiar złożonych bóstwu. — Zdarzało się nieraz, że nietylko osoby poje-dyńcze, ale miasta, wojska albo ludy całe, bądź wskutek winy jednostek wybitnych, bądź też wspólnej, ściągnąwszy na siebie gniew bóstwa, poddać się musiały O-u; działo się to zwykle podczas panowania zarazy jakiej nagminnej lub klęsk żywiołowych, uchodzących zwykle za karę bôstsva, będącą następstwem przewinień, bądź jawnych bądź ukrytych. O takim O-u ogólnym wojska greckiego pod Troją opiewa nam już „Ujada“ (I. w. 313); winnym w razie tym był król Agamemnon, wódz naczelny, który był obraził Apoll in a i ściągnął gniew jego na wojsko całe, mrące od strzał jego, t. j. od zesłanej jakoby przezeń zarazy. Znane też jest O. Aten przez E pirn e ni de sa (ob.) po zabójstwie zdradzieckim stronników Kylona (ob.). Na pamiątkę tego miał pozostać w Atenach zwyczaj, przed rozpoczęciem każdego zgromadzenia ludowego, zabijania na ofiarę prosięcia, którego krwią pokrapiano siedzenia przeznaczone dla obywateli zgromadzonych, co także było obrzędem oczyszczającym. — Zabójstwo każde, zarówno rozmyślne jak mimowolne, wymagało koniecznie О-a winnego i to dwojakiego: pierwsze z nich miało na celu przebłaganie bóstw obrażonych przez zbrodnię, oraz cieniów zabitego (iXaop.óę). Pierwotnie winny za czyn swój przebłagać mógł tylko bogi oraz duszę zabitego, oddając życie własne, później wszakże składał tylko obiatę z barana, głównie J o w i sz o w i łaskawemu (Zsoę |i.stXf/Łoę); to wystarczało do oczyszczenia się wobec bogów, ale ciążyła na zabójcy jeszcze pokuta wobec krewnych zabitego: oto musiał iść na służbę niewolną do nich,

Red.

z której się wszakże mógł później wykupić pieniędzmi. O służbie takiej oczyszczającej spotykamy wzmianki liczne w podaniach o Heraklesie, Apollinie, Kadmosie i wielu innych bóstwach lub bohaterach starogreckich.

Wykup taki (lrowrj) za czasów Homera był widocznie znany jedynie, ponieważ mówiąc o nim słówkiem nie wspomina O-ń innych lub pokuty jakiejkolwiek („Ujada“ IX, w 632 i XVIII, w. 498). O. wyżej wymienione nie było wszakże wystarczające, zdejmowało wprawdzie odpowiedzialność z winnego, lecz nie czyniło go przeto jeszcze czystym, aby więc mógł wejść znów w stosunki zwykłe z ludźmi i bogami, musiał poddać się jeszcze O-u drugiemu (xadapp/ję), składając bóstwom ofiarę z prosięcia, którego krew powinna była obryzgać ręce jego. Wtedy stawał się znów czystym zupełnie.—О-a różne, często bardzo złożone lub dziwne,zajmowały miejsce ważne w t. zw.

My steryach (ob.), nazywano je zafi-app-oć i xsXerat, a za ich ustanowieiela uchodził najpowszechniej śpiewak Orfeusz (ob.); o nich samych jak wogóle o mysteryach, otaczanych zawsze tajemniczością, wiemy za mało, aby coś stanowczego powiedzieć o nich; to tylko jest pewne, że ich było bardzo wiele, że je powtarzano często, oraz że nieraz połączone były z wróżbiarstwem, czarami i zabobonami wszelkiego rodzaju. — Rzymianie, zawsze zabobonniejsi daleko od Greków, znali też О-a różne, a nawet w ich obrzędach publicznych większą daleko rolę odgrywały niż w Grecyi; zwały się lustrationes, piacula, piamenia i cerimoniae, a bywały albo publiczne, albo prywatne.—W obchodach świąt uroczystych takich, jak Ambarvalia, Cerealia, Lu-percalia obrzędy oczyszczające, zajmowały zawsze najwięcej czasu i miejsca. Do obrzędów publicznych należały też: lustratio classium przed -wypłynięciem floty z portu, lustratio exercitus terrestres albo sacrifieium lustrale przed wyruszeniem wojska do boju. Król Servi u s Tullius ustanowić też miał święto oczyszczające naród rzymski t. zw. lustratio populi Лот,ani, zwane też Lustrum, co 5 lat obchodzone na polu Marsowym w stolicy; podczas niego zwykła była obiata uroczysta, złożona z wieprza, barana i byka, t. z w. Suove-taurilia (ob.). Szczegółów dokładniejszych poszukać należy p. w. Lustratio i Lustrum.—

Do O-ń prywatnych, szczególnie ważnych, należała lustratio liberorum, t. j. O. niemowląt przedsiębrane w dniu 8 po urodzeniu, jeśli chodziło o dziewczynkę, 9 u chłopców; obrząd ten miał niemowlęta zabezpieczać od uroków i czarów, dopełniano go albo przed ołtarzem domowym, lub też zanoszono dzieci w tym celu do świątyni.—Ponieważ nabożeństwa odprawiane w domu były u Rzymian bardzo częste, a do każdego należało przystępować czystym, więc też О-a takie w Rzymie bywały nadzwyczaj liczne. —Por. O. Seemann „Die Gottes

dienstlichen Gebraüche der Griechen uud Römer“ (Lipsk 1888); Guhl i Koner „Hellada i Roma“ (Warszawa 1896; przekład S. Miecz y ńs kie go).—O. znane i wielokrotnie stosowane też bywały w religjach Egipcyan, Assy ryjczyków, Babilończyków, Indów (gdzie istnieją dotąd) i Żydów starożytnych, które poznać najlepiej możemy z przepisów prawa Mojżeszowego, wspominającego często o obowiązku oczyszczania się przed przystąpieniem do modlitwy, wejściem do świątyni i w’ mnóstwie okoliczności innych życia codziennego. Wiele obrzędów tych prastarych Żydzi prawowierni zachowują jeszcze do dziś dnia. Obyczaj podobny panuje także wśród wyznawców Koranu.    '    Rud'

Oczyszczenie N. Maryi Panny. Podług

postanowień prawa Mojżeszowego, niewiasta każda po urodzeniu dziecka płci męskiej dni 40 uchodziła za nieczystą, jeśli zaś urodziła dziewczynkę nieczystość jej trwała dni 80. Po upływie czasu tego powinna była stanąć przed obliczem kapłana, złożyć ofiarę przepisaną i pozbyć się w sposób ten nieczystości swej (3 księga Mojżeszowa, rozd. XII w. 4 — 9). N. Mary a P., po narodzeniu Jezusa Chrystu-s a zastosowała się do przepisu tego (Ewang. św. Lukasza.rozd.il, w 22—39), Kościół zaś upamiętni! rzecz samą i towarzyszące jej okoliczności, przez Łukasza św. opisane, ustanawiając święto uroczyste, przypadające na dzień 2 lutego, to jest 40 dni po 25 grudnia. —Uroczystość ta nazywana też bywa świętem Gromnic (ob.), ponieważ w kościołach w dniu tym poświęcane bywają świece woskowe zwane gromnicami.—Por. „Encyklop. Kościelną“.

Oczyszczenie szlachectwa (.Expurgatio no-bilitatis) ob. Szlachectwo w Polsce.

Od, nazwa nadana przez Karola hr. Reichenbach a (ob.) odkrytej przez siebie rzekomo sile swoistej, objawiającej jakoby wszędzie działanie swe, a występującej pod postacią płomyków, czyli światełek bladych, o zmroku jeno widzialnych, ukazujących się u biegunów magnesów lub elektromagnesów, na biegunach kryształów; ujawniać ją też mają działania chemiczne, jak n. p. gnicie zwłok w grobach, wskutek czego nad mogiłami świeżemi w nocy lub o zmroku ukazują się postaci błyszczące. Płomyki takie, blade i maleńkie mają się też wznosić od końców palców ludzkich wzbijając się w górę, przyczem zbaczają nieco w bok ku południowi. O. wypływający z palców, może też być przeniesiony na przedmioty inne, nadając im własności pewne. Ale nie każdemu dane jest oglądanie nadzwyczajności tych lub im podobnych, gdyż działanie odu i obecność jego wogóle dostrzegają tylko osoby niektóre, nadzwyczaj czułe i wrażliwe, przez Reich enbacha nazywane Sensitive. Osoby te wyjątkowe odczuwają nietylko wogóle obe-cność odu, ale także widzą i smakują go na

1876).

Oda

nowożytna,

Red.

II.

wet, przyczem istnieją różnice między dodatnim a ujemnym. Wszelkie odrazy lub pociągi do osób pewnych, tak często nieuzasadnione, lub nie dające się przynajmniej wytłómaczyć, jak również zamiłowanie do pewnych barw, potraw lub przedmiotów jakichkolwiek Reichenbach również wyjaśnić usiłuje działaniem odu tajemniczego.—Fizycy nieomal wszyscy oświadczyli się jednogłośnie przeciwko istnieniu siły takiej, będącej tylko złudzeniem wyobraźni przeczulonej, lub rozstroju nerwowego; między lekarzami wszakże i fizyologami znalazło się kilku, dopatrujących się możliwości zjawisk, o których mowa. — Reichenbach w sprawie tej ogłosił dzieła następujące: „Phy-sicalisch-physiologische Untersuchungen über die Dynamide des Magnetismus, der Eleetrici-tität u. s. w. in ihrer Beziehung zur Lebenskraft“ (Brunświk 1849, wyd. 2-e;    3 tomy);

„Odisch-magnetische Briefe“ (Stuttgart 1852) i „Odische Begebenheiten in Berlin in den Jahren 1861—62“ (Berlin 1863). — Por. L. Büchner „Das Od“ (Darmstadt 1854) i F e-ehner „Erinnerungen an die letzten Tage der Odlehre und ihres Urhebers“ (Lipsk

Dr. J p.

Oda, po grecku 4a[J'a po łacińsku carmen, główny płód poezyi lirycznej greckiej, pośrednie zamujący miejsce pomiędzy hymnem a pieśnią właściwą. Najwybitniejszymi jej przestawicielami w literaturze greckiej są poeci Pindar, Alk aj os, Sappho, Anakreon, w rzymskiej zaś Horacyusz. U Rzymian wprawdzie wyrażenie ode nie było nigdy w używaniu, tylko carmen, a oznaczenie to stosowało się szczególnie do pieśni, z wyraźną skłonnością liryczną. Stąd tytuł taki: „Horatii Oda-rum libri IV“ z wieków starożytnych pochodzić nie może, jeno z czasów późniejszych; Haracyusz sam nazywał liryczne swe utwory carmina. s. n™

w poezyi ludów europejskich, posiada znacznie ciaśniejsze, miano to bowiem teraz przyznawane bywa tylko utworom lirycznym, nie nazbyt długim, o nastroju podniosłym, wyrażającym wzruszenia duszy głębsze, połączone z polotem natchnionym słów i formą wiersza wyszukaną, a sztuczną, powiązaną w strofy. Ody treści religijnej nazywane są hymnami (ob.), odróżniane bywają też bohaterskie i pouczające (dydaktyczne).—Ody w pojęciu dzisiejszym pisywać zaczęto w wieku XVI naprzód we Włoszech, gdzie układali je z powodzeniem: Bernard Tasso, L. Al a man i, O. Chia-brera, z późniejszych zaś W i n c e nty da Fi-licaja, Wiktor Alfieri i Aleksander Manzoni. Poeci narodów innych poszli za tym przykładem i tak: we Francyi zasłynął O-mi Jan Chrzciciel Rousseau, pomimo że są dość chłodne i wymuszone; po nim słuszniejszej dobili się sławy: A. Chénier, W. Hugo, Lamartine i A, de Musset; w Hi-

szpanii ceniony wysoko jest Ponce de Leon i F. de Herrera z dawniejszych, z nowszych zaś Jan de Arrieza; w Anglii pisywali ody: A. Cowley, J. Dryden i A. P o p e; w Niemczech wysoko stawiane są ody Klop stock a, Rainiera i Möser a, przedewszystkiem zaś H ö 1 d e r 1 i n a i niezrównane pod względem formy hrabiego Platena; w Rosyi ody najlepsze pisywali: D i e r ż a w i n, Puszkin iLermon-tow. U nas O. rozpowszechniła się na końcu wieku XVIII i na początku XIX, a formę tę poezyi uprawiali szczególnie t. z w. klasycy, jak np. Trembecki, Osiński, Niemcewicz i wielu innych, romantycy również nie stronili od niej, a perłą prawdziwą poezyi naszej jest znana „Oda do młodości“ A. Mickiewicza

Oda, żona Mieszka I, córka Dy tryka, margr. Marchii Północnej—f r. 1023.—Według Thietmara, była przed zaślubieniem ks. Polan, mniszką klasztoru w Kalwe (Kalbe nad Mildą) pod wezwaniem św. Wawrzyńca.— Kiedy w r. 977 umarła Dubrawka (Dąbrówka), związek Polan z Czechami zaczął się rozluźniać, doprowadzając blisko r. 990 do zerwania otwartego. Mieszko, zastępując dawne przymierza, a unikając Niemców, szukał był na razie oparcia w Węgrach. Nawiązał z ks. Gejzą węzeł polityki matrymonialnej, kojarzył się z ruchem przeciwniemieckim, zogniskowanym w Czechach, a nawet walczył, jak się zdaje, jeszcze w r. 979 z ces. Ottonem Napór fatalności dziejowych ze strony Czech na posiadłości zachodnie Piasta, a ze strony Rusi na Grody Czerwieńskie, popchnął jednak niebawem Mieszka I w objęcia „zgody“ z Cesarstwem. Zgodę tę nawiązał w całej pełni dopiero z cesarzową wdową Teo fali i ą, po śmierci ces. Ottona II, zaszłej w r. 983. Zdaje się atoli, że jednem z pierwszych, przygotowawczych ogniw tej polityki, było małżeństwo owdowiałego Mieszka z Odą, zawarte w r. 979, lub 980. Mieszko umarł w r. 992, a całe to dwunastolecie małżeństwa z Odą nacechowane było w jego polityce uległością względem cesarstwa. Umierając, przekazywał Mieszko I. Bolesławowi Chrobremu smutny obowiązek wspierania ces. Ottona III w jego zamachach na Branibórz słowiański. Oda, córka markgrafa niemieckiego, była ży-wem wcieleniem owej polityki mężowskiej na schyłku jego żywota, a jej rola dalsza wobec Polski i pasierba, Bolesława—logiczną kon-sekwencyą tego stanowiska, które u boku męża zajęła. Dzielny Bolesław, na razie mimowolny sługa niemiecki, porósł niebawem w onej służbie w siły i już w lat parę po śmierci ojca, odważył się rozpocząć politykę samodzielną. Aktem wstępnym do tego kursu nowego, było ze strony Chrobrego wygnanie z kraju macochy Ody i trzech jej synów, a swoich braci przyrodnich, Mieszka, Świętopełka iLain-

ta, że Schinesge oznacza Szczecin, nie może mieć nic za sobą. Natomiast hipoteza tego uczonego, upatrująca w „Dagone (Dagome) iudex“ drugiego męża Ody—jakiegoś nieznanego księcia pomorskiego, nie da się zbyt łatwo obalić w całości. Czy był to książę pomorski, czy ktoś inny, stwierdzić tego oczywiście niepodobna. W każdym jednak razie każdy T a-gino, I)a g ano, lub T aga no—a imiona takie wykazują dzieje Niemiec ówczesnych—łatwiej za „Dagone“ i t. p. (lub drugiego męża Ody) uchodzić może, aniżeli Mieszko I, jak chce np. w hipotezie swojej prof. Balzer („Geneal. Piastów“ str. 24. przyp. 3), upatrujący (copra wda z zastrzeżeniem) w „Dagome“ — spaczone przez początkowe

berta. —Nastąpiło to blisko r. 995 i z tegoż czasu, prawdopodobnie pochodzi, słynny akt polityczny О-y, który ją w dziejach naszych uwiecznił.—Według pojęć ówczesnych, dwo-istem, a jedynem źródłem władzy i legalności, było cesarstwo i (cesarskie) papiestwo, a wszelkie kraje, ziemie i władze o tyle tylko prawo bytu miały, o ile zaczerpnęły je z owego źródła mistycznego. Wszystko bowiem płynęło zeń, jak z początku życia i wszystko—gdy czas na to przyszedł, powracać doń było powinno. Oda, markgrafówna niemiecka i mniszka, córa sługi Ottonów i służebnica Kościoła, była prawdopodobnie—jak to zresztą i z charakteru politycznego jej małżeństwa z Mieszkiem wynikało- strażniczką tego sposobu myślenia na gruncie polskim. Nadto Papież Jan XV był wiernym sługą ces. T e o f a n i i i Ottona III, a cesarzowa i jej syn monarszy -łaskawymi jego protektorami. Nic nie stało temu na przeszkodzie, aby poczucie dwoistości źródła wszech-prawa i wszech-władzy mogło być w owych czasach harmonijne, nie uwłaczające ani uczuciom państwowym niemkini, ani kościelnym. Zdaje się, że w taki przede-wszystkiem sposób pojmować należy akt polityczny Ody, t. j. dokonany przez nią na rzecz stolicy św. Piotra — zapis Polski. Nie był chyba niczem innem, jak tylko przelaniem ad dispositionem do „właściwego źródła“ przez, monarchinię prawowierną tych praw, które do Polski przez czas pewien posiadała, a których zaprzeczył jej—bez porozumienia się z władzą świata — barbaczyńca uzurpator, Bolesław, wypędzając ją wraz z synami na zachód. Że Oda nie zrobiła tego zapisu na rzecz Ottona III, — powód tkwić mógł zarówno w jej trady-cyacli klasztornych, jak i w pierwszorzędnem naogół uprawnieniu do zapisów wszelkich Kościoła, a nie władzy świeckiej; jak wreszcie— w poprawnych stosunkach Chrobrego z cesarstwem, a w luźnych, lub prawie żadnych — z Rzymem. Przechodząc do strony materyal-nej słynnego, a tajemniczego po dziś dzień aktu udy, zaczynającego się od zagadkowych wyrazów: Dagone lub Dagome iudex, trzeba nadmienić, że oryginał jego nie jest znany. Z regestu, zaginionego już także „Liber Ponti-fcialis“ papieża Jana XV (r. 985—996), podał go w streszczeniu Mur at or i („Antiquita-tes Ital. medii aevi“ V pag. 831 bis), oraz (pośrednio) z tegoż źródła, lub może z innego streszczenia oryginału, bo z pewnymi warjanta-mi, — Martin ue i (Deusdedit, „Coli. can.“ 319). Akt opiewa, że za papieża Jana XV Dagone (Dagome) judex et Ote senatrix, et filii eorum Misica et Lambertus, leguntur beato Petro contulisse unam civitatem in integrum, quae est Śchinesghe cum omnibus suis pertinen-tiis. O Polsce niema bezpośrednio mowy; ponieważ jednak w rękopisach włoskich Alba-nich i Colonnów wyraz „Śchinesghe (Schi-

nesne)“, zaopatrzono w przypiski późniejsze: „de Provincia Polonorum“ i „in Polania“, a wśród krańców „civitatis Śchinesghe“ wymieniono w akcie samym Prusy, Ruś, Kraków, Odrę i t. d. (por. M. P. H. I. 149) — „ Śchinesghe1,1 uznano powszechnie, jako Gniezno, a granice jego „pertynencyi“, określone w akcie, — całkiem słusznie, jako Polskę ówczesną. Że „civitas“ oznacza w akcie kraj „przy Gnieźnie“, zdaje się świadczyć o tern warjant „Szigneme“, wyj§ty z nieznanego jeszcze kodeksu Deusdedit a z Tours (?) i dostarczony mi łaskawie przez prof. Ludwika Gumplo wieża. Nowe wydanie krytyczne Deusdedita ukaże się wkrótce w opracowaniu kanonisty, prof. Wolfa z Hradcu.—Twierdzenie dawne G iesebrec li

„Ego Mesico“ chrismon, zbliżone kształtem swoim do litery „D“. Należy bowiem zauważyć, że poza Dagome (nie Degome) i poza faktem, że imię „Mieszko“ brzmi w tymże samym akcie „Мг-sica“, a nie „Mcsica“; że wreszcie „Misica“, oznaczający Mieszka, syna Ody, wypisany został w całości, a nie w skróceniu (Mi, lub Me), co skrót w imieniu „Dagone“ czyni wątpliwym, są jeszcze okoliczności inne, wskazujące na to, że nie Mieszko 1 był owym „Dagone“—towarzyszem Ody. Po pierwsze brak wśród synów „Dagona—Mieszka — Bolesława (Chrobrego), a powtóre—nieprawdopodobieństwo historyczne, aby Mieszko I z pominięciem syna najstarszego, a bodaj na-. wet —wogóle, uczestniczył w podobnym akcie politycznym.—Dagone — ojczym synów Ody (.Dagone Ote senatrix, et filii eorum) pozostaje tedy osobistością tajemniczą, niewyjaśnioną. Zdaje się jednak nie ulegać wątpliwości, że był to drugi, cudzoziemski małżonek Ody. Jest to zresztą zagadnienie mniej doniosłe ze względu na fakt, że słynny akt Ody nie przeszkodził naturalnemu rozwojowi dziejów Polski, ani nie odegrał roli wybitniejszej dziejowej podobnie, jak i żadna z wymienionych tam osobistości,—może z wyjątkiem Ody, której fizyo-gnomię historyczną staraliśmy się scharakteryzować w świetle prawdopodobieństwa.—Dalsze jej losy są zupełnie nieznane. Giesebrecht

uważa ją błędnie za matkę Guńce li na. O. dzy O-ami, oprócz Kadm, zajmują stanowiska В al z e r, opierając się na rocznikach Kwedlinbur- uprzywilejowane faworytki sułtańskie, zwane skich („Mon. Germ.“ III 88) twierdzi, że O d a, po- IJcbal, będące kochankami władcy, oraz Gösde, wróciwszy na zachód po śmięrci męża i po kię- czyli te, na które sułtan wprawdzie już raczył see politycznej synów, przywdziała tam (prawdo- zwrócić uwagę, ale ich jeszcze poufałością swą podobnie w Kwedlinburgu) ponownie szaty za- nie zaszczycił. Pozostałe dzielą się na dwie konne, odświeżając w ten sposób wspomnienia klasy: Kalfa, t. j. pokojowe, będące dozorczy-i tradycye własnej młodości. Twierdzenie niami służby haremowej, i Halaik, niewolnice to nie .sprzeciwia się bynajmniej hypotezie dru- zwykłe, z których najzgrabniejsze i najurodzi-giego, tajemniczego małżeństwa Ody. J K- K- wsze uczone bywają śpiewu, muzyki i tańca, Oda, czwarta żona Bolesława Chrob- oraz innych sztuk, zwłaszcza pantomin, dla za-rego, (córka E к k e h a r d a, markgrafa Miśnii), bawiania innych mieszkanek haremu, albo i suł-zaślubiona na zamku życzyńskim (Seitschen) d. tana samego, gdy tam przebywa; ale i reszta 3 lutego r. 1018, t. j. w cztery dni po zawar- tych najniżej stojących O-k nie bywa nigdy ciu pokoju Budziszyńskiego z Henrykiem II. używana do posług uciążliwych, a ze stanowi-Była matką Matyldy Bolesławówny. Zmarła ska podrzędnego każda z nich wybić się może

po r. 1018.

л. к к. na najwyższe, gdy tylko zdobyć sobie potrafi Oda-baszi (po turecku = dozor c a po ko- łaskę sułtana. Na czele wszystkich O-k stoi j u, od wyrazu oda — pokój, izba), nazwa na- ochmistrzyni, zwana Hasnadar Usta (wyraz ten dawana zarządzającemu zajazdami, czyli t. zw. znaczny właściwie skarbniczka), będąca zarazem karawanserajami; dawniej też kapitan wojska mistrzynią cerymonii haremu sułtańskiego; jest janczarskiego zwał się O-b.    Hcd- to zwykle osoba już starsza, która niegdyś by-'

Odachowski, herb polski. Na tarczy w po- ła faworytą. Wszystkie O-i zostają pod strażą lu czerwonem chusta srebrna, w koło związa- rzezańców (ob.) czarnych, na których czele na, z końcami na dół, Nad hełmem w koronie stoi Ki,dar Aga, osobistość w haremie bardzo szlacheckiej na pięciu piórach strusich, białych wpływowa.—Każda O. chociażby nigdy nie by-taka sama chusta. Odmiana herbu Nałęcz ła Kadimi może dojść do stanowiska wyjątko-(ob.), powstała w połowie drugiej XVI stule- wego Valida Sultan (matki sułtańskiej), jeżeli cia, a używana przez rodzinę żmudzką О-ich. syn jej zasiądzie na tronie, gdyż w krajach —Źródła: Kojałowicz, Niesiecki.    muzułmańskich dzieci po za małżeństwem zro-

Red

Odargowo (niem. O dar g au) wieś w Prusach Zachodnich, w powiecie Wejherowskim. niedaleko od morza Bałtyckiego. O. jest starą osadą, wspomnianą już w wieku XIII. W r. 1464 stoczona tu została bitwa pomiędzy wojskiem polskiem, a Krzyżakami.

Odavara, miasto portowe w Japonii, w pro-wincyi Sagami, obwodzie Kanagawa, o 45 km. na połudn.-zachód od Jokohamy; mieszkańców liczy 15 000.

Odax (rodzaj)- należy do rodziny wargo-ryb (Labridae) grupy zrosłogardłowy cli (Pharyngognathi) podrzędu cierniopletwych zamkniętopęcherzowych {Acanthopteri), rzędu ryb kościstych (Teleostei). Cechy na których zasadzie rodzaj O. umieszczamy w wyżej wskazanym miejscu w klasyfikacyi zoologicznej, są: kość gardłowa dolna {os pharyngé um inferius), która powstaje u kostołusków i ryb kościstych z piątego promienia skrzelnego, uszczuplonego do jednego tylko odcinka, i jest zrośnięta (ob. skielet głowowy p. w. kościste ryby); pęcherz pławny zamknięty i bez przewodu powietrznego; płetwy brzuszne mieszczą się tuż za pierś-nemi; w płetwach część promieni jest skostniała, — tworząc promienie cierniste — inne zaś pozostają miękkie, chrząstkowate; lecz cechą najbardziej znamienną О-a są jego wargi

Odal po szwedzku, Odel po norwesku, na- dzone, byle przez ojca uznane, uchodzą zawsze zwa skandynawska prastara, oznaczająca wła- | za prawe, w niczern nie upośledzone, sność dziedziczną w przeciwstawieniu do nadanej, czyli feodalnej. Od wyrazu tego między innemi pochodzi nazwa włościan wolnych szwedzkich, posiadających ziemię własną, więc Odalman, Odalbonde, a także jednej z dwu Izb sejmu norweskiego O del sting (ob.).

Odaliska, po turecku właściwie O d a 1 у к (od oda — pokój, izba), co znaczy „towarzyszka pokojowa“, nazwa nadawana u Turków niewolnicom białym (murzynki nie noszą jej nigdy), z panem swym pozostającym w stosunkach zażyłości bliskiej; jeżeli wskutek tego O. zostanie matką, przestaje być niewolnicą, potomstwo jej zaś uchodzi za prawe, na równi z dziećmi małżonki poślubionej. Przeważnie jednak miano to nadawane bywa niewolnicom w haremie suł-tańskim, gdzie ich zwykle przebywa po kilka set, zakupionych na całym obszarze państwa ottomańskiego, szczególnie jednak cenione są dziewczęta czerkieskie. odznaczające się urodą piękną i najczęściej biegłe w sztuce przypodobania się.—Z grona O-k sułtan, któremu nie wolno nigdy pojąć za żonę Turczynki wolnej, wybiera sobie 7 małżonek, noszących tytuł Kadine i zajmujących w haremie stanowisko najwyższe i najzaszczytniejsze, tym wszystkie inne O-i służyć muszą, mając wszakże służbę „bardzo lekką, pozorną raczej niż rzeczywistą, którą wykonywać muszą niewolnice podrzę- i ruchome, pozbawione zębów, i zęby stożkowate, dniejsze, najzwyklej murzynki lub mulatki. Mię- j O. jest rybą morską, żyje na dość znacznych

S. Min.

Hed.

O-e światła od powierzchni

S. K.

Mut.

S. K.

głębokościach, na dnie skalistem, pokrytem roślinnością podwodną, w której wyszukuje sobie pożywienia; na to zaś składają się istoty z typu stawonogów, przeważnie raczki, a rzadziej — owady. Najczęściej spotyka się go w morzach, przylegających do Australii i Nowej Zelandyi. Łuska mieni się barwami, szczególnie podczas tarła. O. dochodzi do 30 cm. długości. Z 6-ciu gatunków, należących do tego rodzaju wymienimy O. triangulatus.

Odbarwianie (Decoloratio), jest to pozbawianie barwy właściwej ciała jakiegokolwiek za pomocą zabiegów różnych, przeważnie chemicznych, używane w przemyśle; zastosowanie najszersze znajduje w bieleniu tkanin różnych (ob. Bielenie). — Barwę wszelką niszszy chlor (ob.), także różne kwasy, ale z niemi zawsze obchodzić się trzeba ostrożnie, gdyż niszcząc barwę przedmiotu poddanego O-u, sam także uszkodzają często.—Do О-a rzeczy płynnych węgiel zwierzęcy jest środkiem bardzo rozpo-wśzechnionym, stosowanym zwłaszcza w cukrownictwie.

Odbicie (łac. reflexio), zmiana kierunku ruchu, następująca w skutek uderzenia o przegrodę, która ruch w kierunku dotychczasowym powstrzymuje. Najwidoczniejszy przykład O-a dostrzegamy przy uderzaniu ciał sprężystych o wielkie przegrody, jak np. kulki z kości słoniowej o płytę marmurową. Gdy ciało sprężyste posuwa się w kierunku fn (°b. fig. 101) i na-

Fig. 101.

potyka ścianę ss', poruszającą je siłę rozłożyć można na dwie siły, z których jedua działa w kierunku ściany, druga zaś w kierunku do niej prostopadłym pn\ przy uderzeniu następuje zmiana postaci ciała, które wszakże z powodu swej sprężystości w dalszym ciągu postać pierwotną odzyskuje, przyczem wskutek reakcyi wzbudza się siła działająca na ciało w kierunku np, a siła ta, łącznie z siłą nś, posuwającą ciało w kierunku ściany, wydaje teraz wypadkową, nadającą ciału ruch w nowym kierunku ml. Kąt i, zawarty między kierunkiem padania sn a prostopadłą np, czyli prostopadłą padania, nazywa się kątem padania, kąt zaś r pomiędzy prostopadłą padania, a kierunkiem odbicia nd kątem О-a. Jeżeli ciało uderzające jest doskonale sprężyste, składowa siła pionowa np, przy uderzeniu wzbudzona, równa jest pierwotnie działającej sile pionowej pn, skąd wypływa równość kątów i i r, a w ogólności O-e ciał sprężystych od przegród stałych ulega dwom prawom następującym: 1) Kierunek padania i kie-

Eucykl Powi*. Uuitr. Ser. 11. Ze»*. 27b T. IT.

runek odbicia przypadają na jednej płaszczyźnie, prostopadłej do powierzchni odbijającej. 2) Kąt odbicia równa się kątowi padania.— Gdy ciało uderzane pozostaje w ruchu, podobnie jak ciało uderzające, szczegóły tych objawów są różne, zależnie od masy i kierunku ciał wzajemnie się uderzających (ob. Uderzanie się ciał). — Gdy ruch falisty, rozprzestrzeniający się w pewnym środku, dobiega do granicy, oddzielającej środek ten od środka nowego, fale rozchodzą się w środku dawnym w kierunku odwrotnym, a zjawisko to nazywa się odbiciem fal. Odbicie to ulega podobnym prawom, jak O-e ciał sprężystych, jeżeli przez kierunek padania rozumiemy teraz promień padający, a przez kierunek О-a promień odbity (ob. Falowy ruch, str. 18). — Głos i światło, są to objawy ruchów falowych, ulegają tedy na granicy dwu środków O-u wedle tegoż samego prawa, co zwłaszcza dla światła daje się łatwemi wykazać doświadczeniami. Objawem О-a głosu jest echo czyli odgłos (ob.). Na O-aniu się światła polega urządzenie zwierciadeł (ob.), chropawych, niewygładzonych, sprowadza dy-fuzyę czyli rozpraszanie światła (ob.). Ponieważ dalej ciepło promieniste i fale elektryczne różnią się od światła jedynie częstością drgań, tak samo przeto i tu dostrzegamy objawy О-a (ob. Ciepło promieniste, Falowy ruch.)

Odbicie całkowite, całkowite odbicie wewnętrzne światła, ob. Załamanie światła.

Odbieralnik {Recept aculum), naczynie używane w pracowniach i zakładach chemicznych, stanowiące część składową przyrządu destylacyjnego, mianowicie tę, która służy do przyjmowania części przekroplonej czyli destylatu (ob. Desty-lacya).

Odbijanie, ob. Odbicie.

Odblask, refleks, odbijanie się światła rozproszonego od powierzchni ciał i sprowadzane stąd oświetlenie przedmiotów sąsiednich (ob. Rozpraszanie światła).

Odbyt czyli rzyć {anus) — jest to uście tylne przewodu pokarmowego. Filogenetycznie po raz pierwszy spotykamy rodzaj O-u u wymoczków {Infusoria). Pierwotniaki te nie posiadają właściwie jeszcze zróżnicowanego przewodu pokarmowego; mają jednak otwór ustny {cytosto-ma), przedłużający się w rodzaj przełyku {cytopha-rynx), który znowu kończy się przerwą w bło-neczce {pellicula)—przerwa ta jest właśnie O-m pierwotnym, tak zwanym cytopyge. Idąc dalej w układzie zoologicznym, nie znajdujemy O-u u jamochłonów ( C o elenter at a), ani u robaków płaskich (Plathelmintes). Spotykamy go znowu u robaków właściwych {Vennes), prócz pasorzytów, jako form uwstecz-nîonych (jak np. AcantJiocepJiali — kolcogło-w y). O. u robaków znajduje się blisko tylne-

80

O. znajduje się na przodzie, na linii środkowej w części dolnej oddziału przedniego jamy pła-U blaszkoskrzelnych czyli

go końca ciała, na stronie grzbietowej lub brzusznej, albo blisko otworu ust; jest uściem jelita tylnego, powstałego jako wpuklenie t. z w. ektodermy na tylnym końcu ciała (proctodaewm) —i dlatego wysłanego ektodermą. U robaków niektórych (jak np. u Sipunculus z gromady s z к w i а к ó w — Gephyrei)—do O-u otwiera się para gruczołków odbytowych (glandulae anales). Po większej części i narządy wydzielające wchodzą wspólnie do t. zw. steku (ob. kloaka), jak to dzieje się również u zwierząt wyższych. U Enteropneusta (jelitodyszne) jelito tylne ma uście na końcu tylnym ciała zwężonym. Szkar łupnie (Echinodermata), prócz Astropectinidae, wszystkie posiadają otwór odbytowy. U jeżowców regularnych znajduje się O. na środku powierzchni naprzeciw-ustnej (aboralnej), u innych zaś (jeżowców nieregula rnych) przesuwa się w kierunku jednego z międzypromieni (tylnego). U liliowców (Crinoidea) otwór odbytowy znajduje się na wierzchołku t. zw. stożka odbytowego, na stronie górnej kielicha; u rozgwiazd (Asteroi-dea)—ekscentrycznie od środka grzbietowego pola biegunowego, w międzypromieniu idącym bezpośrednio za międzypromieniem, zawierającym t. z w. płytkę madreporową. U strzyк w (Holothurioidea) do jelita tylnego otwierają się t. zw. płuca wodne, co razem z O-em tworzy stek (cloaca). — U mięczaków (Mollusca) odbyt wespół z narządami moczopłcio-wemi tworzy również stek, Z gromady obu-n e r w c ó w (Amphineura) u bezpłytkowców (Aplacophora) stek ten otwiera się na stronie brzusznej, w końcu rozszerzonym bruzdy podłużnej (szczątkowej jamy płaszczowej); po obu stronach O-u mieszczą się skrze le (Cte-nidia). U płytkononśnych (Placophcra) O. znajduje się tuż po za nogą, na końcu tylnym powierzchni brzusznej ciała, na linii środkowej; po obu stronach jego znajdują się o-twory nerek i narządów płciowych. —Z gromady brzucho pełzów (Gastropoda) u przo-doskrzelnych (Prosobranchiata) O. otwiera się do jamy płaszczowej ku przodowi i umieszczony jest albo na środku, albo w prawo od linii środkowej. U płucodysznych (Pulmonal a) O. otwiera się na zewnątrz obok o-tworu prowadzącego do jamy oddechowej. Wśród tyłoskrzelnych spotykamy ogromną rozmaitość pod względem rozmieszczenia O-u. Naprzykład u pokrytoskrzelnych (Tectibranchiata) —pełzające (lieptantia) posiadają O. z prawej strony, stosownie do położenia płaszcza lub jamy płaszczowej, w której znajduje się otwór odbytowy (niekiedy jednak nie przykryty płaszczem). U innych, jak np. u Pteropocla (s к r z y d ł o n o g ó w) i ’ u Nudi-branchiata (n a g o s к r z^e 1 n у c li) otwór odbytowy znajduje się to po prawej, to po lew£j stronie, to na linii środkowej ciała. U łódko n o g ó w czyli walconogów (Scaphopoda)

szczowej.

małżów (Lamellibranchiata) należy odróżniać O. od otworu (względnie syfonu) odbytowego, powstałego przez zrastanie się brzegów marszczek płaszczowych w jednem lub kilku miejscach (syfon tworzy się w tym razie, jeżeli brzegi otworu odbytowego wyciągają się ku obwodowi w postaci cewki). O. otwiera się do jamy płaszczowej wtyle, mniej lub więcej naprzeciw otworu odbytowego (syfonu); ten zaś służy do odprowadzania wody zbytecznej z jamy płaszczowej.— U głowonogów czteroskrzel-nych (Cephalopoda Tetr abranchial a) O. znajduje się wtyle worka trzewnego i otwiera się do jamy płaszczowej zupełnie samodzielnie; natomiast dwuskrzelne (Dibranchiata) posiadają wspólny otwór O-u i przewodu woreczka atramentowego (narządu odpowiadającego gruczołowi odbytowemu innych mięczaków, a mianowicie łódkonogów oraz niektórych p r z o d o s к r z el n у c h).—Co się tyczy stawonogów (Arthropoda), to u nich spotykamy rozmaitość wielką pod względem rozmieszczenia O-u, zależną od położenia osobnika danego w układzie.—Wśród skorupiaków (Crustacea) u Entoniostraca (członkowców)O. znajduje się na stronie grzbietowej, u Malacostraca (p a n c e r z o w c ó w) na brzusznej ostatniego odcinka ciała, u Xyphosura (mieczogonów albo ostrogonów) u nasady kolca ogonowego, też na stronie brzusznej.U pazurko-nośnych (OnycJiophora) znajdujemy gruczołki odbytowe, otwierające się do jelita tylnego, czyli prostego. — W i j e (Myriapoda) posiadają też jelito proste, rozszerzoną część końcową jelita tylnego, O. zaś na ostatnim odcinku ciała.—U owadów (Insecta) trzecia (ostatnia) część jelita tylnego również nosi nazwę jelita prostego czyli odbytowego; znajduje się w nim 4—6 lub więcej podłużnych zgrubień nabłonkowych t. zw. gruczołów jelita prostego (glandulae rectales); u niektórych owadów u O-u znajduje się też para gruczołów odbytowych (glandulae anales).—U pajęczaków (Arachnoidea) krótkie jelito tylne wypuklone jest od strony grzbietowej w ten sposób, że przekształca się w pęcherz mięsisty, obszerny; od tego pęcherza do O-u jelito znowu się zwęża.—Wśród osłonie (Tani cat a) u Appendicularidae (ogonie) jelito tylne otwiera się na zewnątrz O-m na początku oddziału ogonowego na stronie brzusznej, u ż a c h w (Ascididae) natomiast — do części stekowej jamy okołoskrzelnej, do której otwierają się też przewody płciowe. — Wśród kręgowców spotykamy stek (cloaca) do stekowców (Orni-thodelphia) włącznie, z wyjątkiem kostołusków i ryb kościstych (por. kloaka), u których o-twór O-u mieści się z przodu moczopłciowego (albo płciowego i moczowego).—U żółwi (che-lonia) stek podzielony jest niezupełnie na 2 od-

A. E.

rów.

O. leży cała w jamie miednicy

działy: brzuszny—moczopłciowy i grzbietowy— i jelitny. Żółwie posiadają t. zw. bursae anales, wypukliny ściany stekowej.—U ssaków (prócz Monotremata) stek istnieje tylko u zarodków; u dorosłych przewody moczopłciowe zupełnie się oddzielają od jelita odbytowego; odbyt znajduje się wtyle otworu inoczopłciowego, oddzielony od niego przez międzykrocze (perinae-um).—XJ człowieka mięśnie obrączkowe, właściwe kiszkom, tworzą na końcu odbytnicy pierścień gruby (zwieracz odbytu wewnętrzny — sphincter ani internus), działający niezależnie od woli; zwieracz zewnętrzny sphineter ani externus) zaś, mięsień osobny, niżej położony, podległy jest woli; te dwa mięśnie utrzymują O. zamkniętym. Porażenie zwieraczy (np. przy chloroformowaniu) wywołuje mimowolne oddanie kału.—Błona śluzowa O-u obficie jest unerwiona, dlatego też od najmniejszego podrażnienia mechanicznego czujemy tam ból i swędzenie. U dzieci swędzenie te wywołuje często robak z rzędu nicieni—Oxyuris vermicular is— który żyje u nich w jelicie grubym, wieczorem wychodzi stąd i dochodzi do narządów płciowych zewnętrznych (często przyczyna samo-zinazania). Swędzenie i ból pochodzą też od stanu zapalnego skóry w pobliżu O-u; miejsce to bardzo często podlega stanom zapalnym z powodu podrażnień pochodzenia mechanicznego i chemicznego (tarcie i kał). Rany blizko O-u goją się trudno i dlatego nierzadko spotykamy tam przetoki odbytowe (fistulae ani), bardzo uporczywe. Do najgorszych jednak przyczyn bólu i swędzenia w okolicach O-u należą bez wątpienia krwawnice (ob.).

Odbyt — w gospodarstwie społecznem zdolność zbywania dóbr, albo sam proces zbytu, pokupu. O. stanowi w ekonomii część składową Obiegu (ob.), czyli moment w którym uskutecznia się wymiana. W znaczeniu społecznem O. oznacza powodzenie w zbycie towa-

St. A. K.

Odbytnica, zwana też kiszką prostą, odchodową, stolcową i wypustnicą (łac. Intestinum rectum), jest odcinkiem ostatnim przewodu pokarmowego, będącym u człowieka i wielu kręgowców ciągiem dalszym kiszki grubej, czyli okrężnicy (ob.). O. zaczyna się tam, gdzie bez granicy wyraźnej kończy się część okrężnicy zwana kiszką zagiętą, czyli e s o w a t ą (Flexura sigmoidea s. S roma-mim), kończy się zaś u odbytu (ob.); służy u człowieka i zwierząt ssących, oprócz stekowców (nionotrcmata), tylko do wydalania kału, czyli odchodów stałych, u ptaków zaś oraz kręgowców innych, niżej stojących, przeobraża się w stek (cloaca) przez który wydostają się na zewnątrz również wydzieliny nerek i gruczołów płciowych (por. Narządy moczowe i płciowe). — U zwierząt domowych i wszystkich innych prawie, kiszka ta przebiega rzeczywiście nieomal zupełnie prosto, a stąd też pochodzi jej nazwa łacińska, używana powszechnie, nawet gdy mowa o O-cy ludzkiej, która jest wygięta półksiężycowato, z wypukłością zwróconą ku tyłowi, przylegającą do zagłębienia kości krzyżowej (por. ryciny w t. I seryi 2-ej na str. 251 i 253).

(ob.) w linii środkowej, zbaczając wszakże nieco na prawo, dopiero w odcinku dolnym zajmuje rzeczywiście środek i zagina się widocznie ku tyłowi blisko nad odbytem; dla tego też Listr an c słusznie bardzo radził ją nazywać kiszką krzywą (Intestinum curvum), gdyż u człowieka do miana prostej (rectum) prawa żadnego nie posiada. — O. różni się od okrężnicy gładkością ścian swych, jest obła, bez wypukleń (haustra) wszelkich; długość jej wynosi 15—20 cm., najobszerniejsza jest tuż nad odbytem w końcu swym dolnym. Część jej górna u mężczyzn styka się ze ścianą tylną pęcherza moczowego, u niewiast przedziela ją od niego macica, tę część tylko pokrywa otrzewna (ob.); budowa ścian О-y jest inna niż okrężnicy; pokład jej mięśniowy jest stosunkowo bardzo gruby: warstwa jego zewnętrzna, z włókien podłużnych złożona, jest na całej długości równa i kończy się blisko odbytu; warstwa wewnętrzna, pierścieniowata, w miejscu tym jest właśnie najgrubsza i tworzy rodzaj obrączki, noszącej nazwę zwieracza wewnętrznego odbytu (sphincter ani internus); bardzo często, mniej lub więcej w połowie długości О-y istnieje jeszcze jedno takie zgrubienie pier-ścieniowate, nazywane zwieraczem odbytu trzecim albo górnym (sph. a. tertius s. superior). Błona śluzowa, wyścielająca O-ę wewnątrz, jest grubsza, czerwieńsza i bogaciej unaczyniona niż w okrężnicy, jest też ruchliwsza (gdyż tkanka podśluzowa między nią a pokładem mięśniowym jest dość luźna) i wielokrotnie pomarszczona wzdłuż i w poprzek. W pobliżu odbytu marszczki te są najliczniejsze i przebiegają podłużnie. — W naczynia krwionośne O. jest opatrzona bardzo szczodrze, zarówno w tętnice jak w żyły, tworzące sploty gęste, siatkowate dokoła kiszki; unerwienie jest również bogate. — Z chorób mających siedlisko swe w О-y lub w sąsiedztwie jej bezpośrednim, wymienić należy przedewszystkiem krwawnice (ob.), najczęściej darzone u nas nazwą cudzoziemską hemoroidów, aż nadto rozpowszechnione; dalej zapalenie błony śluzowej (Proctitis)-, jest to dolegliwość nieraz bardzo bolesna i przykra, ale sama przez się nie groźna, lecz mogąca nieraz pociągnąć za sobą zapalenia ropne tkanki łącznej O-ę otaczającej (Periproctitis), czasami śmiertelne, a w każdym razie będące chorobą ciężką i niebezpieczną, pozostawiającą po sobie dość często przetoki (fistulae dni), mogące wszakże powstawać i z przyczyn innych, mianowicie wskutek skaleczeń О-y przez ciała obce, owrzodzenia weneryczne lub gruźlicze (stosunkowo bardzo częste), albo też przez

trafi.

Odceda, rzeczka w powiecie Mińskim, dopływ prawy Niemna. Bierze początek pod wsią Wielką Odcedą, wpada do Niemna pod Stołb-cami. Długość 2х/₂ mili. Porusza kilka młynów.

guzy krwawnicze zropiałe.—W następstwie zapaleń О-y mogą też w świetle jej powstać zwężenia, czasem nawet bardzo znaczne, których powodem być mogą także uszkodzenia O-ę kaleczące (stricturae recti). — Do przypadłości, zwłaszcza w wieku dziecięcym bardzo częstych, zaliczyć trzeba wypadnięcie błony śluzowej przez odbyt (prolapsus recti) i polipy (ob.) na niej powstające, bywające przyczyną krwawienia częstego, a w wieku dziecięcym czasem nawet groźnego. — Zdarzają się też przetoki (fi-stulae) łączące pęcherz moczowy z O-ą, powstać mogące wskutek skaleczenia, owrzodzeń lub zapaleń ropnych, narządy te dziurawiących. U niewiast morzliwe jest również przedziurawienie ściany przegradzającej pochwę od О-y, co pociąga za sobą kalectwo bardzo przykre i wstrętne, do usunięcia nieraz trudne.—Chorobą najcięższą i najniebezpieczniejszą jest rak (ob.), dla chorego nadzwyczaj uciążliwy, męczący i bolesny, a przytem zwykle zawsze, pomimo zabiegów wczesnych nawet, kończący się śmiercią po cierpieniach długich, — Wszystkie przypadłości tu wymienione, oprócz postaci lżejszych zapalenia błony śluzowej lub krwawnic nie nadto dokuczliwych, wymagają leczenia chirurgicznego.—W О-y dzieci sadowią się bardzo często robaki białe, drobne, zwane glistnicami robaczkowemi (Oxyuris vermicularis), wywołujące świerzbienie bardzo nieznośne, a niekiedy zapalenie błony śluzowej, usuwanie ich, o ile można prędkie, jest zawsze pożądane. — Jako wada wrodzona zdarza się zarośnięcie odbytu i odcinka dolnego O-y (atresia ani), które natychmiast po urodzeniu usunąć należy za pomocą operacyi chirurgicznej, gdyż w razie zaniedbania jej noworodek, nie mogący się wypróżniać, umrzećby musiał. Rzadszy na szczęście jest brak zupełny części znacznej odcinka dolnego О-y, ale i temu nawet częstokroć pomyślnie chirurg zręczny zaradzić po-

I)-r J. F.

Odchody, uazwę te noszą wyniki trawienia, wydzielane, jako nieużyteczne z ustroju ludzkiego lub zwierzęcego — ob. Odpady.

Odcięta w (matemat.) — ob. Spółrzędne.

Odcinek (Segmentum). O-ami, lub z cudzoziemska, bez potrzeby, segmentami (inaczej meta-merami) nazywają się w anatomii porównawczej zwierząt tkankowych części ich ciała określone, mniej lub więcej jednoznaczne morfologicznie. O ciele, a właściwie o budowie takich zwierząt za-zwyczej mówi się, że jest „metameryczna“; sam zaś plan budowy zwie się metameryą. Metamerya bywa podwójna, o ile dotyczy powierzchni ciała i wszystkich lub niektórych jego narządów wewnętrznych; odcinki zewnętrzne prze-

ważnie są równoległe metamerom wewnętrznym i od nich są zależne, wszakże u form filogie-netycznie wyższych (kręgowców) istnieje tylko układ metameryczny wewnętrzny. Układ ten ciała będący prawie zjawiskiem ogólnem budowy ciał wszystkich ustrojów wielokomórkowych (wyłączając ustroje o wzorze budowy promienistej), jest bardzo ważną cechą ich budowy. W rozwoju filogienetycznym metameryi można zaznaczyć kilka odmian. U wielu postaci niższych jest pierwotna i dotyczy całego ciała, przyczem części układu—odcinki prawie wszystkie, są morfologicznie i fizjologicznie jednoznaczne (analogiczne i homologiczne), zachowując nawet do pewnego stopnia swą samodzielność, w tych razach metamerya bywa najczęściej podwójna, jak to widzimy w grupie taśmo w c ó w ( Cestodes) należących do robaków niższych — płaskich (Plathelminthes Płaziń-c ó w); lecz w tymże typie spotykamy metame-ryę tylko wewnętrzną—jak u wstężniaków (Nemertini), dotyczączą pewnych narządów (np. płciowych) co jest, jak przypuszcza się, postacią pierwotniejszą. Na przykładzie wykażemy w rysach ogólnych metameryę robaków niższych: ciało jednego z taśmowców (soli ter a — Bo-thriocephalus latus) podzielone jest przewężeniami poprzecznemi na szereg O-ów (do kilku tysięcy)—zwanych członkami (proglottides) (ob. Taśm o wce], z których wszystkie, z wyjątkiem pierwszego (t. zw. czerwioclia scolex), odmiennego w swej budowie zewnętrznej i wewnętrznej i stanowiącego głowę zwierzęcia, są zbudowane jednakowo, posiadają swe narządy rozrodcze, otwory płciowe, naczynia, odżywiają się same, wydają potomstwo i t. d. każdy z nich nawet jest poniekąd samodzielny, gdyż, doszedłszy do pewnego stopnia rozwoju i wzrostu, odrywa się od sąsiedniego z sobą, młodszego, i czas jakiś żyje, jako osobnik oddzielny. Metamerya płazińców widoczna jest jeszcze w ich układzie mięśniowym (t. zw. grzbieto-brzusznym); pęczki mięśni u przywr i taśmowców są równomiernie wzdłuż ciała rozmieszczone (ob. Płazińce). Metameryczny układ ciała robaków wyższych (Vermes) jest nieco odmienny, gdyż w budowie ich występuje znamienna dla wszystkich pozostałych grup zwierzęcych jama ciała; od takiej lub. innej budowy tejże metamerya wewnętrzna J;przy-biera postać swoistą. U form z jamą ciała pierwotną, jak u O b 1 e ń c ó w (Nematodes), układ metameryczny jamy ciała istnieje przeważnie tylko w stanie zarodkowym; u wyższych form, jak gwiazd nice ( G-ephyrei), pierścienice (Annelides) i inne, gdzie istnieje jama ciała wtórna (coeloma), w większości razów jest podzielona przegródkami odrębnemi (dissepimen-ta) na szereg idących jeden za drugim, oddziałów, tak, iż i narządy wewnętrzne, w jamie ciała umieszczone, znajdują się w każdej metame-rze jamy, — czyli są ułożone metamerycznie; szcze-

rzo w

gólnie wyraziście stosunki te występują u pierścienic, szczecionogów—grup wśród robaków najwyższych. — Odcinkowość wewnętrzna pewnych grup robaków wyższych nie zawsze wymaga podziału na odcinki powierzchni ciała. Tak np. nie podzielone na O-i ciało w s t ę ż n i a-ków w budowie swej wewnętrznej ukazuje nam t. zw. pseudometameryę: przewód pokarmowy zaopatrzony jest w odchodzące prawidłowo jedne za drugiemi wypukliny boczne; włókna mięśniowe zaś tworzą pomiędzy niemi mniej lub więcej równe przegrody mięśniowe (takież stosunki metameryi wewnętrznej spotykamy u wielu w i r-ków [z pośród robaków niższych — Platodes]); również parami, jedna za drugą, ułożone narządy płciowe; dalej metamerya rozciąga się na układ krwionośny, po części wydzielniczy (ob. nerki), nerwowy (drabinka nerwowa ze zwojami pa-rzystemi w każdym O-u wewnętrznym) i t. d. Wyższego stopnia dosięga odcinkowość w gromadzie pierścienic; ciało ich podzielone jest przewężeniami równemi na szereg O-ów (pierścieni —obrączek); metamerya wewnętrzna, w całej pełni; na jedną metainerę wewnętrzną, jaku pijawek, przypada na znacznej przestrzeni ciała 3 — 5 O-ów zewnętrznych; metamerycznie zbudowane są nerki, układ nerwowy, krwionośny, niekiedy również narządy płciowe; ciekawa jest metamerya nerek, które ze względu na swą budowę nazywają inaczej narządami odcinkowemi; w każdym odcinku, wyjąwszy kilka przednich, istnieje zwykle jedna para nerek, lejki migawkowe ich otwierają się w jednej metamerze jamy ciała, gdy cewka i część wywodząca wraz z otworew znajduje się w sąsiedniej. Układ nerwowy—również zbudowany metamerycznie, z wyjątkiem odmiennie i więcej zróżnicowanej części głównej; pnie tworzą zwoje ułożone parami w każdym odcinku, i połączone są spoidłami, co w całości tworzy drabinkę nerwową. — Metamerya układu krwionośnego robaków wyższych polega na tern, że w przegródkach jamy ciała (dissepimenta) przechodzą metamerycznie naczynia krwionośne, łączące pnie główne układu tego. Odcinki robaków właściwych, wyższych, zaopatrzone są w rozmaitego rodzaju wyrostki zewnętrzne; u niektórych pijawek np. istnieją w kształcie wyrostków blaszkowatych. Szczecionogi posiadają na wszystkich O-ach ciała, z wyjątkiem głowy, pęczki szczecinek; u grup najwyższych zjawiają się nakoniec wyrostki nóżko wate (kończyny pierwotne) na każdym odcinku ciała zwane parapodia.—Posuwając się wyżej po drabinie genealogicznej ustrojów zwierzęcych, napotykamy pewne zmiany w planie budowy ciała odcinkowej; wraz z wyodrębnieniem i rozwojem wyższym czynności ustroju, odcinki ciała różnicują się na pewne grupy, zmieniając się odpowiednio: równoznaczność ustępuje miejsca różnorodności odcinków; dotyczy to zarówno metameryi zewnętrznej, jak i wewnętrznej.

Takie stosunki zmienione napotykamy u stawonogów, które filogienetycznie tworzą ciąg dalszy rozwoju pierś cieni c.—Zaczniemy prze gląd od sk or up iakó w {Crustacea). Ciało każdego skorupiaka składa się z szerego O-ów opatrzonych zwykle kończynami członkowemi, parzy-stemi. Różnicowanie O-ów polega na wyodrębnieniu ich po kilka w osobne części ciała: tak więc na głowę, która powstała z zespolenia się kilku O-ów, dalej na tułów i odwłok; tułów (thorax) złożony z rozmaitej, jak u człon-k o w c ó w [Ent ото strącą) i stałej u pance-ców (Malacostraca) liczby odcinków (głowa z 5-iu, tułów z 8-iu i odwłok z 7,— przytem ostatni—telson), kilka odcinków tułowia, zrastając się z głową, tworzy oddział ciała, zwany głów otułowiem (céphalothorax); niekiedy wszystkie, lub prawie wszystkie O-i tułowia połączone z O-ami głowy wspólną tarczą głowotułowiową (jak u dziesięciono-nogów — Decapoda)-, na odcinkach tułowia rozwinięte są kończyny do poruszania ciała służące; szereg O-ów, za tułowiem umieszczony, tworzy oddział trzeci ciała, wyróżnicowany— odwłok (abdomen) o ilości znacznej O-ów zmiennej lub stałej, w większych grupach skorupiaków O-i te posiadają odnoża, (które służą po części do ruchu, niekiedy zaś do oddychania, lub jako narządy spółkowania i t. d.), albo są ich pozbawione (u wielu członkowcó w): niekiedy kilka O-ów ostatnich przekształca się na narządy pomocnicze do pływania — (blaszki telson wierzchołkowe), lub zamieniają się na rozmaitego rodzaju widełki (furca), kolce i t. d. —O. połączone są między sobą przeważnie swobodnie i ruchomo, wskutek tego, że na granicy między dwoma O-mi warstwa chitynowo-wapienna skieletu jest cienka i miękka, co umożliwia ruchy ich.—Metamerya wewnętrzna u skorupiaków dotyczy układu mięśniowego, krwionośnego [rozgałęzienia naczyń głównych do każdego odcinka], narządów oddechowych [skrzeli, które znajdują się')w związku z odnóżami (woreczki i blaszki skrzelne)], dalej układu nerwowego, wyrażonego przez łańcuszek brzuszny, zbudowany z metamerycz-nie (w każdym O-u) umieszczonych zwojów nerwowych. połączonych ze sobą spoidłami po-dłużnemi, co razem tworzy łańcuszek nerwowy o zwojach — ogniwach ściśle zespolonych i parzystych; w każdym O-u znajduje się jeden taki zwój, z wyjątkiem głowy, gdzie zwój mózgowy powstał ze zlania się kilku zwojów, co jest równoległe do zlania się О-ów/głównych. Wyższe jeszcze wyodrębnienie widzimy u ogniw wyższych grupy tcha w!k o d y s z-nych (Traeheata). W grupie tej zauważyć można filogienetyczne wyodrębnianie się stopniowe układu, zaczynając od pierwotnych stosunków u Pratchawca (Peripatus), tej ważnej grupy przechodniej od robaków wyższych do stawonogów, kończąc zaś na metameryi po-

wikłanej owadów; w najniższym stopniu rozwoju—u bezodcinkowego zewnętrznie pratchawca i u wijów (Myriapoda) O-i, z wyjątkiem głowy, nie są wyodrębnione na osobne oddziały; każdy z nich posiada kończyuy parzyste lub po dwie pary—jak u Dwuparców (Di-plopoda) wśród wijów. U pratchawca budowa zewnętrzna ukazuje metameryę tylko wskutek odpowiedniego układu kończyn, gdyż niema przewężeń na O-i zewnętrzne; cechą bardzo wybitną budowy wewnętrznej tego ustroju jest tak znamienny dla robaków wyższych układ odcinkowy nerek. Co się tyczy innych narządów wewnętrznych pratchawca i wijów, to me-tamerya sięga do budowy narządów oddechowych (otworki tchawek), układu krwionośnego, serce zbudowane metamerycznie z uściami pa-rzystemi, zastawkowemi w każdym O-u—{ostia), układu nerwowego (łańcuszek o zwojach odcinkowych parzystych), układu mięśniowego. Na-koniec u owadów (Insecta) odcinki skupione są w trzech wyraźnych oddziałach—głowa {caput), tułów (thorax) i odwłok {abdomen). Głowa w stanie rozwoju skończonego nie okazuje budowy metamerycznej, wszakże w stanie zarodkowym, ze względu na obecność 4-ch kończyn (przyszłych rożków i szczęk), które powstają w taki sam sposób, jak kończyny do chodu służące, wskazuje na budowę czterood-cinkową (odróżnia się więc O. rożków, żuwa-czek i 2 odcinki szczęk). Tułów złożony stale z trzech O-ów: przedtułowia (prothorax), śród-tułowia (mesothorax) i zatułowia {metathorax), opatrzonych odnóżami parzystemi i przeważnie dwiema parami skrzydeł (na O-ku 2 i 8); reszta O-ków (najwyżej 10) tworzy odwłok; u owadów zupełnie wykształconych odwłok nie posiada odnoży; istnieje natomiast w stanie zarodkowym i podczas przemiany owadów, np. u gąsienic, larw na pewnych O-ach. O-i końcowe u form dojrzałych częstokroć przekształcają się na rozmaite narzędzia pomocnicze, obrony, jak pokładełka, żądło i inne (ob. Owady).—Zestawienie O-ów jest swobodne i ruchome wskutek iniękiej i cienkiej chityny w miejscach stykania się O-ów. Metamerya wewnętrzna dotyczy większości narządów: wybitnie uwydatniona w łańcuszkowym układzie nerwowym (o zwojach odpowiadających O-om poszczególnym). Oczywiście zdarzyć się może szereg od-bieżeń od wzoru ogólnego; występuje np. u wielu grup zlewanie się kilku zwojów nerwowych w jedną masę; wszakże w pewnym okresie życia metamerya jest wszechstronna; dalej — metamerycznie ułożone otwory oddechowe i same tchawki; metemeryczny układ krwionośny (serce w postaci cewki długiej, ciągnącej się przez znaczną część tułowia i odwłoka, podzielonej przewężeniami na 8 lub 9 komór, odpowiadających O-om oddzielnym); następnie u wielu owadów znaleziono skupienie komórek odcinkowo ułożone w tkance tłuszczowej oko-łosierdnej, uważane za narządy limfatyczue (np. u karaczana — Blatta — spostrzeżenie

K. Kulwiecia); metamerya dotyczy po części jamy ciała (część zawierająca rurkę serca odpowiadająca zatoce okołosierdnej innych stawonogów), układu mięśniowego (mięśnie skrzydlate przepony - diaphragma)-, oczywiście, że w stanie zarodkowym metamerya sięga dalej; owad po części przechodzi zmiany rozwoju swych przodków—pierścienic—u których metamerya była pierwotną (ob. wyżej). — U p aj ę-c żaków {Arachnoidea) O-i zlewają się, tworząc oddziały poszczególne; przytem i te mogą też zlewać się ze sobą: tak głowa zespala się z tułowiem, tworząc głowotułowie, (céphalothorax■); powstałe, jak widać z dziejów rozwoju, z siedmiu lub więcej O-ów (wyjątek stanowią S o 1 p u g i—Sdlpugidae, przypominające pod względem układu O-ów owady); odwłok odcinkowy lub jednolity (odcinkowy u Sol-pug (ob.), niedźwiadków — Scorpionidae); O-i odwłoka, jak u niedźwiadków zróżnicowane na dwa oddziały: przedodwłok {praeab-domen z 8 O-ów) i 6-odcinkowy, większy z a-odwłok {postabdomen), którego O. ostatni przekształcony jest na kolec jadowy. Kończyny istnieją na odcinkach głowy i ruchome na O-ach tułowia; O-i odwłoka są bez nóg; natomiast ostatnie z nich posiadają, jako przekształcone zaczątkowe kończyny zarodkowe, brodaweczki przędne (jak u pająków). Metamerya wewnętrzna w układzie tchawek i otworów oddechowych, w układzie nerwowym (częściowo), krwionośnym i t. d. wogóle przypomina stosunki u owadów.—Przejdziemy teraz do najwyżej zorganizowanej grupy zwierząt — Strunowców {Chordata) — w szczególności do osłonie, be z czaszko wcó w i kręgowców. U wszystkich grup wymienionych metamerya jest zjawiskiem ogólnem, występuje w stanie zarodkowym z prostotą, odpowiadającą gru-, pom niższym (prawo biogienetyczne H а e с к 1 a) posiada metamerycznie ułożone t. zw. worki coelomatyczne i zawiązki jamy ciała wtórnej. U bezczaszkowców {Acrania), właściwie u lancetnika (Amphioxus lanceolatus), metamerya zachowuje do pewnego stopnia cechy pierwotne: zarodkowe, metameryczne worki coelomatyczne przekształcają się w stanie dojrzałym; powstają z worków tych oddziały dolne czyli obwodowe (blaszki boczne), tracąc swój układ odcinkowy, przekształcając się ostatecznie w jamę ciała jednolitą, gdy oddziały górne {myomerg) tracą w rozwoju swą jamę {miocoel) i ostatecznie wytwarzają O-i metameryczne, mięśniowe z przegródkami z tkanki łącznej {myocomata), wybiegając raniej lub więcej regularnie z pochwy skieletorodnej struny grzbietowej, nadają pochwie do pewnego stopnia układ metameryczny; tak więc układ mięśniowy lancetnika zbudowany jest metamerycznie; metamerya istnieje jeszcze w układzie

narządów oddechowych—worka skrzelnego (od- nie spotykamy jej tylko u Kennelowego typu cinkowo ułożone otwory skrzelne) i układu Radialna—promieniowców. Szereg teoryi

wydzielniczego (metanephridia). pierwotne zmieniają się znacznie u kręgowców (Vertebrata): miejsce struny grzbietowej {chorda) nieczłonkowanej, stopniowo ją wypierając, już w gromadzie ryb zajmuje skielet osiowy—kręgosłup — metamerycznie zbudowany z kręgów; w związku z nim pośrednio powstają metamerye układu nerwowego (rdzenia pacierzowego); metamerya skieletu rozciąga się na żebra (w całej długości ciała u ryb, u wielu gadów—węży (Ophidia) i in., u kręgowców wyższych, np. ssących—metamerya skieletu jest częściowa; przypuszczano nawet (teorye Goethego, Okena) że i czaszka posiada budowę metameryczną i jest zespoleniem kilku kręgów odpowiednio przekształconych (t. zw. Wirbeltheorie), wszakże pogląd ten odrzucono, jako zupełnie bezpodstawny.—Układ mięśniowy kręgowców niższych podzielony jest w okolicach kręgosłupa przegrodami z tkanki łącznej na O-ki — (myotomy); metamerya jego jest poniekąd niezależna od układu metamerycznego kręgosłupa (jak u Myxiné) i jest filogenetycznie starsza od niego; właściwie istnieją tu stosunki odwrotne zależności; dla tego też myotomy i skrerotomy, czyli odcinki mięśniowe i skiele-towe nie są naprzeciwległe, lecz naprzemianle-głe; u kręgowców wyższych (lądowych) taki

s. M.

Odcinek. W geometryi nazywamy O-em część linii prostej jakąkolwiek, albo też powierzchnię zawarta pomiędzy łukiem linii krzywej i jedną lub więcej liniami prosteini. O-m koła jest część jego powierzchni, zawarta pomiędzy łukiem a cięciwą jego. Cięciwa dzieli koło na dwa O-i, większy i mniejszy od połowy jego. Powierzchnią О-a mniejszego wynajduje się, odejmując od powierzchni wycinka ograniczonego łukiem i promieniami przez końce łuku od środka koła przeprowadzonemi, powierzchnię trójkąta równoramiennego, utworzonego przez te promienie i cięciwę; powierzchnia О-a większego równa się sumie wycinka i trójkąta równoramiennego.— O. koła, obracający się około średnicy jego opisuje bryłę, której objętość równa się części szóstej cylindra, mającego za podstawę koło o promieniu równym cięciwie О-a, za wysokość zaś rzut tejże cięciwy na średnicy, około której obrót się odbywa. Za pomocą bryły tej obliczamy objętość О-a kulistego, t. j. części kuli, zawartej między dwiema płaszczyznami równoległemi, przecinającemi kulę. Objętość О-a kulistego jest równa iloczynowi z wysokości jego (t. j. odległości między płaszczyznami siecznemi), pomnożonej przez połowę sumy dwu kół będących podstawami,

Te stosunki starał się dać pewne wytłómaczenie przyczyn tego zjawiska; powstało kilka hypotez oddzielnych, przedewszystkiem dotyczących budowy metamerycznej robaków, jako grupy, która stanowi jakby punkt wyjścia dla reszty form wyżej ustrojowo stojących. Haeckel wypowiada przypuszczenie, ze każdy O. taśmowca jest zmienionym osobnikiem, i że metamerya jest tu formą budowy kolonialnej; istotnie są Tur-bdlaria (Microstoma lineare), które, rozmnażając się sposobem podziału swego ciała, wytwarzają niby łańcuszki osobników, jakiś czas w takim stanie żyjących; hipoteza ta wszakże jest sprzeczna z wielu faktami z lilogienii taśmow-ców (ob.) i odmiennem powstawaniem O-ów u tychże, jak również u robaków z jamą ciała wtórną. — Więcej uznana jest hypoteza, że od-cinkowość jest pewną zmianą zwyczajnego powtarzania się narządów, istniejącego jako zjawisko pierwotne u form niższych, u robaków zewnętrznie bezodcinkowych (jak u Obleń-ców—Nemathelinia). Nailepiej wyjaśnić można metameryę wychodząc ze stanowiska fizyo-logicznego; metamerya zjawić się musiała, gdyż była potrzebna dla sprawności żywotnej ustrojów, dla wykonywania łatwego ruchów ciała; układ metameryczny mięsni uwarunkował metameryę skieletu zewnętrznego, jak u robaków układ metameryczny, mięśniowy zaciera się i stawonogów, i wewnętrznego, jak u kręgow-w mniejszym lub większym stopniu wskutek ców; odcinkowość oczywiście ułatwia ruchy wyraźnego różnicowania się ciała na oddziały, ciała, co jest jednym z warunków przystoso-znacznego różnicowania się odnoży parzystych wania się w życiu; metamerya innych narzą-i t. d.; wszakże w stanie zarodkowym układ dów mogła powstać wtórnie, mięśni zachowuje stan pierwotny t. j. składa się z licznych par myomerów ułożonych odcinkowo, odgraniczony cb wzmiankowanemi wyżej przegrodami (myocomata). Stosunki w układzie metamerycznym mięśni przekształcają i pierwotny układ metameryczny nerwów rdzeniowych. Układ odcinkowy narządów oddychania pozostaje w stopniach ostatecznych u ryb i płazów ogoniastych (nie wszystkich), u reszty grup metamerya istnieje tylko w stanie zarodkowym (łuki skrzelne ssących i innych).

Układ wydzielniczy (nerki) metameryczny jest tylko w stanie zarodkowym (metanephridia).

Jama ciała metameryczna tylko w O-ach pierwotnych mięśniowych (myocoel) i to tylko w stanie zarodkowym. Odcinkowość zewnętrzna u kręgowców zanika zupełnie, co jest prawdopodobnie w związku z powstaniem skieletu osiowego (wewnętrznego); gdy u robaków i stawonogów mięśnie przymocowywały się do skóry, co między innemi, wywoływało odcinkowość zewnętrzną, tu mięśnie przenoszą swe „punkty oparcia“ —(przyczepy) na skielet wewnętrzny i przeto w metameryi powstają stosunki tak odmienne—metamerya zewnętrzna zanika.—

Tak więc metamerya dotyczy większości ustrojów zwierzęcych;—jest prawem ich ustrojowem,

Red.

Dr. J. P.

Red.

a wynikających z przecięcia kuli przez płaszczyzny sieczne, zwiększonemu ojętością kuli, której średnicą jest wysokość О-a. Jeżeli jedna z płaszczyzn siecznych jest styczną do kuli, natenczas O. kulisty posiada tylko jedną podstawę i nazywa się czaszką, której objętość jest równa iloczynowi z wysokości pomnożonej przez połowę koła, będącego podstawą, zwiększonemu objętością kuli, której średnicą jest wysokość czaszki.

Odcinek lub feljet Oli (z francuskiego feuilleton), nazwa nadawana pierwotnie części dziennika politycznego, zawierającej artykuły treści nie politycznej, jak sprawozdania, krytyki, powieści i t. p. —O-i oddzielone są od reszty tekstu linią poziomą, tak, że je można odciąć i w całość swobodną złożyć; stąd też poszła nazwa ich polska. — O-i wprowadził pierwszy w r. 1800 ksiądz Geoffroy do dziennika „Journal des Débats“; pomieszczano tam naprzód krytyki teatralne, sprawozdania z posiedzeń Akademii i t. p., później i beletrystykę. Za tym przykładem poszły inne pisma francuskie i wszystkich narodów.—U nas odcinki posiadają nietylko dzienniki, lecz i większość tygodników; pomieszczane w nich są głównie powieści, także kroniki wypadków bieżących, krytyki teatralne i łitarackie, artykuły treści sprawozdawczej, popularno-naukowe i inne. Feljetonem nazywają też — choćby nie była umieszczona w O-u — obrobioną po literacku kronikę wydarzeń i zagadnień doby bieżącej. Do najcelniejszych feljetonistów polskich należą: В o 1 e s ł a w P r u s (ob. Głowacki Aleksander), którego pełne humoru i zajmującej treści „kroniki tygodniowe“, pomieszczane przez szereg lat w „Kurjerze Warszawzkim“, a później w „Codziennym“, cieszyły się wielką po-czy tnością, oraz AleksanderSwiętochow-s к i (ob.), który również przez długie lata pisywał feljetony świetne p. n. „Liberum veto“ w tygodniku „Prawda“.

Odcisk czyli Nagniotek (Glams) jest przerostem (hypertrophia) umiejscowionym naskórka, powstałym wskutek ucisku długotrwałego, zwłaszcza na takie miejsca skóry, pod któremi leży tylko warstwa cienka tkanki podskórnej i tłuszczu, odzielająca je od kości. Z tego to powodu O-i bywają tak częste u osób noszących obuwie do kształtu nogi nie przystosowane należycie, za ciasne lub za przestronne, gdyż w obu razach pewne części stopy, szczególnie palce, narażone są na ucisk ciągły. Warstwa naskórka grubiejąca i twardniejąca, wgniatana w skórę, wywołuje przekrwienie i nabrzmienie pewne w sąsiedztwie swem bez-pośredniem, wywołując ból nieraz bardzo dotkliwy. Jeżeli O. trwa długo, wytwarza się między nim a kością nieraz torebka śluzowa, której skaleczenie przy wycinaniu О-a może stać się bardzo niebezpiecznem, dając powód do zapalenia zakaźnego. — Każdy O., gdy przestanie

działać przyczyna, która go wywołała, z czasem znika sam przez się, więc też najlepszym i jedynie pewnym środkiem przeciwko O-mjest noszenie obuwia wygodnego, jak trzeba do kształtu stopy przystosowanego. Wszelkie inne sposoby pozbywania się O-ów do celu nie wiodą i w najlepszym razie mogą jeno ulgę na czas pewien zapewnić. — Samemu sobie narzędziem ostrym O-ów usuwać nie należy nigdy, gdyż skaleczenie, drobne nawet, przy sposobności tej nabyte, może stać się powodem zakażenia groźnego. Do stopnia pewnego pomocne jest częste moczenie nóg w wodzie ciepłej, w której rozpuszczono nieco sody albo mydła; po kąpieli takiej O-i pęcznieją i | miękną, a wtedy można je, chociaż nie zupełnie, wyskrobać paznogciem, lub jakiemkolwiek narzędziem tępem. Ocet mocny zmiękcza także O-i i ułatwia icli wydłubanie. Te środki proste i tanie są w każdym razie lepsze od plastrów i płynów do wygubiania O-ów, zachwalanych i drogo sprzedawanych, a z pewnością nie skuteczniejszych. — Siedliskiem najzwyklejszym O-ów są stopy i palce nóg, ale zdarzać się mogą i na innych częściach ciała, narażonych na ucisk stały; zwykłem bardzo zjawiskiem są zgrubienia takie naskórka na rękach ludzi ciężko pracujących, te jednakJzwykle nazywane bywają Mod żela mi (ob.).

Odczyn ob. Reakcya chemiczna.

Odczynienie, wyraz ludowy, oznaczający zdjęcie czaru rzuconego jakoby/ przez kogoś na osoby lub rzeczy. —Aby odczynić urok lub czar, albo też zaklęcie wyrzeczone „w złą godzinę“, trzeba samemu być biegłym w czarowaniu i znać się na ziołach różnych i praktykach zabobonnych, skutecznych rzekomo. Często, według wiary ludu, tylko ta osoba, która sama czar lub urok rzuciła, odczynić go także może, więc też istnieją zabiegi zabobonne różne, mające na celu zmuszenie jej do tego. —Wiara ta dawniej nietylko wśród ludu prostego była zakorzeniona, jak tego dowodzi „Zielnik“ wydany w r. 1613 przez S y r e;ń s к i’e g o (ob.), profesora uniwersytetu krakowskiego, który wymienia mnóstwo ziół używanych za jego czasu do О-a czarów.— Por. C z a'ry,! Urok i Zaklęcie.

Odczynnik. O-ki są to najrozmaitszego rodzaju przetwory chemiczne, używane do badań chemicznych, w celu wykrycia w mieszaniaie danej obecności pierwiastków poszczególnych grup, lub związków. Wytwór chemiczny nazywamy O-kiem wówczas, gdy danej reakcyi, zachodzącej przy zetknięciu się z nim ciała badanego, towarzyszy jakieś zjawisko mniej lub więcej znamienne, dające się łatwo postrzedz za pomocą zmysłów naszych, jak np. wzroku lub powonienia, i tern wykazujące obecność ciała poszukiwanego; takiem zjawiskiem zna-miennem może być np. zmiaua zabarwienia, strącenie osadu, wydzielenie woni swoistej, burzenie się i t. p.—Im wyraźniejszy jest objaw towarzyszący reakcyi danej, im łatwiej dostępny zmysłom, a więc im mniej pozostawiający pola dla błędów osobistych eksperymentatora, tym znamienniejsza jest reakcya, przez dany O. wywoływana i tym cenniejszy sam O. ; wartość O-ka prócz tego wzrasta wraz z czułością jego, t. j. zdolnością wywoływanie reakcyi znamiennej przy rozcieńczeniu jaknajwiększem, w którem ciało uważane się znaduje. Wartość rozpoznawcza O-ków jest bardzo rozmaita, ponieważ pod obu powyższemi względami zachodzą bardzo znaczne pomiędzy O-kami wahania. Obie te własności w danym O-ku nie zawsze w jednakiej mierze są zespolone; O. może być bowiem bardzo czuły, lecz mało znamienny i naodwrót, bardzo znamienny choć mało czuły. — Ukazanie się danego objawu znamiennego zależne jest od wielu okoliczności pobocznych, jak stężenia roztworu, ciepłoty, czasu trwania reakcyi i tym podobnych warunków, na które też w pracy analitycznej szczególniejszą należy zwracać uwagę. —O. bardzo często wskazuje obecność niejednego tylko ciała, lecz naraz całej grupy; tego rodzają zgodne zachowanie się grup oddzielnych ciał względem O-ków poszczególnych wyzyskiwane bywa na każdym kroku w chemii rozbiorowej, ponieważ, umożliwiając rozdzielenie mieszaniny złożonej na pewną ilość grup ciał sobie pokrewnych, znakomicie ułatwia dalsze badanie (ob. Rozbiór chemiczny).— Co się tyczy rodzajów O-ków chemicznych i sposobów ich stosowania, to pod jednym i drugim względem bywa rozmaitość tak wielka, że ujęcie ich w jednym artykuliku jest niemożliwe, dla poznania poszczególnych O-ków i sposobów ich stosowania należy zwróci się do chemii rozbiorowej, obejmującej wszystkie rodzaje analizy jakościowej i ilościowej (ob. Rozbiór chetn.b—Z pomiędzy wielkiej ilości O-ków można wyróżnić, jako grupę odrębną, O-ki stosowane w rozbiorze objętościowym; cechę znamienną ich stanowi okoliczność, że używane bywają w roztworach o zawartości ściśle określonej, lub, wyrażając się technicznie, o ścisłe określonem mianie (oh.), ta grupa O-ków nosi zazwyczaj nazwę płynów mianowanych (ob. Mianowane płyny). Stosując O-i baczną należy zwracać uwagę na czystość przetworu, nawet bowiem małe domieszki ciał obcych mogą łatwo wprowadzić w)błąd analityka; istnieją coprawda obecnie fabryki (up. A. F. Kahl bau ma w Berlinie, lub E. Mercka w Darmsztacie), które zajmują się bardzo sumien-nem oczyszczaniem przetworów chemicznych do celów analitycznych i badań naukowych, a których O-ki cieszą się sławą zasłużoną czystości poręczonej; w przypadkach wagi szczególnej (np. gdy chodzi o rozbiory sądowe, rozjemcze i t. p.), O-ki firm najbardziej uawet słynnych wymagają jednakże przed użyciem sprawdzenia stopnia czystości. — Z pomiędzy podręczników, poświęconych kontroli nad czy-

Eneykl. Powsz Ilusir. Ser. II. Zesz. 27b Tom. IV.

stością O-ków wyróżnia się bardzo dodatnio książka C. Kr au cha p. n. „Die Prüfung der chemischen Reagentien auf Reinheit“ (Berlin); w podręczniku tym prócz wskazówek, mających na celu sprawę czystości O-ków, znajdują się również dane, tyczące się stosowania ich, przechowywania, gatunków handlowych i t. d. Mut-Odd Fellows (Independent Order of Odd Fellows, w skróceniu I. O. 0. F., t. j. Związek Niepodległy O. F), związek filantropijny, po wolno-mularstwie najwięcej w Anglii rozpowszechniony. Znacznie jednak większą ilość członków posiada w Ameryce, niż w Anglii; od r. 1870 zaczął sobie jednać zwolenników i w Niemczech. Założony został w drugiej połowie wieku XVIII w Londynie przez rzemieślników i robotników w celu dopomagania pozbawionym pracy, „nadliczbowym czeladnikom“ (odd fellows, skąd poszła nazwa związku), chorym i rodzinom ich osieroconym. Związek urósł wkrótce przez przypływ członków z różnych warstw społeczeństwa i pod hasłem „przyjaźń, miłość i prawda“ wznosił się z ciasnego zakresu pierwotnego kasy pomocy do stowarzyszenia, mającego na celu także i podniesienie moralne i intelektualne uczestników. Organizacyę ścisłą, datującą się z r. 1817, zawdzięcza związek Tomaszowi W i 1 d e у o w i, robotnikowi angielskiemu, który wyemigrował do Ameryki i przysporzył tam wielu uczestników związkowi. Stowarzyszenia w miejscowościach poszczególnych nazywają się lożami. Loże te w pewnej części kraju łączą się ze sobą i poddają loży okręgowej, wybieranej zwykle z pomiędzy byłych urzędników lóż miejscowych. Loże okręgowe wybierają z pomiędzy swych członków lożę wielką, jedną na cały kraj. Lóż wielkich jest 5: Stanów Zjednoczonych, Australii, Państwa Niemieckiego, Szwajcarska i Duńska; są od siebie wzajem niezależne, pewnego rodzaju przewagę posiada jednak wielka loża amerykańska w Baltimore, która ustanawia znaki i słowa, po których poznają się stowarzyszeni, rozstrzyga sprawy rytuału i ustaw związku. — Do r. 1816 stowarzyszeni dzielili się na 6 stopnie, później powstały dwa stopnie wyższe. W Ameryce dodano do pięciu stopni europejskich jeszcze trzy wyższe. Dd r. 1852 do związku przyjmują i kobiety. Związek liczy do 2 milionów członków, głównie w Anglii i Ameryce Północnej, rozporządza środkami znacznemi, których używa na wspieranie ubogich, wdów i sierot, dopomaganie kształcącej się młodzieży i t. p. cele humanitarne. Loże O. F. nie stoją w żadnym związku z lożami wolnomularskiemi. — Por. A n d r ä a s „Der Orden der Odd-Fel-lows“ (Lipsk 1882); Weiss „Der Odd-Fel-low-Orden“ (tamże 1892 wyd. 3-e) i Maser „Jubelschrift zur 25jährigen Feier der Einführung des Odd-Fellow-Ordens in Europa“ (tamże 1895).

Dr. J. i\

Oddech, ob. Oddychanie.

Oddech sztuczny (Respiratio artificialis).— Napełnianie się płuc powietrzem i następujące potem wydalanie go z nich, jest czynnością czysto mechaniczną (por. Oddechowe narządy i Oddychanie), więc też można je naśladować sztucznie, co nieraz bywa konieczne w celu rozniecenia na nowo, gasnącego już życia. — I. W pracowniach flzyologicznych, jeżeli zwierzęciu, do doświadczeń wiwisekcyjnych przeznaczonemu, wstrzyknięto do krwi kurary (ob.), porażającej wszelkie mięśnie woli podległe, więc znoszącej też możność oddychania, aby zapobiedz uduszeniu się jego, przecina się tchawicę i wwiązawszy w nią rurkę odpowiednią, łączy się ją z mieszkiem, poruszanym ręką lub przyrządem mechanicznym, na przemian wtłaczającym do płuc powietrze, a wyciągającym je następnie stamtąd, co najzupełniej zastępuje oddychanie naturalne, utrzymując zwierzę żywem. Jest to w każdym razie sposób o-u sz-go najdoskonalszy, ale po za pracowniami fizyologicznemi w celach lekarskich stosowany nie bywa, przynajmniej nie tak samo i nie w tej rozciągłości. — II. U ludzi uduszonych, utopionych, powieszonych, otrutych chloroformem albo gazami, lub wogóle u znajdujących się w stanie śmierci pozornej (ob.) przedsiębrać zwykliśmy cucenie ich, czyli staramy się przywrócić im życie, a między zabiegami do celu tego przywieść mogącemi, do najważniejszych należy O. sz. — Sposoby wywołania O-u sz-go są różne, wymienimy tu najważniejsze, jak oto: 1) układa się uległego przypadkowi na boku, ale tak, aby się nieco opierał i na brzuchu, a to dla tego, by język i nagłośnia nie zamykały krtani (ob.), i aby płyny z ust lub z żołądka wydobywające się swobodnie odpływać mogły, nie spadając do krtani. Następnie je-, dna z dwu osób cucących, działających zgodnie i równocześnie, pochwyciwszy obie ręce pozornie martwego powyżej napięstków, oddala je od ciała w bok, podnosząc je następnie ku górze ponad głowę leżącego, druga zaś w odstępach pewnych uciska brzuch, aby popchnąć ku górze przeponę (ob.), ruch ten w sposób właściwy kojarzony być winien z poprzednim; pierwszy z nich ma na celu rozszerzanie klatki pierśnej, a przez to wciąganie powietrza do płuc, drugi zaś wypycha je znów po chwili; w ten więc sposób wytwarza się wdychanie i wydychanie sztuczne, naśladujące oddech zwykły. Zabieg ten, jak również inne, podane niżej, wykonywać trzeba zawsze długo, nie tracąc cierpliwości, gdyż nieraz dopiero po pół godziny, lub później nawet, dochodzi się do celu pożądanego. — 2) Układa się martwego pozornie na brzuchu z twarzą na dół zwróconą, potem pomału podnosi się go (mniej lub więcej 15 razy na minutę) tak że leży chwilkę na boku i puszcza go się * powrotem na brzuch, a równocześnie wykonywa się ucisk na grzbiet i boki klatki pierśnej. Sposób ten, podany przez Marse hala Halla często z powodzeniem użyty być może do cucenia utopionych; jeżeli jest miejsca dostatek, a tak zwykle bywa nad brzegiem wody, cucenie to odbywać się może prościej jeszcze, taczając utopionego tam i nazad, tak że na przemian opierać się będzie ciało jego to na grzbiecie to na brzuchę, w wielu razach wystarczy to do przywrócenia oddechu.

3) Martwego pozornie układa się na wznak na stole, podłożywszy poduszkę pod łopatki, a zwiesiwszy w tył głowę, wyciąga się język szczyp-czykaini na zewnątrz i utrzymuje się go w tym położeniu, a wtedy jeden z cucących podnosi i opuszcza- w odstępach równych ręce zemdlonego, wznosząc je po nad głowę jego i sprowadzając je ku bokom z powrotem (Sylvestre); ruchy te zwykle wykonywać trzeba dość długo, pomagać im może osoba druga uciskaniem brzucha.—4) Nieprzytomny leży na wznak, usta mając otwarte i język naprzód wyciągnięty, poczym powolnie lecz silnie unosi się ku górze po obu stronach brzegi dolne żeber, następnie się je puszcza, by mogły opaść swobodnie, poczym podnosi się je znów; równocześnie, idąc za radą Koeniga (ob.), wykonywać można z korzyścią ucisk silny na okolicę serca, aby je mięsieniem tym pobudzić do działania energiczniejszego. — 5) Nieraz, zwłaszcza w razie otrucia gazami, stosowano już przecięcie tchawawicy (ob. Tracheotomia) i wdmuchiwanie wprost do płuc powietrza, co także czynić można za pomocą cewki giętkiej i długiej, wprowadzonej przez krtań do tchwa-wicy; żaden ze sposobów О-a sz-go nie daje rękojmi pewniejszej napełnienia pęcherzyków płucnych powietrzem, od takiego wdmuchiwania bezpośredniego. Przed zastosowaniem sposobu tego wszakże naprzód przekonać się należy, czy w oskrzelach nie znajduje się płyn jakikolwiek (krew, woda i t. p.), który bezwarunkowo poprzednio usunąć trzeba, wysysając go, zanim się do wdmuchiwania powietrza przystąpi. — W wielu razach korzystne być może drażnienie galwaniczne części szyjnej nerwów przepony (nervi phrenici), oraz stosowanie^środ-ków pomocniczych, cucących, o których mowa będzie p. w. Śmierci pozorna.—Por. Marshal Hali „Prone and postural respiration in drawning and other forms of apnoea or suspend respiration“ (Londyn 1857); G. le Bon !„La mort apparente etc.“ (Paryż 1860); Esmarch „Die erste Hilfe bei plötzlichen Unglucksfällen“ (Lipsk 1893, wyd. 11-e) i Hueter-Lossen „Wykład chirurgii szczegółowej“ (Warszawa 1900, str. 347—przekład z niem.).

Oddechowe narządy zwierząt. Niezbędnym warunkiem istnienia każdego ustroju żywego jest obecność powietrza, a właściwie jednej z jego części składowych, mianowicie tlenu (ob.), pod jego wpływem odbywa się wszelkie wytwarzanie się energii zwierzęcej i ściśle związana z nią przemiana materyi; powstający podczas tej sprawy dwutlenek węgla, wytwór spalania się fizyologicznego, musi być wydalany z ustroju. Obie te sprawy: pochłanianie tlenu i wydzielanie dwutlenku węgla, nazywamy oddychaniem (ob.), narządy zaś, pełniące te czynność—narządami oddecho-wemi. U jednych zwierząt (lądowych) tlen bywa pochłaniany wprost z powietrza atmosferycznego, inne zaś (wodne) pochłaniają tlen, rozpuszczony w wodzie; stąd wypływa różnorodność N-ów o-ch.—U istot bardzo małych, posiadających zatem dość znaczną powierzchnię ciała w stosunku do objętości, ilość tlenu, przenikającego do wnętrza ustroju jedynie skutkiem dyfuzyi, jest najzupełniej wystarczająca. To też u pierwotniaków ( Protozoa), dotychczas przynajmniej , nie zdołano wykryć żadnych narządów luh istot ułatwiających oddychanie; wobec tego przyjmujemy, że u tych ustrojów nie istnieją N-y o-e odrębne, a wymiana gazów odbywa się przez powierzchnię samą ciała. W miarę zwiększania się objętości ciała zwierzęcia, powstaje także konieczność zwiększenia możliwego powierzchni jego, pozostającej w zetknięciu bezpośredniem ze środowiskiem zew-nętrznem, zawierającem tlen. Zastosowanie tej zasady spotykamy u gąbek (Spongiae) i jamochłonów ( (Joelenterata). Mamy tu do czynienia z przewodami przenikającemi całe ich ciało, wysłanemi nabłonkiem migawkowym, utrzymującym wodę w ciągłym ruchu. U szkar-ł up ni (Echmodermata) spotykamy się już z większem zróżnicowaniem N-ów o-ch. Powierzchnia ciała całego staje się twardą, nie-przenikliwą, nie może przeto służyć do wymiany gazów. Odrębne jednak N-y o. niekiedy nie istnieją zupełnie, albo są zwykle słabo rozwinięte i występują w różnych postaciach: jako „płuca wodne“, inaczej zwane drzewami skrzelnemi lub drzewami płucnemi u strzykw (Holot}mrioidea)\ brodawki grzbietowe, uważane są za skrzele, u gwiazdnic (Asterida), jako pęczki skrzeli dokoła gęby * u jeżowców (Echinoidea). U większości jeżowców regularnych (E. regularia) na polu gębnern, tuż przy brzegu skorupy twardej , znajduje się 10 skrzeli t, j. wypuklin ścianki ciała rozgałęzionych, kiściastych. —U robaków (Vermes) znajdujemy najróżnorodniejsze stopnie rozwoju N-ów o-ych. U wielu bardzo, szczególnie u grup niższych, np. u robaków płaskich (Plathelminthes), obłych (Neinathelminthes), w r o t к ó w (Rotatoria), brak całkiem odrębnych N-ów o-ch, oddychanie zaś odbywa się za pośrednictwem całej powierzchni skóry. Migawki nabłonka skóry u wirków (Tnrbellaria) sprawiają ruchem bezustannym prąd wody, umożliwiając tym sposobem dokładniejszą wymianę gazów (nabłonek ! oddechowy). U robaków innych, posiadających narządy krążenia, brak również w bardzo wielu

razach odrębnych N-ów o-ycli, np. u wstęż-n i а к ó w (Nemertini), pijawek (Hirudinei), skąposzczetów (Oligochaeta), wymiana zaś gazów odbywa się wskutek obecności naczyń krwionośnych włoskowatych w skórze. Pewne umiejscowienie sieci naczyń skórnych, oddechowych znajdujemy u pijawki Pontobddla, u której naczynia włoskowate skóry skupiają się tylko w brodawkach skórnych; te zaś są jakby skrzelami na najniższym szczeblu rozwoju. U pijawek Branchelion znajduje się na każdym pierścieniu ciała para wyrostków rozgałęzionych, do których wstępują naczynia — są to skrzele. Takie odrębne wyrostki skrze-lne, obfitujące w naczynia włoskowate, mniej lub więcej ruchome, blaszkowate lub rozgałęzione, są bardzo rozpowszechnione u wielo-szczetów (Polychaeta); mieszczą się na nóżkach grzbietowych i brzusznych (parapodia), na grzbiecie, na głowie lub po bokach odbytu (ob.) ■ np. u Sternaspis, gdzie tworzą parę pęczków nitkowatych.—U ramienionogów (Brachio-poda) i mszywiołów (Bryozoa), nie posiadających odrębnych skrzeli; jako N-y o. czynne są u nich wyrostki członkowate w okolicy głowy.— Zadanie N-ów o-ych u jelitodysz-nych (Enteropneasta) spełnia t. zw. oddział oddechowy przewodu pokarmowego, przypadający na c^ęść przednią okolicy ciała skrzel-no-płciowej. Oddział ten opatrzony jest z boków na stronie grzbietowej rzędem szczelin licznych, wiodących do t. zw. kieszeni, czyli worków skrzelnych, oddzielonych między sobą przegrodami. Powierzchnię tychże pokrywa nabłonek migawkowy; ruchy migawek wywołują prąd wody przez kieszeń skrzelną w kierunku od szczeliny ku otworowi zewnętrznemu. —U mięczaków (Mollusca) odróżniamy wogóle trzy grupy N-ów o-ych: 1) skrzele właściwe, grzebykowate t. zw. ctenulia;

2) wyrostki skrzelne i 3) płuca; u niektórych jednak, np. u pewnych bezpłytkow-c ó w (Aplacophora), u większości skrzyd ło-nogów (Pteropoda), u łódkonogów (Sca-phopoda), u znacznej ilości mięczaków tyło-skrzelnych nagich (Nudibranchiata■) brak zupełnie odrębnych N-ów o-ch. Skrzele właściwe, o postaci rozmaitej, mieszczą się zazwyczaj w j amie płaszczowej, noszącej dlatego często nazwę skrzelnej. Skrzele grzebykowate najczęściej występują w ilości jednej lub dwu par (n. p. u łodzika), a czasem, np. u płytko nośnych ( Placophora) ilośó ich dochodzi do 75 par; u większości przodo-skrzelnych (Prosobranchiata) znajduje się tylko skrzele lewe, u niektórych zaś tyło-skrzelnych (opisthobranchiata) tylko prawe.

U wielu tyłoskrzelnych, wodnych, brak skrzeli właściwych, a rolę oddechową spełniają t. z w. wyrostki skrzelne, narządy niehomolo-giczne skrzelom właściwym. Najbardziej rozpowszechnione są wyrostki skrzelne u uago-

skrzelnych (Nudibró/nchiata) i u skrzydło-nogów nagich. Występują zaś u nagoskrzel-nych, to jako krążek wyrostków piórkowatych, ułożonych w rozetkę na linii środkowej okolicy tylnej grzbietu, otaczając otwór odbytu (np. u Doris), to znów jako dwa szeregi listków skrzelnych, drobnych, po prawej i lewej stronie ciała (u Pleur ophyllidia), to nakoniec jako wyrostki proste lub rozgałęzione, najrozmaiciej rozmieszczone na stronie grzbietowej ciała (np. u Aeolis). —Mięczakipłucodyszne (Pulmonata), jako oddychające powietrzem sprężystem, posiadają tak zw. płuca, których budowa jest bardzo prosta; jest to wprost jama, ograniczona przez płaszcz, na którego powierzchni wewnętrznej znajduje się sieć naczyń krwionośnych bardzo gęsta i silnie rozwinięta. —N. o. stawonogów (Arthropoda) występują u skorupiaków (Crustacea) pod postacią skrzeli (branchia), u tchawkody-sznych (Tracheata) — pod postacią tcliawek, inaczeej dychawek (tracheae) lub t. zw. płucot ch awek. W stosunkach najprostszych, zwłaszcza u skorupiaków, brak odrębnych N-ów o-ych, czynność zaś ich spełnia cała powierzchnia skóry, co widzimy np. u widłono-gów (Copepocla), małżoraczków (Ostraco-da), wąsonogów (Cirripedia). U większości jednak skorupiaków znajdują się skrzele w związku z odnóżami. Niekiedy np. u liści o nogo w (Phyllopoda), oprócz powierzchni ciała, całe odnoże, jako twór szeroki, blaszkowaty pełni czynności oddechowe; prócz tego u liścio-nogów znajdujemy u podstawy odnoży woreczek oddechowy — epipoclit (skrzele w najprostszej postaci, pozostające w związku z odnożem).

Lamellicornia, u pszczołowatych i dwuskrzy-dłych) także wysoko rozwiniętym przyrządem aerostatycznym—u niektórych żyjących w wodzie larw (owadów siatkoskrzydłych, nibysiatkoskrzydłych i niektórych d w u-skrzydłych) układ dychawkowy jest zamknięty t. j. nie posiada dychawek otwartych. Powietrze pochłaniane bywa przez t. zw. skrze-le dychawkowe, zagiętki cienkie, blaszkowate, zawierające w sobie bogatą sieć dychawek, Tak np. u larw jętek (Ephemeridae) znajdujemy skrzele listkowate, dychawkowe (branchiae tracheales), umieszczone parami po bokach odcinków odwłokowych. W każdym skrzelu mieszczą się rozgałęzienia delikatne dychawek połączone z dwoma pniami głównemi, podłuż-nemi, biegnącemi wewnątrz ciała. U larw ważek [Libellulidae) na powierzchni wewnętrznej jelita odbytowego znajdują się szeregi podłużne przegubów licznych, blaszkowatych, w których wnętrzu dychawki tworzą rozgałęzieuia gęste; są to t. zw. skrzele odbytowe, opłukiwane wciąż świeżą wodą wskutek tego, że jelito wciąga przez odbyt wodę, a następnie kurcząc się wydala ją nazewnątrz.—Wije (Myriapoda), podobnie jak owady, posiadają układ dychawek, rozgałęziających się w ciele i otwierających się na zewnątrz przetchlinkami, mieszczącemi się po większej części u podstawy kończyn niektórych.—N. o. pająków (Ara-chnoidea) posiadają dość znaczną różnorodność budowy. Są to wogóle dychawki, których uś-cia zewnętrzne, czyli przetchlinki, mieszczą się w ilości 1—4 par, prawie zawsze na stronie brzusznej odwłoka. —Odróżniamy dwa rodzaje dychawek u pająków: 1) dychawki cewko-wate czyli c e w o t c h a w ki, podobne w zasadzie do takichże dyclmwek u innych tchawko-dysznyeh, 2) dychawki przegródkowe, zwane inaczej płucotchawkami lub płucami. Te zaś są wpukleniami skóry worecz-kowatemi, z których każde opatrzone jest szeregiem przegródek cienkich, blaszkowatych,

ki. Oba te rodzaje N-ów o-ych występują albo oddzielnie, albo też jednocześnie obok siebie u tego samego pająka. Według przypuszczenia prawdopodobnego L e u с к a r t a, płucotchawkę należy uważać za przekształcony pęczek cewotchawek, w którym dychawki oddzielne silnie się spłaszczyły. U niektórych pająków z rzędu roztoczy (Acarina) brak zupełnie N-ów o-ch, oddzielnych.—U osłonie (Tunicata) czynność N-ów o-ch, spełnia oddział przedni przewodu pokarmowego, tworzący jamę skrzelną obszerną (worek skrzelny), w której z tyłu znajduje się wejście do przełyku. Woda przenikająca przez ctwór gębny do jamy skrzelnej wychodzi z niej przez osobliwe szczeliny orzęsione w ściance worka skrzelnego, albo bezpośrednio nazewnątrz (u Appendical aria), albo też przenika z początku do wielkiej jamy,

Największego stopnia rozwoju i zróżnicowania osiągają N. o. u dziesięcionogów (Deca-poda), u których skrzele, związane z odnóżami tułowiowemi i nogoszczękami, zawarte są w jamie skrzelnej, ograniczonej przez zagiętki tarczy głowotułowia. — Nieliczne tylko, na lądzie żyjące skorupiaki, oddychają powietrzem atmo-sferycznem; u nich też rozwijają się w razach pojedyńczych narządy, podobne do płuc, np. * ułożonych obok siebie jak kartki książ-u niektórych rodzajów s t o n o gó w lądowych.

N. o. u owadów {Insect a) wyrażone są przez układ rurek powietrzonośnych — dychawek (ob.), które rozgałęziają się po całem ciele, oplatają narządy, wnikają w nie, oraz za pomocą pewnej ilości (najwyżej 10 par) przeto h 1 i n e к (stomata v. stigmata) łączą się ze światem zewnętrznym. Niektóre z dychawek rozszerzają się często w pęcherze, dosięgające rozmiarów mniejszych lub większych, niekiedy nawet bardzo znacznych; pęcherze te nie mają żadnego znaczenia istotnego w sprawie oddychania, pod innym jednak względem są bardzo ważne, ponieważ, wypełnione powietrzem, zmniejszają ciężar właściwy owadu, ułatwiając mu przez to lot. Układ więc dychawkowy jest nietylko N-em o-ym, lecz u niektórych owadów (u chrząszczy — Hydrophilidae,

Cz. st.

Oddechowe szparki u roślin (Stomata), są to twory mieszczące się na narządach nadziemnych roślin, a leżą w ich naskórku, zwłaszcza na powierzchni dolnej liści poziomo stojących, zdarzają się wszakże również na ich grzbiecie, co zależy od budowy i położenia liści samych, a chociaż siedliskiem ich głównym są części zielone rośliny, napotyka się je także na liściach kwiatowych, inaczej zabarwionych. Każda szparka taka, uadzwyczaj drobna, otoczona jest dwiema komórkami pół-księżycowatemi, zwróconemi ku sobie brzegami wklęsłemi; postacią tą oraz zawartością obfitą zieleni (chlorophyllum) wyróżniają si.ę od innych komórek naskórka roślinnego (ob ), a brzegi ich, otaczające szparkę są zawsze nieco zgrubiałe, wystające zarówno ku górze, jak ku dołowi. Na spodzie liści przypada na milimetr kwadratowy powierzchni ich blisko J00 szparek przeciętnie, czasem wszakże liczba ich dojść może do 700. Na liściach roślin wodnych, pływających, tylko Strona stykająca się z powietrzem posiada je, na drugiej śladu ich nie znajdujemy. Pod każdą szparką taką napotykamy jamkę maleńką w tkance listnej, zwaną oddechową, między nią zaś a innemi przerwami międzykomórkowemi istnieją przewodziki łączące. Szparki te dają powie- i znaczeniu O. zostaje niejako utożsamione z po-

Red.

Red

otaczającej worek skrzelny, zwanej jamą okołoskrzelną (u Ascidiae), a następnie przez jamę stekową wylewa się na zewnątrz.— N. o. kręgowców (Vertebrata) rozwijają się w związku ścisłym z przewodem pokarmowym, a mianowicie z oddziałem jego przednim, następującym po za jamą ust. U kręgowców odróżniamy dwa rodzaje N-ów o-ycli, a mianowicie: 1) skrzele, służące do oddychania powietrzem zawierającem się w wodzie, istnieją u ryb (Pisces), a także u płazów (Amphibia) w wieku młodocianym lub w ciągu życia całego (u t r w a ł o s к r z e 1 n у c h—Permnibranchia-ta), oraz 2) płuca do oddychania powietrzem sprężystem, istniejące u płazów, gadów (Reptilia) ptaków (Ares) i ssaków (Mammalia), a także u ryb w stanie zaczątkowym w postaci pęcherza pławnego, narządu ściśle homologicznego z płucami, który w grupie ryb dwudysznych (Dipnoi) pełni czynności oddechowe, obok czynnych tu również skrzeli, ma budowę bardzo zbliżoną do płuc właściwych. Skrzele (ob.) są wytworem wypuklin bocznych parzystych oddziału przełykowego jelita zarodkowego, a mianowicie t. zw. kieszeni skrzelnych. Płuca (ob.) występują u zarodka jako wypuklenie ściany przedniej części jelita, wtyle po za zawiązkami kieszeni skrzelnych , a mianowicie, jako wypuklina zrazu nieparzysta, rozwijająca się na stronie brzusznej jelita. Tak więc płuca i skrzele kręgowców są wytworami ścianki jelitnej zarodka i pokryte są przeto nabłonkiem pochodzenia entodermalnego—Por. Od dychanie-

trzu możność przystępu do wnętrza roślin i ułatwiają przez to wymianę gazów w nich, potrzebną do ich istnienia. — Por. Ser. 2-a T. I str. 267, rycina 83 i Stras burger, Noll, Schenck i S cli imp er „Lehrbuch der Botanik“ (Jena 1902, wyd. 5-e, str. 83 i 84). ¹)cd

Oddi Sforza degli (* w r. 1540 —f w r. 1611), prawnik i poeta włoski; był dyrektorem szkół prawniczych w Maceracie, Pawii oraz Pisie, później zajmował stanowisko radcy przy boku księcia Aleksandra Farnesego w Parmie, będąc zarazem profesorem uniwersytetu tamtejszego. Ogłosił dzieło prawnicze „De compendiosa substitutione“ (Peruggia 1581), po śmierci zaś jego wyszły: „De fideicommis-sis“ (tamże 1622) i „De restitutione in integrum“ (Frankfurt 1672). Z dzieł poetycznych jego znamy: „Erofilomfbhia“ (Wenecya 1572); „La prigione d’amore“ (Florencya 1572) oraz „I morti vivi“ (Peruggia 1576).

Oddi Mucyusz (* w r. 1569—f w r. 1638) inżynier i matematyk włoski, pozostający naprzód w służbie Franciszka Maryi księcia U r b i n o; zbudował między innemi obwarowania miasta Lukki w r. 1626; następnie został profesorem matematyki w Medyolanie. Drukiem ogłosił: „Degli orologi solari“ (Medjolan 1614); „Della squadra“ (tamże 1625) i „Della fabrica e dell’uso del compasso polimetro“ (tamże •1633).

Oddychanie (łac. Respiratio). Pod nazwa tą rozumiemy szereg spraw, odbywających się w ustrojach żywych, a polegających na. utlenianiu różnych związków organicznych; które wchodzą w skład istot żywych i przyjmowane są jako pokarm. Wytworami takiego О-a czyli utleniania są: woda, różne ciała organiczne o budowie daleko prostszej od pokarmu przyjętego, poczęści związki nieorganiczne (np. siarczany) oraz głównie bezwodnik węglowy C0₂. Wszystkie te wytwory następnie z ustroju są wydalane drogami różnemi — bezwodnik węglowy prawie całkowicie w postaci gazu. Najwidoczniejszą cechą zewnętrzną О-a będzie przeto wymiana gazów t. j. przyjmowanie tlenu i wydalanie dwutlenku węgla. To też często tę tylko grupę zjawisk O-em zowiemy — i w tern też znaczeniu mówimy o narządach oddechowych (ob.) t. j. o tych częściach ustroju, w których właśnie wymiana gazów się odbywa.— Cecha istotna, zasadnicza zjawisk O-a polega na tem, że przez nie bywa wyswobadzany pewien zasób energii i może następnie być zużywany na różne potrzeby ustroju pod postacią ciepła, pracy mechanicznej, elekryczności, światła i t. d. Na tej to właśnie zasadzie pojęcie O-a często rozszerzane bywa i na szereg spraw odbywających się bez udziału tlenu, polegających przeto jedynie na przekształceniach wewnątrz-cząsteczkowych, ale takich, w których znowuż pozostaje pewna ilość energii wolnej; w tem

0.90—5.32

4.40—5.46 0.17 — 6.25 0.19 — 1.87 0.44—1.76 0.07—0.16 0.30—0.46

jęciem „dezasymilacyi“ czyli rozpadu zarodzi żywej. Prawdopodobnie zresztą początkowo raa-terya żywa ulega takim przekształceniom wewnętrznym, a następnie dopiero wytwory rozpadu ulegają utlenieniu. Wobec tego łatwo wytłóinaczyć istnienie t. zw. anaerobów, czyli istot, bez tlenu się obchodzących. Zresztą wszystkie ustroje mogą czas pewien wytrzymać bez tlenu, nie przestając wydzielać kwasu węglowego; w razach podobnych wytwarza się często (zawsze?) alkohol, czyli odbywa się znamienna fermentacya alkoholowa — zastępstwo niejako О-a prawdziwego, do którego ucieka się zwierzę i roślina w razach ostatecznych. Zjawisko to nosi nazwę О-a wewnątrz-czą-ste czko w e go. —Szczegóły dotyczące się zjawisk rozpadu i utleniania zarodzi żywej nie są dotąd dostatecznie zbadane. Znamy tylko stany początkowe t. j. pokarmy (ob.), oraz końcowe t. j. wydaliny (ob. w y d al i n y, mocz). Ogólnie możemy powiedzieć, że w sprawach О-a ważną rolę grają fermenty utleniające, czyli t. zw. oksydazy (ob.), oraz że tłuszcze i węglowodany ulegają przynajmniej w części znacznej utlenieniu całkowitemu t. j. powstaje z nich tylko woda i bezwodnik węglowy—białka zaś spalają się tylko częściowo. Wobec tak małej znajomości spraw utleniania, odbywających się w ustrojach, zmuszeni jesteśmy obecnie ograniczyć się do rozpatrzenia tylko ogólnego ich przebiegu, opierając się przytem prawie wyłącznie na wymianie gazowej (Niektóre inne szczegóły ob. przemiana matery i). —Metoda tego badania w zasadzie jest bardzo prosta: umieszczamy zwierzę w miejscu zamkniętem i co pewien czas rozbieramy za pomocą metod zwykłych, rozbiorowych powietrze tam zawarte--rozumie się głównie zwracając uwagę na tlen i dwutlenek węgla. Trudność cała polega na tern, że powietrze w tych warunkach ciągłym ulega zmianom — czyli zwierzę badane na początku doświadczenia w innych znajduje się warunkach niż na końcu. Chcąc temu zapobiedz, niezbędne jest urządzenie wentylacyi; przytem ilość i skład chemiczny wchodzącego i wychodzącego powietrza muszą być dokładnie znane. W opis szczegółowy przyrządów różnych, w tym celu zbudowanych, wdawać się tutaj nie będziemy; wiadomości te zaczerpnąć można w każdym podręczniku fizyologii. — Jeżeli chcemy badać tylko ilość wydzielonego dwutlenka węgla, co dla wielu celów zupełnie wystarcza, wtedy cała metodyka badania znakomicie się uproszczą; trzeba powietrze wydychane prowadzić przez naczynie z jakąbądź zasadą i następnie określić ilość wytworzonych tam węglanów.—Przed czasem niedawnym udało się zbudować przyrząd pozwalający na badanie dokładne wymiany gazowej i u zwierząt wodnych. — Porówny-wając natężenia spraw utleniania u różnych zwierząt, można brać pod uwagę ilość pochłoniętego tlenu, albo też wydalonego bezwodnika

węglowego; wkrótce zobaczymy, że w obu tych przypadkach nie otrzymamy wyników jednakowych zupełnie. Częściej opieramy się na ilości dwutlenku węgla, gdyż daleko łatwiej i dokładniej daje się określić. —Nietrudno zrozumieć, że im zwierzę jest większe, czyli im więcej zawiera matery i żywej, tern ceteris paribus większa też bywa ilość wydzielonego kwasu węglowego (CO.,) — względnie pochłoniętego tlenu; to też dla porównania ilościowego spraw oddechowych u różnych zwierząt trzeba brać liczby względne, odnoszące się do jednostki wagi, za którą najczęściej obieramy kilogram. Wobec tego, że różne zwierzęta posiadają różną bardzo, ale zawsze znaczną zawartość procentową wody, która bezpośrednio w sprawach О-a nie uczestniczy, najodpowiedniej byłoby ilości gazów oddechowych odnosić do kilograma materyi suchej. Nie zawsze jest to możliwe, ale w badaniach tego rodzaju otrzymano bardzo ciekawe wyniki. Nie potrzeba chyba dowawać, że dla porównania brać trzeba ilości bezwodnika węglowego, albo tlenu zużytego w jednakowym przeciągu czasu, za który zwykle obieramy godzinę. Ostatecznie przeto mówimy o ilości wchłoniętego tlenu lub wydalonego dwutlenku węgla przez kilogram zwierzęcia w ciągu godziny. — W ten sposób stwierdzić się udało, że z pomiędzy zwierząt jednego gatunku, płci i t. d. trzymanych przytem w warunkach jednakowych, osobniki mniejsze mają sprawy oddechowe więcej natężone od większych. U ciepłokrwistych przyczyna tego zjawiska jest łatwo zrozumiała; ze względów bowiem natury geometrycznej zwierzęta większe mają powierzchnię ciała mniejszą w stosunku do masy ogólnej. Ponieważ straty ciepła ponoszone przez zwierzę są wobec innych warunków jednakowych proporcyoualne do wielkości powierzchni jego ciała, przeto zrozumieć łatwo, że zwierzęta mniejsze stosunkowo, tracą ciepła więcej od wielkich i muszą wynagradzać to zwiększonein jego wytwarzaniem—co daje się osiągnąć tylko przez wzmożenie czynności oddechowej. Dlaczego jednak i u zwierząt zimnokrwistych panują stosunki podobne? — na to pytanie nie możemy dotychczas znaleźć odpowiedzi.— Wiemy dalej, że w różnych gromadach zwierzęcych znajdujemy sprawy oddechowe o bardzo różnym stopniu natężenia. Dla przykładu przytoczyć można ilość gramów dwutlenku węgla wydzielonego w ciągu 6 godzin przez 100 gr. wagi żywej u małych ssaków u ptaków u ryb u płazów u owadów u mięczaków u robaków

Jeżeli ilość bezwodnika węglowego, wydzielanego przez żabę oznaczymy liczbą 1, to

dżdżownica wydzieli 0.45 a karaluch 3.03. t stek przeto tlen, przyjęty z zewnątrz, użyty bywa Różnice podobne widzimy u zwierząt wodnych; i na spalanie fizyologiczne węgla. Łatwo zrozumieć, z pomiędzy wszystkich istot badanych (porów- że w tym przypadku współczynnik oddechowy nywano ilości wchłoniętego tlenu) oddychanie równa się jedności, gdyż jedna cząsteczka lub najmniej natężone    znaleziono u    pewnej salpy    objętość    tlenu wytwarza jedną cząsteczkę    czy-

(ob.); jeżeli ilość    tlenu przez    nią zużywaną    li    objętość bezwodnika węglowego. Tłuszcze

znowuż oznaczymy liczbą 1, to    meduzy i grze-    i    białka    posiadają stosunkowo mniej    tlenu

bienice zużywają    1.3 do 3.7,    lancetnik 18.0    w    swej    cząsteczce, czyli przyjęty tlen    musi

ośmionóg 45.0, ryby kościste 48 — 60 jedna częściowo dawać z wodorem wodę. Tutaj więc, z promienie—(Jollozoum 40.5.—Ciepłota otoczę- objętość wydalonego kwasu węglowego (C0₂) nia wywiera wpływ wielki na sprawy oddecho- jest mniejsza od przyjętego tlenu — czyli współ-we, jak zresztą na wszystkie czynności żywot- czynnik oddechowy jest mniejszy od jedności, ne. U zwierząt zimnokrwistych, ogólnie mó- Dla tłuszczów wynosi 0.71; dla białka przecię-wiąc, z podwyższeniem ciepłoty równolegle nie 0.78. — Pytanie, czy powietrze wydychane idzie wzmożenie spraw oddechowych. O pro- zawiera w sobie związki trujące, musi być do-porcyonalności jednak mowy być nie może; tychczas uważane za nierozstrzygnięte. — U Zwiędła zwierząt lądowych nawet stwierdzono, że rząt najprostszych ta ilość tlenu, która wprost ciepłota może wahać się w pewnych granicach, z otoczenia do wnętrza ustroju przesiąka, za-a wydalanie bezwodnika węglowego pozostaje spokoić może wszystkie potrzeby oddechowe, niezmienione. — U żaby lądowej (Bana tempo- W ten sam sposób wydalany bywa bezwodnik raria) widzimy np. jednakowe wytwarzanie węglowy. —Wkrótce jednak takie stosunki pier-bezwodnika węglowego w granicach od 6°— wotne nie wystarczają; ustroje stają się wię-17V₃°, u dżdżownicy od 10° do 22¹/cj° i t. d. kszemi, przez co stosunek masy do powierz-U zwierząt ciepłokrwistych istnieje pewne mi- chni staje się również dla spraw oddechowych nimum odechowe, leżące u człowieka blisko mniej korzystnym. Prócz tego i dla innych 18°; podwyższenie i obniżenie ciepłoty wywo- względów różnych część zewnętrzna zwierzęcia łuje zwiększenie ilości wydalanej dwutlenku często staje się twardą i nieprzenikliwą. Za-węgla. Szczególnie ważne jest wzmożenie dosyć uczynić wynikającym stąd potrzebom rno-spraw oddechowych, wywołane przez obniżenie żna dwojako: 1) powierzchnia ciała marszczy się ciepłoty otoczenia, gdyż tak tylko równoważy się, wygina, tworzy szereg przewodów sięgają-zwierzę zwiększenie straty ciepła, konieczne cych wgłąb ustroju, umożliwiających urządzić w otoczeniu chłodniejszem. Wskutek tego urzą- wymianę gazową. Takie właśnie zjawiska dzenia zwierzęta ciepłokrwiste mogą utrzymywać i stosunki panują w układzie tchawek u owa-ciepłotę ciała stałą. Ilość wydzielanego dwu- dów. 2) Pewne tylko części powierzchni ciała tlenku węgla i pochłanianego tlenu zwiększa przystosowują się do spraw wymiany gazowej się, kiedy ustrój wykonywa jakąbądź pracę; —powstają wtedy t. zw. narządy oddechowe (ob,) podczas spoczynku zmniejsza się znakomicie, noszące miano s кr z e 1 lub płuc zależnie od a minimum osięga we śnie.—Podczas przyjmo- tego, czy są przystosowane do odbywania czyn-wania pokarmów i trawienia sprawy oddecho- ności swej w wodzie, czy w powietrzu. Tlen we również się wzmagają. W podobny sposób w tym razie musi być z narządów oddecho-działa światło. Od 8-ej rano do 5-ej po południu wych roznoszony po całym ustroju, a dwutlenek u człowieka wymiana gazowa ustawicznie się węgla odwrotnie-musi być do płuc lub skrzeli zwiększa, od 5-ej po południu do 8-ej rano dnia na- doprowadzony, żeby stamtąd mógł wydostać stępnego odwrotnie — zmniejsza się—nie trzeba się nazewnątrz. Sprawą tą zajmuje się ciecz dodawać, że inne warunki muszą być jednakowe, odrębna, krążąca ustawicznie po całem zwie-— U człowieka udało się stwierdzić wpływ płci; ko- rzęciu; zwana krwią (ob. krew i krążenie bieta mianowicie oddycha z natężeniem mniej- krwi). Ponieważ taka ilość tlenu, jaka na za-szem od mężczyzny; różnica ta występuje mniej sadzie praw fizycznych we krwi rozpuścić się lub więcej podczas pierwszej miesiączki (ob.) może, byłaby dla potrzeb ustroju niedostateczna, i zanika prawie całkiem w latach zwrotu płcio- przeto gaz ten w znacznej części bywa chemicz-wego (anni climacterici).—W wielu razach bar- nie związany z ciałami pewnemi, znaj duj ącemi się dzo ważna jest znajomość stosunku objętości we krwi; związek ten jest bardzo luźny i tlen wydalonego dwutlenku węgla do objętości łatwo odstąpiony przez nie być może. Z pomiędzy wchłoniętego tlenu. Stosunek ten nosi nazwę takich przenośników tlenu najwięcej znana jest współczynnika oddechowego i oznacza się for- hemoglobina (ob.) i hemocyanina (ob.); prawdopo-

mułi, .liczebna wartość jego bywa zwykle d»!>ui® ie(ill,ak (f“?⁶. wiele więcej barwników O    oddechowych.—Zwrócic tutaj wypada uwagę na

mniejsza od jedności. —Wahania współczynnika jedno zagadnienie bardzo ważne, ale dotychczas oddechowego zależą od jakości pokarmów utle- nierozstrzygnięte, mianowicie: czy ścianka komór-nianych. Węglowodany w swej cząsteczce po- ki, oddzielająca krew w narządach oddechowych siadają tyle tlenu, ile wystarcza do całkowite- od płynu otaczającego, gra rolę bierną, czy też go utlenienia zawartego w nich wodoru; wszy- czynną? Innemi słowy, czy przesiąkanie gazów

odbywa się tylko na prawach osmozy (ob.), czy też inaczej?—Pozostaje nam jeszcze rozpatrzeć jedno pytanie ważne, które równocześnie z wytworzeniem narządów oddechowych rozwiązać miała przyroda, to jest doprowadzanie do nich coraz to nowych ilości płynu zawierającego tlen, oraz odprowadzanie wydalonego bezwodnika węglowego. Osiągnąć to można wielu sposobami; jednym z najprostszych i dość często widywanych, jest umieszczanie narządów oddechowych w bliskości narządów ruchu (robaki, skorupiaki); te podtrzymują ruch ustawiczny płynu otaczającego i ułatwiają wymianę gazów.— Najbardziej złożone i ze względów praktycznych najlepiej poznane stosunki panują u człowieka i kręgowców wyższych. Płuca leżą tu w jamie pierśnej i za pomocą tchawicy łączą się z jamą ustną i nosową (por. płuca, tchawica, krtań).—Powietrze tą właśnie drogą dostaje się do płuc, gdzie mamy całą sieć naczyń włoskowatych, krwionośnych, a na olbrzymiej ich powierzchni odbywa się wymiana gazów. Szereg ruchów wywołujący cli wenty-lacyę płuc nazywamy w mowie potocznej O-m. Możemy rozróżnić dwa okresy ruchów oddechowych; podczas pierwszego zwanego w d eclie m (inspiratio) powietrze zewnętrzne, obfitujące w tlen, wchodzi do płuc, podczas drugiego, w y-déchu [exspiratio)—powietrze zużyte, pozbawione tlenu, a zawierające ilości znaczne dwutlenku węgla bywa z płuc wydalane. Podczas wdechu klatka pierśna zwiększa swą pojemność, co wywoływane bywa przez skurcz przepony (ob.) i podniesienie żeber. W czynności tej rolę ważną odgrywają mięśnie następujące: dźwigacze żeber długie i krótkie: [levator es cosiarum loncji ot breves), mi ę ś ni e рос h у ł e szyi (musculi scaleni), oraz prawdopodobne iniędzyżeberne (intercostales), jakkolwiek jest to jeszcze sporne. Prócz nich podczas oddychania bardzo natężonego działają jeszcze mięśnie ząbkowate górne i przednie wielkie, schylacze głowy i pierś ne większe (m. serrati postici superior es anti-ci magm, sternocleidomastoidei, pectorales majores). Do jamy między płucami i ścianką klatki pierśnej powietrze nie ma dostępu, owszem panuje tam nawet ciśnienie mniejsze od atmosferycznego, co ma znaczenie dla krążenia krwi i О-a. Wskutek stosunków tych, oraz elastyczności swej tkanki, płuca rozszerzają się razem z klatką pierśną i wsysają powietrze. Wydech polega na zmniejszeniu pojemności klatki pierśnej, a tem samem i płuc. Podczas О-a zwykłego odbywa się to biernie; żebra, na które mięśnie przestają działać, opadają same na doł, przepona wtłaczaną bywa na swoje miejsce przez ciśnienie narządów jamy brzusznej. W razie potrzeby wydech może się odbywać przy pomocy mięśni i wtedy objętość klatki pierśnej bardzo się zmniejsza. Czynne są wtedy mięśnie proste, skośne zewnętrzne i wewnętrzne, oraz poprzeczne brzucha [Mm. recti, obliqui externi, interni, transver si.)—U mężczyzn spotykamy zwykle typ oddychania brzuszny t. j, główną rolę przy wdechu grają ruchy przepony, u kobiet zaś — pierśny t. j. polegający na ruchach głównie żeber. — Człowiek dorosły w stanie zdrowia i spokoju wykonywa zwykle 16 — 19 oddechów na minutę; u dzieci ilość ich jest większa. Ruchy oddechowe znajdują się, jak wszystkie inne, pod wpływem układu nerwowego; nerwy, idące do mięśni odechowych, wychodzą wszystkie z rdzenia pacierzowego. Ośrodek rządzący O-em leży w rdzeuiu przedłużonym (ob. Mózg) granic jego dotychczas ściśle się oznaczyć nie udało. Zdaje się, że w stan czynny bywa wprawiany przez zmiany ilości tlenu i bezwodnika węglowego we krwi. Jeżeli krew zawiera wiele tlenu, a mało bezwodnika, wtedy ruchy oddechowe słabną i są rzadsze — a wreszcie mogą ustać zupołuie; stan ten zowiemy bezdechem [apnoea). Odwrotnie, w tych przypadkach, kiedy spalania fizyologiczne w ustroju wzmagają się, lub zdobywanie tlenu jest utrudnione —wtedy następuje t. zw. duszność [dyspnoea) t. j. wzmożenie ruchów oddechowych. Na ośrodek nerwowy wywierają działanie i różne podniety inne; jedne z ważniejszych są te, które przez nerw błędny [nerous vagus) z płuc samych są przenoszone. Po przecięciu tych nerwów częstość odechów się zmniejsza, wdech staje się głębszym i zmienia trochę właściwość swą. Dowieść się udało, że zwiększenie objętości płuc, t. j. wdech, w drodze odruchowej przez nerwy błędne wywołuje zahamowanie mięśni wdechowych, wskutek czego powstaje wydech. W ten sposób odbywa się miarkowanie samowolne, oddechowe. Zresztą i inne nerwy i bodźce wpływają na przebieg ruchów oddechowych i dotychczas bardzo oddaleni jeszcze jesteśmy od zrozumienia wszystkich szczegółów tego mechanizmu bardzo złożonego. Ciekawy bardzo jest pewien typ О-a patologiczny, zwany oddychaniem pćryodycznem lub C h e y n e-S t о к e-sa. U chorego oddechy stają się coraz słabsze, ustają zupełnie, a po chwili znowuż się wracają i rosną do -pewnego ' maximum. Przyczyna tego zjawiska nie jest dostatecznie jasna.—Podczas oddycłiania zwykłego przy każdym wdechu do płuc ludzkich wchodzi mniej lub więcej 500 cm.³ powietrza. Jeżeli wdech o ile można pogłębimy, to zdołamy wciągnąć jeszcze 1 600 cm.³ Z drugiej strony przy silnym wydechu możemy również 1 600 cm.³ powietrza po nad zwykłą normę usunąć z płuc. Wszystkiej ilości powietrza, która w płucach się znajduje nigdy wydalić z nich nie możemy, po wydechu jednak zostanie się tam zawsze od 500 do 1 600 cm.³ powietrza. Największa objętość powietrza, którą podczas jednego oddechu możemy przez płuca przepędzić wynosi 3 700 cm.³—jest to t. zw. pojemność żywotna płuc. Te i podobne pomiary ro-

jeszcze rozpatrzeć te płyny, z których

i. s.

zu-

bią się za pomocą przyrządów umyślnych, zwanych spirometrami (ob.), które w zasadzie nie są niczem innem, jak gazometrami, nieco tylko do potrzeb fizyologii oddychania przystosowanemu—Prócz О-a zwykłego, spotykamy u człowieka i zwierząt ssących pewne jego odmiany, noszące nazwy kaszlu, kichania, łkania, ziewania i t. p.. —Wszystkie powstają w drodze odruchowej i towarzyszą różnym podnieceniom psychicznym. —Podczas wysłuchiwania dróg oddechowych (am cult at i o) można rozróżnić dwa szmery główne: 1) pęcherzykowy czyli płucny i 2) oskrzelny. Szmer pęcherzykowy podczas wdechu zupełnie jest podobny do tego, który wywołać można wciągając powietrze przez mocno zwężony otwór ustny. Podczas wydechu słychać szum słaby, miękki, nieokreślony. Wysłuchując tchawicę można zauważyć podczas wdechu i wydechu szum głośny i ostry z dźwiękiem h, przeważającym, podobnym do tego, który powstaje przy dmuchaniu do rury. Szmery oddechowe mają wielkie znaczenie w badaniu klinicznem stanu płuc. — Zarodek zwierzęcia, znajdując się w łonie matki, nie wykonywa żadnych ruchów oddechowych; tlen zaś otrzymuje z krwią matki, krążącą w nim także. Zaraz jednak po przyjściu na świat musi zacząć oddychać; dotychczas jest to sprawa nierozwiązana, jaki jest powód pierwszego oddechu. Podług jednych, powietrze otaczające drażni skórę noworodka i w drodze odruchowej wywołuje skurcz mięśni oddechowych. Podług innych badaczy pierwszy oddech wywołany jest przez duszenie się (asphyxia), będące następstwem braku tlenu we krwi, co wprowadza w stan czynny ośrodek oddechowy. Zaraz podczas pierwszego wdechu płuca wypełniają się powietrzem, którego odtąd nigdy się nie pozbędą. Wskutek tej zawartości powietrza można rozróżnić płuca dziecka, które martwe na świat przyszło, od płuc dziecka, które czas jakiś żyło. Pierwsze toną w wodzie, drugie po niej pływają.—Nawet u tych zwierząt, którycli narządy oddechowe dosięgnęły szczytu najwyższego rozwoju, spotykamy oddychanie skórne (perspiratio cutanea), t. j. część wymiany gazowej odbywa się przez skórę. Dla przykładu można przytoczyć choćby jedno z doświadczeń: mężczyzna dwudziestoośmioletni, wagi 82 kilogramów wydalił przez płuca 878.88gr. bezwodnika węglowego, a przez skórę w tym czasie ledwie 8.95 gr. Stosunek ilości dwutlenku węgla, wydzielanego przez skórę, do wydzielanego przez płuca, u różnych zwierząt i nawet osobników różnych, bardzo bywa różny.—Pozostaje nam

ustroje żywe czerpią tleu i którym oddają kwas węglowy. Skład chemiczny powietrza jest mniej lub więcej stały (ob. powietrze), a to wskutek współdziałania zwierząt wchłaniających tlen i wydalających bezwodnik węglowy—i roślin, które w świetle zachowują

Eucykl. Powsz. Ilu*tr Ser. Ii. Zo»z. 27b 1 IV

się odwrotnie (ob. przyswajanie). Ilość gazów, zawartych w wodzie, bywa miarkowana za pomocą tych samych czynników—atmosfera gra tutaj rolę bardzo nieznaczną wobec powolności dyfuzyi. O ile ciśnienie cząstkowe (ob. ciśnienie) tlenu jest zbyt małe, wtedy sprawy oddechowe ulegają zakłóceniom i występuje stan duszenia się (asphyxia). (Zjawia się w powietrzu o składzie prawidłowym już przy ciśnieniu ogólnem 40 centymetrów rtęci. Śmierć zwykle następuje przy ciśnieniu cząstkowym tlenu równem x/₂₀ atmosfery. Jeżeli to ciśnienie dojdzie do 5 atmosfer, to znowuż zjawia się duszność i zwierzę ginie). — Zbytek dwutlenku węgla w atmosferze wywołuje również duszenie się; śmierć następuje zawsze, kiedy ciśnienie cząstkowe dojdzie do x/₃ atmosfery. U turystów na górach wysokich i aeronautów zmiany ciśnienia ogólnego i cząstkowego wywołują cierpienia właściwe i swoiste, mogące nawet skończyć się śmiercią. Jest to t. zw. choroba górska i balonowa. Do znoszenia takich małych ciśnień można się jednak z czasem do pewnego stopnia przyzwyczaić. — Literatur a—F ü r t li „Vergleichende chemische Physiologie der niederen Tiere.“ Morat et Doyen „Traite de physiologie“. Oraz wszystkie podręczniki fizyologii —polski prof. Cybulskiego.

Oddychanie roślin. Sprawa oddychania w zarysach ogólnych jest jednaka u zwierząt i u roślin i polega na tem, że ustroje żywe pochłaniają ze środowiska w którem przebywają, tlen— 0₂, wydzielają zaś dwutlenek węgla i wodę (C0₂ i H₂0). Pochłanianie tlenu nie przyczynia się do powiększania istoty stałej roślin, ta bowiem powstaje wskutek przyjmowania materyałów innych, zwanych odżywcze-mi, lecz służy, jak i u zwierząt, tylko do wytwarzania energii, wywiązującej się podczas sprawy utleniania, która to energia po części zabezpiecza ustroje od wpływów szkodliwych środowiska (ciepło wewnętrzne), po części żytkowywana bywa podczas wzrostu młodych roślin i w innych sprawach żywotnych, a nakoniec zatraca się, nie dostarczając samej roślinie bezpośredniego użytku. Przez O. też rośliny, jak i zwierzęta, pozbywają się zużywanego węgla, przytem rośliny pozbawiają się go w takiej samej postaci, w jakiej przedostaje się do nich z powietrza podczas przyswajania. Wiadomo bowiem, że niezbędny do życia węgiel, rośliny czerpią z powietrza pod postacią dwutlenku węgla, rozszczepiają go w świetle w narządach zielonych, zawierających chlorofil, na węgiel i tlen; tlen, jako im na razie niepotrzebny, wydalają, a węgiel przyswajają, urabiając z niego i z innych istot, czerpanych z gleby, swe ciało. Dla sprawy przyswajania niezbędna jest energia zewnętrzna światła. Sprawa О-a pozostaje wogóle w stosunku bie-gnnowo-odwrotuym do sprawy przyswajania. Gdy przez przyswajanie rośliny wytwarzają

88

przeważnie jako energia

1. jest> 1. lub < 1. potrzeba okre-

istotę organiczną z materyi wprost ze świata nieorganicznego czerpanej, O. wymaga już uprzedniego istnienia materyi żywej lub w zarodku życia (jak w nasionach) pozostającej, a sprawa sama О-a zewnętrznie wyraża się przez utratę materyi organicznej i powrót jej do tych stanów pierwotnych (CO, i H₂0), z których wytwarzanie jej wzięło początek. Podczas przyswajania zatraca się energia, ta energia dawniej zużyta wydziela się z powrotem tylko w innej postaci cieplna.—Sprawa przyswajania węgla u roślin posiadających chlorofil , odbywa się tylko w świetle słonecznem lub jakimkolwiek innem, mniej lub więcej do niego zbliżonem (światło palników Auera, elektryczne), gdy oddychanie ( utlenianie ) trwa ciągle, w świetle i w ciemności—wobec tego przy świetle u roślin, posiadających chlorofil, odbywa się z jednej strony sprawa О-a, z drugiej zaś przyswajania, czyli jednocześnie dwutlenek węgla, czerpany z powietrza, rozkłada się na węgiel i tlen, który zostaje wydńlony, a wydziela się dwutlenek węgla, powstający z utleniania przy oddychaniu istoty komórkowej roślin. Podczas przyswajania rośliny zielone pochłaniają więcej dwutlenku węgla (i wydzielają tlen) niż go się wydziela (a pochłania tlen) gdy jednocześnie trwa O-e. Podczas nocy i w ciemności rośliny tylko oddychają, nie przyswajając jednocześnie niczego i dla tego pierwsza czynność nie jest przez drugą zasłaniana, O. dla roślin jest sprawą powszechną i stałą. Pozbawione tlenu rośliny odbierają go od otoczenia (bakt, anaerobie — fermentacya), a gdy nie są do tej czynności przystosowane, niszczą ciało własne, jeżeli brak tlenu trwa czas dłuższy. U niektórych roślin tę samą rolę, co węglowodany, lub tłuszcze, spełnia siarkowodór—są to warunki odrębne О-a, spotykane tylko w niewielu razach. — Odmienny nieco jest przebieg О-a podczas kiełkowania nasion, przyczem i tu dadzą się zaznaczyć następujące odmiany: 1) kiełkowanie nasion obfitujących w mączkę (zboża)

2)    kiełków, nasion białkowych (strąkowe)

3)    kiełków, nasion obfitujących w tłuszcze

(sł o n e c z ni k).—Pierwsze spostrzeżenia, dotyczące О-a roślin, poczynił Ingenhaus (w r. 1779). Powtarzając doświadczenia Priestley a co do oczyszczania powietrza przez rośliny, badacz ten znalazł, że tylko rośliny zielone, i to w świetle słonecznem, posiadają tę właściwość, podczas gdy części niezielone roślin i całe rośliny pozbawione chlorofilu, jak w świetle, tak i w ciemności, jako też i zielone rośliny, ale tylko w ciemności powietrze zanieczyszczają. Tern zanieczyszczeniem powietrza, polegającem na pochłanianiu tlenu i wydzielaniu dwutlenku węgla jest właśnie O.—Pierwsze dokładne badania О-a roślin poczynił Saussure (r.    1804).—Podczas О-a, oprócz dwu

tlenku węgla, wytwarza się zawsze woda, po-

chodząca nie z zewnątrz, co może nastą' pić wskutek zwilżania roślin, lecz z samej istoty rośliny (lub nasienia.) Węgiel łącząc się z tlenem, daje dwutlenek węgla, wodor wodę. Dla roślin, lub nasion obfitujących w mączkę, sprawę О-a można wyrazić następującym wzorem chemicznym: CeH₁₀O₅-j-6O₂= 6CÓ₂-f-5H₂0. Woda pozostaje w roślinie (ob. parowanie), podczas gdy dwutlenek węgla wydziela się na zewnątrz. Ilość wydzielającego się dwutlenku węgla można określić w sposób następujący: w rurce szklanej, z jednego końca zatopionej, na podstawce umieszczamy nasienie kiełkujące lub roślinę — rurkę końcem otwartym pogrążamy w naczyniu z rtęcią: dostępu .do powietrza zamkniętego w rurce z zewnątrz niema. Rurka jest wymierzona. Wyssawszy rurką gumową z rurki szklanej trochę powietrza, notujemy, na jakim wskutek tego poziomie zatrzymała się rtęć w niej; wymierzamy ciśnienie i ciepłotę. Po pewnym czasie dowolnym pozostawania tego przyrządu w ciemności, do rurki wprowadzamy sod lub potas gryzący—dwutlenek węgla zostaje pochłonięty (K0H-f-C0₂=K₂C0₃-|-H₁), a rtęć, podnosząc się w rurce, wskazuje ile dwutlenku węgla wydzieliło się podczas О-a. Ponieważ powietrze, którym była napełniona rurka szklana zawsze zawiera dwutlenek węgla, więc dla ścisłości większej trzeba ją napełniać tlenem czystym, albo jeszcze lepiej tlenem i azotem w tym stosunku, w jakim te dwa gazy wchodzą w skład powietrza.    Dla utworzenia warunków więcej

zbliżonych do tych, które panują podczas oddychania roślin w naturze, powyższy sposób badania nie zupełnie nadaje się, ponieważ wydzielający się dwutlenek węgla pozostaje w rurce i zbiera się w ilości większej, co w pewien sposób zmienia O. właściwe. Wadę tę usuniemy przepuszczając przez naczynie szczelnie zamknięte, w którym umieszczamy roślinę badaną, stały prąd powietrza, oczyszczonego poprzednio z dwutlenku węgla; da się to zrobić, gdy powietrze, przed wejściem do naczynia z rośliną badaną, przesączy się przez mocny roztwór potasu. Powietrze zepsute wskutek О-a wyciągamy z naczynia za pomocą drugiej rurki, przepuszczamy przez rozczyn potasowy i*ważąc naczynie z tym rozczynem, lub mianując go przed i po doświadczeniu, dowiadujemy się o ilości wydzielonego dwutlenku węgla. W sposób właściwy możemy określić, ile podczas doświadczenia roślina pochłonęła tlenu. Wtedy, gdy nam nie chodzi o absolutną ilość tlenu pochłoniętego i wydzielonego dwutlenku węglu, tylko o stosunek tych gazów CO,

t- J- czy —p

ślić skład procentowy mieszaniny po doświadczeniu. Na przebieg О-a wpływ pewien wywierają warunki zewnętrzne. Z warunków tych najdokładniej zbadany został wpływ ciepłoty.

20°) drugie w niskiej

tego w nasieniu. Stosunek

stosunek

20 a nawet 30° C. Lecz tu trzeba

lid. Min

pozostaje = 1. (Właściwie pozostawałby, gdyby O. nie było przysłaniane inne-mi zmieniającemi.ten stosunek sprawami). Podczas kiełkowania nasion, obfitych w tłuszcze, daje się zauważyć nawet przyswajanie tlenu; powstaje to wskutek tego, że tłuszcze, podlegające utlenianiu, posiadają mniej tlenu, niż

CO.

węglowodany. Stosunek - - --

znaczniej więszy od 1. Ale gdy będziemy ho- j stał kaznodzieją nadwornym księcia kurlandz-dowali nasiona, posiadające tłuszcze, w rozczy- ! kiego Fryderyka, a nakoniec superintenden_

Energia O-ń wzrasta prawie proporcyonalnie do podnoszenia się ciepłoty, lecz tylko do pewnego stopnia—do 40°C. Przy ciepłocie wyższej ilość wymienianych przez roślinę gazów pozostaje bez zmiany aż do śmierci jej. Wpływ pewien na O-e wywierają wahania ciepłoty. Według P alla d i u a wierzchołki łodyg Vicia laba, wyrosłe bez światła, przez pewien czas pozostawały w różnych ciepłotach: jedne w ciepłocie średniej (17 7—12°), a trzecie w wysokiej (36 — 37°). Po pewnym czasie doświadczenie nad O-em wszystkich trzech prowadzono w ciepłocie średniej. Okazało się, że łodygi, oddychające w tvarun-kach zmienionych, oddychały energiczniej, niż te, których warunki pozostały bez zmiany. O. zależy i od światła. Bezpośrednio, według doświadczeń Bonniera i M a n g i n u, światło działa powstrzymująco — pośrednio pobudzająco, ponieważ w świetle zwiększa się ilość materyału potrzebnego do O-a. Ciśnienie częściowe tlenu w atmosferze otaczającej rośliny posiada też swój wpływ na sprawę O-a, ja-koteż i skupienie rozczynu, w którym hodujemy rośliny. Niektóre istoty trujące, jak alkaloidy, alkohole, a nawet eter etylowy, paraldehyd i inne działają pobudzająco na sprawę O-a, lecz tylko z początku: po pewnym czasie energia O-a opada. To samo zjawisko stwierdzono i przy uszkodzeniach mechanicznych. Co się tyczy warunków wewnętrznych O-a, największe znaczenie posiadaja: wzrost i jakość podlegających utlenieniu materyałów, zawartych w nasieniu lub roślinie. — Im prędzej roślina rośnie, tym więcej pochłania tlenu i wydziela dwutlenku węgla. Wzrost jest ściśle połączony z O-em (lecz nie odwrotnie). Najwybitniej zjawiska te występują podczas kiełkowania nasion. Tu, jak zaznaczyliśmy wyżej, występują różnice pewne, uwarunkowane jakością materyału zawar-

C0₂ (dwutlenek węgla) 0.₂ (tlen)

podczas kiełkowania zmienia się: z początku równy 1, w miarę szybkości wzrostu staje się od 1 mniejszy, t. j. że podczas wzrostu rośliny pochłaniają więcej (codo objętości) tlenu, niż wydzielają dwutlenku węgla, czyli podczas wzrostu rośliny tlen przyswajają. Przy kiełkowaniu roślin obfitujących w mączkę, utlenianiu podlega ona właśnie (Ct-H₁ O₅-j-f)0., = 6C0₂-|-5H₂0), przyczyni

co₂

w tym razie jest

nie cukru, nasiona te zaczynają odżywiać się cukrem i wskaźnik О-a staje się = l. Wogó-le przy oddychaniu podlegają utlenianiu przeważnie związki potrójne, bezazotowe, węglowodany i tłuszcze, jednak uczeni uważają ten materyał do oddychania za wtórny, powstały wskutek rozpadu ciał białkowych, na które tlen działa bezpośrednio. Stwierdzono, że podczas О-a ilość azotu w roślinie pozostaje bez zmiany. Dzieje się to wskutek tego, że powstające podczas О-a przez rozkład białka związki azotowe, prostsze, jak a sp ara gin a, 1 eue y na tyrozyna i in. nie wydalają się na zewnątrz, łączą się z powstająeemi na słońcu węglowodanami i znowu wytwarzają białka.—Zupełnie inaczej rzecz się ma u zwierząt, które wydalają naze-wnątrz mocznik, powstały wskutek rozpadu ciał białkowych (związek azotowy). Podczas O-a wydziela się ciepło, lecz ponieważ w roślinie odbywają się i inne sprawy ciepło pochłaniające, np. parowanie wody, promieniowanie ciepła, więc rzadko tylko ciepłota ciała roślin jest wyższą od ciepłoty środowiska. Tak ciepłota pędów rosnących jest o 0.3°C. wyższa od ciepłoty środowiska podczas kiełkowania nasion, kwitnienia lub dojrzewania, różnica pomiędzy ciepłotą roślin niektórych i środowiskiem dosięga 7

wziąć pod uwagę także inne sprawy odbywające się w roślinach, podczas których jak i podczas О-a wywiązuje się ciepło.—Zasadniczo O., jak i przyswajanie, polega na wymianie gazów pomiędzy ustrojami roślinnemi a środowiskiem; komórki roślinne żywe są przeważnie obłonio-ne; u roślin wyższych komórki żywe są zabezpieczone od zetknięcia się bezpośredniego z atmosferą za pomocą nabłonka, kory i innych utworów analogicznych. Do wymiany służą szparki oddechowe (oh.), odstępy międzykomórkowe i t. p. Wymiana odbywa się na mocy praw dyfuzyi (szybkość jej jest odwrotnie proporcyonalna do kwadratów z gęstości gazów dyfundujących) lub osmozy (ob. te wyrazy). Przy osmozie gęstość gazów niema znaczenia, lecz tylko jakość przepony (błony). Po-zatem dają się tu stosować prawa Boyle-M a r i o 11 a (pv = p V = Constans) i G a y-L u s-saca (vt = v₀ (1 -j- st.) (ob.).

Oddychanie wewn^trz-cz^steczkowe, ob. Oddychanie zwierząt str. 686.

Oddziaływanie, oh. Reakcya.

Odehorn (Oderborn) Paweł (f w Rydze w r. 1604), historyk i teolog ewangielicki, rodem z Pomorza; kształcił się w Rostoku i tu w r. 1579 został magistrem. Pierwej jeszcze został pastorem ewangielickim w Kownie, a od r. 1578 w Rydze, gdzie pozyskał sobie takie zaufanie i popularność wśród mieszkańców, że gdy król Zygmunt III przybył do Rygi, O. witał króla w imieniu miasta. W r. 1593 zo-

M ti-y.

Ig. r

tera kościołów ewangielickicli w Kurlandyi. W r. 1599 miał głośną swego czasu dysputę w Mi-tawie z jezuitą Becano. Zasłynął głównie przez pisma swoje, przeważnie historyczne. Pierwsze z nich jest „Panegyricus ad Johannem III Sueciae et Sigismundum III Poloniae regem“ (Ryga 1579); równocześnie wydał „Reges-Po-loni poema“. Następne jego dzieło jest już istotnie treści historycznej: „De Russorum reli-gione, ritibus nuptiarura.... etc., neąue Tarta-rorum“ (Spira 1581), potem przedrukowywane kilkakrotnie, w listach Dawida Chriteusa, w zbiorze Łasickiego (1581) w „Respublica Moscoviae“, w zbiorze Starczewskiego „Historiae Russiae scriptoros“ (1841). W r. 1585 wydał O. „Johannis Basilidis, Magni Moscho-viae ducis, vita“ w Wittenberdze. I tego dzieła wydanie powtórzyło się w zbiorze: „Aucto-res varii rerum Moschoviticarum“, a nawet dwukrotnie tłomaczono je na niemieckie; (przekład H. Râtela wyszedł w Zgorzelicacli r. 1589). O dyspucie swojej z ks. Becano napisał O. także rodzaj sprawozdania p. n. „Ein Gespräch von der Religion żur Mitau zwischen M. 0. Becano S. J. und Paulo Oderborn gehalten 1699“; wyszła jednak ta rzecz dopiero po śmierci O-na w Wilnie (1605). Oprócz tego: „Vier Predigten in Riga“ (Ryga 1591), ostatnie, co za jego życia wyszło, — Jest O. także i poetą, oprócz wyżej wspomnianych, twórcą bardzo popularnej w Niemczech pieśni wieczornej: „Der Tag hat sich geneidet, Die Sonn mit ihrem Schein.“ Wreszcie napisał O. żywot Jana Łaskiego reformatora (oh.), który jednakowoż z druku nie wyszedł.—Por. „Allg. deutsche Biographie“ (t. 24); Fischer „Kirchenliederlexikon“; Wetzel „Hymnopoegrafia“ (II str. 250); К. Estreicher „Bibliografia polska“ t. VII (ogólny).

OdechÓW (w dok. Odanchow), wieś w Królestwie Polskiem, w powiecie radomskim, nad rzeką Kobylanką. Prebendę odechowską posiadał niegdyś Jan Długosz- (ob.), który tu wzniósł kościół murowany. W r. 1537 Zygmunt I pozwolił przeistoczyć wieś na miasto i obdarzył mieszkańców prawem niemieckiem. Bliskość Skaryszewa i inne warunki miejscowe nie pozwoliły się jednak miastu rozwinąć.

O&eion, po grecku cj>Sslov po łacinie odeum, oznacza właściwie miejsce publiczne, przeznaczone do śpiewu, gdzie rapsodowie i muzycy koncerty wyprawiali; za czasów zaś rozkwitu Grecyi oznaczano tym wyrazem szczególnie budynki osobne, stawiane wyłącznie w celu odprawiania w nich koncertów muzykalnych. Co do istoty i urządzenia całego, w mniejszych wprawdzie rozmiarach, gdyż zwyczajnie tylko czwarta część publiczności teatralnej pomieścić się tam mogła, teatrom starożytnym odpowiadając, różniło się jednak od nich O. o tyle, że ze względów akustycznych dachem było pokryte. Tak więc piętrzyły się w lekkich skłonach po-

nad sobą rzędy siedzeń dla słuchaczów, otoczone u góry często kolumnadą w półkole; dla chóru urządzono orchestrę (oh.); a dla muzyków scenę niezbyt głęboką, której ścianę tylną zdobiła dekoracya niewykwintna. Dla tak wielkiego podobieństwa do budynków teatralnych zowią też starożytne źródła О-a często teatrami.—Pierwsze O., stanowiące wzór doskonały dla wszystkich późniejszych budynków podobnych, przeznaczone na miejsce igrzysk muzycznych i koncertów, tak wokalnych, jako też na flecie, na cytrze, podczas świetnych uroczystości panatenejskich, wybudował blisko r. 447 przed Chr. w Atenach wielki P e г у к 1 e s; dach budynku tego ostrokręgowy, przypominać mający stromy dach namiotu króla Ks erksesa, składał się, jak tradycya pewna niesie, z masztów okrętów perskich, zdobytych przez Te mist o kl es a. W gmachu owym odbywały się także próby koncertów muzycznych ; nieraz też, jak słyszymy, urządzali tutaj filozofowie dysputy publiczne; służył wreszcie jako miejsce posiedzeń trybunału sądowego, zbierającego się pod przewodnictwem archonta (ob.), zwanego eponymos. Zdobne portykami wspaniałemi i kolumnami piękuemi, marmurowemi na zewnątrz i wewnątrz, leżało O. owo, prawdopodobnie, ku południowemu wschodowi od Akropolis, a więc w pobliżu teatru Dy oni z o sa, a z tego właśnie względu szukali tutaj widzo-dzowie z teatru wielkiego często schronienia w razie ulewy nagłej. —Podczas szturmu Sulli na Ateny w r. 86 przed Chr. kazał przywódca ludu, Aristion, zanim się na zamek schronił uchodząc, O. odwieczne spalić, a na gruzach jego gmach własnym kosztem wystawił w r. 70 po Chr. Ariobarzanes F i 1 o p a t o r, król Kappadocyi. W r. 160 po Chr. wystawił na cześć i pamiątkę żony swej Re gil li Hero-des Attic u s w Atenach, na południo-zachód od Akropolis, nowe O., przepychem daleko przewyższające ginach Peryklesowy, przyozdobione arcydziełami sztuki rzeźbiarskiej i malarskiej z posową z drzewa cedrowego; Mierząc w naj-dłuszej średnicy 284 stóp, było O. to największym i najwspanialszym ze wszystkich gmachów podobnych całego świata starożytnego; 8 000 osób miało w nim pomieszczenie wygodne. Po dziś-d^ień dochowały się z niego zwaliska znaczne. O. mniejsze wybudował tenże He rodes At-ticus także wmieście Koryncie. — Gmachy takie koncertowe znachodziły się jeszcze, według źródeł starożytnych, w mieście Patrai, w Achaji szczycącem się, prócz sławnego posągu A p o 1-1 i n a, przepysznem urządzeniem wewnętrznem, w całej Grecyi ustępującem tylko O. Hero-d e s a w Atenach, dalej w miastach Messenie, w Nikopolis epirockiem, w Smyrnie, w Laody-cei, w Efezie, w Tralles i w kilku jeszcze miejscowościach innych.— W Rzymie kazał już Scri-b o n i u s L i b o, który za konsulatu Cycerona w r. 36 przed Chr. piastował urząd edyla,

podobny, dachem pokryty biidynek wystawić.

ry kosztowne do Eufratu wrzucić i sposobić się do wojny przeciw Palmireńezykom. Wtedy O. zebrał znaczne siły wojenne, napadł niespodzianie na zbyt pewnego przemocy swej S a-pora i zmusił do ucieczki spiesznej. Korzystając zaś równocześnie z nieudolności władzy rzymskiej, kazał się w r. 264 imperatorem obwołać i toczył dalej uciążliwą wojnę przeciw Persom. Chociaż rządy jego były sprawiedliwe i miastu znacznej potęgi przyczyniły, padł ofiarą bratanka swego Meoniosa, a szczególnie zawistnej małżonki swej Zenobii (ob.), która znieść nie mogła pasierba swego, Hero-(J e s a, ulubieńca О-a. Zamordowali go podstępnie w r. 267 po Cłir., a śmierć jego wzbudziła w mieście żal ogólny. — Por. Zosimos,

S. hrz

Właściwie O. jednakże na modłę grecką, stanęło dopiero za czasów cesarza Domicyan a, inne zaś wystawił Trajan. Gdzie one leżały, niewiadomo. Także w sąsiedztwie Tusculum, obok willi Hadryana, znajdował się gmach teatralny dachem pokryty, a więc O. słusznie nazywany; znachodzimy je także w Pompejach, w Naepolu i w Katanii, na wyspie Sycylii, gdzie do dzisiaj dochowały się z niego zwaliska rozległe. W Kartaginie stanęło w późniejszych dopiero czasach O. wybudowane (prawdopodobnie) przez cesarza Septimiusa Sewera, jak to Ter tu lii a u wspomina. — Por.

Plutarch „Perikies“ ( 1, 3); Thucydides (1, 20, 1, 7, 20, 6); Pollux „Onomastikon“

(8, 33). — Martini „Ueber die Odeen der (1, 38, 39).

Odenkirchen, miasto w królestwie Pruskiem, w regencyi Dusseldorfskiej, nad rzeką Niers. Posiada kościoły, katolicki i protestancki, se-minaryum nauczycielskie i szkołę rolniczą zimową; mieszkańców liczy 12 832 (r.    1895).

Z zakładów przemysłowych znajdują się tu: przędzalnia, garbarnia, młyn parowy, fabryki pasów do maszyn, pluszu, knotów do lamp i inne.

Alten“ (Lipsk 1707).

S. Urz.

Odejmowanie, jest to działanie arytmetyczne odwrotne dodawaniu (ob. Dodawanie).

Odense, miasto w Danii, stolica obwodu tejże nazwy, nad rzeką Odense-Aa i kanałem Odense, stacya węzłowa dróg żelaznych Ny-borg-Strib (Fredericia), O.-Svendborg i O.-Bo-gense. Posiada 4 kościoły (w tej liczbie św. К nu ta, piękny gmach gotycki z wieku XII z kryptą i wieloma grobami królów), szkołę katedralną, bibliotekę, instytut panien, muzeum i zamek; jest siedzibą biskupa Fionii. Mieszkańców liczy 40 138 (r. 1901). Z zakładów przemysłowych znajduje się tu kilka browarów, gorzelni, garbarni, odlewni żelaza, fabryk cygar maszyn i innych. Na wywóz składają się głównie jajka, sadło, mięso, skóry i owoce. W r. 1894 odwiedziło port 1014 okrętów handlu zamorskiego 0 71 658 tonnach.—Katedrę biskupią w O. ustanowił w r. 988 król Harald Bla-

Jeżeli a jest liczbą daną, b drugą liczbą daną, wyższą od a lub równą a, wtedy odjąć liczbę a od liczby b znaczy znaleść taką liczbę x, która, będąc dodana do a, daje sumę równą b. Znakiem odejmowania jest—(mniej, minus)-, według określenia powyższego jest zatem.

b — a — x, jeżeli x -J- a = b.

Liczbę b nazywamy odjemną, liczbę a — odjemnikiem, liczbę szukaną v—różnicą lub resztą. Jeżeli a = b, wtedy różnica jest zerem. Przypadki, w których a < b prowadzą do nowych liczb, zwanych ujemne mi (ob.). Z definicyi odejmowania wynikają następujące twierdzenia.

1° (b — a) -\- a = b,

2° (b -f- o) — a = b.

3° Jeżeli b — a = c — a, to b = c, i t. d.

у. o

Odejmowanie liczb niewymiernych, urojonych, odejmowanie odcinków, pól objętości i w ogóle odejmowanie wielkości polega na powyższej definicyi i powinno byś w zgodzie z de-finicyami rozważanych liczb i wielkości.

tand (z Niebieskim Zębem). Na sejmie w O. w r. 1527 otrzymali protestanci wolność religijną.—O. jest miejscem urodzenia poety H. C. Andersena (ob.).

Odense, obwód w Danii; zajmuje część północno-zachodnią wyspy Fionii i kilkanaście drobnych wysepek (Romsö, Aebelö, Fänö, Bogö, Tliorö, Brandsö i inne w zatoce Odense-tjord); rozległość jego wynosi 1771 km. kw. (32.16 mile kw.), ludność 136117 głów (r. 1890).

Odense - Aa, rzeka w Danii; źródła ma w Fionii południowej; po przebieżeniu 60 km. wpada do kanału Odense, długiego na ri¹/2 km., wykonanego w latach 1796— 1804, który łączy Odense z zatoką, Odense-tjord (ob.). Do O. Aa wpada dopływ jeziora Arreskov.

Odense-fjord, zatoka na wyspie Fionii w Da-

Qdel ob. O dal.

Red.

Odelsting, nazwę tę nosi jedna z Izb sejmu norweskiego (Storting) obejmująca ³/₄ członków jego, jedna zaś czwarta, wyszła z wyboru wszystkich sejmujących nosi nazwę Lag-ting. — Por. Norwegia .

Odenathos, po grecgu ’SiSévatbç, po łacinie pełnem nazwiskiem Septimius Odena -t h u s, obywatel wpływowy w Palmirze zamożnej.

Kiedy wobec niemocy cesarstwa rzymskiego na dalekim Wschodzie Sapor, potężny król Persów, wziął w r. 260 po Chr. Waleryana do niewoli, do Syryi wtargnął, całą krainę mieczem i ogniem pustoszył i nawet samej Palmirze (ob.) zagrażał, postanowili kupcy zamożni tegoż miasta bogatemi darami zjednać sobie na-jezdeę; wszakże ten, w zarozumiałości swej niesłychanej, uznawszy list, który napisał w tej i nii. Wychodzi z Kattegatu wąską cieśniną Mid-sprawie O., jako zbyt mało pokorny, kazał da- | suud i wrzyna się w Fionię północną na długo-sei 13 km.; pod Kii nt ebj ergiem tworzy port , dyrekcyę teatru, któremu przywrócono nazwę zimowy, głęboki na 4г/₂ metra; przed portem dawną. W dniu 20 marca r. 1818 spalił się leży wyspa Vikelsö. Oprócz tej jest jeszcze znów doszczętnie, ale go wnet odbudowano w zatoce wiele innych wysepek drobniejszych, i otworzono znów d. 8J września r. 1819. W r.

Odensholm (po estoński! Os mu s-s a ar),    1832    z powodu    niepowodzeń    musiano O. zain-

wyspa na morzu Baltyckiem przy wejściu do    knąć,    a dopiero    po latach pięciu otworzono go

zatoki Fińskiej, o 14 wiorst od przylądka Sin- na nowo, ale wkrótce musiano go znów zam-thamp; należy do powiatu Hapsalskiego w gu-    knąć,    by go znów otworzyć    d. 28 września r.

berni Estońskiej. Długość jej wynosi 4x/₂    1841,    od czasu    tego O. jest    czynny dotąd bez

Red.

wiorsty, szerokość 1 xj₂, rozległość 12.9 wiorst przerwy.

kw. Brzeg północny jest skalisty (piaskowiec);    Oder, rzeka w Niemczech, w Harcu połu-

morze żłobi go ciągle, tak, że niedawno trzeba dniowym; źródła ma na południowo-zachodnich było przenieść znajdującą się tam latarnię mor- stokach góry Brockeu, płynie przez malowni-ską. Na brzeg południowy, piaszczysty, morze cza, dolinę i wpada pod Katlenburgiem do rze-przynosi za to ziemię, tak że z tej strony wy- ki Rhume.

spa ciągle przyrasta. Pośrodku wyspy znaj du-    Oderberg, miasto na Śląsku austr., ob.

Oderberg, miasto w królestwie Pruskiem, w regencyi Potsdamskiej. Posiada kościół w stylu gotyckim, zwaliska zamku z wieku XIV (t. zw. Barenkastęn), wielkie tartaki, cegielnię, browar i kilka innych fabryk. Dosyć znaczny handel drzewem. Mieszkańców liczy 4 085 (r. 1895).

Oderborn P., ob. Odeborn.

Oderico Kacper Ludwiką* w Genui w r. 1723 — f w r. 1803), starożytnik włoski, należący do zgromadzenia Jezusowego; początkowo zajmował się teologią i kaznodziejstwem, następnie, zostawszy profesorem w kolegium-szkoc-kiem w Rzymie, zaczął się oddawać numizmatyce i epigrafice. Później przemieszkiwał w Turynie, nakoniec w Genui, gdzie pełnił

je się jezioro głębokie; jedyna osada na wy- Bo gum in. spie zamieszkana jest przez Szwedów - żegla-

rzy.

ig. r.

Odenwald, góry w Niemczech, tworzące przedłużenie północne Schwarzwaldu, odpowiednik do przedłużenia północnego Wogiezów —

Hardtu. Na zachód O. spada stromo na nizinę wyższego Renu wzdłuż linii, po której biegnie kolej żelazna z Karlsruhe do Darmstadtu i Frankfurtu; na wschód przejście jest łagodniejsze ku wyżynie Frankońskiej, na linii zbliżenia się Neckaru i Menu. Na południe O. jest oddzielony od Schwarzwaldu właściwego doliną malowniczą Neckaru; na północy —od Spessartu i Taunusu doliną szeroką Menu. Długość O-u wynosi 70 km. szerokość do 45 km.

Cześć zachodnia składa się ze skał starokry-

Z prac jego drukowanych na wyróżnienie zasługują: „Dissertazione sopra un antica Iscri-zione liovellamenta scoperta“ (Rzym 1756); „Dissertationes et annotationes in aliquot inedi-tas veterum inscriptiones et numismata“ (tamże 1765) i „Numismata graeca non ante vul-gata“ (tamże 1777.)

Oderigi da G-nbbio (* w Gubbio pod Pe-ruggią blisko r. 1220—f w Bolonii w r. 1299) miniaturzysta, przyjaciel Giotta (ob.). Życie nieomal całe spędził w Bolonii; innych szczegółów o nim nie posiadamy. Prace jego, przez spółczesnych cenione bardzo wysoko, prawdo-

\v. N.

stalicznych; tu wznosi się Melibocus (blisko ₍ obowiązki konserwatora biblioteki publicznej. 400 m.). Część wschodnia należy do forma-cyi tryasowej (pstrego piaskowca); tu na południu nad Neckarem wznosi się najwyższy szczyt O-u, К atz enb uckel (blisko 630 m.). Wyższe części gór są pokryte lasami, na stokach niższych kwitnie uprawa owoców i wina.

Red.

Odeon ob. O de i o n.

Red-

Ф P-

Oderint dum metuant (niechaj nienawidzą, byleby się bali), słowa wyjęte z tragedyi poety rzymskiego A cci usa p. n. „Atreus“, przytoczone przez Cycerona i Senekę; podług 3 wetonjusza cesarz K a 1 i g u 1 a miał j e sofo i e obrać za godło.

Odermann Karol Gustaw (* w Lipsku d. 6 maja r. 1815) pedagog samouk, wielki znawca nauk handlowych. Od . r. 1839 do

Red.

Odéon, nazwę tę, zapożyczoną z greckiego (ob. Odeion), nosi jeden z teatrów paryskich, po Komedy i francuskiej (ob.) najpoważniejszy w stolicy Francyi, założony pierwotnie, jako zakład filialny przez aktorów kome-dyi francuskiej w r. 1782, ale następnie w grudniu r. 1794 przez nich opuszczony, w czasie podobnie zaginęły wszystkie, przynajmniej do-tym wszakże jeszcze nazwy swej dzisiejszej tąd nie odszukano żadnej. Dante wspomina nie posiadał, nadał mu ją dopiero Poupart- go z zachwytem w „Komedyi boskiej“ nazy-D or feuille, który go na nowo urządzili o- wając go „zaszczytem miasta Gubbio“ (Onor tworzył w r. 1797. — Salę teatru zniszczył po- da Gubbio). Uczniem jego był Franco z Bo-żar w r. 1798 (z d. 18 na 19 marca). O lonii. maja r. 1801 zaczęto znów grać w 0-odbudowanym, a na czele jego stanął Picard, który go podniósł bardzo i zaraz po koronacyi Napoleona uzyskał dla niego nazwę Teatru cesarzowej (Théâtre de Г Impératrice), a dla trupy swej tytuł aktorów cesarskich ( Comédiens ordinaires de Г Empereur). W r. 1814,

Go bert, który stał wówczas na czele O-u, zbankrutował. W r. 1816 Picard objął znów

1854 był nauczycielem w szkole handlowej wieku osiedliła się w Sieradzkiem, gdzie zwać lipskiej; w r. 1854 zgromadzenie kupców dre- się zaczęła D z i a d к o w s к i m i, używając pier-zdeńskich powołało go do stolicy saskiej na dy- ; wotnego nazwiska O. jedynie jako przydomku.— rektora otworzonej tamże szkoły handlowej, źródła: Paprocki; N i e s i e с к i; Siebma-wyższej; tam był czynny do r. 1863, w któ- cher VI, 8, I, 56. rym powrócił znów do Lipska, by stanąć na

czele tamtejszej szkoły handlowej. Dosłużyw- Treviso, nad rzeką Monticano, przy drodze że-szy się w r. 1875 emerytury, osiadł w Dreźnie.—Oprócz licznych prac pomniejszych napisał: „Das Ganze der kaufmännischen Arithmetik“ (wydanie pierwsze, wspólnie z Feilerem, Lipsk 1842, późniejsze samodzielnie; 16-e tamże 1891); „Praktische Anleitung zur einfachen und doppelten Buchhaltung“ (Lipsk 1882, wyd. 7); „Deutsch-französisches Handwörterbuch der Sprache des Handels, des Handelsrechts und der Volkswirtschaft“ (tamże 1883) — wydał też wielokrotnie, poprawione i dopełnione przez siebie dzieła Schwiebego (ob).

Q&ernheilïl, osada w Palatynacie Bawarskim nad rzeką Glan. Wielka fabryka olejów, garbarnia, browar, łomy piaskowca, winnice, plan-tacye tytuniu i chmielu. Mieszkańców liczy 1478 (r. 1890).—W bliskości zwaliska klasztoru Disib o de nb erg, założonego w r. 675 przez biskupa irlandzkiego I) is i bo da dla Benedyktynów. Klasztor ten oddany został w r. 1259 Cystersom, w r. zaś 1768 był sekularyzowany.

Oderwolf, herb polski. Na tarczy w polu

Red

Sb

УУ£

. vT »

Wx

Fiji. 12. Odenvolf (.herb).

błękitnem dwa rogi jelenie złote z cząstką czaszki. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć piór strusich: dwa złote, między błękitne-mi. Labry błękitne, podbite złotem. Herb rodziny szlacheckiej O-ów z Biebersteinu, której jedna gałąź w końcu XIV lub na początku XV

Oderzo, miasto we Włoszech w prowincyi

laznej z Treviso do Motta di Liveuza. Posiada kościół z wieku XIV, szkołę techniczną, garbarnię; prowadzi handel ożywiony. Mieszkańców liczy 2385 (r. 1881), jako gmina 6668.

Odescalchi, rodzina staroszlachecka, włoska, obecnie książęca, osiadła we Włoszech i w Au-stro-Węgrzecli. Członkowie dzisiejsi rodziny tej uoszą nazwisko O. wskutek adoptacyi, pochodzą zaś z domu Erb a, wywodzącego się od Henryka, który w r. 1165 był wikaryuszem (namiestnikiem) cesarskim w Medjolanie.—Za praszczura О-cli właściwych uchodzi Jerzy O., szlachcic z Komo, żyjący blisko r. 1290,—Rozkwit i spotężuienie rodu przypada na wiek XVII, zwłaszcza od czasu, gdy jeden z jej członków został papieżem. —Stanowiska wybitniejsze w rodzinie zajęli: 1. Piotr Jerzy O. (f w Viterbo w r. 1620), biskup Alessandryi i brat jego 2. Paweł, który był gubernatorem Rzymu. — 3. Liwiusz O. z Komo, żyjący na końcu wieku XVI i na początku XVII miał trzech synów, którzy dopiero dali początek świetności rodu; najstarszy z nich 4. Benedykt (* w r. 1611 — f w r. 1689), poświęciwszy się stanowi duchownemu, w r. 1676 zasiadł na tronie Piotrowym, jako Innocenty XI (ob.) i bardzo gorliwie dbał o podniesienie znaczenia i majątku rodzinnego:—5. brat jego młodszy, Marek Antoni (f w r. 1670), pan już bogaty, a bardzo dobroczynny, pałac swój w Rzymie kazał przerobić na szpital. —6, Brat najmłodszy, Karol, zasługuju tylko na wzmiankę* jako ojciec 7. Liwiusz a (* w r. 1652 — f w r. 1713) pierwszego księcia O. oraz ostatniego potomka męskiego rodu О-ich. Mając poparcie stryja papieża otrzymał w r. 1689 tytuł księcia cesarstwa niemiecko-rzymskiego; w r. 1696 przez kupno od O r s i n i c li (ob.) nabył księstwo Brac-ciano wraz z tytułem; w r. 1696 też został grandem hiszpańskim klasy I-ej oraz księciem Ceri, nakoniec w roku następnym przyznano mu w Wiedniu tytuł księcia Szeremu w Sławonii i uznano go magnatem węgierskim.- Po śmierci

Fig. ЮЗ. Medal wybity na pamiątkę kandydatury L. O d e s с a 1 c h i e g o do korony polskiej.

j*

Red

195 679 czyli 57.4 % 33.0 % 5.8 °/0 2.3 % 0.4 % 0.3 % 0.3 % 0.3 %

112 235

19 862 7 921 1 214

958

934

949

króla Jana III Sobieskiego ubiegał się w r. 1696 daremnie o koronę polską, która go minęła pomimo poparcia cesarza Leopolda I, ponieważ w Polsce nikt o możliwości wyboru jego nie myślał. — Jako bezżenny i bezdzietny uzyskał pozwolenie przelania tytułów, nazwiska i majątku na syna siostry swej Lukrecyi 8. Baltazara z rodu Erb a, którego potomkami są książęta O. dzisiejsi. — 9. Benedykt O. (* w r. 1679 — f w r. 1740) był arcybiskupem medyolańskim od r. 1712 — 1737, później kardynałem. -— 10, Baltazar O. księże Cer i (* w r. 1748 — f w r. 1810) był założycielem Akademii „dei Occulti“.—11, Karol O. (* w r. 1785 —f w r. 1841) był arcybiskupem Ferrary i od r. 1823 kardynałem. — 12. Liwiusz III, ks. Erba-O. (* d. 20 września r. 1808 —+ d. 11 listopada r. 1885) poślubił d. 11 lipca r. Zofię hr. Branicką (* d. 2 września roku 1821—f d. 18 sierpnia r. 1886); należał zawsze do najgorliwszych obrońców władzy świeckiej papieża. —13. Dzisiejszą głową rodziny jest syn poprzedzającego, Baltazar III Władysław Konstantyn Karol Ignacy Jan Chrzciciel Erb a 7-y książę O., 7-y ks. S z eremu (Syrmii), ks. Bassano i Cer i, margrabia Roncofreddo i Montiano (* w Rzymie d. 24 czerwca r. 1844). —Potomkowie stryja jego ks. Augusta (f w roku 1848) zamieszkują w Węgrzech i liczą się do magnatów tamtejszych.—Por. „Almanach de Gotha“ (r. 1836, str. 180; r. 1848, str. 162; r. 1904, str. 399).

Odessa, miasto portowe w Rosyi, w guberni Chersońskiej, nad morzem Czarnem. Leży pod 46°29' szer. półn. i 30°42' dług. wsch. od Greenwich, przy brzegu południowo-zachodnim zatoki Odeskiej, o 40 wiorst od uścia Dniestru. O. rozpada się na trzy części, oddzielone dawnemi granicami portu- wolnego. Środkowa, najpiękniejsza i najbogatsza część miasta, mieści się w obrębie pierwotnego portu wolnego; otacza ją od strony lądu dokoła ulica Staro poito-fraIlkowska. Pomiędzy tą ulicą, a późniejszą, wysuniętą dalej granicą portu wolnego, ciągną się przedmieścia Mołdawanka, Sło-bodka-Romanowka i Piere syp’, które obecnie zlały się zupełnie z częścią środkową i są również ożywione, zabrukowane, zaopatrzone w wodociągi i kanalizacyę (z wyjątkiem Pieresypu). Za późniejszą granicą portu wolnego rozłożyły się przedmieścia, po większej części zaniedbane i więcej do wsi, niż do dzielnic miejskich podobne. —Część środkowa zbudowana jest na wyżynie dosyć równej, poprzecinanej w wielu miejscach przez mniej lub więcej głębokie jary (t. zw. „bałki“), wiodące do morza. U stóp wzgórza tego ciągnie się port Odeski. Przedmieście Pieresyp leży na brzegu morza, reszta miasta na wyżynie. — O. zabudowana jest bardzo regularnie; ulice przecinają się przeważnie pod kątem prostym, są długie i szerokie. Prawie wszystkie wysadzone są

akacyami. Z ulic miasta najruchliwsze i najokazalsze są: Puszkińska, z gmachem giełdy, bulwar Nikołajewski, z pomnikiem księcia Richelieu, i z pałacem książąt Woron-cowów; Riszeljewska, pełna sklepów i bardzo ruchliwa, Lanżeronowska z teatrem miejskim, Cher so ńska z teatrem Sibiriako-wa, klinikami uniwersyteckiemi i szpitalem, Pocztowa, Preobraże ńska, Deribasow-s к a, pełna pięknych sklepów,J e к a t e r i n i n s к a, Policejska i w in.; place: Giełdy (Birke-wajapłoszczad'), Jekateryninskizpomnikiem cesarzowej Katarzyny II, So borny, z katedrą prawosławną i pomnikiem księcia W o -roncowa. Miasto przecięte jest gęstą siecią tramwajów. Od r. 1873 O. posiada piękne wodociągi, sprowadzające do miasta wodę z Dniestru; cała górna część miasta jest skanalizowana; port oświetlony elektrycznością, reszta miasta gazem. — Z gmachów odeskich zasługują na wyróżnienie: sobór katedralny Pre-obrażeński (rozpoczęty w r. 1795 ukończony w r. 1848), ogromny lecz nieproporcyonalny, z cudowną ikoną Matki Boskiej i grobem księcia W o roncowa; cerkiew Pokrowska z okazałą dzwonicą; kościół katolicki, pięknie przyozdobiony wewnątrz, z grobem hrabiego Langer o na; synagoga główna, w stylu florenckim; piękny teatr miejski; okazały i stylowy gmach giełdy; gmach poczty, największy i najlepiej urządzony w Rosyi; dworzec drogi żelaznej, w stylu Odrodzenia, pałac sprawiedliwości; gmach urzędu miejskiego, zeszpecony podczas przeróbki w r. 1873; biblioteka publiczna; pałac książąt Woroncowów, w stylu Odrodzenia, i w. in. — O. przyozdobiona jest pomnikami: księcia Richelieu, na bulwarze Nikołajewskim; od pomnika prowadzą wielkie i piękne schody do morza; cesarzowej Katarzyny II, cesarza Aleksandra II w parku Aleksandrowskim; generała Rad eckiego, księcia Woroucowa, Puszkina, agronoma Skarżyńskiego i doktora Andrejewskiego.—Z ogrodów miejskich największy jest park Aleksandrowski; niewielkie, ale dobrze utrzymane są ogrody: De-ribasowski, Dziecinny (I)ietsicij) i Diukowski.— Ludność О-y wraz ze wsiami podmiejskiemi, które razem z miastem tworzą obwód miejski (gradonaczalstwo) odeski, wynosi 449 673 dusz (r. 1900). Ludność szybko wzrasta: w r. 1892 wynosiła 340 526 dusz , w r. 1873: 193 513, czyli że podwaja się co 20 — 25 lat.

Pod względem wyznań i narodowości spis z r. 1892 wykazuje, prawosławnych żydów katolików protestantów orinian-gregoryanów karaimów roskoluików mahometan

0.03% 0.2 %

114

660

Rosyan

Żydów

Polaków

Niemców

Greków

Francuzów

Różnych narodowości

33.0 %

3.9 % 2.6 % 1.5 % 0.4 %

3.8 %

Wywóz

3.7

3.7

6.4

5.2

10.3

13.4

24.2

42.1

51.2

49

55.7

88.2

66,1

56.4

50

49.3

1891

1894

85

Znaczenie handlowe О-y w porównaniu z resztą państwa Rosyjskiego jest ogromne. Bywały lata, w których na O-ę przypadała % ca“ łego wywozu rosyjskiego. Szczegóły wykazuje zestawienie poniższe:

Przywóz 8.3. %

17.2 %

r. 1880

1886

16.6 %

1891

9.7 %

1994

1901

12

babtystów i sztundystów różnych

340 526

188 082 czyli 55.2 % 112 235 13 462 8 897 5 272 1129 11449 340 526

Mężczyzn było w roku 1892:    178 443

(52.2 %) kobiet 162 083 (47.7$). — Mieszkańcy О-y żyj4 głównie z handlu i związanych z nim zajęć ubocznych, oraz z pracy po fabrykach i warsztatach rzemieślniczych. Mieszkańcy wsi i osad podmiejskich zajmują się ogrodnictwem i mleczarstwem na użytek miasta, łamaniem i zwożeniem kamienia, rybołówstwem i zbieraniem soli na limanach okolicznych. Ludność О-y odznacza się wogóle ruchliwością i pomysłowością w dziedzinie handlu i przemysłu: kult pieniądza, żądza szybkiego zbogacenia się są jej cechami znainiennemi; życie umysłowe jest za to słabo rozwinięte i stoi daleko niżej, niż w innych większych miastach Rosyi.—O. liczy 23 cerkwie prawosławne, 1 grecką, 3 klasztory prawosławne, 3 cerkwie starowierów, kościoły: katolicki, or-miańsko-gregoryański, laterański i kalwiński; 8 bożnic, 28 domów modlitwy żydowskich,

1    karaimski.—W O-e znajduje się uniwersytet (urzędownie zwany Noworosyjskim), kursy pedagogiczne żeńskie, o 3 wydziałach, z programem uniwersyteckim, 5 gimnazyów męskich,

2    szkoły realne, 3 handlowe, szkoła marynarki kupieckiej (jedyna w Rosyi), korpus kadetów, szkoła malarstwa i rzeźby, szkoła rzemiosł; instytut panien szlachecki, 8 gimnazyów żeńskich, instytut głuchoniemych, przeszło 100 szkół niższych; w r. 1903/04 w szkołach odes-kich kształciło się przeszło 38 000 chłopców i dziewcząt. —Miasto utrzymuje 8 ogrodów do zabaw i ćwiczeń gimnastycznych dla dzieci. W t. zw. audytoryach miejskich urządzane są co rok wykłady popularne z różnych dziedzin wiedzy; wykłady te liczą około 10 tysięcy słuchaczów rocznie. — Oprócz muzeum miejskiego sztuk pięknych (założonego w r. 1899), które jest jeszcze dosyć ubogie, O. posiada piękny zbiór obrazów A. P. R u s s o w a (przeszło 850 płócien, przeważnie artystów rosyjskich, m. in. 20 obrazów Aj wazowskie-go, kilkanaście Wereszczagina, Repina i in. ), muzeum Towarzystwa liisto-ryi i starożytności, bardzo bogate, zwłaszcza pod względem numizmatyki (przeszło 15 tysięcy okazów), oraz muzeum pedagogiczne, bibliotekę publiczną miejską (140 tysięcy tomów) i uniwersytecką. Pism peryodycznych wychodzi w O-e 20. Szpitali istnieje 6, w tej

Encjkl Pown Iluitr. Sir. II. Zeit. 27b T. IV.

liczbie szpital miejski, ukończony w r. 1902, urządzony podług najnowszych wymagań; szpital dla obłąkanych, oftalmiczny, żydowski, ewangielicki i in. Z zakładów dobroczynnych największe są: dom inwalidów, gdzie znajdują przytułek i cywilni, przytułek dla niezdolnych do pracy literatów imienia Puszkina, warsztaty dla pozbawionych pracy robotników i in.—Teatrów jest w O. blisko 10: teatr miejski na 1600 widzów, (opera włoska i dramat rosyjski), teatr Sibirjakowa na 1600 widzów z tym samym repertuarem; teatr Ruski i Brun-steina (farsa i operetka) oraz kilka teatrów w miejscowościach podmiejskich, Arkadyi, Langeronie i in. Bardzo rozpowszechnione są w O-e różne café-chant ant, cieszące się tu wielkim powodzeniem. — Przemysł О-y rozwija się dosyć szybko, choć nierówno i podlega znacznym wahaniom. W r. 1895 było tam zakładów przemysłowych 4 683 z obrotem 903 milionów rubli. Wielkich fabryk było 261 z obrotem 26'/₂ miliona rubli (z 12 tysiącami robotników), w tej liczbie 18 młynów parowych, 1 cukrownia, 8 garbarni, 18 odlewni i fabryk maszyn, fabryka farb, 6 mydlarni i fabryk świec, 12 fabryk cukierków i piekarni, 7 gorzelni, 12 fabryk tytuniu, 7 chemikaliów, 3 browary, 27 drukarń i odlewni czcionek. Mniejsze są fabryki wód gazowych, wina szampańskiego, makaronu, margaryny, papieru i in. Z rzemiosł zasługuje na wyróżnienie wyrób wojłoku, przedmiotów ze skóry, naczyń glinianych, beczek, różnych przedmiotów drewnianych i t. p. Handel О-y rozwija się szybko, zwłaszcza od połowy drugiej wieku XIX. Wartość całego handlu zagranicznego przedstawia się jak następuje:

Przywóz

w milionach rubli

r. 1822 1832 1842

1857 1874

1880 1886

124.8

127.9

1901

Wywóz 8.9 %

20.1 %

19.4 %

19.3 %

10 %

całego przywozu i wywozu rosyjskiego. Wśród towarów wywożonych najważniejszą rolę odgrywa zboże, zwłaszcza pszenica, skąd

89

60 y₂ milj.pud. wart. 39 milj. rb.

io V₂ „    „

21

O' 05 to

1.1

0.6

za 8 500 tys. rb.

„ 1485 „ 1256

985

„ 2 295 „ 2 000

978

Wartość innych, wywożonych z О-y towarów nie przekracza % miliona rubli. Wywóz z O-y (oprócz zboża), kieruje się głównie do Syberyi Wschodniej i na Daleki Wschód (spirytus, wino, wódka i piwo, cukier, tytuń, masło, mydło, świece, broń i wszelkie wyroby fabryczne), do Turcyi (spirytus), Anglii, Francyi, Rumunii, Hol-lanóyi, Belgii, Egiptu, Niemiec, Grecyi, Bulga-

9 807 tys. rubli 2 000 „

za

646    „

677

567

Г 91

razem parowców

poszło dawane O-ie przezwisko „miasta pszenicznego“. Wywóz zboża w r. 1895 przedstawiał się jak następuje: pszenicy jęczmienia 25 żyta

kukurydzy 11 mąki pszennej 1.7 owsa grochu

Ogółem w roku tym wywieziono 122 miliony pudów wszelkiego zboża, wartości 70 milionów rubli. Z ilości tej przywieziono do O-y koleją 42.96$, statkami żeglugi przybrzeżnej 45.92%, na wozach 11.12%. Oprócz ilości powyższej blisko 8 milionów pudów zboża poszło na użytek miejscowy, 2.7 zaś miliona poszło w głąb kraju. Tym sposobem przez rynek zbożowy odeski przeszło w r. 1895: 134 miliony pudów zboża. Zboże zwożą do О-y koleją żelazną z guberni Kijowskiej, północnej części Chersońskiej, Bessarabii, Wołynia i Podola; wodą z miejscowości położonych nad dolnym Dnieprem, Bohem i Prutem, z Rumunii i portów nad morzem Czarnem; wozami z miejscowości leżących w odległości 100 — 200 wiorst od miasta. Magazyny odeskie mogą pomieścić do 4 milionów pudów zboża, elewator dróg żel. Południowo-Zachodnich do 3 milionów. Maximum wywozu zboża przypada na miesiące: październik i listopad i na wiosnę, zaraz po rozpoczęciu żeglugi. Najwięcej zboża niemielonego wywozi się do Anglii (52 milj. pudów), Hollandyi (28 milj.), Niemiec (17 milj.), Francyi (10 milj.), Belgii (8 milj.), Danii (5 milj.), Włoch (5 milj.), Szwecyi i Norwegii (4.8 mil.). Mąkę wywożą do Turcyi, Egiptu i Anglii, otręby do Danii, Niemiec, Hollandyi, Anglii i Belgii, kaszę do Władywostoku. — Oprócz zboża wywozi się z Odessy: cukru

siemienia lnianego, konopn. itd. „ 1829 ryb solonych i wędzonych wełny żelaza

wyrobów żelaznych kutych tkanin bawełnianych broni

bielizny, ubrania i t. p. wyrobów żelaznych lanych tytuniu spirytusu

drzewa, głównie klepek sukna ryi, Austryi, Włoch, Indyi wschodnich, Chin.— Na przywóz do О-y składają się (r. 1895):

bawełna surowa okręty żelazne żelazo oliwa

owoce świeże herbata

narzędzia rolnicze rośliny żywe i suszone różne przyrządy i maszyny owoce suszone węgiel garbniki orzechy korzenie

oraz różne towary, których wartość nie przekracza % miliona rubli. — Handel wewnętrzny reprezentuje w O-e 4 006 zakładów z obrotem 877 milionów rubli (r. 1895).—Port odeski zajmuje przeszło 300 tysięcy sążni kw. i może pomieścić blisko 1000 okrętów. Składa się z przystani: Karantinnej (Kwarantanny) dla okrętów żeglugi zamorskiej, głębokiej na 24 do 40 stóp, ma 51 tysięcy sążni kw. obszaru, 980 sążni długości pobrzeża; Nowej, głębokości 26 stóp, długości brzegu 480 sążni; przystani pomiędzy Nową a Wojenną (głębokość 16 stóp); Rządowej (długości brzegu 85 sążni); Prakticze-skiej, dla okrętów przybrzeżnych (16 stóp głębokości, 780 sążni długości brzegu); przystani dla statków wiozących naftę (głębokości 15 stóp, długości brzegu 929 sążni; przystani Towarzystwa Rosyjskiego Żeglugi i Handlu. Nowa wielka przystań zbożowa jest dopiero projektowana. Port osłonięty jest przez wyciągniętą w poprzek tamę, długą na wiorstę („ Wolnolom*), której zadaniem jest rozbijać fale. Cały port jest wybrukowany i oświetlony elektrycznością, tak, że można w nim pracować i w nocy. Wzdłuż portu ciągnie się linia drogi żelaznej z odnogami do wszystkich przystani, co umożliwia ładowanie wprost z wagonów na okręty. Port posiada też naftociąg, przez który leje się naftę, wprost ze statków do basenów na brzegu. Wejście do portu, dosyć szerokie, zwężone jest przez 2 mielizny na początku przystani Karantinnej. Przystanie, zwłaszcza Karantinna, podlegają ciągłemu zamulaniu. Port cierpi też wiele, z powodu panujących na morzu Czarnym niebezpiecznych wiatrów południowo-wschodnich. W ciągu ostatnich lat 20 tylko przez dwie zimy port nie zamarzał.—W r. 1895 weszło do portu 3 894 statków parowych, 3 789 żaglowych, 3 435 bark; wyszło parowych 3 901, żaglowych 3 868, bark 3 454. Przyszło okrętów żeglugi zamorskiej: parowców rosyjskich 179 o 273 tysiącach tonn

„ innych flag 1044 „ 1525    „    „

1223 o 1798 tysiącach tonn

żaglowców rosyjskich 1 о 154 toimach „ innych flag 69 18 000    „

de Richelieu, któremu O. zawdzięcza podwaliny swej późniejszej wielkości. Wdzięczną pamięć zostawili też po sobie następni naczelnicy: hrabia L a ngéro n (г. 1815--1823) i hrabia M. S. Woroncow (1823 —1845). Od r. 1817 do 1849 Ö. była portem wolnym; wpłynęło to bardzo dodatnio na rozwój miasta, które stało się ważnym punktem tranzytowym dla handlu na morzu Czarnym. W latach 1829 i 1837 panowała w O-e zaraza morowa, w latach 1830 i 1848/49. cholera. — Podczas wojny Krymskiej bombardowała O-ę eskadra anglo-francuska, (d. 22 kwietnia r. 1854), nie wyrządziła jej jednak większych szkód. Wojny w latach 1812, 1828/29, 1854/56 i 1877/78 odbiły się na handlu О-y niekorzystnie. Pomimo tych wszystkich przeciwności miasto nie wstrzymało się ani na chwile we wzroście i dziś, po stu dziesięciu latach istnienia, jest trzecim w Rosyi pod względem ludności i bogactwa.— Por. Kochanskij „Odessa za 100 let“ (Odes-[ sa 1894); Smoljaninow „Istorja goroda Odessy“ (w „Zapiski Odesskaho Obszczestwa iistorji

70 o 18154 tonnach

razem żaglowców

Wyszło okrętów żeglugi zamorskiej: parowców rosyjskich 173 o 266 tysiącach tonn „ innych flag 1044 „ 1549    „    „

razem parowców 1217 „ 1815 tysiącach tonn Żaglowców zagranicznych 66 o 17 tysięcach tonn.

—Najwięcej odwiedzają port okręty angielskie; potem idą rosyjskie, austryackie, włoskie, norweskie, duńskie, greckie, francuskie, niemieckie, hollenderskie, tureckie i hiszpańskie. O. otrzymuje stałą komunikacyę morską z Konstantynopolem i Aleksandryą, Petersburgiem i portami morza Bałtyckiego, z Batumem, Mar-* jupolem, Akermanem i Dalekim Wschodem.

Z towarzystw żeglugi, mających siedzibę w O-e, największe jest Towarzystwo Rosyjskie Żeglugi i Handlu, posiadające 75 parowców większych i do stu statków mniejszych. W bliskości O-y znajduje się 16 latarni morskich i 2 stacye ratunkowe. — Z instytucyi kredytowych czynne j

są w O-e: kantor banku państwa, bank ziem- ¹ . _    ..... „ ,,    ,    .    ^ ,

Odessos, po grecku 'OÓYjaaóę, po łacinie Odessus. 1. miasto znaczne, portowe i handlowe w Tracyi nad morzem Czarnem i to na stronie północnej gór Haemus (Bałkan), w ziemi Krobyzów, w późniejszej prowincyi rzymskiej, Moesia Inferior zwanej, położone, osada Milezyjczyków, którzy ją za panowania króla medyjskiego Astyagesa założyli; Ammia-nus Mar celi nus (22,8) zwie je Odissus, a Prokopiusz ’Oooaaóę; dzisiaj na miejscu jego wznosi się Warna, albo też może Einineh; por. Strabon (7,319); Ptolemeusz (3, 10, 8); Pliniusz „Nat. Hist.“ (4, 11, 18); Ovi-dius, „Trist.“ (1, 9, 37); —2. miasto portowe na wybrzeżu północnem morza Czarnego, nad zatoką Sagaryjską, w Sarmacyi europejskiej, na zachód od miasta Olbii i uścia Borysthenesu (Dniepru) położone, istniało jeszcze w V wieku po Chr.; leżało zatem ku zachodowi od dzisiejszego Oczakowa nad zatoką, do której rzeka Berezan wpada, w dość znacznej odległości, w kierunku północno-wschodnim, od dzisiejszej Odessy (ob.), której tylko nazwę swą nadało; por. Arrianus „Periplus Pont. Eux.“ (str. 20); Ptolemeusz (3, 5, 29) zowie je ’OSrjoóę, Pliniusz („Nat, Hist.“ 4, 12, 26) zaś Or-desus.

ski gub. Chersońskiej, bank ziemski Bessarab- I ¹ Diewnostiej tom III); H. M o s к w i c z „Prak-sko-Taurycki, towarzystwo kredytowe miejskie, Hczeskij Putiewoditiel po Odessie (Odessa to w. wzajemnege kredytu, bank dyskontowy 1904). odeski i kilka oddziałów banków różnych, zamiejscowych.— W O-e rezyduje biskup chersoń-ski prawosławny, znajdują się tu zarządy okręgów odeskich: wojennego, sądowego, szkolnego, celnego, górniczego i różnych władz centralnych dla guberni sąsiednich. — Pod względem administracyjnym O. wraz z przyległemi osadami tworzy osobną jednostkę, t. z w. gra-donaczalstwo (414 wiorst kw., 340 526 mieszk. w r. 1892). —Brzegi morskie w pobliżu О-y są bardzo malownicze; roi się też na nich od letnisk, ogrodów, teatrzyków i restauracyi. Najliczniej odwiedzanemi miejscami rozrywki są:

Arkadya, Małyj Fontan, Srednij Fontan i Bol-szoj Fontan, połączone z miastem tramwajami.

S Orz.

Odeum ob. Odeion.

Odevaere Józef Dyonizy (* w Bruges w r. 1778—f w Brukselli w r. 1830) malarz belgijski, uprawiający malarstwo historyczne, zwłaszcza bitwy. Kształcił się początkowo w akademii istniejącej w Bruges, następnie, przybywszy do Paryża, pracował pod przewodnictwem L. David a (ob.), w r. 1804 tamże wielką nagrodę rzymską otrzymał, co mu do-

Piękna jest też willa Eanżeron z ogrodem, tuż przy mieście. Do О-y zjężdża co rok większa ilość osób używać kąpieli morskich; na pobliskich limanach Chadżibejskim, Kujalnickim, i Klein-Libentalskim urządzone są kąpiele błotne, licznie odwiedzane. —Dzi ej e. Na miejscu obecnej О-y stała w wieku XVIII fortecz-ka turecka Chadżibej. Dnia 25(14) września r. 1789 twierdzę tę zdobyli Rosyanie pod dowództwem generała Józefa de Ribas; którego zasługą były też to, że w tym miejscu, a nie, jak pierwotnie myślano, w Oczakowie, postanowiono utworzyć port wojenny na morzu Czarnym. Założono O-ę w dniu 2 września (22 sierpnia) r. 1794; nazwę otrzymała na pamiątkę dawnej osady greckiej Odessos (ob.). —Pierwszym rządcą О-y dył de Ribas, który zbudował port i zaczął ściągać ludność do powstającego miasta. W r. 1802 utworzono z О-y osobną jednostkę administracyjną, „gradonaczalstwo“; naczelnikiem miasta został książę Emanuel

Ked.

zwoliło udać się do Włoch; w r. 1812 osiągnął wielki medal złoty za obrazy swe; w r. 1815 mianowano go malarzem nadwornym. Najwięcej prac jego spotkać można w Bruges i w Brukselli, między niemi odznaczają się szczególnie: „Koronacya Karola Wielkiego“, „Bitwa pod Waterloo“, „Bitwa pod Nieuportem“ i „Tryumf Cimabuego“.

Odgłos, echo, głos odbity, czyli głos w skutek odbicia wracający do miejsca, skąd pierwotnie wziął początek. -Głos jest objawem ruchu falowego, rozprzestrzeniającego się w powietrzu, skoro zatem fale głosowe napotykają przegrodę, ulegają od niej odbiciu według praw ogólnych tego ruchu (ob. Falowy ruch). W szczególności, gdy promienie głosu padają prostopadle na ścianę, wracają w tymże samym kierunku, a obserwator ulega złudzeniu, jakby głos pochodził ze źródła, znajdującego się po za tą przegrodą; dzieje się tu zresztą podobnie, jak przy tworzeniu się obrazu w zwierciadle płaskim. Aby jednak O. wyraźnie słyszeć się dawał, ściana odbijająca znajdować się winna w odległości dostatecznej od źródła głosu, inaczej bowiem głos odbity zlewa się z głosem pierwotnym, wymawianym.— Na wymówienie zgłoski potrzeba przynajmniej l/io sekundy; jeżeli więc znajdujemy się od ściany w odległości takiej, że głos na dojście do niej i na po-wród łoży 7₁₀ sekundy, to głos odbity wraca właśnie w chwili, gdy kończy się wymawianie zgłoski; ponieważ zaś w ciągu sekundy głos przebiega w powietrzu 340 metrów, czyli 34 m. wciągu 'До sek., aby więc usłyszeć echojedno-zgłoskowe własnej swej mowy, należy się znajdować w odległości 17 m. od ściany, w tym bowiem razie głos wymawiany i odbity przebiega 34 m. i wpada do ucha o ¹ ₁₀ sekundy później niż głos bezpośredni i rozróżniony być może. Jeżeli, jak to często się przyjmuje, wymówienie zgłoski wymaga 7s sekundy, echo wyraźne powstaje dopiero przy odległości ściany 34 m. Jeżeli znajdujemy się od ściany w odległości 2, 3, 4 razy większej, zanim głos odbity do ucha naszego dojdzie, wymówić możemy 2, 3, 4 zgłoski, a wtedy powstaje echo dwu, trzy, cztero, a wogólności kilko-zgłoskowe. Fjcho powstaje nietylko przez odbicie się głosu od ścian domów lub gór, ale także chmury i granice lasów wywołują echo; teoretycznie zjawisko to w ogólności zdarza się, gdy fale głosowe przechodzą z jednego środka do innego, jak np. z powietrza rzadszego do gęstszego, lub nawzajem, na istotne wszakże utworzenie się echa wpływają i inne jeszcze warunki, które jednak trudno wyka-. zać się dają. —Słynne są niektóre echa wielo-zgłoskowe: w parku zamku angielskiego Wood-stock istnieć ma echo 17-zgłoskowe, a echo przy grobowcu Cecylii Metelli w Kampanii rzymskiej powtarzać ma cały heksametr; wieści jednak o echach tak nadzwyczajnych są najczęściej przesadne.—Jeżeli kilka przegród odbijających, rozmieszczonych jest w różnych odległościach, powstaje echo wielokrotne. Tak np. strzał pistoletowy nad Morskiem Okiem w Tatrach powtarza się kilkanaście razy, tworząc jakby grzmot przeciągły. Podobne zjawiska występują przy skałach Lurlei nad Renem, obok Bastei w Szwajcaryi Saskiej, pod Adersbach w Czechach trzykrotne echo siedmio-zgłoskowe, pod Rosneath w Szkocyi i in. Między dwoma skrzydłami zamku Simonetta pod Me-dyolanem strzał pistoletowy powtarzać się ma do 60 razy, między wieżami w Verdun 13 razy. Podobnie przeciągłe echa powstają w lasach, czego szczególnie piękny opis podał M i -c kie wic z: „Wszystkim się zdawało, że wojski gra jeszcze, a to echo grało“. — W sali, mającej sklepienie eliptyczne, fale głosowe, wychodzące z jednego ogniska po odbiciu zbiegają się w ognisku drugiem, wyrazy przeto szeptem w jednem ognisku wymawiane są słyszane wyraźnie w ognisku drugiem, chociaż w pozostałych miejscach sali słyszeć ich nie można. Tego rodzaju jest zakrystya kościoła far-nego w Lublinie, gdzie wyrazy szeptane w jednym rogu sali, przez osobę ku ścianie zwróconą, słyszeć może osoba w rogu przeciwległym, jakby od ścian wybiegające. W Luwrze w Paryżu, w sali karyatyd, mającej sklepienie walcowate, ustawione są dwie wazy, a gdy ktoś do jednej z tych waz cicho przemawia, o&oba zbliżająca ucho do wazy drugiej słyszy wydobywające się z niej wyrazy ku pierwszej wazie szeptane. — Niegdyś zjawiska takie wzbudzały większe zaciekawienie, aniżeli obecnie, a Atanazy Kirch er (oh.), słynny przyrodnik fantastyczny z XVII wieku, w akustycznych swych pismach: „Mesurgia sive Ars magna consoni et dissoni“ (r. 1650) oraz „Phonurgia nova“ (r. 1673) opisał różne zdumiewające echa i sklepienia akustyczne. Rozbiera między innemi zadanie, jak urządzić echo, któreby odpowiadało całem zdaniem na rzucone pytanie; w tym celu umieszcza szereg przegród coraz dalszych, od których tedy coraz większa liczba zgłosek po odbiciu dojść może kolejno do ucha osoby mówiącej, i dąje przykład taki: „Tibi gratias red-dam quo clamore“, na co echo odpowiada; „Re, Ore, More, Amore, Clamore“ (t. j. Jakim sposobem wdzięczność ci okażę? Czynem, modlitwą, postępowaniem, miłością, okrzykiem). Z podobnej rozmowy z echem korzystali nieraz też poeci, czego przykład znajdujemy w „Maryi“ Malczewskieg o. — Odgłos powstający w skutek odbijania się głosu od warstw powietrza różnej gęstości sprawia, że sygnały akustyczne za dnia i podczas pogody słyszane są gorzej, aniżeli w nocy i przy niebie zachmurzo-nem, w pierwszym bowiem razie istnieją prądy powietrza rozmaitej gęstości, wznoszące się i opadające, które głos rozpraszają, jakby powietrze zamącone było obłokiem а к u s-t y-

s. к.

Ked.

z r. 1827.

Odilia (Odylja, Ottylja) święta, patronka Alzacyi, żyjąca w wieku VIII, założycielka i pierwsza ksieni klasztoru słynnego, nazwanego później Odilienberg (ob.). — Podług legendy O. była córką A dairy ka (albo Eti-

га-

Ked.

cznym; w nocy powietrze ma wszędzie ciepłotę bardziej jednostajną, a głos w rozchodzeniu się nie napotyka takich przeszkód, skąd sygnały słyszane być mogą z odległości większej. — W zwykłych izbach mieszkalnych, gdzie ściany są bardzo bliskie, głos od nich odbity łączy się wprost z głosem wymawianym i wzmacnia go, a przynajmniej niema wpływu szkodliwego; przy nieco większej wszakże odległości ściany głos rozlegający się przez odbicie tworzy jakby przedłużenie głosu pierwotnego, przytłumia zgłoski następnie wymawiane i utrudnia wyraźne ich słyszenie. Objaw ten stanowi pogłos, który daje się często dotkliwie uczuwać w wielkich salach odczytowych, teatralnych i koncertowych; należyte usunięcie szkodliwego w wielu razach pogłosu jest zadaniem bardzo trudnem, a sale, jak najlepiej odpowiadające warunkom, w których głos mówcy, śpiew lub dźwięki muzyki rozbiegają się należycie i dochodzą dobrze do wszystkich słuchaczy, nazywają się salami a kus tycz nein i (oh. Akustyczny).

Odhner Mikołaj (Klas) Teodor (* w Alin-gsâs d. 17 czerwca r. 1836) hisoryk szwedzki. Wykształcenie uniwersyteckie otrzymał w Upsa-li, gdzie też w r. 1860 został docentem historyk Po pięciu latach powołano go na adjun-kta do Lundu, gdzie w r. 1871 mianowano go profesorem; w r. 1885 Akademia umiejętności szwedzka przyjęła go do grona członków swych; nakoniec w r. 1887 mianowano go archiwistą państwa. Oprócz cenionych podręczników dziejów Szwecyi,* między innemi ogłosił: „Sveriges inre historia under drottning Kristinas förmyndare“ (Stokholm 1865); „Om orsa-kerna tili Gustaf II Adolfs deltagande i 30-âri-ga kriget“ (Lund 1882) i „Sveriges politiska historia under koning Gustafs III regering“ (Stokholm 1885). Po niemiecku wydał Petersen jego „Die Politik Schwedens im westfälischen Friedenskongress“. (Gotha 1877).

O&iel, rzeka w Hiszpanii, w prowincyi Huelva; źródła ma na stokach południowych gór Sierra de Aracena, płynie na południe, poniżej Huelvy łączy się z Rio T i n t o i pod imieniem Rio de Huelva wpada do oceanu Atlantyckiego. Przy uściu rozszerza się znacznie.

Odier Piotr, prawnik szwajcarski, prof, prawa cywilnego w Genewie (* w r. 1803 — f w r. 18591. Napisał „Dissertation sur 1’application ,des lois étrangères qui règlent la capacité de contracter“ (1827) „Des systèmes hypothécaires“ (r. 1840); „Traité du contrat de mariage“ (r.    1847).    Należał do kodyfikacyi

procedury cywilnej kantonu genewskiego

s г.

chon a) księcia alzackiego, i małżonki jego Be-reswindy, urodziła się w Obernai ociemniała, co tak do niej zraziło ojca, że postanowił ją zabić. Matka, aby ocalić córkę, wyprawiła ją potajemnie do klasztoru Palma (Baume-les-Dames we Franche-Comté); tam dziecko ochrzcił Erhard, biskup bawarski, poczym niezwłocznie wzrok odzyskało i chowało się cnotliwie w murach świętych. Później, za staraniem brata swego, Adalberta, O. powróciła do domu rodzicielskiego, a ojciec, rozczulony jej pobożnością i dobrocią serca, podarował jej zamek H o h e n b u r g, który O. zamieniła na klasztor pod wezwaniem N. Maryi Panny i św. Piotra, a w nim zgromadziła w około siebie mnóstwo dziewic najszlachetniejszych z Alzacyi, słowem i przykładem zachęcając je do życia klasztornego. Po śmierci rodziców, których pochowała w kościele klasztornym swym, pod górą zamkową u stóp klasztoru założyć miała jeszcze opactwo Niedermünster, a zasłynąwszy cudami za życia jeszcze, dni świątobliwie kończyła w późnej starości.—Tyle legenda.— Chociaż żadne źródło pewne, odnoszące się do dziejów dawnego księstwa alzackiego z czasu Merowi ngó w, nie wspomina 0-i, jednakże istnienie jej, jako osoby historycznej, nie może podlegać wątpliwości żadnej. Podania o niej, w zarysach głównych zupełnie zgodne z pó-źniejszemi, opowiadane już były w wieku IX, więc wtedy, gdy osoby, które mogły ją znać bliżej, żyły jeszcze. W wieku X spisano jej życiorys po łacinie n. p. „Vita Ottiliae“, •istniejący dotąd w wielu odpisach (najstarszy z w. XI), oraz w przekładach dawnych, francuskich i niemieckich. Że O. była rzeczywiście założycielką klasztoru dziś imię jej noszącego jest rzeczą pewną. Szczątki jej śmiertelne, od wieku XI do dziś czczone jako relikwie cudowne, ustawione na ołtarzu kaplicy klasztornej, są także niezawodnie autentyczne.- Założenie zaś opactwa Niedermünster przez 0-ę niczym nie jest udowodnione, pomimo że na początku wieku X już za jej fundacyę uchodziło.—T. zw. testament św. 0-i, na który powoływały się w wieku XII mniszki opactwa niedermiinsterskiego podczas sporów i zatargów z hohenburskiemi, jest stanowczo podrobiony.—Dzień 13 grudnia, w którym św. O, miała umrzeć, przez Kościół jest jej pamięci poświęcony. — Genealogowie z wieku XVI i XVII starali się wykazać, że Habsburg o-, wie, dom Lotaryński oraz inni jeszcze książęta są potomkami braci św. 0-i, co oczywiście pozbawione jest podstawy wszelkiej, pomimo że bajki te powtarza jeszcze J. Hübner w słynnych swych „Genealogische Tabellen“ (Lipsk 1725).—Por. Ch. Pfi ster „ Le Duché mérovingien d’Alsace et la legende de Sainte-Odile suivis d’une étude sur les anciens monuments de Sainte-Odile“ (Paryż i Nancy 1892; dzieło opatrzone w mnóstwo wskazówek bibliograficznych, i bardzo sumiennie opracowane).

i życiorys św. A d e 1 a i d y, dalej kazania dogmatyczne, poematy i listy; wszystko pisane po łacinie dość poprawnie.—Kościół pamięć jego święci w dniu 1 lutego.

Odilienberg albo Ottilienberg po francusku mont S aine-Odile, w wieku VIII Al tit o na, nazwa szczytu górskiego w Woge-zach w bliskości Obernai (Alzacya Dolna), w pojęciu zaś ściślejszym, część jego północno-wschodnia, z trzech stron posiadająca stoki skaliste, bardzo strome, na której krańcu północnym, wysokim na 826 metrów, wznosi się kościół i klasztor św. O diii i (ob.), słynne miejsce pielgrzymek, ściągające corocznie tłumy pobożnych, nietylko z całej Alzacyi, ale i z ziem ościennych. Inaczej, a pierwotnie tak tylko,

W miejscu zajmowanym dziś przez zabudowania klasztorne wznosił się niegdyś zamek o-bronny, ale już za Karola W. znajdował się tam klasztor żeński, którego założenie przypisywano wtedy ś w. O di Hi, patronce Alzacyi.— Klasztor pierwotny uległ zniszczeniu zupełnemu; na nowo założył go znów papież Leon IX, a kościół poświęcono w r. 1049. — Cesarz Fryderyk Rudobrody, klasztor ten miał w poważaniu osobliwszym, otaczał go swą opieką i świadczył mu dobrodziejstwa różne, kwitła też w nim nauka i w wieku XII był roz-sadnikiem oświaty i cywilizacyi. Wtedy też ksienią jego była słynna Herrad von Lands-p er g, autorka dzieła „Hortus deliciarum“ (rodzaj encyklopedyi), zdobnego minjaturami li-cznemi, istniejącemi dziś już tylko w kopjach, sporządzonych za rządów francuskich w Alzacyi, gdyż oryginał niesłychanie cenny spalili

Red.

Odin, ob. Ody n.

Odiot, nazwisko rodziny złotników paryskich, słynących z wyrobów swych artystycznych. Miejsce najwybitniejsze zajmuje wśród nich Jan Chrzciciel Klaudjusz O. (* w Paryżu w r. 1763— f tamże w r. 1850). Początkowo, nie chcąc po ojcu zająć się złotnictwem, wstąpił do pułku dragonów królewskich, ale już po klasztor zwie się Hohenburg, roku sprzykrzyła mu się służba wojskowa, więc

Red.

wystąpił z niej i powrócił do pracowni ojcowskiej. Po wybuchu rewolucyi w r. 1789 ogarnęła go znów chętka wojacka, powtórnie zatym dał się do szeregów zaciągnąć i walczył pod Jemmapes (ob.), w wojnach późniejszych nie uczestniczył jednakże, lecz zajmował się złotnictwem, należąc nadal już tylko do gwardyi narodowej, a dowodząc jej oddziałem w r. 1814, odznaczył się, broniąc rogatek paryskich Clichy przeciwko wojskom sprzymierzonych.—Jako złotnik zjednał sobie sławę wszecheuropejską wyrobami wykonywanemi wytwornie podług rysunków artystów wybitnych, jak również kierując się pomysłami własnemi. W r. 1825 oddał zakład swój synowi', który używał również rozgłosu złotnika wybornego.

Odjemn^, ob. Odejmowanie.

Odjemnik, ob. Odejmowanie.

Odkład (Ableger), sztuczny sposób roz-Prusacy w r. 1870, bombardując Strasburg.—    mnażania drzew lub krzewów, bardzo łatwy do

Z biegiem wieków klasztor kilkakrotnie sta-    wykonania, ale otrzymane stąd okazy są znaez-

wał się pastwą pożarów, a na początkach wie-    nie słabsze i krócej żyją. O-em nazywamy

ku XVII leżał w gruzach. W r. 1617 osiedli    pędy, wychodzące od korzeni drzew lub krze-

tam kononicy regularni (premonstratensi) i od-    wów, które albo odrazu zdejmujemy z cząstką

na to drzewko, 4—5 letnie, sadzimy oddzielnie w szkółce. Na wiosnę ścinamy takie drzewko tak, żeby nad ziemią pozostało z niego tylko jakie 10 cm. i obsypujemy je ziemią dobrą, tworząc kopczyk. Wkrótce taki pień wypuszcza gałązki liczne, które, będąc ziemią przykryte, puszczają korzonki. Następnej wiosny odrzuca się ziemię; gałązki z korzeniami odcina się od pnia i przesadza się je w oddział szkółki właściwej do uszlachetnienia. W ten sposób otrzymane drzewka są wprawdzie słabsze i mniej odporne, ale jest to zarazem najszybszy sposób rozmnażania. Każdy taki pie-niek umie wydać do 30 gałązek; po odcięciu tych gałązek zostawiamy drzewo w spokoju, a na wiosnę znowu okrywamy ziemią powstałe w lecie gałązki i t. d. Ta operacya, która nadzwyczaj drzewo wycieńcza, udaje się najwyżej od 6 — 10 lat.—Niektóre krzewy owocowe i ozdobne najlepiej się z O-ów rozmnażają. Ten sposób nazywa się: O-em przez osypanie. Są jeszcze jednak i inne sposoby: 1) O-d zwykły czyli nagi; dokoła krzewu, który rozmnożyć chcemy, przysypujemy ziemię na-

budowali go dla siebie. Wygnała ich stamtąd , korzenia macierzystego, albo też przeznaczone rowolucya francuska. Klasztor skonfiskowano i sprzedano go potem; w rękach prywatnych pozostawał do r. 1853, w którym odkupił go biskup strasburski, a odbudowawszy kościół i gmach klasztorny osadził w nim Franciszkanki. — U stóp góry znajdują się szczątki spalonego w r. 1572 opactwa Niedermünster, którego założenie, chociaż najprawdopodobniej niesłusznie, również przypisywane bywa św.

O di lii (ob.). — Por. Reine hard „Le mont

Ste-Odile“ (Strasburg 1888).

Odillon-Barrot, ob. Barrot Kamil Ну a-cynt Odilon.

Odilon de Mercoeur święty (* w Ower-nii w r. 962 —f w r. 1049), piąty opat kluniacki, mąż surowy i świętobliwy, który opactwo w Cluny podniósł bardzo wysoko, a wpływ szeroki wywierał na książęta i księżne spółczesne, podobno że jego staraniem ustanowiony był „pokój boski“, zwany w średniowieczu „Treuga Dei“ (ob.), a po francusku „trêve de Dieu“. — Prace jego, zebrane w „Bibliotheca Cluniacen-sis“, obejmują żywoty świętych, żywot św. M a y e ula, poprzednika О-a na opactwie,

Red.

„Ogrody etc“.

daje mu się papkę

z wyjątkiem

wozem i lekko ją przekopujemy, poczem wybiera się dokoła dołek do 10 cm. głęboki. Następnie w ten dołek przeginamy gałązki, służące na O., i robimy na nich podłużne (od dołu) nacięcia w kształcie języczka; wsadzamy pod ten języczek mały kamyczek lub kawałek kija, ażeby zostało otwarte i lekko zginając układamy w dołku wykopanym; przyciskamy te gałązki małymi haczykami (kulkami) i obsypujemy ziemią; wystający zaś koniec gałązki przywiązuje się do palika. Zamiast nacięcia można zdjąć pierścień kory czyli zobrączkować O. — W miejscu nacięcia lub pierścienia gałązka łatwo puszcza korzonki. W roku następnym odcinamy- taką gałązkę i mamy już gotowy O. W ten sposób najlepiej rozmnażać agrest, winorośl, a także i leszczynę; 2) O - d powtarzany używany bywa u roślin giętkich i o długich wiciach. W tym celu kładziemy całą wić na ziemi, nacinamy ją od spodu pod oczkami i przysypujemy ziemią. Po roku wyjdą nowe pędy i korzenie wypuszczą. Wówczas obcina się je i ma się tyle nowych roślin, ile jest zakorzenionych pędów; 3) O-d w koszyku. Zwykły O. przy przesadzaniu zawsze nieco zostaje nadwerężony. Szczególnie przy winoroślach należy tego unikać; w tym celu używamy koszyka (20 cm. długi, a 15 cm. szeroki) z łoziny wygotowanej, aby nie puszczała korzeni, uplecionego. Koszyk ten zapuszczamy w ziemię i przez pozostawiony z jednej strony otwór wprowadzamy gałązkę do wnętrza koszyka i napełniamy go ziemią dobrą. Drugi koniec gałązki wystaje nad ziemię. Gdy się O. taki zakorzeni i zostanie odcięty, łatwo go już przenieść lub przesłać na inne miejsce bez żadnego uszkodzenia. — Por. Brzeziński „Hodowla drzew i krzewów“, Jankowski „Sad i ogród owocowy“; Radło

J. Hel

Odkładanie w ogrodnictwie ob. Odkład. Odkładanie od piersi (Ablactatio), nazywane także Odłączaniem, Odsądzaniem i Ostawianiem. Miano to nosi odzwyczajanie niemowlęcia od żywienia się wyłącznego piersią matki lub mamki i przyzwyczajanie go zarazem do przyjmowania pokarmów innych. -O. wywiera zawsze wpływ niemały na ustrój niemowlęcia, więc też odstawiając je od piersi, należy baczyć na to, aby było wtedy zupełnie zdrowe i silne, gdyż w razie przeciwnym zmiana pożywienia mogłaby mu zaszkodzić.—Według doświadczenia opartego na nauce, pora najodpowiedniejsza do О-a, gdy niemowie posiada już 4 zęby sieczne górne i 2 dolne; więc u dzieci prawidłowo zupełnie rozwijających się w miesiącu ich życia dziesiątym lub jedenastym. O. wsześniejsze jeno w razach wyjątkowych bez szkody znoszone bywa, dla tego też unikać go należy. — O. zaczyna się od tego, że w nocy nie karmi się już dziecka wcale, w dzień zaś o raz jeden mniej niż zwykle przedtem; natomiast—najwłaściwiej blisko południa z kaszki drobnej, dokładnie rozgotowanej w rosole mało solonym, nie korzennym i lekkim, z którego tłusz starannie zebrano, albo też z sucharka rozgotowanego w wodzie, do której dodaje się trochę mleka i trochę cukru, lub też dolewa się rosołu. Po tygodniu żywienia takiego, daje się dziecku potrawy te częściej, dwa lub trzy razy dziennie, przysądzając je w miarę tego do piersi coraz rzadziej, tak, że ją teraz na dobę ssie tylko dwa, lub najwięcej trzy razy. Oprócz papki daje mu się również mleko krowie, przegotowane, nieco osłodzone cukrem. W tygodniu trzecim przykłada je się do piersi już tylko raz na dobę, a gdy to znosi dobrze, od końca tygodnia trzeciego, lub od początku czwartego, nie dostaje piersi już wcale.—Aby sobie ułatwić O. można już na miesiąc lub parę tygodni przed czasem na to przeznaczonym, dawać niemowlęciu codziennie ilości małe papki, aby się do niej łatwiej przyzwyczaiło i w niej zasmakowało. — Postępując tak, jak wyżej powiedziano, odzwyczaimy dziecko od piersi bardzo łatwo i bez szkody dla zdrowia jego. — Przerwanie nagłe karmienia piersią jest dla niemowlęcia szkodliwe, więc też unikać go należy stanowczo. Dziecko pozbawione naraz mleka matki lub mamki, jest niespokojne, płacze, krzyczy, sypia źle, nie chce przyjmować pokarmów innych, przyczem słabnie i chudnie, nadto źle trawi wmuszone w siebie papki i zapada często na zdrowiu. O. stopniowe jest także zdrowsze dla matki, szczególnie jeśli piersi jej wydzialają pokarm bardzo obficie. Dziecku odstawionemu, oprócz papek powyżej wymienionych, lub im podobnych, i mleka krowiego, z początku pokarmów innych podawać nie należy, aby nie wywołać zaburzeń trawienia, w tym okresie życia niemowlęcego często niebezpiecznych bardzo, a możliwych nawet przy zachowaniu ostrożności; więc też, gdyby się ukazały, nie lekceważąc ich nigdy, natychmiast należy wezwać lekarza obeznanego dobrze z chorobami dziecięcemi, aby następstwom dalszym zapobiegł. — U ludu spotykamy dość często zwyczaj obrzydzania dziecku piersi; w celu tym matka sutek, czyli brodawkę, zanim niemowie do niej przyłoży, smaruje sokiem piołunu, żółcią zwierzęcą, lub czem innym gorzkim albo kwaśnym (np. sokiem cytryny), jest to zwyczaj naganny, gdyż niepotrzebnie rozdrażnia dziecko, a przytem rzeczy użyte do obrzydzania mu piersi nieraz też mogą zdrowiu jego zaszkodzić. — U nas, jak wogó-le przeważnie w Europie całej wszakże ludu prostego —niemowlęta najzwyklej od piersi odkładane bywają przed ukończeniem pierwszego roku życia, karmienie nią dłuższe należy do wyjątków rzadko już dziś spotykanych. Lud wiejski wszakże, oraz często prole-taryat miejski, a to nie tylko u nas, karmi nie-

raz

Dr. J. P.

dłużej, n-awet do końca roku drugiego, dając jednakże przytym dzieciom i pokarmy inne, nie zawsze dla nich stosowne. — U narodów pierwotnych, czyli t. zw. dzikich, przeważa obyczaj karmienia dzieci piersią bardzo długo, bo 2 lub 3 lata, czasem nawet dłużej jeszcze,

O. zaś dzieci przed ukończeniem roku pierwszego wydarza się jeno wyjątkowo. — Żydówki starożytne karmiły dzieci swe do końca roku trzeciego; prawdopodobnie, o ile wnosić można z pomników dawnych, tak samo działo się w Egipcie starożytnym, może i w Grecyi. W Europie do dziś karmienie piersią trzyletnie jest we zwyczaju w Szwecyi, Norwegii i Styryi; zwyczaj podobny zachowują Ormianie w Azyi Mniejszej. — W Chinach i w Japonii dziecka od piersi nie odkładają wcześniej jak w roku życia drugim lub trzecim, chociaż karmienie znacznie dłuższe jeszcze (niekiedy do r. 10) nie należy tam wśród ludu do wyjątków zbyt rzadkich. — W Grecyi dziesiejszej dzieci karmione bywają piersią do piątego lub szóstego roku życia. U wyznawców Islamu nie odkładają dzieci od piersi przed skończonym rokiem drugim, co zgadza się z przepisem Koranu, oraz ze zdaniem najznakomitszego z lekarzy staro-arabskich, Avicenny (ob,). — Najdłużej karmią niektóre plemiona Iudyan północno-ame-rykańskich (do lat 12), wszystkie zaś ludu prześcigają Eskimowie zamieszkujący King Williams Land, gdyż u nich podobna matka podaje pierś nawet wyrostkom szesnastoletnim. — Nie mogąc tu podać szczegółów podobnych więcej, pomimo że są bardzo ciekawe, odesłać musimy czytelnika do dzieła H. Floss a „Das Kind in Brauch und Sitte der Völker“ (Lipsk 1884; wyd. 2-e), gdzie ich znaleźć można obfitość wielką.—Rozumie się, że O. u ludów karmiących piersią dzieci bardzo długo, odbywa się daleko prościej niż u nas, gdyż miały aż nadto czasu by się przyzwyczaić do pokarmów wszelkich, zanim się matce sprzykrzy karmienie ich dłużej, lub zanim braciszek lub siostrzyczka zajmie ich miejsce.—Zwierzęta w stanie swobody żyjące karmią młode swe mlekiem tak długo aż nauczą się jeść pokarmy inne, poczym ich matka nie dopuszcza już do wymienia swego, więc i tu istnieje rodzaj O-a. Karmienie to jest bardzo krótkie u ssaków drobnych, miewających młode po kilka razy do roku, jak się to dzieje zwłaszcza u gryzoniów (Glires s. Bodentia). U zwierząt większych, rozmnażających się wolniej, karmienie trwa dłużej, np. u słoniów i wielorybów do lat dwu, ustaje zaś gdy młode zdolne się stały do wyżywiania się samodzielnego. — U zwierząt domowych, podlegających woli hodowcy, karmienie macierzyńskie trwa krócej niż u dzikich, i tak: źrebię odstawiane bywa zwykle po 12 lub 18 tygodniach, oślęta po 20, cielęta na rzeź przeznaczone po 3 lub 4, do chowu po 8 lub 16; jagnię zostawiane bywa przy owcy 14 do

16 tygodni; prosięta przy maciorze, jeżeli mają być hodowane 6 do 9, na rzeź przeznaczone tylko 3 do 4 tygodni.—Psy i koty, którym zwykle pozostawia się swobodę, karmią młode, swe 6 do 10 tygodni, przyuczając je pomału do przyjmowania pokarmów innych. —Odstawianie zwierząt domowych odbywa się przez odłączenie zupełne i nagłe, ale zwykle przedtym już, daje im się nieco paszy, zwłaszcza zielonej, aby się zaczęły przyzwyczajać do niej; po odłączeniu zas, przynajmniej w tygodniu pierwszym, dopuszcza się jednak cielę lub źrebię do wymienia matki choć raz na dobę, dopóki nie nauczy się jeść pokarmów innych, co prędko następuje. —U włościan naszych, nie mających zwykle obór obszernych, cielęciu, które ma być odstawione od krowy, często przywiązywany bywa w poprzek nad nosem pasek skóry kolczastej jeża, a w skutek tego krowa, kłuta w wymię, sama od siebie odpędza cielę, gdy się do ssania zabiera.

Odkładaia, ob. Odkładnica.

Olkładnica albo Odkładnia (ros. otwal, fr. versoir, niem. Streichbrett, ang. mouldboard), część składowa pługa; służąca do odwracania poderżniętej lemieszem skiby. O. stanowi niejako istotę pługa, gdyż narzędzie jej pozbawione już tej nazwy nie nosi. W dawnych, zwykłych pługach drewnianych, O-cę tworzyła deska ustawiona pionowo do płaszczyzny lemiesza i odpychająca skibę oderzniętą nieco ku przodowi w kierunku na prawo, przyczem skiba zmuszona była własnym uiejako ciężarem odwracać się i wspierać na poprzednio wyoranej. Dopiero w końcu XVIII i na początku XIX stulecia usiłowano nadać O-cy kształt odpowiedniejszy w celu zniesienia oporów nieużytecznych; w tym więc celu użyto zamiast drzewa odlewu żelaznego, a potem blachy żelaznej lub stalowej; obliczenia naukowe i doświadczenia empiryczne wykazały, że wymaganiom tym najlepiej odpowiada powierzchnia śrubowa. W Anglii zaczęto budować pługi o bardzo wydłużonej, śrubowej O-cy, odwracającej i ścielącej skibę wstęgą nieprzerwaną; takie O-e mają pługi szkockie Ran so me a, Howarda i in. We Francyi, największą wziętością cieszący się, ulepszony pług Do mb asie a, t. zw. „Grignonski“, ma również O-cę śrubową, ale znacznie krótszą niż pługi angielskie i przez to lepiej kruszącą wy-oraną skibę; toż samo można powiedzieć o O-cy pługa Hohenheimskiego, najwięcej w Niemczech upowszechnionego. Pługi budowane podług wzoru czeskiego pługa zwrotnego, tak zw. „ru-chadła“, mają O-cę krótką, mocno kruszącą skibę.—Teoryą powierzchni śrubowej O-y u nas zajmowali się: Wrześniowski w rozprawie drukowanej w „Rocznikach gospodarstwa krajowego“, Julian Łapicki w broszurze o pługu, wydanej w Warszawie, oraz Antoni Zieliński b. prof, mechaniki rolni-, czej w Instytucie w Nowej-Aleksandryi (Puła-

St. Rew.

Podług L. Ro-

Keil

wach). Roman Cichowskiz Linowa, wielce zasłużony rolnictwu krajowemu przez zbudowanie pługa cieszącego się zupełnem uznaniem na szerokiej przestrzeni od Warty do Berezyny i Dniepru, przy nadawaniu właściwego kształtu O-cy trzymał się metody empirycznej, używając za materyał blachy ołowianej i badając jakie kształty przybiera O. wyrobiona z metalu miękkiego pod parciem przesuwającej się po niej skiby (por. Pług).

Odkrywka, kopalnia otwarta, ob. Kopalnictwo.

Odkupienie w r e 1 i g i i c hr z e ś c i a ń s к i e j. Śmierć Jezusa Chrystusa na krzyżu dla zmazania grzechów ludzkości i zapewnienia jej zbawienia (ob.). Według nauki Kościoła wszyscy ludzie byli skutkiem grzechu pierworodnego ofiarami przeznaczonemi na pastwę piekła, winowajcami skazanemi na potępienie wieczne. Jezus Chrystus, aby ród ludzki wybawić od nieszczęścia tak wielkiego, czekającego nań niechybnie, za O. jego zapłacił cenę niezmierną. „Nie skazitelnemi złotem i srebrem jesteście wykupieni, ale drogą krwią Baranka niezmazauego i niepokalanego Chrystusa“, jak pisze Piotr św. apostoł (List i, rozd. 1, w 18 u Śmierć więc, którą JezusChrystus poniósł na krzyżu, nazywa się O-m rodzaju ludzkiego. To jest cena, którą zapłacono aby ród ludzki nie zaginął, aby piekło nie stało się jego udziałem; tym sposobem wszyscy ludzie wydarci zostali z niewoli djabła i grzechu. — Odkupienie jest wielką tajemnicą wiary. Ofiara Jezusa Chrystusa była zupełnie dobrowolna, ponieważ dla otwarcia ludziom nieba, z którego na zawsze powinni byli być wygnani, tylko taka ofiara właśnie mogła być skuteczna. Zbawiciel dla tego chciał cierpieć wszystkie męki, aby oddać Panu Bogu tym większą chwałę, aby ludziom okazać całą swą miłość i będąc sam niewinny poświęcić się za wszystkich winnych, galskiego w „Encyklop. powsz.“ S. Orgelbranda (T. XIX, str. 724). — Por. Zbawie-n i e.

Odległościomierz, Ob. Telemetr.

Odlew. Nazywamy tak odtworzenie przedmiotów najrozmaitszych, do którego używany bywa materyał ciekły, albo ciastowato-miękki lecz spoisty, w każdym razie łatwo przybierający postać żądaną, następnie zaś krzepnący i zachowujący nadal twardość osiągniętą; materyał taki wlewa się w formy umyślnie do tego przygotowane. Z powyżej powiedzianego wynika, że O. sporządzić można z materyału każdego, dającego się przeprowadzić ze stanu ciekłego w stały, z tych zaś najpospoliciej używane* są: gips, cement, siarka, miedź, różne stopy metalowe, jak np.: mosiądz, bronz, dalej stal i żelazo, w przemyśle najwięcej w celu tym używane, a także szkło, glina, wosk i t. d. — Chcąc otrzymać O. jakikolwiek, należy

przedewszystkiem przysposobić formę posiadającą kształt dokładny przedmiotu do odlania przeznaczonego, jeno w stosunku odwrotnym, t. j. że wszystko co w O-ie ma być wypukłe, w niej musi być wklęsłe, a na odwrót wklęsłości jego w niej wypuklają się. — Co się tyczy O-ów metalowych ob. Odlewnictwo, tu zaś powie się tylko słów kilka o <0-cli innych, zwłaszcza gipsowych, jako najbardziej rozpowszechnionych.—Do O-ów najdelikatniejszych, np. monet, medali, kamei, gem i t. p. najzwy-klej używana bywa siarka, krucha wprawdzie po wystygnięciu, ale najdokładniej oddająca szczegóły wszelkie oryginału. — О-y gipsowe sporządza się w formach gipsowych, glinianych, rzadziej w drewnianych lub metalowych. — Jeżeli O. ma wyobrażać postać całkowitą ludzką lub zwierzęcą, to w takim razie forma składać się musi z wielu części zestawionych w jedną całość, aby można z niej było w całości wydobyć O. po zastygnięciu; w miejscach, gdzie się części te formy stykają powstawać zwykły kresy wystające (szwy), które następnie bywają usuwane, czyniąc to wszakże bardzo ostrożnie, aby O-u nie zepsuć. Dla tego też na O-ch gipsowych, będących kopiami arcydzieł rzeźby, zwykle szwów tych nie usuwa się wcale, aby przez zeskrobywanie ich mniej zręczne, nie zatrzeć cech znamiennych oryginału. O-y inne wygładza się zawsze, zwłaszcza gdy chodzi o ozdoby rzeźbę naśladujące, tak często w budownictwie dziś używane i nadużywane.— O-m gipsowym za pomocą pomazywania ich mlekiem, olejem i werniksem nadać można do pewnego stopnia wygląd marmuru, mniejszym zaś pozór kości słoniowej, zanurzając je na chwilę (rozgrzawszy przedtem) w roztopionej stearynie, której nadmiar, po ostygnięciu usuwa się za pomocą szczotki nie nazbyt twardej. O-m gipsowym można też nadawać pozór bron-zowych, powlekając powierzchnię ich zaprawami i farbami odpowiedniemi, czego się wszakże nigdy nie czyni, gdy chodzi o kopie dokładne prawdziwych dzieł sztuki. — Chcąc skopiować posąg lub rzeźbę, albo nawet ciało żywe jakie (np. О-y osób żywych Dr. H. Levit-toux [ob.]), trzeba z niego sporządzić naprzód odcisk, czyli formę wklęsłą, do czego także nieomal zawsze gips używany bywa; nie jest to rzeczą łatwą i wymaga wprawy oraz zręczności niemałej, ponieważ formę z modelu bryłowatego zdejmować można tylko kawałkami, więc łatwo ją przy tein uszkodzić lub nawet zepsuć zupełnie nie mówiąc już o tym, że i model mógłby być narażony na uszkodzenie. Kawałki te zestawia się następnie w formę gotową do przyjęcia O-u; przed wlaniem zaś w nią gipsu, trzeba ją wewnątrz wysmarować olejeni lub tłuszczem, aby do niej gips nie przywarł. Tak samo też model, z którego brany bywa odcisk, musi być naoliwiony.— Najznakomitsze zbiory O-ów gipsowych, odtwa-

Kacyki. Powsz. llusir. Ser. II. Zesz. 28a Tom. IV.

Red.

rzających arcydzieła rzeźby starożytnej, znajdują się w Dreźnie, zebrane przez R. Meng sa (ob.), dalej w Paryżu, Londynie i w wielu miastach innych, zwłaszcza we Włoszech, gdzie najlepiej О-y takie wyrabiać umieją. — Po b. Szkole sztuk pięknych posiada też Warszawa zbiór O-ów, chociaż nie nazbyt liczny, ale odznaczający s»ę umiejętnym doborem okazów, wykonanych wybornie. Zbiór ten, dla publiczności dostępny, a w każdym razie zwiedzenia godny, mieści się w jednym z zabudowań dziś do uniwersytetu należących.

Odlewnia albo Lejnia, zakład przeznaczony do sporządzania odlewów, zwłaszcza z metalów, ob. Odlew i Odlewnictwo.

Odlewnictwo. Przez O. rozumiemy szereg czynności, zmierzających do nadania ciału danemu formy żądanej, a opartych na własności ciał przechodzenia ze stanu stałego w płynny i odwrotnie. — Całokształt О-a stanowi; 1) przeprowadzenie danego ciała ze stanu stałego w płynny, 2) zapełnienie nim przygotowanej uprzednio formy, 3) wyjęcie ciała stwardniałego z formy i oczyszczenie go.—Materya-łem odlewniczym mogą być metale oraz ich stopy, a nadto wosk, siarka, gips, glina i cement (por. Odlew). Obecnie największe jednak znaczenie mają: surówka, stal i spiż, a sposoby stosowane przy ich odlewie dają właściwą miarę obecnego stanu tej gałęzi przemysłu. — O. spiżu i drogich metali znane było już Egipcyanom, Fenicyanom i Grekom starożytnym, jak o tern świadczą udatne odlewy posągów i naczyń, zachowane do czasów obecnych. Formy przygotowywano wtedy z gliny lub je żłobiono w kamieniu. Surówka (ob.) stanowi już nabytek czasów znacznie późniejszych, a stal lana jest odkryciem stulecia zeszłego. Że własności surówki, nadające jej znaczenie przeważne w odlewnictwie spostrzeżono i wyzyskano dość późno, łatwo to tem objaśnić, iż pierwotnie wydobywano .żelazo na paliwie drzewnem i z rud łatwo topliwych, względnie dość bogatych. Jedynie po wyczerpaniu się tychże trzeba było z czasem przejść do rud biedniejszych, trudniej się topiących, a to zniewoliło do szeregu ulepszeń, jak oto: stosowanie ciągu sztucznego za pomocą miechów ręcznych, zamiany drzewa na węgiel drzewny i nakoniec zwiększenie wymiarów pieca, a mianowicie wysokości jego. W następstwie do poruszania miechów zastosowano siłę wodną, zwiększając jednocześnie wymiary pieca. W XVII stuleciu Dud D o-dley pierwszy zastosował koks. Na dalsze zaś losy О-a wpłynęły odkrycia wagi niezmiernej, a mianowicie: 1) wiatrówki cylindrycznej (r. 1760), 2) motoru parowego (r.    1769), 3) użytkowania gazów wielko

piecowych do ogrzewania kotłów (r. 1811), do ogrzewania powietrza (r. 1824) i do motorów gazowych (r. 1895). W ten sposób doszliśmy do obecnego pieca wielkiego (ob.) z jego wiatrówkami, poruszanemi przez motory gazowe, za pomocą gazów pochodzących z tegoż pieca i zasilanemi przez powietrze ogrzane na rachunek ciepła tychże* gazów. — Do połowy stulecia zeszłego O. ściśle było związane z hutnictwem, gdyż do zapełniania form brano surówkę płynną, otrzymywaną z pieca wielkiego. Z czasem przekonano się jednak, iż odlew o własnościach żądanych otrzymywać można jedynie przez przetapianie powtórne surówki w piecach mniejszych, których bieg da się łatwiej regulować, a surówce można nadać skład pożądany przez odpowiednie dodanie mate-ryału innego. — W Wiekach średnich na tormy do odlewów używano gliny, piasek zaś, jako ma-teryał formierski, zastosował po raz pierwszy dopiero Jan Derby w roku 1706. —Obecnie jako materyałów formierskich używamy piasku gliny i tak zwanej masy. — Każdy z tych materyałów winien posiadać własności następujące: być elastycznym, mieć spójność dostateczną, być nietopliwym i (przy odlewach surowcowych) być dostatecznie dziurkowatym.—Piasek plastyczny (gruntowy, dolny) składa się z ziaren kańciastych kwarcu z domieszką gliny w granicach od 5 do 15°/₀. Ziarna piasku powinny być względnie jednakowej wielkości o średnicy od 0.04 do 0.1 m/m, Gdy piasek chudy, zawierający mało gliny, należną spójność formie nadajemy przez dodanie wody i odlew wykonywamy w formie wilgotnej. Piasek gliniasty stosuje się częściej do form więcej złożonych, słabo wysuszonych. —Piasku nie topliwego właściwie wcale nie posiadamy; część piasku przylegająca do formy, topić się może i przywierać do odlewu, tworząc na nim skorupę nadzwyczaj twardą. By temu zapo-biedz, trzeba dodać do ziemi formierskiej węgla kamiennego drobno tłuczonego. Gdy chodzi o odlewy ze stali i grube, a sztuczne z surówki, formę należy przygotować z masy, utworzonej z kwarcu mielonego, piasku kwarcowego, szamotu, cegły mielonej, ogniotrwałej i t. p., a jako spoidła użyć trzeba gliny ogniotrwałej; zamiast zaś węgla kamiennego dodać wypada grafitu albo koksu mielonego. Gliną w O-ie zwiemy mieszaninę gliny piaszczystej z materyałami włóknistemi, organicznemi, jak oto: mierzwą końską krótką, sierścią, torfem, otrębami lub garbowinami. Materyały takie nadają formie spójność większą, a przy wypalaniu tworzą w niej drobne przewody, zwiększające dziurkowatość formy. — Glinę stosujemy przy odlewie surowcowym lub spiżowym w razie jeśli forma z massy nie nadaje się wskutek dziurkowatości zbyt małej. Z gliny również wyrabiają się rdzenie (karnie) przedmiotów wewnątrz pustych. — Przyrząd, za pomocą którego odtwarzamy w danym materyale formierskim wgłębienie kształtu żądanego, zwiemy modelem. Jeśli przedmiot jest wewnątrz pusty, to należy przyszykować rdzeń osobny

(korzeń), odtwarzający kształt wewnętrzny przedmiotu.

Do formowania rdzeniów służą skrzynki rdzeniowe (liern-kastel). Modele zwykle wyrabiają się z drzewa olszowego lub sosnowego, rzadziej zaś z lipowego, jesionowego, gruszkowego lub machoniowego. Jeśli jednak model ma odtwarzać kształt bardzo dokładnie i służyć na wiele razy, to lepiej mieć model metalowy,*" starannie obrobiony.—Drzewo na modele i skrzynki rdzeniowe powinno być o ile tylko można suche, a model każdy należy skleić z kawałków oddzielnych w. ten sposób, aby, o ile się da, usunąć skutki ściągania się drzewa i paczenia podczas wysychania, lub nawilżania. Każdy przeto model należy skleić z kawałków oddzielnych i z kilku warstw. Naprzy-kład model deski można przygotować tak, jak to podaje fig. 104, a lepiej jeszcze z warstw

107), lub też należy model podzielić płaszczyznami na dwie, lub kilka części. Model up.

i!

i iffffewl#

' "f ’    :

Fig. 104.

trzech, o włóknach drzewa, idących na krzyż (fig. 105). Modele rdzeniowe muszą mieć

"W-

Ill

ШШ

V;

«Штаг

Fig. 105.

kształt różniący się od kształtu przedmiotu przez dodane doń wyskoki dla uformowania wgłębień rdzeniowych w formie. Model np. rury (fig, 106) będzie miał wyskoki aa\ odci.

Fig. 107.

koła pasowego (fig. 108 i 109) będzie się dzielić płaszczyznami AB. Model kształtu rurowego, kołnierzowego (fig. 110 i 111 na str. 708) dzielić się będzie płaszczyznami GB i AB. Wymiary modeli różnią się od wymiarów odlewu o wartość ściągania się metalu przy zastyganiu. Wartość ta dla surówki wynosi 7эб wymiaru początkowego, dla stali zaś 7бо . — Odlewanie płyt, krat płaskich, ramek i t. p. wy-

sną one w

w których legną końce rdzenia po złożeniu formy.—By model można było łatwo wyjąć

Fig. 109.

CL

Fig. 106.

formie wklęśnięcia^ cylindryczne, konywać^możnajw ziemi w formach z^wierz-

chu otwartych, f Przy' formowaniu należy w da-nem miejscu]wgnieść w’ziemię (fig. 112 na str. 708)

Syć

II

Fig. 108.

ziemi formierskiej, należy go zrobić o wy- | równolegle dwie linie AB i EF i za pomocą miarach zwężających się ku dołowi (ob. fig. | pionu doprowadzić je do jednej płaszczyzny po-

Ш11

''Sr-

ziomej. narzucić pomiędzy niemi ziemi powyżej tego poziomu i prowadząc trzecią linię Fig. 110.

тттйЖмша

wnątrz przysypać proszkiem z węgla drzewnego.—Do odtwarzania przedmiotów więcej złożonych służą skrzynki formierskie (kastle) (fig. 113, 114, 115 i 116). Forma wtedy mieści się albo częściowo w ziemi, a częściowo w skrzynce, albo też w dwucli lub kilku skrzyń-

'T. -'d,—:-

'••'A

iii

PI

mJ

lii

Fig. 111.

po powyższych, usunąć część ziemi zbywającą. Należy następnie wgnieść w ziemię* model do

Fig. 117.

kach. Pierwszy sposób stosowany bywa najczęściej gdy chodzi o przedmioty płaskie (płyty,^.kraty, ramki), Jecz^takie,-których /'bie stro-

et.

03

Ci

W/'⁴/ /

W'///""⁷ •

Fig. 112.

poziomu AB EF, wybrać z obu boków wgłę- ny muszą mieć powierzchnie gładkie. W dwuch hienia C i В do zalewu surówki i kanały;|do- skrzynkach formują się modele o jednej pła-pływowe G i 77, model wyjąć, a formę we- szczyźnie rozdziału, w trzech lub więcej skrzyn-

Fig. 113

Fig. 114.

!||

!;

(j-L

ЦГ

Fig 115.

Fig. 116.

kach modele wielodziałowe. Przy formowaniu przegubu krzyżowego (fig. 117 nastr.708) stosować będziemy dwie skrzynki. Dla tego ustawiamy na desce formierskiej (fig. 118) części modelu m, nie posiadające wyskoków, nastawiamy na nią skrzynkę I i napełniamy ją równo z wierzchem ziemią formierską, ubijając ją

skie, ręczne lub hydrauliczne.—Płytami mode-lowemi zwiemy płyty metalowe z przytwier-dzonemi do nich połówkami modeli. Do pary skrzynek trzeba dwuch płyt pojedynczych,

4U

I 'Ш

?-•' - . v.

■-тш

Fig. 118

zlekka. Następnie należy skrzynkę I odwrócić modelem Mo góry, na część modelu m nastawić część jego n, nałożyć skrzynkę II i napełnić ją ziemią formierską do wierzchu. Po zdjęciu skrzynki II i odwróceniu jej należy z obu skrzynek wyjąć model, wstawić na miej see rdzenie S i S, (fig. 119), osobno przygoto

O.

Fig. 110.

z których jedna ma połówki modeli, formowane w górnej, druga zaś w dolnej skrzynce. Na fig. 121 mamy płytę modelową z przytwierdzo-nemi ośmiu połówkami modeli au\ litera c oznacza lej główny, pionowy, literami bb są oznaczone leje dopływowe poziome, literami dd

ШЙ

HÜ

il

Ш:

“I

li

i-

«SJ

lui

i,

li

•ïï/V

lO

iS

gliny w skrzynkach rdzeniowych i na-

o,

I&Ą:

Fig. 119,

wane z

leżycie wysuszone. Po złożeniu obu skrzynek metal wlewać będziemy przez otwór L, zwany lejem, powietrze zaś uciekać będzie przez otwór zwany dusznikiem (fig. 120). —Opisany powyżej sposób formowania posiada pewne niedogodności. Mianowicie przy formowaniu takich przedmiotów, których kilka naraz odformować można w jednej skrzynce, trzeba mieć kilka modeli i z każdym modelem oddzielnie należy wykonać czynności wyżej opisane. Ubijanie ziemi zabiera również dużo czasu, a przy wyjmowaniu modeli z ziemi nie zawsze to się udaje bez uszkodzeń formy. Pierwszą niedogod* ność usunąć można przez zastosowanie płyt modelowych, dwie drugie zaś dają się ominąć częściowo lab całkowicie przez maszyny formier-

Fig. 121.

rdzenie (karnie) wspólne dla czterech sztuk. W danym więc razie płyta modelowa prawie ośmiokrotnie zmniejszy nam pracę i oszczędzi trudu przerzynania dopływów (lei) do każdego modelu.—W maszynach formierskich ręcznych płyty modelowe mają zwykle przytwierdzone (lub razem odlane) połówki modeli po obu stronach płyty n (fig. 122 na str. 710). Płyty n zaopatrzone są w czopy gg i mogą się obracać w panwiach pp. Panwie pp wraz z kapslami o i drążkami zazębionemi bb mogą się podnosić i opuszczać za pomocą wycinków trybowych gg przez opuszczanie i podnoszenie rączki e. W maszynach takich skrzynkę formierską iv umocowujemy klinami na płycie n. Po zapełnieniu skrzynki ziemią i ubiciu jej > należy >rą-czkę e pocisnąć ku dołowi, przez co płyta n wraz ze skrzynką w pójdzie ku górze; wtedy trzeba obrócić płytę n o 180°, skrzynka więc w zwiśnie ku dołowi. Następnie trzeba ręczkę e podnosić ku górze dopóty, dopóki skrzynka w nie osiądzie na wózku s. Zaklinowawszy po-

ù. I

S-‘H

:±4

Ép

9Щf

ft

||

АЩШ

II

ii

:P’

2b

P.

49

il

JP;

ШЖМЯШ,

if пШш

Fig.-122.

*-

1=1

‘i

U.

И “ ж f*

iTZjESL Li

_L_

mp

dób

mMl)

il

m JS “

ft

2.

i*

l>

Vf

.....Г[3-

WfMT

i:

“W*

//

•    _JFig. 123.

tem skrzynkę, naciskamy rączkę \e ku dołowi, nie modelu ze skrzynki idzie zupełnie pionowo» przez co płyta modelowa odchodzi od skrzynki większe więc jest prawdopodobieństwo, iż for-ku górze. Ponieważ w danym razie wyciąga- ma uszkodzenia nie dozna. W maszynach for-

mierskich uniwersalnych doTformowania służą także płyty modelowe, zdejmowanie zaś skrzynek z płyt modelowych i sprasowywanie ziemi dokonywa się za pomocą pras hydraulicznych.—

Surówka, którą zapełniamy formy, topi się w piecach odlewniczych (к o p u 1 а к a c h) lub w tyglach. Najwięcej obecnie rozpowszechniony jest piec syst. K r i g a r a (fig. 123 na str. 710).

Piec taki składa się z pieca cylindrycznego x i ze zbiornika pryzmatycznego Y\ piec i zbiornik mają zewnątrz płaszcz żelazny, wewnątrz zaś są wyłożone cegłami ogniotrwałemi, kształtów-kami, na glinie ogniotrwałej. Dno części cy- teczna, którą wypuszczamy w następstwie przez lindrycznej, utworzone przez pokrywę o, obra- otwór F do podstawionych naczyń. Po prze-

drzewny); wapień, surówkę i t. d. aż po otwór boczny górny, przez który napełniamy piec. Po zapaleniu wiórów czekać należy dopóty, aż się koks dostatecznie nie rozżarzy. Następnie puszczamy w ruch wentylator, nie zamykając otworów К i F, część więc płomienia będzie wychodzić przez nie, wysuszy zatem i podgrzeje zbiornik Y. — Gdy jednak przez okienko I zauważymy, że krople surówki stopionej zaczynają spływać po rozżarzonym koksie, to zamykamy wtedy otwór F i zbieramy surówkę dotąd, dopóki jej się nie nagromadzi ilość dosta

li

• -(*€g0-

I

CL

IÆJ

o.

V-

iY

£77

W'

] r”i

Ą-Ш

ГА

cj - jl    ! ■ U Г i,

. -\ 4, V- -Î - r • -

Fig. 124.

caną na wrzeciądzu, należy przed puszczeniem pieca w ruch zamknąć i umocować klinami. Do skrzynek przez rurę F wentylator wciska powietrze, stąd zaś przez otwory pionowe i kanały H powietrze wchodzi do pieca. Kanały H zwą się fur mam i; okienka mikowe II, wprawione w funny, służą do obserwowania przebiegu topienia surowca w piecu. Przed rozpaleniem pieca należy na spód jego narzucić wiórków drzewnych i koksu (lub węgla drzewnego) powyżej furm (i wapienia przy koksie siarkowatym): dalej wrzuca się warstwami koks, (lub węgiel drzewny), wapień, surówkę jub mieszaninę jej i znowu koks (lub węgiel

topieniu całej ilości surówki, przeznaczonej na dany dzień, wybijamy kliny przy pokrywie o i odmykamy ją ku dołowi. Zawarte w piecu żużle i resztki koksu wypadną same z pieca, gdy w piecach starych systemów należało je wyciągać hakami żelaznemi z niemałym mozołem.—Piec tyglowy (fig. 124) tworzy się z jednego lub paru wgłębień pryzmatycznych, lub cylindrycznych, wyłożonych cegłą ogniotrwałą i zamkniętych od dołu rusztami F. Na rusztach układa się kilka cegieł ogniotrwałych, a na nich ustawia się tygiel grafitowy, napełniony metalem lub mieszaniną metali. Po obłożeniu tygli koksem i zapaleniu go, naleyż

p. z.

piec przykryć pokrywami aa. Ciąg powietrza idzie wtedy w kierunku strzałek, a wytwory spalania odprowadza kanał kominowy K. Gdy metal w tyglu się stopi, odrzucamy pokrywę a i tygiel wyjmujemy z pieca cęgami uinyśl-lieini. Piece tyglowe, jako dające stop nie zanieczyszczający się domieszkami paliwa, stosuje się częściej do przeróbki stopów metalowych i stali narzędnej.—Z pieca odlewniczego surówkę spuszczamy do naczyń żelaznych (w formie kubła), wymazanych wewnątrz grubo gliną ogniotrwałą. Dobrze przegrzana surówka przez pewien czas jeszcze dość silnie kipi w kuble i trzeba wyczekać czas pewien, nim się wyrówna powierzchnia płynu. Ciepłota, przy której można wlewać już surówkę do formy, zależy od grubości odlewanego przedmiotu; gdy używamy form suszonych, surówka może być znacznie zimniejsza, bo mniej szybkiemu ulega studzeniu wewnątrz formy. Przy wlewaniu surówki należy starannie odgarniać żużle, pływające po wierzchu, aby nie wpadły do otworu formy. Wlewać należy strumieniem ciągłym, bo przy przerwach mogą powstawać w formie części niespojone i oddzielone od siebie błonką żelaza utlenionego. Należy również baczyć, aby ciała obce lip. oberwane kawałki formy i t. p. nie dostawały się wewnątrz odlewu. Przy wlewaniu stali starać się trzeba, aby strumień jej o ile można najkrócej stykał się z powietrzem, dla tego więc do stali używane są naczynia, mające upływ u dołu, bezpośrednio nad otworem formy. Z tego też względu formy do stali muszą być najzupełniej ścisłe, nie dziurkowate. Wlewać metal należy dotąd, dopóki leje i duszniki nie wypełnią się całkowicie.—Przy studzeniu odlewu nie zawsze można go pozostawić samemu sobie. Tak np. przedmioty o żebrach nie jednakowej grubości, jak oto: koła pasowe, rozpędowe, ramy i t. p. w miejscach cieńszych stygnąć będą prędzej i ściągając się, mogą się oderwać (lub naderwać) od części sąsiednich. Należy więc starać się, aby wszystkie części odlewu stygły jednakowo, grubsze trzeba odkrywać wcześniej cieńsze zaś dłużej trzymać w ziemi. Przy suszonych formach z gliny i masy mało poddających się przy ściąganiu metalu, należy zaraz po zastygnięciu metalu odlew oczyścić z gliny, a części cieńsze przykryć nanowo ziemią formierską. — Czyszczenie odlewu polega na odrąbaniu nadlewów, powstałych na lejach, dusznikach i na miejscach łączenia form, na oczyszczeniu odlewu z ziemi i oddzieleniu skorup piaskowych, przywierających do odlewu. Do oddzielania nadlewów służą dłutka ślusarskie, ziemię oczyścić można za pomocą szczotek z drutu stalowego, a skorupy piaskowe i małe nadlewy dają się usunąć za pomocą pilników lub kółek szmerglowych. —Od niedawna zastosowano do czyszczenia odlewu strumień piasku, wyrzucany przez silny prąd

powietrza. Odlew tak oczyszczony otrzymuje powierzchnię ładną, jednostajnie matową, 60 ma pewną wartość, nie tyle ze względów estetycznych, jak technicznych, bo łatwiej daje zauważyć, wszelakie uadpęknięcia i niedokładności odlewu.

Odleżenie, ob. Odleżyna.

Odleżyna (łac. Decubitus), jest to nic innego, jak zgorzel (ob.) wywołana przez odleżenie, to jest przez ucisk ciągły, mniej lub więcej długotrwały na części ciała pewne, w których warstwa części miękkich, oddzielająca powierzchnię jego od kości pod nią leżących jest cienka, tak że ją ucisk, działający z zewnątrz, przygniata silnie do podłoża kostnego, przez co zarówno dopływ, jak odpływ krwi, a zatem i odżywianie prawidłowe tkanek ustaje, a to w końcu sprowadza ich zamieranie. Rozumie się, że ucisk bardzo silny, długotrwały, a zwłaszcza na powierzchnię niewielką działający, i w częściach .ciała mięsistych O-ę wywołać może; ale że to zdarza się tylko wyjątkowo, więc też tu o tym więcej mówić nie potrzeba. — O. powstać może u człowieka zdrowego zresztą zupełnie, n. p. wskutek wadliwie nałożonego opatrunku z leszczotek (ob.) albo z gipsu, jeżeli ucisku, spostrzegłszy go, nie usuniemy natychmiast, zwykle jednak zdarza się przeważnie tylko u ludzi chorobą ciężką złożonych, zmuszonych przez nią leżeć ustawicznie w posłaniu. Człowiek zdrowy, chociażby i rok cały przeleżał na łóżku, nawet twardem, O-n nie nabędzie nigdy, u chorych zaś wycieńczonych występują nieraz już po dniach leżenia niewielu, a to nawet w razach takich, gdy od początku choroby najtroskliwiej zapobiega się ich powstawaniu. — Zwykle u chorych takich w miejscu wystawionem na ucisk, często nieznaczny nawet stosunkowo, zjawia się zaczerwienienie lekkie skóry, będące następstwem jej zapalenia powierzchownego, wywołanego moknięciem naskórka w wydzielinach chorego, wilgocących jego pościel. W miejscu takiem naskórek odpada, a potem już, chociażby ucisk sam był niewielki, powstaje dość szybko O., zwłaszcza u chorych, u których krążenie krwi jest upośledzone wskutek z wątlenia działalności serca, a zwolnienie to krążenia dotyka szególnie części ciała niżej położone, na których chory właśnie leży, części zawsze skłonne do zastoju żylnego. — Miejsce skóry zaczerwienione sinieje prędko, zamieniając się niebawem na strup wilgotny, brudno-bury, rozpadający się i cuchnący, po jego zaś odpadnięciu pozostaje owrzodzenie o dnie postrzępio-nem, sączącem posokę rzadką, woniejącą zgnilizną; brzegi owrzodzenia są nierówne, jakby wyżarte, często pod niemi tworzą się zatoki. Owrzodzenia te skłonne są bardzo do rozrastania się wgłąb i wszerz, jednym słowem posiadają cechy znamienne zgorzeli (ob.), różniąc się od niej chyba tylko przyczyną powstawa-

I»-r J. V.

Red.

nia. — Okoliczności, sprzyjające tworzeniu się O-n u osób cierpiących na choroby wyniszczające rozmaite, bywają różne, wiodą wszakże do zejścia jednakowego, to jest do opisanej wyżej zgorzeli części miękkich, dosięgającej rozmiarów większych lub mniejszych i do następstw stąd wynikających. — Naj zwykłej szem miejscem występowania O-n jest okolica kości krzyżowej (os sacrum) i tam też zazwyczaj dosięgają rozmiarów największych, niekiedy po prostu przerażających. Nieraz wszystkie części miękkie w miejscu tem przechodzą w zgorzel, gniją i odpadają aż do samej kości, tworząc owrzodzenie rozległe, głębokie, o wyglądzie straszliwym i wstrętnym. Także dość często widuje się О-y w okolicy kości kulszowych (ob.), pięty, krętarza wielkiego kości udowej (trochanter maior), główki strzałki (capitulum fibulae), rzadziej na łopatkach, na grzbiecie, w miejscach gdzie pod skórą wystają wyrostki kręgów (processus spinosi), wyjątkowo też na łokciach lub kolanach, jeżeli chory opiera się na nich częściej. — Choroby niektóre usposabiają osobliwie do tworzenia się O-n, jak np. dur (typhus), posocznica (septicaemia), r o p n i с a (pyaemia), a także porażenia części ciała dolnej, powstałe wskutek uszkodzeń ciężkich kręgosłupa i rdzenia pacierzowego, jako też zmian patologicznych w nim samym lub w mózgu. W chorobach innych О-y należą znów do rzadkości, tak np., przy jakim takim dozorze, suchotnicy nie podlegają im prawie nigdy, chociażby miesiące całe w łóżku leżeć musieli. — О-y, same przez się dla chorego bolesne i bardzo dokuczliwe, o ile jest przytomny, bywają tem niebezpieczniejsze, iż tworzą powikłania groźne chorób i bez nich już bardzo ciężkich. Rokowanie jest tym gorsze, im są rozległ ej sze, oraz im większe jest wycieńczenie chorego wogóle, stają się też przyczyną śmierci najbliższą, zakażając ustrój już wycieńczony i osłabiony, a to nawet nieraz pomimo zabiegów najtroskliwszych. — Aby chorego ustrzedz od O-n, należy najstaranniej dbać o czystość tak ciała jego, jak i pościeli na której leży. Miejsca, z doświadczenia znane jako skłonne osobliwie do tworzenia O-n, należy omywać często, zwłaszcza jeżeli spostrzeżono na nich zaczerwienienie; służy do tego najlepiej woda chłodna, do której dodano nieco wyskoku lub octu, albo też płyny przeciwgnilne, rozcieńczone (np. woda karbolowa, sublimatowa i t. p.). Posłanie powinno być gładkie, sprężyste, ale nie nazbyt miękkie i zawsze suche, gdyż zwilgocone przyspiesza tworzenie się O-n. Należy też — o ile to jest możliwe — nie dopuszczać do tego, aby chory wciąż w tem samem położeniu pozostawał, lecz dbać o to, aby je zmieniał często. Jeżeli się spostrzeże zaczerwienienie skóry podejrzane, trzeba je najstaranniej zabezpieczyć od ucisku dalszego, do czego służą: ułożenie chorogo odpowiednie,

Encykl. Powez. llustr Ser. U. Zeez. 28a X IV.

oraz rozmaite poduszki i przyrządy, umyślnie w celu tym wynalezione, ale, niestety, nie zawsze skuteczne. Jeżeli pomimo to wszystko O. powstanie, obchodzić się z nią wypada, jak z każdą raną nieczystą lub owrzodzeniem za-każonem, co już jest rzeczą lekarza dozorującego chorego. — Jeżeli choroba pierwotna minie szczęśliwie, О-y zagoić się mogą zupełnie, pozostawiając wszakże po sobie zawsze blizny, zwykle rozległe i szpetne, co zależy od ich rozległości i głębokości. Blizny takie czasem przy lada sposobności okazują skłonność do rozpadania się ponownego i tworzenia owrzodzeń, powierzchownych wprawdzie, ale często gojących się bardzo • powolnie. W każdym razie gojenie O-n u osób powracających do zdrowia musi być zawsze bardzo staranne, z uwagi na to, że są to owrzodzenia zakażone, mogące aż do chwili oczyszczenia się, t. j. do usunięcia strzępków ostatnich tkanki zmartwiałej, zakazić ustrój cały i życiu jego zagrozić.— Wspomnieć tu jeszcze wypada o t. zw. O-nie ostrej (Decubitus acutus) towarzyszącej niektórym cierpieniom mózgordzeniowym, jak np. złamanie lub zwichnienie kręgów, zapalenie mózgu (encephalitis) lub rdze-n i a (myelitis) i czasami porażenia połowiczne (hemiplegia), dalej nowotwory w mózgu lub rdzeniu i t. d.; w razach tych nadzwyczaj prędko (w 48 lub nawet w 24 godzin) powstają nieraz О-y rozszerzające się w głąb i wszerz z szybkością przerażającą, i to nie-tylko w miejscach ulegających uciskowi rzeczywistemu, ale i w innych, nie wystawionych nań wcale, albo tylko bardzo nieznacznie. Przyczyny zjawiska tego szukać należy w zaburzeniach odbywających się w ustroju nerwowym, zwłaszcza zaś w zakresie działania t. zw. nerwów odżywczych (nervi trophici), którego tu szczegółowo rozpatrywać nie możemy. — Por. Billroth-Winiwarter „Wykład chirurgii ogólnej“ (Warszawa 1900; str. 475 i 485; przekład z niem.).

Odłam (w mineralogii), nazwę tę nosi powierzchnia minerału jakiegokolwiek, powstała wskutek świeżego odłamania lub odłupania kawałka jego; O. daje wyobrażenie pewne, znamienne o budowie wewnętrznej minerału danego, co pomaga do odróżnienia go od innych, ponieważ О-y mogą być rozmaite, jak np. równy, zadziorowy, muszlowaty, stożkowaty i t. d. Szczegółów bliższych poszukać należy w podręcznikach mineralogii.

Odłam (w parlamentaryzmie), nazwa ta dawana bywa części stronnictwa politycznego, którego członkowie z powodu różnic pewnych w zapatrywaniach swych, oddzielili się od całości, zachowując jednakże z nią pewną wspólność kierunku ogólnego, tak, że ściśle rzecz biorąc, nie tworzą stronnictwa zupełnie odrębnego. — Dzienniki nasze przeważnie О-y takie

91

Red

Red.

zwykły, niepotrzebnie zgoła, nazywać z cudzoziemska „ frakcy ami “.

Odłączanie od piersi, ob. Odkładanie.

Odłóg, zwie się tak kawał roli z jakiegokolwiek powodu pozostawiony bez uprawy; dzieje się tak najzwyklej, gdzie ziemia jest bardzo lekka, a plon z niej osiągnięty nie opłaciłby co rok kosztów uprawy i zasiewu. Takie pole więc, po zebraniu z niego sprzętu ostatniego, pozostawia się w spoczynku na lat kilka, aby ziemia sił nowych nabrała, poczein obsiewa się je znowu. W gospodarstwach, gdzie zaprowadzony jest płodozmian, pole pozostawione na lat kilka O-iem służyć zwykło za pastwisko dla bydła,—Por. Pastwisko i Ugór,

Odmiana ( Varietas). Cały świat istot organicznych, roślinnych i zwierzęcych, ujmujemy w układy, których zadaniem jest ugrupować ustroje żywe na podstawie różnego stopnia podobieństw w pokrewne mniej lub więcej zbiorowiska systematyczne (jednostki systematyczne). Najniższą jednostką układu jest gatunek; mówimy, że osobniki stanowiące gatunek, podobne są do siebie, jak dzieci do rodziców. Zda-waćby się powinno, że cechy osobników gatunku danego, a tem samem innych grup układu, są stałe i niezmienne, jak istotnie sądzili pierwsi badacze przyrody. Wszakże z rozwoju morfologii i embryologii roślin i zwierząt stopniowo wyłoniła się myśl, na podstawie licznych spostrzeżeń oparta, że ustroje podlegały i podlegają zmianom ciągłym, że zmienność na równi z dziedzicznością jest zjawiskiem stałem, jest prawem w świecie istot żyjących. W związku z tem spostrzeniem pojęcie stałości gatunków stopniowo zostało obalone, i dziś niema przyrodnika, któryby uznawał stałość i niezmienność bezwarunkową gatunków. Jeżeli zwrócimy się ku rzeczywistości, ku osobnikom żyjącym, bardzo łatwo zauważymy, że dzieci jednych rodziców nigdy nie są ściśle do nich podobne; rośliny powstałe z nasion, jednego osobnika wykażą najrozmaitsze wahania drobne w swej budowie; wahania te nazywamy osobniczemi, samo - zaś zjawisko zmiennością osobniczą (Varietas individuaMs). Zmienność jest zjawiskiem stałem i koniecznem w świecie organicznym; wskutek niej ustroje przystosowują się do zmieniających się wciąż warunków otoczenia zewnętrznego; jest więc zarazem czynnikiem wytwarzającym i warunkującym przemianę gatunków, a więc czynnikiem rozwojowym. Ustroje podlegają zmianom w najrozmaitszych kierunkach, przeważnie jednak potomstwo nie jest o tyle od swych rodziców odmienne, aby cechy jego stanowić miały o nowym, odrębnym gatunku, zmiany powstałe wskutek najrozmaitszych przyczyn (ob. Zmienność; Teorya dziedziczności) podlegają wciąż działaniu doboru naturalnego, który je zachowuje, albo ruguje, w razie gdy są dla ustroju niepotrzebne lub zgoła szkodliwe. Obec-

nię, z wyjątkami nielicznemi, stwierdzono, że zmiany następują w ustrojach stopniowo i bardzo powoli, potęgując się coraz więcej w szeregu pokoleń, jeżeli są użyteczne i wytwarzają w ten sposób odmienność osobników danych w obrębie gatunku. Jedne zmiany przez ustrój osiągnięte w pokoleniach następnych mogą zacierać się i zanikać, inne natomiast są dziedziczne, przechodzące stale z pokolenia na pokolenie; co do tychże uznano, że stopień ich odmienności jest znaczny, wszakże nie o tyle, aby osobniki posiadające je tworzyć miały gatunek oddzielny; są więc jakby mniejszemi grupami wewnątrz gatunków—grupy nazywane powszechnie O-mi. — О-y zazwyczaj odróżniają od gatunków przez odkrycie ogniw pośrednich i „przez pewien nieokreślony zakres różnic pomiędzy niemi“. Ważną cechą O-n jest płodność ich przy krzyżowaniu i zdolność przenoszenia cech swoich na potomstwo; dwa gatunki odmienne (z wyjątkami nielicznemi) po skrzyżowaniu nie są w stanie wydać potomstwa.—Powstanie historyczne pojęcia O-y odnosi się do czasów dociekań nad stałością gatunków i wogóle pierwszych prób krytycznych utworzenia układów systematycznych. Już Linneusz zauważył był, że osobniki należące do jednego gatuuku, niekiedy znacznie różne są między sobą, tworząc odmiany typu gatunkowego, które Linneusz nazwał odmianami pomniejszemi (varietates minores). Cokolwiek później Jordan utrzymywał, że odmiany, jak i gatunki, posiadają cechy do pewnego stopnia stałe i odziedziczane przez potomstwo; cechy odmian tem się tylko różnią od gatunkowych, że nie są tak znaczne; Jordan w związku ze swemi spostrzeżeniami nazywa odmiany „gatunkami elementarnemi“, lub też „małemi gatunkami“; uznając je za grupy, stworzone „na początku świata“. Inni systematycy Jordanowskie „gatunki elementarne“ nazywali „odmianami stałemi“. — Bardzo obszernie, uwzględniając przytem stanowisko krytyczne, wypowiedział zdanie swe w sprawie nas zajmującej Darwin. W pracy swej: „Zmienność roślin i zwierząt w stanie kultury“ zestawia większość znanych odmian sztucznie powstałych i stara się wskazać na czynniki i warunki ich powstawania. О-y zwierząt udomowionych, powstające przy współdziałaniu doboru sztucznego lub bezwiednego, nazywamy inaczej rasami; kilka przykładów pozwoli nam lepiej zrozumieć zajmującą nas sprawę. Tak np. cała rozmaitość gołębi swojskich być ma według Darwina i wielu innych systematyków, szeregiem O-n, czyli ras jednego gatunku Gołębia skalnego (Columba livid), udomowionego w czasach niepamiętnych. Darwin poświęcił wiele lat na poszukiwania nad gołębiami udomowionemi i ułożył najrozmaitsze rasy ich w mniejsze i większe grupy systematyczne. Wszystkie О-y istniejące, których na-

jak pododmiany, О-y, podgatunki czyli rasy gieograficzne. O ile ściśle poniekąd można mówić o O-ach przez hodowlę powstających, czyli rasach, o tyle trudno bardzo oryentować się w ustaleniu odmian naturalnych. Tak też u wielu systematyków napotykamy pod tym względem poglądy odmienne.—Mniej lub więcej panuje zdanie ogólne, że „w praktyce, kiedy naturalista może połączyć dwie formy za pomocą form pośreduich, przyjmuje jedną za odmianę drugiej; więcej pospolitą lub poprostu najpierwiej opisaną przyjmuje za gatunek, a drugą za jego O-ę“. Weźmiemy przykład jakikolwiek, dajmy na to gołębia skalnego (Columba lwia) wysp szkockich, jako cechy znamienne przytoczymy ubarwienie tułowia łupko-wo-błękitnawe z częścią grzbietu tylną białą, dwie pręgi czarne na skrzydłach i kuper czarny, ogon z pręgą ciemną na końcu; O-ę jego stanowi nieco mniejszy C. affinis; różni się od gołębia skalnego tern, iż pokrywy skrzydeł posiadają pola czarne; oprócz tego plamy ciemne na grzbiecie; trzecią O-ę, tworzy forma indyjska — Columba intermedia; tylna część (biała u C. lwia) błękitna; istnieje jeszcze kilka ras geograficznych, na których nie będziemy zatrzymywali się. Wszystkie wymienione О-y krzyżują się, wydając potomstwo z cechami mniej lub więcej odziedziczonemu—Nie będziemy wyliczali rozmaitych odmian naturalnych w obrębie różnego rodzaju gatunków, gdyż sprawa O-n w stanie natury jest wogóle bardzo nieustalona; gdy bowiem jedni systematycy uznają pewne grupy za О-y, inni też same nazywają gatunkami samodzielnemu Tak tip. botanik angielski C. H. Watson uznaje, za odmiany 182 rośliny w Brytanii przez siebie określone, gdy inni botanicy też same formy zaliczają do gatunków. M. B a b b i n g t o n zalicza do rodzajów o t. zw. gatunkach wielokształtnych 251 gatunków, gdy Bentham uznaje tylko 112 takich gatunków. Jak widzimy 139 form ma cechy niepewne; są to tak zwane gatunki lub О-y wątpliwe. Ciekawy inateryał w tym względzie zawierają prace W all асе a o owadach łuskoskrzydłych archipelagu Malajskiego. Wśród owadów tych wysp odróżnia W all асе takie kategorye odmian: 1) formy zmienne, 2) formy miejscowe, 3) rasy geograficzne, lub czenia powstające u naszych ras domowych są    podgatunki i 4) gatunki reprezentacyjne praw-

liczono do 288 (liczba nie zupełnie dokładna), podzielił na 4 gromady rzędu wyższego, które nazwał grupami; grupę stanowi jedna lub kilka ras, tak rasy: gołębie pocztowe, gołębie rzymskie zwane Bunt i gołębie Barb stanowią rasy grupy II, rasa rozpada się na podrasy: rasa gołębi rzymskich na podrasy: 1) Scanderoon pisarzy angielskich, 2) Scand. pisarzy francuskich, 3) Murassa (ozdobne gołębie z Madras) i t. d. Różnice w obrębie rozmaitych grup polegają na ilości piór w ogonie, na ubarwieniu, układzie piór, rozmaitej długości dzioba, szyi, odmiennych sposobach w wiciu gniazd i t. d.—Nie wyłuszczając szczegółowo O-n kulturalnych wielu gatunków zwierzęcych, wskażemy tylko ogólnikowo na bardzo liczne О-y (rasy) koni, psów, owiec, bydła rogatego, świń i t. d., z ptaków zwrócimy uwagę na О-y (rasy) kur, które podług Darwina obejmują do 13 ras z liczne-mi podrasami i pochodzą wszystkie od jednego Gallus baniek a (ob. Kur); dalej na

gatunku

rasy kaczek (do 4-ch), indyków i t. d., perlic, kanarków, których przed rokiem 1713 w spisie ogłoszonym we Francyi naliczono 27 ras.— Ciekawe są jeszcze О-y rybki złotej (Cyprinus auratus), których Sauvigny w opisie swym nalicza do 80 O-n. „Wszelako liczne z tych odmian, jak np. potrójne ogonopletwowce it. p. należy nazwać potwornemi. Bardzo jestjednak trudno oznaczyć jakąbądź określoną granicę pomiędzy zboczeniem, a potwornością“ (Darwin)

1 ob. Potworność]. Nie będziemy wyliczali wielu odmian sztucznych świata roślinnego; powszechnie bowiem znaną jest rzeczą, jaką rozmaitość roślin ozdobnych, zbóż, roślin warzywnych udało się wytworzyć hodowcom umiejętnie stosującym dobór sztuczny. Streszczając się w sprawie ras zwierzęcych i O-n roślin kalturalnych zaznaczymy jeszcze, że porówny-wając z sobą osobniki jakiejkolwiek О-y (rasy) lub podrasy ustrojów sztucznie hodowanych spostrzeżemy, że różnice pomiędzy niemi są większe, niż pomiędzy osobnikami dwu gatunków odmiennych jednego rodzaju lub dwu O-n jednego gatunku w stanie natury. Tak wielka zmienność powstać mogła dla tego, że warunki życia O-n kulturalnych były daleko rozmaitsze i więcej krańcowe, niż warunki gatunków i O-n rodzicielskich. Znamienne to również, że zbo-

nagłe i dość znaczne, tak, iż z gatunku, w sta-    dziwę („dobre gatunki“). Oto słowa autora

nie natury żyjącego, w krótkim przeciągu cza-    przywiedzionego: „Jeżeli porównamy wszystkie

su możemy otrzymać rasy i odmiany tak odrę-    formy miejscowe (danego gatunku) kilku wysp,

bne, że związek ich z formami rodzicielskiemi    to różnice okażą się tak małe, że trudno bę-

jest bardzo nieznaczny. Zjawiska odmienne    dzie opisać je lub określić“... „Rasy geogra-

zupełnie spotykamy u O-n tworzących się i istnie-    ficzne lub podgatunki są to formy miejscowe,

jących w stanie natury. I w nim punktem    zupełnie ustalone i wyodrębnione; ponieważ je-

wyjścia O-n są oczywiście różnice osobnicze    dnak nie różnią się pomiędzy sobę cechami

w potomstwie osobników jednego gatunku.-—Gdy    wybitnemi i ważnemi, więc dla określenia,

różnice osobnicze utrwalą się stopniowo i przej-    które z nich uważać należy za gatunki, a któ-

dą w dziedziczne, powstają odchylenia rozum-    re za О-y, nie możemy mieć żadnego innego

itego stopnia od typu rodzicielskiego gatunku,    dowodu, jak zdanie osobiste“. [Ob. Darwin:

s. M.

znaczny.

Odmieniec, zwierzę, ob. Proteus.

Odmrcsiny (perniones) są to zmiany zapalne skóry, powstające, zwłaszcza u ludzi inało-krwistych, wskutek często powtarzającego się" miejscowego działania zimna (ob. Odmrożenie). O-ny występują przeważnie na skórze pal-

„O powstawaniu gatunkówDe Candolle, który wiele badań poświęcił na poznanie rodzaju Quercus—Dąb, twierdzi, że najlepiej znane gatunki posiadają największą ilość O-n dowolnych i pododmian. Quercus robur (gat.) ma podług jego zdania 32 odmiany, które dadzą się ugrupować koło 3-ch podgatunków (jednostek wyższych systematycznie): Q. peduncu-lata, Q, sessiflora i Q. pubescens; z licznych O-n w danym gatunku wskażemy jeszcze na roślinę u nas pospolitą — głodek wiosenny {Draba verna), która posiada w Europie do 200 O-n różnorodnych.—W związku poniekąd z omawianą sprawą stoją tak zwane rodzaje wielokształtne (polimorficzne), których gatunki odznaczają się zadziwiającą rozmaitością form; jako takie wymienić można kolonie polipów o różnokształtnych osobnikach, pozostających w pewnym związku morfologicznym i fizyolo-gicznym; dalej wskazać można na wielokształtne (o wielu О-ach osobników) społeczeństwa pszczół, mrówek, termitów i innych owadów. Samice niektórych motyli arcb. Malajskiego występują pod 2-ma lub 3-ma postaciami od-miennemi; ciekawe w tym względzie są niektóre gatunki skorupiaków; tak np. Kleszczu-ga (Tanais) posiada stale dwie О-y samców zupełnie odrębne. Nie wdając się w liczne przykłady, zauważymy, że zjawisko to spotykane jest również i u roślin: istnieją rośliny dwu-płciowe, których owoce zawierają nasiona trzech różnych form żeńskich i tyluż lub nawet więcej form męskich. Roślina z pierwiosnkowa-tyeh—Hattonia palustris—P ióro wodne — posiada osobniki dwu O-n —o odmiennej budowie swych kwiatów i t. p. gatunki.—Teraz zrobimy kilka uwag w sprawie stosunków liczebnych O-n do ich gatunków. Już Darwin zaznaczył, że najwięcej O-n spotyka się u gatunków najpospolitszych (o największej liczbie osobników) i na szerokiej przestrzeni rozmieszczonych; tłumaczy się zjawisko wzmiankowane oczywiście tern, że gatunki zamieszkując znaczne przestrzenie (gatunki panujące) podlegają wpływom odmiennym otoczenia i, przystosuwując się do nich, zmieniają w walce o byt cechy ustroju swego —wytwarzają jed-nem słowem О-y różnorodne. Dalej zauważono, że rodzaje bogate w gatunki podlegają częstszym zmianom i wytwarzają więcej O-n niż rodzaje o niewielkiej liczbie gatunków, mówiąc inaczej: „gdzie drogą przemiany utworzyło się wiele gatunków, tam były warunki, sprzyjające zmianom, dlatego też możemy spodziewać się, że i teraz jeszcze warunki sprzyjają tworzeniu się zmian“, czyli powstawaniu nowych O-n. Dalej jako zjawisko stałe stwierdzono (Darwin), że О-y zwykle mają niezbyt obszerną przestrzeń rozmieszczenia.—Mówiąc o tworzeniu się O-n kładliśmy nacisk na to, że powstawanie ich jest stopniowe i powolne, zależne od zmian osobniczych. Od niedawna jednak

odkryto sporo faktów, przeczących temu zjawisku. Doniosłość tych faktów przytem była tak rażąca, że na ich podstawie utworzono nową teoryę powstawania gatunków. Mamy tu na myśli de Vries a i jego nową teoryę o powstawaniu gatunków. DeVries zauważył, że rośliny niektóre ulegają zmianom tak krańcowym i gwałtownym, że potomstwo przez nie wydane, na podstawie cech swych jest już nie O-ą systematyczną, lecz gatunkiem odrębnym; zmienność tego rodzaju nazwał mutacyjną w odróżnieniu od rozpatrywanej przez nas zmienności osobniczej, i utworzył teoryę, na mocy której nowe gatunki powstawać mogą jedynie drogą tych zmian wybuchowych i gwałtownych. Podług d e V r i e s a zmienności mutacyjnej podlegają wszystkie ustroje. Wybitnie zjawisko zmienności tej zauważył deVries u gatunku Oenothera Lamarckiana z rodziny wiesiołkowatych (Onagriaceae)\ gatunek ten znajduje się obecnie w okresie t. z w. mutacyjnym, czyli w okresie wytwarzania O-n-gatunków; osobniki jego corocznie wydają cały szereg form (potomstwa) krańcowo różnych od swych rodziców DeVries wylicza О-y wybitniejsze takie: 1) Wiesiołek karło w at y— Oenothera ranella: 2) W. s z e г о к о 1 i s t n у — Oe. lata; 3) W. olbrzymi—Oe. gigas\ 4) Oe. albida, scintillans i t. d. Odmiany te, zapład-niane własnym pyłkiem, wydawały potomstwo zupełnie do rodziców podobne. DeVries podaje jeszcze kilka gatunków roślin tak krańcowo i nagle wytwarzających О-y, jak np. jeszcze w r. 1590 aptekarz Sprenger zauważył, iż z nasion zwykłego, w stanie dzikim rosnącego glistnika (Chelidonium maius) w ogrodzie jego powstała O. o cechach gatunkowych; nazwano ją Oh. laciniatum: O. ta hodowana do dziś wydaje podobne sobie potomstwo. —- Streszczając teraz cały szereg faktów dotyczących pojęcia О-y, zauważymy, że tak samo, jak i gatunki, nie stanowią żadnych stałych jednostek systematycznych, lecz są pewnego rodzaju przystankami na drodze ciągłej zmienności istot zorganizowanych, przez które przechodzą, podążając w koniecznym pochodzie życia do tworzenia w rozwoju filogienetycznym coraz to wyższych grup, jak gatunki, rodzaje it. d.—Jako pojęcie ogólne, O. oczywiście nie odpowiada żadnej rzeczywistości, niema bowiem O-n wogóle, a istnieją tylko osobniki mniej lub więcej odmienne od organizacyi gatunkowej.

Odmieniec, nazwa, podana przez Rzepeckiego na minerał a m fi b o 1, ponieważ pochodzi od greckiego ар/рфоХод = niepewny, dwu-

г. w.

Niekiedy na miejscu O-n powstają owrzodzenia i ropienie. Leczenie jest dość trudne, cierpliwości niemało wymagające, a wobec powtarzającego się co zima działania mro-

D-r J-y 13-r.

zu nie zawsze skuteczne.

D r J-y B r.

ców u rąk i nóg, nosa i uszu jako plamy zlek- 1 ka wzniesione, zabarwione w środku na kolor fioletowy, w obwodzie zaś—czerwony. Plamy te występują najwyraźniej w chwili przejścia z powietrza zimnego do pokoju ciepłego. W cieple О-y wywołują swędzenie męczące, niekiedy ból, wzmagający się w łóżku i ustający nad ranem.

Odmrożenie (Comjelatio) jest to wynik działania miejscowego ciepłoty zbyt niskiej na części ciała obwodowe. Ogólne działanie tego samego czynnika w pewnych przypadkach doprowadzić może do zmarznięcia (ob.) całego ustroju. Zmiany patologiczne w tkankach odmrożonych powstają wskutek kurczenia się naczyń krwionośnych; w pierwszej chwili występuje z tego powodu bladość skóry, z której po przecięciu (jak pokazały doświadczenia na zwierzętach) nie wydobywa się ani kropla krwi. Jeżeli skurczenie się naczyń trwa niezbyt długo, tkanka powrócić może do stanu prawidłowego; dłużej trwająca niedokrwistość prowadzi wszakże do obumarcia tkanek, martwicy (ob.) miejscowej. Wogóle zmiany miejscowe występują nie zaraz po O-u (jak to bywa po oparzeniu), lecz po pewnym czasie.—Klinicznie rozróżniamy trzy stopnie О-a w zależności od czasu działania i napięcia czynnika chorobotwórczego. Pierwszy stopień wyraża się zaczerwienieniem skóry, drugi —tworzeniem się pęcherzy, trzeci — martwicą tkanek. W O-u pierwszego stopnia skóra nieco brzęknie i przybiera barwę ciemno-czerwoną; po pewnym czasie barwa staje się fioletową, a nawet brunatną. — Silniejsze, lub dłużej trwające zimno wywołuje powstawanie pęcherzy na skórze; pęcherze te zawierają płyn żółtawy lub krwawy; w tym już przypadku marny do czynienia z obumarciem warstw skóry powierzchownych. W trzecim, najcięższym stopniu O-ia, powstaje martwica skóry i części miękkich głębiej położonych; biała pierwotnie barwa zamienia się w zielonawą; ból miejscowy znika na czas pewien. Po upływie kilku dni w miejscu chorem powstają strupy z obumarłych tkanek, wokoło zaś rozpoczyna się sprawa zapalna, występująca jako obrzmienie z zaczerwienieniem. Jeżeli martwica nie sięga zbył głęboko, to po oddzieleniu się tkanek obumarłych następuje zabliźnienie z wytworzeniem naskórka nowego; w przypadkach cięższych jednakże powstają niekiedy zniszczenia skóry i tkanek głębiej położonych, znaczne bardzo, a więc mięśni, nerwów i kości, przyczem na-koniec po zabliźnieniu — wymagającem zresztą czasu długiego—pozostają zniekształcenia ciężkie ęzęści ciała odmrożonych. Wogóle O-ia goją się trudniej, aniżeli oparzenia (ob.). O-u stopnia lżejszego towarzyszy ból mniej lub więcej gwałtowny i swędzenie nieraz bardzo do tkliwe; w przypadkach martwicy ból zjawia się dopiero w okresie odczynu zapalnego.—Pewne okoliczności sprzyjają powstaniu O-ia; należą tu: osłabienie i wycieńczenie ogólne po chorobach przebytych, wiek młody lub podeszły, pijaństwo; mróz wilgotny lub mróz z towarzyszeniem wiatru jest niebezpieczniejszy, niż suche zimno. Najbardziej podlegają O-iom części obwodowe ciała, a więc nos, podbródek, uszy, palce rąk i nóg oraz pięta; najczęściej odmrażany bywa palec wielki i mały u nogi. Zapobieganie O-iu polega na hartowanie ciała przez użycie wody zimnej w postaci kąpieli, natrysków lub nacierali oraz na noszeniu odzieży odpowiedniej; wełna w tym względzie najlepsze oddaje usługi. Należy się wystrzegać odzieży lub obuwia zbyt obcisłego; gdyż ucisk sam przez się utrudnia krążenie krwi, które jest naturalną ochroną ustroju odczynników cieplnych. Dla zabezpieczenia się od skutków mrozu, należy pobudzać krążenie i wytwarzanie ciepła w ustro-jn przez pożywienie obfite, bogate w tłuszcz i białko, i ruch; wiadomo, że najłatwiej podlegają O-iom osoby zmuszone do dłużsżego pozostawania na mrozie w stanie nieruchomym lub mało ruchomym, np. strażnicy, woźnice i t. p. Spożywanie wódki (wyskoku), jako środka rozgrzewającego, jest bardzo szkodliwe i, niestety, przesądem zbyt rozpowszechnionym; uczucie rozgrzania, występujące po wypiciu, np., kieliszka wódki, jest czysto podmiotowe, na krążenie krwi zaś wyskok działa upośledzająco. Leczenie O-ia wchodzi w zakres chirurgii. Pierwsza pomoc w tych przypadkach polega na użyciu wody zimnej, wody z lodem lub śniegu, któremi rozcierać należy miejsca odmrożone, aby rozbudzić w nich krążenie; następnie chore miejsca należy posmarować maścią niedrażnią-co, np. z kwasu bornego, lub waseliną czystą i przykryć płótnem czystem i watą. Nacieranie tkanek odmrożonych śniegiem lub wodą zimną powinno się odbywać na otwartem powietrzu lub w każdym razie w miejscu zimnem i potem dopiero chory może być wprowadzony do izby ogrzanej. Po opatrzeniu należy chorego napoić płynami ciepłemi np. herbatą, piwem grzanem i t. p. Dalszem leczeniem zająć się powinien lekarz, (por. Odmroziny).

Odmucłlów (niem. Ottmachau), miasto na Śląsku Pruskim, .w regencyi Opolskiej, powiecie Grotkowskim, nad rzeką Nissą. Posiada' kościoły, ewangielicki i katolicki (murowany z dwiema wieżami, ukończony w r. 1701, jeden z piękniejszych na Śląsku), zamek, cukrownię, fabrykę narzędzi rolniczych, wielki młyn i tartak. Mieszkańców liczy 3674 (r. 1900), w tej liczbie 246 ewaugielików i 20 żydów.— O. od dawna należał do biskupów Wrocławskich. W wieku XII wzniósł tu gród warowny Jarosław, książę Opolski. Prawo niemieckie otrzymał O. w r. 1347. W r. 1429

i 1443 zajmowali go Husyci, w r. 1646 Szwe- opactw benedyktyńskich: Tulle, Aurillac; Bourg-dzi. O. wraz z dobrami nadał w r. 1821 Dieu, Massay, Heury, Sens, Clermont, św. Ju-rząd pruski Wilhelmowi Humboldtowi, liana z Tours, Sarlat, Roman-Moutier i inne,

Ig. L>.

(ob.).

Odnoga, ob. Zatoka.

Odo, hr. Paryża, król Francyi, ob. Eudes.

Odo, książę Akwitanii, ob. Eudes.

Odo św. opat kluniacki. Założone w r. 909 opactwo w Clugny (ob.) otrzymało, jako pierwszego opata, św. Bern o na, kłóry już był Opatem z Gigny i Baume. Ten św. Berno przywiódł był do nowo założonego opactwa benedyktyńskiego w Clugny 12 mnichów z Baume, a między nimi, Odo na, później świętego. O. urodził się blisko r. 879 w zamku dziedzicznym nad Loarą i miał być we wczesnej młodości polecony przez ojca swojego, Abbona, opiece św. Marcina z Tours (ob.). Tam też do grobu swego opiekuna, do Tours, udał się O. dla nabrania wykształcenia umysłowego, jakoteż dla wyćwiczenia się w praktykach religijnych. Krótko przedtem prowadził życie światowe, dworskie na dworze Fu Ikona hr. andegaweńskiego i W i 1 h elma ks. Akwitanii, tern więcej zato oddał się umartwieniom i życiu bogobojnemu w Tours, gdzie wkrótce, zostawszy klerykiem, zasłynął z cnót i pobożności. Należał też do najznakomitszych muzyków swego czasu. Wykształcenie umysłu oparł głównie na dziełach ojców kościoła, św. Augustyna, mniej na autorach pogańskich. Złowróżbny sen: waza napełniona wężami, oderwał go od czytania Wergiliusza i innych autorów pogańskich. Do Tours, a raczej do swej pustelni blisko miasta ściągał O. wymową, nauką i darem przekonywania mnóstwo ciekawych -wielu z tego mnóstwa intrygowała sama osobistość О-a. W roku 30-ym życia, a więc blisko r. 909 wstąpił O. do klasztoru benedyktyńskiego w Baume, skąd go wspomniany opat Berno przeniósł dla zacności przymiotów do Clugny. Mając lat 45 został tutaj po śmierci Bernon a opatem drugim z rzędu (blisko r. 924). Osoba jego ściągnęła wielką ilość zakonników do Clugny, tak że dla pomieszczenia mnichów musiał wybudować nowy kościół, a budynek klasztorny rozszerzyć. Jako rządca klasztoru zaznaczył się ścisłem przestrzeganiem reguły, jako też wielkiem staraniem o szkołę klasztorną. Nie na tern jednak polega znaczenie, które sobie O. w dziejach wyrobił. Najznamienitszą jego zasługą to inicyatywa w tern ogromnem dziele zjednoczenia klasztorów benedyktyńskich w jedną organizacyę, kongregacyę kluniacką z opatem na czele. Z tej kongrega-cyi, zrzeszenia się klasztorów benedyktyńskich, zakwitła reforma popsutych stosunków w Kościele,—a silna organizacya, z rządem jednolitym i zwierzchnim, spoczywającym w ręku opata kluniackiego, umożliwiła przeprowadzenie tej reformy. Do tego dzieła przyłożył ręku ß'w. O., poddając opactwu w Cluguy szereg

Ab. Kł.

które spadły ze stanowiska opactw do rzędu konwentów z przeorem na czele, podległym opatowi w Cluguy. W ciągu swego życia (umarł d. 18 listopada r. 942) odbył 3 podróże do Rzymu, wezwany przez Leona VII i Stefana IX. Podczas pierwszej pojednał króla Italii Hugona z patrycyuszem rzymskim Alber i -chem — owocem tego pojednania był klasztor obserwy kluniackiej „S. Maria Aventinense“ który fundował zobowiązany O-wi Alberich. W Rzymie także zreformował O. Kościół św. Pawła za murami. Po za temi wszystkiemi pracami zaznaczył O. swą działalność w literaturze teologicznej, a także w poezyi i muzyce. Do dzieł treści teologicznej należą: „Moralia in Job“ (ksiąg XXXV, naśladownictwo dzieła Grzegorza W., pod takim samym napisem wydanego) — „Collationum libri très“, rzecz bardzo ciekawa, bo w niej wytyka wady stanów ówczesnych, duchownego i świeckiego; w rękopisie nosi ta praca napisy „Occupationes, de qua-litate vitae, — de virtutibus vitiisque aniinae“. „Vita Scti Geraldi Aurelianensis“ (ksiąg IV); „Vita Scti Gregorii Turonensis“ (traktaty: „De reversione beati Martini Turonensis a Burgun-dia“ i „Tractatus, quod b. Martinus par dicitur apostolis“; mylnie są św. O-i przypisywane). Z utworów poetycznych pozostają dotąd nie wydane 4 księgi p. n. „Occupationes“, a zawierają wiersze na temat stworzenia i upadku człowieka i działalności patryarchów Starego Zakonu. Z zakresu muzyki dochowały się: dyalog p. n. „Dialogus de Musica, de Rythmimachia, quomo-do organum construitur“ i 2 hymny na część Maryi Magdaleny i św. Marcina. Dwie prace: „Księgi Królewskie“ i „De translatione

S-ti Benedicti“ zaginęły. Wszystkie wydane drukiem prace św. О-a, obejmuje zbiór Ojca Mignę w znanej „Patrologii“. — Liter atu r a: Jan z Salerno „Vita Odonis abbatis Clunia-censis“ (spisana blisko r. 945); „Vita S-ti Odonis“, przez nieznanego współczesnego O-i zakonnika zredagowana, (wyd, w Mignę „Rucueil des chartes de 1’abbaye de Clugny“),—Th. Martin w „Revue archéologique“ (I ser. t. 13 str. 588 — 609 r. 1857); Th. Nisard „S. Odon de Cluny“ (Paryż 1866); Piguot „Histoire de l'ordre de Cluny“ (1868 I); Sackur „Die Klu-niacenser“ i „Encykl. kość. pol.“ (t. 17).

Odo hrabia Kentu, biskup w Bayeux (f w Palermie w r. 1097), syn Herl uin a de Conte v i 11 e i Her levy (albo Harlotty) de Falaise, podobno córki kuśnierza z Rouen, przed poślubieniem Herluina kocłmnki księcia Roberta Normandzkiego, przezwanego D j a b ł e m, któremu powiła syna Wilhelma, późniejszego zdobywcę Anglii. —W i 1 h e 1 m, za-siadłszy na księstwie po śmierci Roberta, przyrodniemu bratu młodszemu okazywał wiele

b у w c y. —Por. Freeman „History of the Norman conquest“ (Oksford 1877 — 1879) Utenże „The Reing of William Rufus“ (tamże 1882).

Odo de Cheriton albo de S h e r s t’o n, bajkopisarz angielski, (f w r. 1247). Był kaznodzieją i należał prawdopodobnie do zakonu Cystersów. Obyczajem swego czasu przytaczał w kazaniach swych liczne apologi, zaczerpnięte przeważnie ze słynnego „Romansu o lisie“ (Roman du renard), a także ze zbiorów bajkopisarzy starożytnych. Te apologi, oddzielone od kazań, pomieszczane były później wielokrotnie w rękopismach łacińskich odrębnych. Liczne ich zbiory pochodzą z wieków XIII, XIV, i XV. Tłómaczone były wielokrotnie na różne języki. Najlepsze ich wydanie ogłoszone

zostało przez Hervieuxgo p. n. „Fabulistes

w. (i.

Red.

przychylności, a gdy tenże wstąpił do stanu duchownego, osadził go w r. 1049 jako wyrostka na biskupstwie w Bayeux. W r. 1066 O. uzbroił cztery okręty i z niemi wyruszył z Wilhelmem na zdobycie Anglii, a przywdziawszy zbroję, walczył osobiście w bitwie pod Hastings; przyczynił się nawet do odniesienia zwycięstwa, po-• wstrzymując uchodzących na początku starcia się młodych rycerzy. Zdarzenie to wyobraża między innemi słynny haft z Bayeux (ob.), widzimy tam O don a w pełnej zbroi, cwałującego na rumaku ogromnym, napędzającego zbiegów do powrotu pałką sękatą. Napis łaciński umieszczony u góry, objaśnia znaczenie, usuwając wątpliwość wszelką.—Usadowiwszy się mocno w Anglii, Wilhelm nie zapomniał o bracie: oddał mu w posiadanie hrabstwo Kent i mianował go strażnikiem zamku w Duwrze, wogó-le w radzie przybocznej króla zajmował stanowisko tak wybitne i wpływowe, że Orderi-c u sjjVi t a 1 i s nazywa go po prostu „drugim . królem“. Stosunek ten przyjazny urwał się jednak nagle, gdy O., czujący się na siłach, powziął zamysł iście staronormandzki, t. j. postanowił na czele dobranej drużyny rycerskiej wyruszyć do Rzymu, aby zdobyć sobie tiarę po Grzegorzu VII (ob.). Wilhelm nie życzący sobie wyniesienia takiego, a może też obawiający się zatargów z wyprawy tak śmiałej wyróść mogących, kazał mu wyrzec się zamiaru, a gdy O. nie okazywał ochoty poddania się woli królewskiej, kazał go uwięzić i przewieźć do Rouen gdzie jako więzień przesiedział aż do śmierci Wilhelma (r. 1087). — Odzyskawszy wolność, a z nią razem godności i majątki swe w Anglii, ale postradawszy wpływy dawne na rząd państwa, zagniewany o to, stał się sprężyną główną wszelkich knowań normandzkich przeciwko bratankowi swemu, królowi Wilhelmowi Rudemu, a to skończyło się wygnaniem go z Anglii i pozbawieniem ziemi tam posiadanej. Odtąd przemieszkiwał w Norman-dyi, w biskupstwie swem, ale bawił też często u dworu bratanka swego, Roberta III, na którego wywierał wpływ niemały, podburzając go przeciwko bratu, zajmującemu tron angielski . Razem zRobertem wybrał się w r. 1096 na pielgrzymkę do Ziemi Świętej i w roku następnym umarł w Palermie nie dojechawszy do celu. — O., prawdziwy Norman z krwi i kości, okrutny, srogi, łupieski, a dla tego w Anglii bardzo niepopularny, pomimo godności biskupiej, był raczej wojownikiem i dyplomatą niż duchownym, prowadził też życie zupełnie świeckie i pozostawił po sobie syna, Jana, którego się bynajmniej nie wypierał. Pomimo swej dzikości staronormandzkiej, popierał jednak sztukę i odbudował wspaniale katedrę swą w Bayeux. Jest rzeczą bardzo prawdopodobną, wbrew mniemaniu powszechnemu, że słynne hafty z Bayeux (Tapisserie de В.) dla niego właśnie były sporządzone, nie zaś dla Wilhelma Z d o -

Ked.

latins“ (Paryż 1884).

Odo z D e u i 1 (* w Deuil, wiosce leżącej w dolinie Montmorency — f w Saint-Denis pod Paryżem blisko r. 1162), kronikarz drugiej wyprawy krzyżowej. Był mnichem w opactwie Saint-Denis. Gdy w r. 1147 król francuski Ludwik Młody (VII) wspólnie z cesarzem Konradem III podjął wyprawę do Ziemi Świętej, towarzyszył mu O. jako doradca przyboczny i kapelan. Po powrocie (r. 1149) został naprzód opatem w Saint-Corneille de Compiègne, później po Sugerze (ob.) takież stanowisko zajął w Śaint-Denis.—Pozostała po nim kronika ciekawa drugiej wyprawy krzyżowej p. n. „De Ludovici VII, Francorum regis, pro-fectione in Orientem“, ogłosił ją Chifflet w „Sancti Bernardi genus illustre“ (Dijon 1660); urywki z niej wydrukowano w „Recueil des historiens de la France“ (tom XII). — Por. „Histoire littéraire de la France“ (t. XII, str. 614 i t. XIV, str. 188) oraz K ugier „Studien zur Geschichte des zweiten Kreuzzuges“ (Stuttgart

1866).

Odo (E u d e s) de Crlandfeuil, albo de Saint-Maur, żyjący w połowie drugiej wieku IX, Benedyktyn, kronikarz klasztorny, opisujący cudy św. Maura. Rękopisy pracy jego noszą nagłówek „Miracula sancti Mauri“, w wydaniach zaś drukiem ogłoszonych nadano im wszakże napis „Historia eversionis seu^¹ restaurationis monasteri Glannafoliensis“. — W kronice swej O., głównie cudy św. Maura wysławiający, opisuje zniszczenie klasztoru^ w Glandfeuil (Saint-Maur-sur-Loire) za czasów Pepina Krótkiego, a następnie podźwignięcie go zarządów Ludwika Pobożnego; dalej ucieczkę mnichów do Burgundyi, gdy klasztor ich zagrożony był przez Normandów, i schronienie się ich do klasztoru le Fossés (później Saint-Maur-des-Fossés), szeroko rozprawiając o cudach, które wydarzyć się miały podczas tej drogi i przeniesienia zwłok św. Maura z siedziby dawnej na nową. Opowiadanie to poprzedza żywot świętego, napisany jakoby przez nieznanego zgoła Faustu-s a, najprawdopodobniej zaś przez samego O-a.

Zadaniem głównem życiorysu tego jest dowiedzenie, że św. Maurus, o którym O. pisze, jest tą samą osobistością, którą Grzegorz Wielki w rozmowach swych („Dialogi“) wymienia jako ucznia św. Benedykta, a który, według życiorysu tego, jokoby miał być założycielem opactwa Glandfeuil i pierwszym krzewicielem zakonu benedyktyńskiego w Gallii.— O. sam o sobie pisze, iż był mnichem w Glandfeuil i że od roku 862 piastował tam godność opata; właśnie pod jego przewodnictwem miało się odbyć w roku 868 przeniesienie ciała św. Maura i zgromadzenia całego do Burgundyi, gdzie także później był opatem. —Opowiadanie jego jest przepełnione tylu sprzecznościami aż nadto widocznemi, anachronizmami oraz błędami jawnemi—co może być winą przepisywaczy późniejszych — że całość uchodzić musi za wielce niewarogodną, a jako źródło historyczne jest nieomal bez wartości. — Życiorys św. Maura wydrukowali osobno Bollandyści w „Acta sanctorum (t. I, 1039) i M ab il o n w „Acta sanctorum ordinis S. Benedicts (t. I, str. 274); sprawozdanie o cudach ogłosili również Bollandyści (1. c. str. 1051) i M ab il on (1. c. IV, cz. 2-a, str. 165); wydanie poprawniejsze, ale niezupełne, sporządził Holder-Egger w „Monumenta Germaniae. Scriptores“ (t. XV, cz. 1-a, str. 462).

Odo (Eudes) z Saint-Maur (* blisko r. 1000 — f po r. 1058), mnich z opactwa Saint-Maur-des-Fossćs. Wychowanie otrzymał w tymże opactwie, poczem częśc znaczną życia spędził w klasztorze Saint-Maur-sur-Loire (Glandfeuil), żależnym od opactwa wyżej wymienionego, do którego później też wrócił i tam w r. 1058 napisał żywot Bouc harda Czcigodnego ( Ve-пег abilis). hrabiego na Vendôme, Corbeil, Me-lunie i Paryżu, obrońcy i dobrodzieja osobliwszego opactwa Saint-Maur. Dzieł innych jego nie odkryto dotąd, chociaż miał napisać podobno jeszcze życiorys mnichów wybitniejszych opactwa swego i Raj n old a (Renand), biskupa paryskiego, bratanka Bo uch ar da. Sam O. wspomina o zamiarze napisania obu tych rzeczy, lecz nie wiadomo, czy rzeczywiście zamysł swój spełnił. — Żywot Bouc harda zawiera materyały ciekawe do dziejów Francyi z końca wieku X i z początku XI, drukowano go już kilkakrotnie; wydanie najnowsze i najpopra-wniejsze sporządził Ch. B. de la Roncière n. p. „Vie de Bouchard Maur“ (w „Collection de textes pour servir à l’étude et à renseignement de l’histoire“. Paryż 1892).

Odo Senonensis, także de S e n о ni s (* w Sens [Szampania]), profesor prawa w Paryżu, adwokat, żył w początkach XIV stulecia, autor wielu prac. Napisał: „Summa de iudi-ciis possessoriis“ (1301, ogłosz. Moguncya 1536) —Por. Savigny „Geschichte d. röm. R.“ (VI, 46-48).

Red.

Red.

S. P.

Odoaker (= Ottokar w późniejszym języ^ ku niemieckim), po łacinie Odoacer, po grecku ’OSôaxpoç, mylnie przez Teofanesa Gotem, a przez Marcellin a nawet królem Ostrogotów mianowany, był z pochodzenia Ru-gijczykiem albo Scyrrem, synem nieznanego zresztą E d e к o n a. Opuściwszy w wieku młodym ziemię ojczystą nad Dunajem, odebrał • w Noricum błogosławieństwo św. Seweryna, a zarazem podobno i przepowiednię wieszczki o przyszłych swych godnościach wysokich i udał się do Italii, gdzie za panowania ostatniego cesarza zachodnio-rzymskiego, Romulusa Augu-s tul u sa (ob.), syna Orestes a, w szeregi gwardyi cesarskiej wstąpił. Kiedy wkrótce potem barbarzyńskie hufce zaciężne w Italii, z germańskich Rugijczyków, Scyrrów i Herulów złożone, odebrawszy od Orestesa odpowiedź odmowną na żądania swe, aby trzecią część gruntów półwyspu italskiego pomiędzy nich podzielono, rokosz podniosły, stanął energicznie O. na ich czele, obiegł Orestesa w Pawii i stracić go kazał po zdobyciu tego miasta w r. 476 po Chr. Nieszczęśliwego zaś Romulusa Augustulusa, będącego cieniem nieudolnego monarchy rzymskiego, wyzuto w Rawennie z wszelkich oznak dostojeństwa cesarskiego, przeznaczono mu rocznej pensyi 6 000 czerwonych złotych i skazano na wygnanie do Kampanii, gdzie w pięknej willi, należącej dawniej do Lukullusa, zamieszkał. O. zaś,-jako istotny władca Italii, zrzekłszy się dobrowolnie innych dzierżaw rzymskich, przyjął tytuł króla, nie przyozdabiając się wszakże ani w purpurę ani w inne oznaki władzy cesarskiej. W roku 477 wysłał tak rzymski senat, jako i sam O. posłów do cesarza wschodnio-rzymskiego Zenona, aby nietylko przyznał mu tytuł patrycyusza rzymskiego, lecz także urzędowo zdał na jego ręce rządy prowincyi italskiej. Chociaż Zenon w odpowiedzi swej przypomniał, że właściwym panem Italii jest N e p o s, którego Orestes był wypędził, przyznał jednakże O-wi tytuł patrycyusza rzymskie-ga i utrzymywał z nim stosunki przyjazne ira pozór. — Jako rządca Italii, potwierdził O., ile możności, wszystkie dotychczasowe urzędy i in-stytucye, rządy sprawował sprawiedliwie i z wiel-kiem umiarkowaniem, przy władzy wszakże tylko w ten sposób utrzymać się zdołał, że przystał na owo harde żądanie pobratymczych żoł-par Eudes de Saint- nierzy i istotnie trzecią część gruntów italskich pomiędzy nich podzielił. W r. 481 podjął wyprawę za morze Adryatyckie, aby ukarać hrabie-I go [comes) O w i d y u s z a, zabójcę N e p o s a, który, jak się zdaje, wielką część krainy Dalmac-kiej pod władzę swą zagarnął. Wyprawę ukończył w krótkim czasie bitwą zwycięską, w której O vi dius poległ. W r. 487 wyruszył znowu przez Alpy, aby prowineye rzymską Noricum (ob.) wyswobodzić z pod panowania uzurpatora Fa-wy (Fava), księcia Rugijczyków. a także tą

S. Drz.

n a.

s. V.

If? г

wojnę ukończywszy szczęśliwie, osiedlił wielką część mieszkańców Noricum na gruntach italskich. Aby zaś własną władzę w Italii utrwalić, starał się usilnie o przymierza z potężnymi książętami barbarzyńskimi, a w tym celu mianowicie Eurichowi, królowi Wizygotów, odstąpił formalnie resztę rzymskich dzierżaw w Gallii. Wszakże w r. 480, tak by własnej żądzy sławy dogodzić, jako też poduszczony do tego przez wydziedziczonego księcia rugijskie-go, podjął Teodory к (ob.), król Ostrogotów, wyprawę przeciwko O-owi i pobił go w Italii pod Akwileją i pod Weroną. Gdy zaś Od. wzmocnił znowu swe siły wojskami sprzymierzonego Tufy, który go pierwotnie zdradził, przywołał Te o dory к na pomoc pokrewnych Wizygotów z Gallii i razem z mmi pobił O-a po raz trzeci nad rzeką Addą. O. schronił się ucieczką do Rawenny, lecz, po trzechletniem oblężeniu, skutkiem wygłodzenia twierdzy, poddać się musiał nakoniec Te o dory ko w i pod warunkami przystępnemi. Ten wszakże, posądzając go, jakoby zamyślał znowu zagarnąć dla siebie władzę w żiemi italskiej, zamordował go podstępnym sposobem podczas uczty, w marcu r. 493. Cała Italia przypadła wtedy Teodory к o w i, który tutaj na krótki czas królestwo Ostrogotów założył.—Por. Procopius „Bellum Gothicum“'; J o r n a n d e s „De rebus Geticis“; Paullus Diaconus „Rerum Roman, libri XVI“; Gibbon „Geschichte des Verfalls des Römischen Reiches“ (tom III i IX); ob. także nowsze historye powszechne.

O&ofredus, prawnik średniowieczny (* w Bolonii), uczeń Balduin a, Hugolina i Accu rsiusz a, adwokat we Francyi i Włoszech, — f w. r. 1262; pisał liczne komentarze do „Digestów“ rzymskich, uzupełnił „Summę“ Azo-„Summa de libellis formandis“ (r. 1510); ,,De percussionibus“ (r. 1549) i t. d. — Por. Sa-v i g n y,,Geschichte d. röm.Rechts“ (V, 356 — 380), Bethm an-Holl weg „Civil - Process des gemeinen Rechts“ (VI, 49 — 51).

Odograf, przyrząd do mierzenia i badania chodu ludzkiego, ob. Hodometr.

Odojew, miasto powiatowe w Rosyi, w guberni Tulskiej, nad rzeką Upą. Mieszkańców liczy 3710 (r. 1896); znajduje się tam kilka fabryk drobnych. Dawniej O. prowadził handel dosyć ożywiony rzeką Upą, która stąd zaczynała być spławna. Z powodu pobudowania młynów na rzece, żegluga ustała i handel podupadł. — Powiat Odojew ski zajmuje 2012 wiorst kw., mieszkańców liczy 103 482 (r. 1896), w tej liczbie katolików 46.

Odojewscy (O d o j e w sk i j e), ród książęcy rosyjski. Pochodzą od księcia Michała Wsiewołodowicza Czernihowskiego, którego wnuk, Roman Siemionowie z, był pierwszym księciem udzielnym O-im i Nowosil-skiin. О-y zajmowali różne stanowiska wybitniejsze w carstwie Moskiewskiem i w cesarstwie

£ui:ykl Fonu Iluttr. Ser. II. Zetz. 28a T. IV.

Rosyjskiem. Ród wygasł w г. 1869 w osobie księcia Włodzimierza (ob.)- Tytuł i nazwisko książąt О-ich nadane zostało w r.|1878 generałowi Mikołajowi Masłowowi.

Odojewskij, książę Aleksander, syn Jana, poeta rosyjski (* w r. 1803 —f r. 1839). Otrzymał wykształcenie bardzo staranne w domu i wstąpił do pułku konnego gwardyi. Za udział w spisku grudniowym r. 1825, zesłany został na Syberyę, gdzie 8 lat przesiedział w więzieniu; w r. 1833 rozkazano mu zamieszkać w Iszynie; w r. 1837 posłano go na Kaukaz jako prostego żołnierza. W dwa lata później umarł, szczerze żałowany przez wszystkich kolegów wojskowych i znajomych krajowców; przez wielkie wykształcenie i charakter szlachetny zjednał sobie szacunek powszechny. Poezye jego, tworzone na wygnaniu, wszystkie są w tonie elegijnym; choć przeważnie były improwizacyami, zapisywanemi przez słuchaczów, odznaczają się nieraz formą wykwintną, wszystkie zaś pełne są uczucia szczerego. 17 utworów jego wydrukowano w Lipsku, w r. 1862; w r. 1883 baron Rosen zrobił wydanie drugie, do którego weszło 46 utworów, m. in. poemat „Wasilko“ z dziejów dawnych.

Odojewskij, książę Włodzimierz, syn Teodora, pisarz i działacz społeczny rosyjski (* w Moskwie d. 11 sierpnia r. 1803 — f d. 11 marca r. 1869). Kształcił się w pen-syonacie szlacheckim przy uniwersytecie w Moskwie. Zaprzyjaźnił się z Gribojedowem (ob.) i Küchelbecke rem i w latach 1824 i 1825 wydawał almanach „Mnemozyna“. W r. 1826 wstąpił do służby rządowej, w r. 1846 został pomocnikiem dyrektora Cesarskiej biblioteki publicznej i dyrektorem muzeum Rumian-cowskiego, w r. 1861 prezesem departamentu senatu w Moskwie. O. był człowiekiem głęboko i wszechstronnie wykształconym, myślicielem poważnym i wrażliwym, pisarzem utalentowanym i oryginalnym. Zajmowały go wszystkie zjawiska współczesnego życia umysłowego i społecznego. Cechami znamiennemi pism jego i działalności było szukanie we wszystkim prawdy, zapał do nauki, poszanowanie godności ludzkiej i wolności duchowej, nawoływanie do wyrozumiałości i miłości czynnej względem wszystkich ludzi. Z prac jego najwybitniejsza jest „Russkija noczi“, dyalog filozoficzny, do którego wplecione są opowiadania mniejsze i większe i zarysy powieściowe; powieść fantastyczna „Salamandra“; cykl zjadliwych opowieści z życia światowego („Nowyj god“, „Kniażna Mimi“ i in.); zbiór ciekawych i pięknych powiastek dla dzieci p. n. „Skazki diedu-szki Ireneja“. O. jest oprócz tego autorem wielu artykułów w różnych pismach perjodycz-nycli, kilkunastu dziełek popularnych z dziedziny rolnictwa i in., przeznaczonych dla ludu wiejskiego, kilku prac z dziedziny muzyki, której był wielkim wielbicielem. Z działalności

IJ-r .1. P.

Je. P.

Red.

S. Drz.

С)

(Ш

\1

z-л À

jego społecznej, oprócz prac nad oświatą ludową, zasługuje na wyróżnienie; założenie szpitala dla dzieci w Petersburgu, lecznicy dla chorych przychodzących tamże (nazwanej później szpitalem Maksy milj anowski m), oraz utworzenie towarzystwa Odwiedzania ubogich w Petersburgu (r. 1846). Towarzystwo to zrobiło dużo dobrego, napotkało jednak w działalności swej na wiele przeszkód ze strony władz, co się też stało przyczyną jego upadku (roku 1855). Pisma О-go wyszły w wydaniu zbioro-wem w r. 1844 w 3 tomach. W osobie jego wygasł pochodzący od Rurykowiczów ród książąt Odojewskich (ob.).

Odol, nazwę tę nosi mieszanina do płuka-kania ust, od niedawna usilnie reklamowana i sławiona jako środek niezawodny, utrzymujący zdrowie zębów i dziąseł. O. nie jest wprawdzie szkodliwy, ale też nie posiada bynajmniej przymiotów nadzwyczajnych, przypisywanych mu tak szczodrze; chcąc go użyć, wlewa się kilka lub kilkanaście kropel płynu tego do szklanki wody letniej, służącej do wypłukania ust i oczyszczania zębów przy pomocy szczoteczki. Smak O-u z początku miętowy, pozostawia posmak kminku, przeciwgnilnie działa bardzo słabo, nie odkaża więc ust dostatecznie; zawiera oprócz olejków lotnych: wyskok, sacharynę i salol, albo ciała inne pokrewne mu. W stosunku do użyteczności jego, w każdym razie niewielkiej, cena O-u jest bardzo wygórowana; pewniej od niego działa płukanka z kwa-su bornego (łyżeczka od herbaty na szklankę wody ciepłej), bez porównania tańsza.

Odolanów (niern. Adeln a u) miasto powiatowe w Wielkiem Księstwie Poznańskiem, nad rzeką Baryczą. Posiada 2 kościoły katolickie, jeden ewangielicki, bóżnicę, ratusz na miejscu dawnego zamku. Mieszkańców liczy 2 311 (r. 1900), którzy się zajmują głównie rolnictwem i chowem bydła. — Pierwsza wzmianka o O-ie datuje się z r. 1372. Był tu już wtedy zamek, którego właściciel, Bartosz z О-a dopuszczał się głośnych na całą okolicę rozbojów. W r. 1458 O. jest już miastem. W r. 1709 generał rosyjski Goltz rozbił tu oddział Józefa Potockiego, wojewody kijowskiego, stronnika Stanisława Leszczyńskiego. W r. 1819 miasto O. otrzymał od rządu pruskiego książę Thurn-Taxis. Zamek rozebrano w r. 1832. Dnia 22 kwietnia r. 1848 zaszła tu potyczka pomiędzy powstańcami, a wojskiem pru-skiem, po której powstańcy cofnęli się do Raszkowa. — Powiat Odolanowski zajmuje 479.2 km. kw., mieszkańców liczy 33 496 (r. 1900). Ludność polska stanowi 90$; wśród Polaków jest kilka tysięcy protestantów.

Odolanowskie starostwo niegrodowe, jedno z najdawniejszych w Polsce. Pierwszym ze znanych na pewno starostów О-ich był w ćwierci ostatniej wieku XIV Bartosz, syn Peregryna z Chotela, wielmożca i wich

rzyciel wielkoposki.—Starostwo to było bardzo rozległe, składały się na nie dwa miasta: Odolanów i Sulmierzyce, wsi i folwarki: Baby, Bóg-daj, Boników, Chruszczyn (albo Chruślin). Chwaliszew, Daniszyn, Gliśnica, Garki, Grano-wiec, Huta, Janków Zaleśny, Kaczory (albo Ko-szczurce), Łękociny, Młynik, Nabyszyce, Rączycą, Świecko, Uciechów i Wierzbno, nadto pustkowia:    Bałamącek, Bystry (albo Bestry), Ce

gła, Chałupki, Klimek. Krzyżno, Kubica (dziś już nie istnieje), Warsta i Zawidze, oraz młyn Horych (albo Charych). Stan ten wykazują lu-stracye z wieku XVII. Starostwo to zwykle bywało w posiadaniu rodów możnych, wielkopolskich. W r. 1771 starostą był Aleksander ks. Sułkowski i płacił rocznie kwarty złp. 6117, groszy 9 i denarów 12, hiberny zaś złp 4 077 i gr. 20, nakoniec wspólnie ze starostwem średzkim łanowego złp. 400.—Po zagarnięciu tej części kraju przez Prusaków starostwo przeszło na własność skarbu, potem już w wieku XIX oddane zostało częściowo wraz z miastem Odolanowem księciu Thurn-Taxis jako wynagrodzenie za utracone przywileje pocztowe w państwie pruskiem.--Por. „Słownik geogr.“ (t. VII, str. 381 i 385).

Odomantowie, po grecku ’0<5ó[xavTot, 'OSó-jiavTsç, po łacinie Ödomanti, lud tracki, w części Macedonii północno-wschodniej, w górach Obelos, pomiędzy rzekami Strymonem i Nesto-sem zamieszkały; kraina ich zwała się Odo-mantice, po grecku ’OSo^avurp ’OSo^avTÎç.

Odometr, ob. H o do metr.

Odonata, ob. Libellulidae.

O’Donnell, herb polski z indygienatu. Na

1Ш,

fa

S3

s%P

w---

i I ‘»«А ^

Fig. 125. O’Donnell (herb).

tarczy podzielonej dwiema liniami w ukos skrzy-żowanemi na cztery pola, na polach, pierwszem i czwartem, złotych, a drugiem i trzeciem czerwonych—ręka w ubraniu złotem trzymająca krzyż czerwony. Nad tarczą korona hrabiowska, w której hełm ukoronowany, a nad nim

dwie ręce zbrojne u góry skrzyżowane, w pra- I wej miecz, w lewej serce. Labry czerwone, 1 podbite złotem. Tarczę podtrzymują z prawej strony lew, z lewej bawół. Godło: IN HOC SIGNO VINCES. — Herb rodziny irlandzkiej, w XVIII stuleciu przybyłej do Austryi, z której Henryk, hrabia 0’D. Ty r c o n n e 1 otrzymał intygienat polski w r. 1775, galicyjski zaś od Józefa II, cesarza św. państwa rzymskiego, w r. 1786-ym.-Z r ó d ł a: „Vol. Legum“ XIII f. 294; Ko siûski I, 215; O st r o w sk i. D-O’Donnell, stara rodzina irlandzka, do której należeli m. in.. 1) Godfrey O., potężny wódz irlandzki (f r. 1258), słynny z walk, stoczonych z Maurycym Fitzgeraldem i ze zwycięstw, odniesionych nad Anglikami w r. 1257. — 2) Manus, lord Tyrconnel, (f r. 1564) znany z talentów wojskowych, bronił kraju swego od napadów O’Neill ów. W r. 1539 zawarł z nimi przymierze i najechał na Pale. W r. 1541 uznał zwierzchnictwo Anglii i został jej wierny; otrzymał za to godność hrabi Ty r c on n e 1.—3) Cal va gh, najstarszy syn poprzedniego (f d. 20 października r. 1566), zbuntował się przeciwko ojcu w r. 1547 i 1554, uwięził go i zmusił w r. 1558 gubernatora angielskiego do uznania tej uzur-pacyi, a nawet do przyznania sobie godności hrabiego Tyrconnel. Pochwycił go jednak i uwięził Shane O’Neill, którego O. zaczepił był z poduszczenia Anglików. Po wycierpieniu tortur okropnych, odzyskał wolność w r. 1564. Pojechał natychmiast do Dublinu i zażądał od Anglików pomocy, której mu jednak odmówiono; udał się wtedy na skargę do królowej Elżbiety, nie uzyskał wszakże nic oprócz wyrazów współczucia. Wrócił do Irlandyi w r. 1566, po wydaniu rozporządzenia, aby mu zwrócono zagarnięte dobra. Umarł wkrótce potem.—4) SirNiall Garv, wnuk poprzedniego (* w r. 1569—f w r. 1626). Zaprzysiągł wierność Anglii i walczył ze swym krewnym Hugonem O. (ob. niżej), którego zmusił do opuszczenia kraju. Niezadowolony z powodu, że nie wynagrodzono usług jego dostatecznie, zbuntował się. Został pochwycony i musiał w Londynie ponowić zapewnienia wierności. Miano go jednak w podejrzeniu i w r. 1608 oskarżono o utrzymywanie korespondencyi z 0’Doghertym. Zawieziono go do Anglii i osadzono w Wieży Londyńskiej; pozostał tam do śmierci. — 5) Hugh-Roe (* r. 1571—f r. 1602), wnuk Manusa (ob. wyżej). We wcze-snej młodości toczył zażarty spór z krewnym swym Niallem O. (ob. wyżej) z powodu suk-cesyi tytułu hrabiego Tyrconnel, który mu został wreszcie przyznany przez rząd angielski. W r. 1587 aresztowano go z rozkazu rządu i uwięziono w Dublinie. W r. 1591 zbiegł z więzienia, a choć go pochwycono i strzeżono pilnie, zdołał po raz wtóry wolność odzyskać. Tym razem ucieczka połączona była z wielkim

niebezpieczeństwem i cierpieniami; odmroził so-bie obie stopy zupełnie. Udał uległego, zaczął jednak potajemnie nawiązywać stosunki z Hiszpanią (r. 1593). W r. 1595 najechał Connaught, zajął Sligo i w r. 1597 opanował prawie całą tę prowincyę. W r. 1598 dopomógł hrabiemu Tyrone zwyciężyć Henryka Bagno la pod Yellow Ford (d. 14 sierpnia), w r. 1599 wysłał przeciwko Essexowi O’Rourke a, który tegoż pobił na głowę. W r. 1660 otrzymał od Hiszpanów posiłki i broń. Hrabia Clanricarde wystąpił przeciwko niemu zbrojnie, O., ciągle jeszcze sprzymierzony z Tyro n e m, zamknął Anglików w Kinsale. Połączyło się z nim wojsko hiszpańskie pod komendą Jana d’A qui 1 a.—Wódz hiszpański pospieszył się zbytnio i bez przygotowania należytego rozpoczął w nocy natarcie, które się skończyło zupełną jego porażką. Oburzony O. pojechał do Hiszpanii, zaniósł osobiście skargę do Filipa III i dopiął tego, że Aquila pozbawiony został dowództwa O. zachorował jednak śmiertelnie w Simancas i umarł tam w dniu 10 września r. 1602. Mówiono, że został otruty. — 6) Rory, hrabia Tyrc onnel (* r. 1575 — f r. 1608), brat poprzedniego, objął dowództwo naczelne po wyjeździe brata do Hiszpanii i poddał się w r. 1602. Król przyjął go bardzo uprzejmie w Hampton Court i dał mu tytuł hrabiego Tyrconnel, co jednak nie zadowoliło О-a. W r. 1606 zaczął • spiskować z różnemi panami irlandzkiemi, między innemi z lordem De Ivin i hrabią Tyrone; zamierzali opanować zamek w Dublinie i pochwycić rząd w swoje ręce. Później, przestraszeni skutkami, które taki zamach mógł wywołać, zaniechali go i schronili się do Fran-cyi. Ambasador angielski zażądał wydania ich od Henryka IV; ten nie zgodził się, kazał im jednak Francyę opuścić. Wyjechali wtedy do Belgii, a stamtąd do Włoch. Papież przyjął ich dobrze. O. zachorował wkrótce po przybyciu do Rzymu i umarł tam dnia 28 lip-ca r. 1608.—7) D a n i é 1 (* r. 1666—f w Saint-Germain - en - Laye w r. 1735) wstąpił do służby francuskiej w brygadzie irlandzkiej, odznaczył się pod Oudenarde i Malplaquet.

W r. 1719 został brygadjerem.—Por. 0’Clery „Life of Hugh Roe O’Donnell“ (Dublin 1893); Meehan „Fate and Fortunes of Tyrone and Tyrconnel“; Russell i Prendergast „Calender of Irish State papers“ (1603 — 1608), O’Donnell (właść. O’Don el), Karol hrabia O., de Tyrconnel, generał austryacki (* r. 1715—f d. 20 marca r. 1771). W r. 1746 w stopniu pułkownika odznaczył się w bitwie pod Piacenzą; został generałem majorem, a w r. 1757 wice-feldmarszałkiem. Pod Pragą i Kolinem dzielnie prowadził konnicę. Zwycięstwa pod Hochkirch i Maxen, w których występował jako generał jazdy, są głównie jego zasługą (r. 1758 i 1759). W bitwie pod

Torgawą objął dowództwo naczelne po rannym feldmarszałku Dannie i dowodził calem wojskiem przez zimę następną aż do powrotu D a u-na (r. 1760). Dnia 16 sierpnia r. 1762 poniósł klęskę pod Reichenbachem od księcia Brunszwickiego. W grudniu r. 1762 O. wyjechał jako generał głównodowodzący do Niderlandów; w r. 1764 został radcą tajnym, w r. 1765 generałem-inspektorem jazdy, w r. 1768 generałem-gubernatorem Siedmiogrodu.

O’Donnell, Henryk O., hrabia Abispal, generał hiszpański (* w Hiszpanii w r. 1769 — t w Montpellier d. 17 maja r. 1884). W młodym wieku wstąpił do wojska hiszpańskiego i walczył z Francuzami w r. 1795. Podczas powstania hiszpańskiego przeciwko Napoleonowi O. został generałem (r. 1810) i objął dowództwo naczelne w Katalonii. Zwycięstwo pod La Bispal przyniosło mu tytuł hrabi Abispal; poniósł potem jednak niejedną klęskę, a w r. 1812 za nieuznanie władzy Kortezów dostał się do więzienia. Po powrocie Ferdynanda VII został mianowany generałem-ka-pitanem Andaluzyi, a w r. 1818 gubernatorem Kadyksu. Po wtargnięciu Francuzów w r. 1823 zachowywał się tak dwuznacznie, że własne wojsko zmusiło go do złożenia dowództwa; uciekł wtedy do Francyi, gdzie kazano mu zamieszkać w Limoges. Gdy objęła rządy M a-rya Krystyna, O. chciał wrócić do Hiszpanii, po drodze jednak umarł. Brat jego Henryk Karol (* w r. 1780—f r. 1830), służył również w wojsku hiszpańskiem i umarł jako generał-kapitan Starej Kastylii.

O’Donnell (O’Donel), Karol L amoral’ h Fa b i a O. de Tyrconnęl, syn Mauryce-g'o, hrabiego O. de Ty r c o nn el (* r. 1780 — f d. 1 grudnia r. 1843, szambelana i wice feldmarszałka austryjackiego), oficer austryacki (* d. 29 października r. 1812 —f d. 13 lipca r. 1895 w Salzburgu). Do wojska wstąpił w r. 1830 i dosłużył się stopnia pułkownika. W r. 1848 walczył we Włoszech, w r. 1849 na Węgrzech, później był adjutantem cesarza Franciszka Józefa. Jego przytomność umysłu uratowała życie cesarzowi podczas zamachu Libenyego (d. 18 lutego r. 1853); jako nagrodę za to otrzymał tytuł hrabiowski austryjacki. Ze służby czynnej wystąpił w r.

1859.

O’Donnell, Leopold hrabia Lucena» książę Tetuan, syn Henryka, generał hiszpański (* d. 12 stycznia r. 1809 w Santa Cruz na Teneryffie-f d. 5 listopada r. 1867 w Bajonnie); od r. 1833 walczył po stronie królowej Maryi Krystyny i dosłużył się stopnia- generała dywizyi. Był jednym z najwierniejszych stronników tej królowej i w r. 1841 próbował wywołać w Pampelunie powstanie^ na jej rzecz, ale napróżno. Po upadku Espartera (ob.), do którego -O. też rękę |

przyłożył, wysłał go nowy rząd na wyspę Kubę (r. 1844), skąd jednak odwołano go w r. 1848. Po powrocie do Hiszpanii został senatorem i przyłączył się do opozycyi, którą prowadził Bravo- Murillo. Za ministeryum Narvaeza otrzymał urząd dyrektora generalnego piechoty; na tym stanowisku zostawał do r. 1851. W lipcu r. 1854, za rządów Espar-tera, został ministrem wojny. Po rewolucyi w lipcu r. 1856 powołano go na prezesa gabinetu ministrów. W grudniu r. 1859 otrzymał dowództwo naczelne w wojnie z Marokkiem; po szczęśliwem ukończeniu tej wojny przez zwycięstwo pod Tetuanem, za co otrzymał tytuł księcia T et u an u, wrócił na swoje stanowisko ministeryalne. Od dnia 15 stycznia- do d. 26 lutego r. 1863, stał ponownie na czele gabinetu. Po stłumieniu rewolucyi wojskowej w r. 1865 otrzymał znów polecenie utworzenia gabinetu; opuszczony jednak wkrótce przez królowę i zagrożony buntami wojskowemi, musiał w dniu 16 lipca r. 1866 ustąpić miejsca Narvaezowi.

O’Donovan Rossa, Jeremiasz, rewolucyo-nista irlandzki (* d. 4 września r. 1831); był synem drobnego dzierżawcy w Ross Carbery w hrabstwie Cork, wycierpiał wiele biedy w dzieciństwie, był robotnikiem, później kramarzem. W r. 1856 wstąpił do stowarzyszenia Fenian w Skibbereen i wkrótce stał się jednym z naj czynniej szych jego członków. W r. 1859 aresztowano go po raz pierwszy lecz wkrótce wolność odzyskał, więzienie zrujnowało go jednak materyalnie; odtąd też oddał się zupełnie agitacyi politycznej. W r. 1863 założył pismo „Irish People“, wzywające do zaciętej walki z „krwawemi Saksonami“, nie cofając się przed sztyletem i rewolwerem. W r. 1865 wytoczono O-wi proces o utworzenie spisku i skazano go na więzienie dożywotnie z ciężkiemi robotami. W r. 1866 wybrano go do Izby gmin, wybór ten jednak został unieważniony. W r. 1870 O. został ułaskawiony i wyjechał do Ameryki, gdzie założył pismo „Irish World“ później zaś „United Ireland“. W ciągu lat kilkunastu O. stał na czele najskrajniejszego odłamu Fenian w Ameryce; z jego poduszczenia dokonano w Irlandyi wielu zabójstw politycznych i zamachów dynamitowych; nie obce mu też było prawdopodobnie zabójstwo Cavendish a iBur-kego (r. 1882). „Jedynym sposobem wywalczenia ustępstw od Anglików jest terror“, mawiał O., występując przeciwko taktyce Par-nella(ob.). W r. 1885 Angielka, pani D u d 1 e y, zrobiła zamach na jego życie, zraniła go jednak tylko lekko. W r. 1887 towarzystwo Fenian wykreśliło go z pośród swych członków za nadużycia popełnione w kasie towarzystwa. Od chwili tej, O., któremu pozwolono później wrócić do Anglii, stracił wpływ zupełnie do tego } stopnia, że zapomniano o nim całkiem i nie wiadomo nawet, czy żyje jeszcze.

Red

Red.

Z. W.

II, str. 53).

Odontornity znane także w literaturze dawniejszej pod nazwą Ichtyornitów. Tworzą wygasłą grupę ptaków z okresu kredowego. Z europejskich pokładów kredowych posiadamy bardzo skąpe resztki O-ów (n. p. w Anglii Enaliornis, w Czechach Cretornis)—natomiast w Ameryce północnej, a szczególnie w Kansas, znaleziono bardzo wiele i znakomicie zachowa

J. Rei,

Odontagra (z gr. b bSoóę — 656vtoe = ząb i Yj äypa = pochwycenie) nazwa nadawana silnym bólom zębów, pochodzenia reumatycznego lub nerwowego, pospolicie t. zw. „fluksya“.

Odontalgia (z gr. ó bdoóę — bSôvroç = ząb i то tiXyoç — ból, cierpienie) ból zębów.

Odontaspis, rodzaj ryb kopalnych, spokrewnionych blisko z rodzajem Lamna (ob.), uzębienie posiadały do nich zupełnie podobne, z tą wszakże różnicą, że zęby ich były grubsze i więcej zakrzywione. Ciało miały wałkowate, płetwę drugą grzbietową i odbytową nieco mniejszą od grzbietowej pierwszej. Żyły w okresie kredy i eocenu. Gatunki: O. raphiodon z pokładów cenomańskich i O. Hopei z eocenu.

Odontoglossa ob. Przodoskrzelne (Pro-sobranćhiata),

Odontograf (z gr. o bboóę — bbbvioç — ząb i Ypdcpw = piszę, kreślę, rysuję) przyrząd służący do wykreślania krzywizn kół zębatych (ob.), używanych do maszyn; najwięcej rozpowszechnione są О-y Willis a i Robinsona. W opisywanie szczegółowe przyrządów tych tu wdać się nie można, odszukać je nie trudno w podręcznikach mechaniki stosowanej.

Odontolit albo osteolit; czyli inaczej turkus kostny, kość słoniowa kopalna o zabarwieniu niebieskiem, często sprzedawana jako turkus właściwy.

Odontologia (z gr. 6 oSoóę — 65óvtoę = ząb i b Xbyoç = słowo) nauka o zębach, więc część anatomii niemi zajmująca się.

Odontoma (z gr. o oóoóę — oôôvtoç = ząb) po polsku Zębiak, nazwę tę noszą nowotwory twarde, pod postacią guziczków drobnych napotykane na zębach, nieszkodliwe zupełnie, powstające z przerostu zębiny (ob. Ząb). — Por. Virchow „Die krankhaften Geschwülste“ (t.

Ii-г J. P

nych okazów, zbadanych i opisanych przez Marsha. Prawie wszystkie okazy z Kansas mają zęby osadzone w szczękach, skąd też i nazwa ich О-y (ptaki zębate) powstała. Z tych Hesperornis był ptakiem pływającym raczej, gdyż przednie kończyny odnóż słabo miał wykształcone i do lotu nieprzydatne; szczęki jego długie i wąskie uzbrojone były w liczne, ostre i zakrzywione ku tyłowi zęby. Blisko z nim spokrewniony był Coniornis, a Ichthyornis prawie zupełnie zdolny do latania, miał zęby osadzone w dołach zębnych oddzielnych. Grupa O-ów rozpada się na dwa działy: 1) Odontoliae, wielkie, bez-skrzydlne, ale pływające ptaki, o kościach pneumatycznych i zębach umieszczonych w wyżło-

bieniu szczęk (n. p. Hesperornis Marsch ), i 2 Odontorniae, małe i prawie do latania zdolne ptaki, o kościach mniej pneumatycznych i zębach osadzonych w pojedynczych zagłębieniach szczęki (n. p. Ichthyornis Marsh). Por. O. C. Marsh „Odontornithes“ (New-Hawen 1880), i W. Dames „Archaeopteryx“ (Berlin 1884).

Odontosphaera Haeckel—pierwotniak należący do rzędu promieniowców (Radiolaria), podrzędu Peripylea s. Spumellaria, grupy Po-lycyttarea (formy kolonialne), rodziny Col-losphaeridae. Jest to kolonia, mająca postać kuli, złożonej z osobników oddzielnych kolonii; każdy osobnik jednokomórkowy składa się z za-rodzi (protoplasma), zawartej w torebce błoniastej, dziurkowatej, t. z w. torebce środkowej (capsula centralis); ta znowu leży wewnątrz skieletu krzemionkowego w postaci kuli kraciastej, przebitej otworami licznemi, małemi i dużemi; te zaś (duże otwory) posiadają każdy po kolcu (stąd nazwa Odontosphaera). Między ścianką skieletu i torebki środkowej leży też część zarodzi (t. zw. zewnątrztorebkowa), od której poprzez otwory skieletu wychodzą na zewnętrz wypustki cienkie, nitkowate, które łączą siatkę zarodzi zewnątrztorebkowej, mieszczącą się wewnątrz każdego skieletu oddzielnego, ze wspólną dla całej kolonii siatką zewnętrzną, przeplatającą osłonę galaretowatą kolonii. Wewnątrz powierzchni kulistej, utworzonej przez kule oddzielne kolonii, znajduje się wodniczka ogromna napełniona masą płynną. Wielkość kolonii wynosi 0.1—0.14 mm. Zamieszkuje Ocean Spokojny.-—Bibliografia: B r a n d t „Fauna und Flora des Golfes von Neapel (Koloniebildende Radiolarien Sphärozoae“) 1885. B ü t s c h 1 i „Bronns Classen und Ordnungen des Thier-Reichs, 1 Protozoa“ (1&80 — 1882) Haeckel „Die Radiolarien“ (1862).

Odontoterapia (z gr. b 65oóę — 6§óvToę=ząb i ij łtepairsća = pielęgnowanie, leczenie), nauka o leczeniu chorób zębowych.

Odontyna (fr. Ódontine). I. Środek przeciwko bólowi zębów, zwłaszcza wypróchniałych. Różne wyroby aptekarskie noszą tę nazwę, składają się zaś zwykle z olejków lotnych (ob.) rozpuszczonych w eterze siarczanym lub chloroformie, jak np.: 2 części olejku kajaputowego, 8 części ol. jałowcowego, tyleż gwoździkowego, wszystko razem zmieszane z 24 częściami eteru siarczanego; sposób użycia: gałeczkę z waty macza się w płynie, poczem wkłada się ją do jamy zęba wypróchniałego, oczyściwszy ją przed-tym starannie. Często bywa bardzo skuteczna t. zw. O. angielska (English Ódontine), składająca się z 30 gramów chloroformu, w których rozpuszczono 4 gramy kamfory. Sposób użycia taki sam. — О-y niektóre zawierają nadto opium. — II. Nazwa ta sama dawana też bywa mydłom albo ciastom (pasta) do czyszczenia zębów służącym, a liczba ich jest też bardzo wielka. Najsłynniejsza jest O. paryska J. Pelletier a

D-r J. P.

mm

cen-

składająca się z 4 części proszku skorup ostryg wypalonych (Gonchae praeparatue), 3 części sproszkowanego korzenia fiołkowego (liki.2 oma Iridis), 1 cz. pumeksu i 3 cz. mydła, mieszaninę tę zabarwia się na różowo karminem, dodając dla naprawy smaku kilka kropel olejku miętowego. — Sposób inny przyrządzania O-y jest taki: węglanu magnezowego (Magnesia car-bonica), korzenia fiołkowego, sproszkowanego, talku i mydła lekarskiego (Sapo medicatus) części równe miesza się starannie, poczem zaprawia się mieszaninę olejkiem miętowym, dodając nieco cukru gęsto w wodzie rozpuszczonego, dla nadania ciastu spoistości; zabarwienie-jest dowolne. Oba wyroby wymienione są bardzo dobre do czyszczenia zębów.

Odorski, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem, nad dwiema krokwiami srebrnemi, złącżonemi nakształt litery W, półstrzałek przekrzyżowa-ny, nad żeleźcem u góry przedłużony w słup i także przekrzyżowany. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie, białe. Nadany wraz ze szlachectwem D a -¹1    n i e 1 o w i Odorskiemu,

I horodniczemu dynaburskiemu W w roku 1676. — Źródła: «Vol. Legum“ V, 403; autograf z końca XVII w. w zbiorach Fig. 126 Odorski p. S o u b i s e-B i s i er a. (herb).

Odovakar, ob. Odoaker.

Odpady i Odchody (technika). Życie naturalne zwierząt i ludzi, każde gospodarstwo wielkie lub małe, wszelkie bez wyjątku fabry-kacye dają pewną ilość O-ów, które koniecznie usuwać należy z miejsc ich wytworzenia, dla opróżnienia zajętego przez nie miejsca, dla wytworzenia pewnego porządku, lub z powodów hygienicznych. О-y bywają twarde, płynne, i w postacyi gazu. Skoro na wielkiej stosunkowo przestrzeni powstaje mała ilość O-ów, usuwanie ich nie nastręcza zbyt wielkich trudności; jeżeli zaś nagromadza się ich zbyt wiele na jednem miejscu, to usuwanie O-ów staje się zadaniem często bardzo trudnem, wymaga-jącem urządzeń technicznych drogich i złożonych. О-y już usunięte mogą pod względem wartości swej zasługiwać często na uwagę, gdyż zawierają w sobie materyał do wytwarzania towarów nowych, pożytecznych i ny ch, lub mogą być szkodliwe przez zatruwanie wód i powietrza. Przeto technika wobec O-ów ma zadanie trojakie: 1) usuwać О-y z miejsca ich wytwarzania; 2) spożytkować je i 3) czynić je nieszkodliwemi, jeżeli zużytkowanie ich się nie opłaca. Dajemy tu opis krótki usiłowań techniki w rozwiązaniu tych zagadnień w każdej z trzech grup. — I. О-y, czyli odchody w znaczeniu śeiślejszem, życia zwierząt domowych rolnictwo oddawana nauczyło się zużyt-kowywać; jak to się stało i kiedy ob. Nawozy (t. I ser. II stron. 351); w tym razie sposób zużywania wpłynął na ustalenie środków usuwania. Co zaś się tyczy O-ów życia naturalnego ludzi, sprawa usuwania i spożytkowania ich zupełnie nie jest rozwiązana dotąd; zużyciem zajmuje się tylko z konieczności, a główne usiłowania techniki współczesnej są skierowane na stworzenie dogodnych i tanich sposobów usuwania i niszczenia odchodów stałych i płynnych, wytworzonych w wielkich zbiorowiskach ludzi, takich jak miasta współczesne. Dziś używane są trzy sposoby: pierwszy sposób, spła-wny, polegający na tern, że odchody rozcieńczone wielką ilością wody, za pomocą wyłącznie do tego zbudowanych kanałów ściekowych, spuszczane są do rzek (ob. Kanalizacya), gdzie podlegają zniszczeniu. Zniszczenie to odbywa się automatycznie, jeżeli rzeka posiada wielką ilość wody w porównaniu do ilości ścieków (jak to dzieje się n. p. w Warszawie); jeżeli zaś wielka ilość płynów ściekowych wpada do rzeki małej (n. p. Paryż, Berlin) to automatyczne zniszczenie O-ów ustaje, a rzeka się zanieczyszcza; dla uniknięcia tak przykrej okoliczności, część ścieków bierze się do użyźniania pól okolicznych, lecz ta czynność nigdzie jeszcze nie została uwieńczona skutkiem pomyślnym (ob. Nawodnienie). Drugi sposób, wywozo-w y, polega na tern, że odchody gromadzą się w jamach hermetycznych (ob. Kloaka), a stamtąd czerpane, pompowane, lub wyssane za pomocą powietrza rozrzedzonego, wywożone są do miejsc zniszczenia (najczęściej przez zakopanie) lub do miejsc zużycia (przeróbka na nawozy sztuczne). Trzeci sposób, spalanie odchodów w miejscu samego wytworzenia; do tego używane są wyłączne piece do spalania odchodów stałych (ob.) tak urządzone, że po spaleniu do komina wychodzi para wodna, kwas węglowy i kwas siarkowy, sole zaś pozostają w małej ilości popiołu, który jedynie podlega usuwaniu. Zniszczenie O-ów ludzkich w sposób ostatni stosowane bywa w fabrykach i koszarach miast większych, nie posiadających kanalizacyi: koszta paliwa prawie się równoważą z kosztami wywózki, droższe urządzenie pieca, niż dołu, wynagradzają doskonalsze warunki hygieniczne. — II. O. gospodarstwa domowego są dwojakie, płynne i stałe, są niemi pomyje i śmieci. O. płynne, spuszczają się do kanałów ściekowych, jeżeli zaś miasto ich nie posiada—to do kanałów deszczowych, co w chwilach posuchy jest urządzeniem bardzo dla mieszkańców nie-miłem.—IŚmieci zawierają w sobie wiele ma-teryałów cennych: już po wsiach wybiera się z nich szmaty i kości, sprzedawane fabrykom, zajmującym się dalszą ich przeróbką. W miastach Europy zachodniej śmieci z gospodarstw domowych zwożą do fabryk umyślnych, zbudo-

względem staje się niepokonanym współzawo-

A. к.

Red.

Wanych na krańcach miasta, tam za pomocą machin podlegają uporządkowaniu, wybierają z nich osobno’ szmaty, kości, kauczuk, szkło, blaszanki, papier, drzazgi, węgle i t. p., a wszystko to sprzedaje się fabrykom innym, przerabiającym rzeczy te i ciągnącym z nich jaki się da pożytek; dalej usuwa się ze śmieci gruz i kamienie, a pozostałość: popiół, pył organiczny i О-y kuchenne służą jako materyał do fabry-kacyi nawozów sztucznych. Wartość śmieci miast wielkich wynosi blisko jednego franka na rok na jednego mieszkańca. Przeto wartość śmieci wywożonych w ciągu roku z Warszawy cenić należy na rb. 250.000, lecz większa ich część ginie bez użytku, z wyjątkiem tego tylko, co bywa wygrzebane przez śmieciarki.—III O-y fabryczne są tak rozmaite, jak wielorakie bywają gałęzie przemysłu. Każdy zakład przemysłowy, budując przyrządy niezbędne dla swej fabrykacyi, stworzyć powinien środki, służące do usuwania, zużytkowania lub zniszczenia wytwarzających się O-ów. Z tych to powodów przy wielkich piecach, wytapiających żelazo, dla usunięcia O-ów pod postacią żużli, budują sieci kolei wązkotorowych z taborem odpowiednim, elewatory i t. p. mechanizmy dla odwożenia i składania w wysokie góry tych O-ów. W fabrykach obrabiających drzewo powstają urządzenia, które za pomocą powietrza rozrzedzonego usuwają wszystkie wióry, trociny i drzazgi z warsztatu, gromadzą je w miejscu osobnym, skąd idą jako paliwo pod kotły parowe. — Przy fabrykacyi sody z soli kuchennej chlor jest O-em, a ponieważ jest to gaz trujący dla zwierząt i roślin, w większych ilościach nie może być wypuszczany w powietrze, więc jako zużytkowanie lub zniszczenie O-u tego, powstaje fabrykacya kwasu solnego i wapna chlorkowego.—Niektóre gałęzie przemysłu, jak fabryki zajmujące się bieleniem i apreturą tkanin,-wytwarzają wielką ilość O-ów płynnych pod postacią wód brudnych, często posiadających właśności trujące; takie wody stosownie do miejsc swego odprowadzenia powinny być pozbawiane przymieszek szkodliwych. Co zaś się tyczy wartości ekonomicznej O-ów fabrycznych, to zaznaczyć należy, żęO. przemysłu drobnego lub mało rozwiniętego, mają wartość większą, niż O. przemysłu wielkiego, należycie rozwiniętego. Naprzykład domowe przędzenie lnu daje przędzę dobrą, lecz zużyt-kowuje tylko włókna równe, nie splątane, a pozostawia jako O. wielką ilość kłaków, czyli pakuł, tymczasem len i kłaki, gdy się dostaną do fabryki wielkiej, w całości będą przerobione na przędzę; w O-ch pozostanie tylko pył i paździerze. Potwierdzenie tego zdania znaleść można w hutnictwie, inłynarstwie, w fabrykach chemicznych i wielu innych. Widzimy tedy, że przemysł wielki, rozporządający najnowsze-mi zdobyczami techniki, daleko wszechstronniej zużywa do przeróbki wiele materyału i pod tym

dnikiem przemysłu drobnego.

Odpady nafciane, ob. Nafta.

Odparzenie, ob. Wy prze nie.

Odpis (po gr. apographon), dokument powtarzający treść innego dokumentu autentycznego; odróżniane bywają О-y proste i O-y uwierzytelnione, albo poświadczone urzędowo, n. p. przez notaryusza. — Por. Kopia i W y -p i s.

Odpływ morza, ob. Ocean.

Odporność (łac. Immunitas) jest to właściwość pewnych osobników, lub nawet pewnych ras ludzkich, albo klas zwierząt, wskutek której nie podlegają chorobom, dla innych groźnym. Fakty życia codziennego uczą nas, że podczas najsilniej nagminnie panujących chorób zakaźnych, naprz. cholery, zarazy morowej i t. p., niektóre osobniki zachorowują z łatwością, inne zaś, w tych samych żyjące warunkach, pozostają zdrowe. Jest to O. osobnicza (Immunitas inâividualis). Istnieje również O., właściwa pewnej rasie danej; tak więc np. murzyni z łatwością zachorowują na śpiączkę chorobliwą (oh.), której biali nie podlegają zupełnie. Rozmaite klasy zwierząt różnią się O-ią przeciw pewnym chorobom; niema bodaj zwierzęcia, któreby mogło samoistnie zachorować, lub któremuby można było zaszczepić niektóre choroby, właściwe tylko rodzajowi ludzkiemu, np. przymiot (syphilis), trąd (lepra), płonicę, (scarlatina) ma lar y ę i inne; natomiast ludzie nie podlegają niektórym chorobom zwierzęcym, jak oto: cholera kur, księgosusz, zołzy końskie i inne. Rzecz prosta, że prócz tych chorób istnieje cały szereg innych, właściwych zarówno ludziom jak i zwierzętom.—Badania bakteryologiczne z lat ostatnich w znacznym stopniu wyjaśniły zjawisko O-i. Stwierdzono mianowicie, że objawy chorobne powstają zarówno wskutek wtargnięcia do ustroju samych zarazków (ob. Bakterye, Mikroby), jako też wskutek działania wytwarzanych pzez nie jadów (oh. Toksyny). O. sama może być wrodzona i nabyta. — Odpowiednio do tego podziału, O. może być rodzaju dwojakiego: przeciw zarazkom i przeciw jadom ; jedna i druga może być wrodzona lub nabyta.—Przykład O-i, wrodzonej u ludzi i zwierząt przytoczyliś-my powyżej; co do wyjaśnienia jej przyczyny istnieje cały szereg prac doświadczalnych. Pierwotnie sądzono, że nierozwijanie się pewnych zarazków w ustroju zwierząt odpornych wynika stąd, iż surowica krwi (ob. Krew) zabija te zarazki, inaczej mówiąc, posiada własności bakteryohójcze. Przekonano się jednak, że własności te nie idą w parze z O-ią. Dowiedziono np., że surowica krwi kur nie posiada żadnych własności bakteryobójczych, niszczących laseczniki wąglika (ob.), gdy ptak ten jednak na zakażenie samo jest odporny; królik bardzo wrażliwy na zakażenie wąglikowe, po-

siada surowicę krwi o wybitnych, swoistych dżinie drogę. Obecnie bakteryologia posiada własnościach bakteryobójczych. Istotną przyczyną O-i wrodzonej przeciw samym zarazkom jest t. z w. fagocytoza (ob. Pagocy-ty) t- j- pochłanianie tych zarazków przez pewne komórki ustroju, a zwłaszcza białe ciałka krwi (por. К r e w); w komórkach tych bakterye nie rozwijają się dalej, nie wytwarzają jadów i powoli zamierają. Fakt ten został z całą ścisłością stwierdzony przez Miecznikowa (ob.), któremu wogóle nauka o O-i zawdzięcza bardzo wiele. — O. wrodzona nie jest własnością niezmienną; może być zmniejszona i zniesiona przez rozmaite czynniki patologiczne, np. nadzwyczajną zjadliwość zarazków lub przez osłabienie ustroju (utrata krwi, głodzenie, oziębienie, przegrzanie, wyskok i t. p.) lub wreszcie (doświadczalnie) przez wprowadzenie do ustroju pewnych związków chemicznych, hamujących fagocytozę i uniemożliwiających tern samem pochłanianie zarazków przez fagocyty; do tego rodzaju związków należą niektóre ciała chemiczne, obdarzone własnością ujemnej chemo-taksy (ob.), np. kwas mleczny, chinina i t. p.

zupełnie dokładne i pewne sposoby doświadczalnego uodporniania zwierząt (a co do niektórych chorób i ludzi) przeciw znacznej większości chorób zakaźnych. Zasadą podsta-wną jest tu wprowadzenie do ustroju zarazków swoistych, osłabionych, lub zabitych i stopniowe powiększanie dawki, lub wzmacnianie siły zastrzykiwanej szczepionki. W ten sposób jesteśmy w możności uodporniać zwierzęta przeciw wąglikowi, róży świń (ob.), księ-gosuszowi (ob.) i innym, a ludzi przeciw durowi (typhus), cholerze, wściekliźnie, zarazie morowej (ob. Szczepienie ochronne); fakty te, zdobyte pracą mozolną, laboratoryjną wielu badaczy, znalazły zastosowanie szerokie praktyczne, nizm powstawania odporności na drodze szczepienia zarazków swoistych wyjaśniony został w znacznym stopniu wskutek badań Miecznikowa, Pfeiffera i innych. Okazało się mianowicie, że pod wpływem szczepienia o-chronnego powstają we krwi pewne ciała bak-teryobójcze, zwane lyzogenami (ob.), lub też bakteryolizynami, posiadające własność niszczenia zarazków żywych i ochraniania w ten sposób ustroju od zakażenia. Sposób działania bakteryolizynów daje się postrzegać z całą ścisłością pod mikroskopem, jeżeli mieszaninę surowicy krwi ludzi lub zwierząt, odpornych, np. przeciw cholerze, i prątków cholerycznych zastrzykujemy do otrzewnej (ob.) śwince morskiej; wówczas w kroplach wysięku, branych co pewien czas z otrzewnej zwierzęcia, dają się spostrzegać stopniowe przemiany rozpadania się mikrobów, aż do ostatecznego ich rozpuszczenia się. Zwierzę, któremu taka mieszanina surowicy bakteryolitycz-nej i hodowli zarazków jadowitych była za-strzyknięta, pozostaje przy życiu, nawet wobec znacznego rozcieńczenia surowicy, gdy surowica zwykła (t. j. surowica krwi zwierząt nie-uodpornionych) nie posiada żadnych własności ochronnych. Istota chemiczna bakteryolizynów nie jest dotąd znana. Prócz bakteryolizynów w ciele zwierząt odpornych przeciw zarazkom powstają jeszcze t. zw. aglutyny, wykryte przez Grubera, Durhama i Wi-dala, posiadające własność zlepiania i strącania zarazków w razie zmieszania z niemi

Mecha-

Bywa również O. wrodzona przeciw toksynom bakteryjnym; tak np. kura jest nadzwyczaj odporna przeciw jadowi tężcowemu (ob. Tężec), który już w nadzwyczaj małych ilościach jest dla innych zwierząt trujący. O. ta prawdopodobnie również zależy nie od soków ciała, lecz od komórek (fagocytów), którym przypisywana bywa własność pochłaniania i zobojętniania toksyny. I ten rodzaj O-i nie jest niezmienny ; przez pewne czynniki możemy zwierzęta odporne uczynić wrażliwemi na jad dany. Tak np. żaby odporne przeciw toksynie tężcowej w zwykłej ciepłocie, zapadają, jeżeli po zastrzyknięciu tego jadu trzymać je będziemy w ciepłocie 37° C.—Poza O-ią wrodzoną istnieje również O. nabyta, zarówno przeciw samym zarazkom, jak i ich toksynom.

w probówce.—Zarówno bakteryolizyny, jak aglutyny, posiadają nieraz nadzwyczaj silny wpływ na zarazki swoiste, pozbawione zaś są wszelkiego działania na toksyny w ciałach zarazków zawarte lub przez nie wydzielane. — Pod tym względem atoli ustrój wprowadzić może w grę inną grupę ciał ochronnych, a mianowicie antytohsyny (ob. Surowica lecznicza), których zbadanie zawdzięczamy głównie Be h ringowi i Ehrlichowi. Anty toksyny powstają we krwi i sokach pod wpływem uodporniania swoistego, t. j. wprowadzania do ustroju toksyny da-

—Z dawien dawna wiadome było, że ludzie, którzy przebyli pewną chorobę, np. płonicę dur brzuszny, cholerę i ospę, na długi przeciąg czasu lub nawet na zawsze wolni byli od powtórnego zachorowania, innemi słowy, nabywali O-i. Na tej podstawie empirycznej opierała się nawet metoda uodporniania przeciw ospie (ob.), t. zw. variolacya, polegająca na szczepieniu ospy prawdziwej ludziom zdrowym w celu uchronienia ich od zachorowania. Wobec niebezpieczeństwa, połączonego z tego rodzaju uodpornianiem, metoda ta została zarzucona i starano się innemi sposobami osiągnąć ten sam wynik. — Wiekopomne w tym względzie było odkrycie Jennera (ob.), polegające na sczczepieniu ludziom ospy krowiej, poczem sprawa miejscowa, lekko przebiegająca stwarza O. przeciw ospie ludzkiej.—Badania doświadczalne Pasteura (ob.), dotyczące szczepienia ochronnego wąglika (ob.) i wścieklizny (ob.) utorowały nauce dalszą w tej dzie-

Antytoksyny nie działają bynaj-

Dr. J-y B-r,

mścił, ale prawem pospolitem się koutentował“, więc odpowiednik karany będzie stu grzywnami, odpowiedziany zaś, jeśli w obronie życia i majątku dopuści się nawet zbrodni na czyniącym napaść „niema podlegać żadnym penom „(karom).

nej w ilościach wzrastających. Wskutek postępowania takiego (w ten sposób np. uodporniane bywają konie w celu otrzymania surowicy przeciwobłoniczuej) ustrój zwierzęcy powoli przyzwyczaja się do coraz większych dawek jadu.

mniej, lub też w bardzo nieznacznym stopniu na zarazki, zobojętniają natomiast jady bakteryjne, czyniąc je nieszkodliwemi; cechą ich ogólną jest swoistość, t. j. własność wiązania tylko tych toksyn, przeciw których nastąpiło uodpornienie. Mieszanina toksyny i odpowiedniej antytoksyny jest zupełnie nieszkodliwa dla zwierząt, podczas gdy sama toksyna sprowadza objawy zatrucia. — Na tej podstawie opiera się stosowanie antytoksyny błoniczej, tężcowej i t. p. w celu leczenia chorób wymienionych, albowiem antytoksyna, wprowadzona do ustroju osobnika chorego, zobojętnia toksynę zarazków, wywołujących chorobę daną. Oprócz własności leczniczych antytoksyny posiadają jeszcze własności uodporniające; zastrzyknięte do krwi lub pod skórę, czynią ustrój dany niewrażliwym na czas pewien przeciw zarazkom. Jeżeli dodamy jeszcze, że antytoksyny same przez się są dla ustroju zupełnie nieszkodliwe, to pojmiemy doniosłość, sprawy danej. Tak więc badania odporności nietylko wyjaśniły wiele bardzo ciekawych zjawisk biologicznych, lecz i wzbogaciły lecznictwo szeregiem środków leczniczych potężnych, stosowanych z wielkiem powodzeniem w wielu chorobach zakaźnych. — Literatura. Najpoważniejszem źródłem jest: Metechniko ff „Immunität bei Infektionskrankheiten“. Tłóm. z franc. (Jena 1902).

Odpowiedź i odpowiedzieć {Antwort, antworten, réponse, répondre) obejmują trzy pojęcia, mianowicie: 1) odrzeczenie, objaśnienie, odpis, gdy kto pyta, żąda czegoś;—2) replikę (ob.), pierwszy głos ustny lub piśmienny pozwanego w procesie, stąd u nas dawniej mówiono: „strona odpowiednia, odporna, od wodna“, 3) w dawnej Polsce znaczyło pogróżkę (diffidatio niem. Drohung, fr. menace), zapowiedź zemsty mieczem, ogniem, a na Litwie zwało się to pochwał к ą („Statut Lit.“ 25,26). Pierwsze dwa zakresy pojęć zbytecznie jest tutaj szczegółowo wyłuszczać. co się tyczy trzeciego, Teodor Ostrowski w dziele swem p. n. „Prawo cywilne“ (Warszawa 1784, str. 324/5 pisze, że ongi podobne „odpowiedzi“ posyłano przez woźnego w dwoma świadkami stanu szlacheckiego, aby uniknąć zarzutu, że nie nagle „nieodpowiednio“ groźba i zemsta spełniona została. Wysyłający O. nosił miano odpowiednika, zagrożony odpowie dzi an e go. Takie samowładne czyny poczęto już w XVI stuleciu poskramiać i tak czytamy w „Voluminach legum“ (II 1213, III 812): należy się, „aby każdy spokojnie żył, ani się swych krzywd privat a author it ate

Encykl. Powii. Iluitr. Set. II. Zeiz. 28a Tom. IV.

F. O

Odpowiedzialność (moralna). Wyrazu Od. używa się w znaczeniu dwojakiem: 1) w znaczeniu prawnem (ob.), 2) moralnem czyli etycz-nem. Stroną jednak prawną zagadnienia nie będziemy zajmowali się na tein miejscu, ograniczając się wyłącznie do rozpatrzenia pytania dotyczącego O-i moralnej. W artykułach: „Moralność“, „Niemoralność“, „Obowiązek“, zwróciliśmy uwagę na fakt wyłącznie empiryczny tj., iż każda jednostka ludzka w działaniach swoich czuje się ograniczoną dwojakiego rodzaju koniecznościami t.j. 1) czuciowo-wra-żeniowemi, 2) ideowemi. Konieczności pierwsze to świat zewnętrzny, do drugich zaś należą: a) tradycya i obyczaj b) prawo i państwo

c) poczucie obowiązku. Ograniczenia ideowe pod a) i b) są dla nas także pewnego rodzaju siłą od zewnątrz idącą, natomiast poczucie obowiązku jest siłą działania nasze podniecającą lub ograniczającą od wewnątrz, z nas samych pochodzi i w nas tkwi. Skoro poczucie obowiązki—podobnie zresztą jak i każda inna podnieta uczuciowa—uzyska zaspokojenie i zrównoważenie w czynach, czyli mówiąc inaczej, dojdzie do wyładowania się albo w działaniu do-datniem lub też w zahamowaniu działań sprzecznych, wówczas powstaje uczucie zadowolenia, które w wypadku obecnie omawianym objawi się jako zadowolenie moralne, wewnętrzne czyli spokój sumienia. Jeżeli jednak poczucie obowiązku, jako podnieta uczuciowa, nie uzyska zadowolenia, to jednak nie przestaje działać, lecz wchodzi w sprzeczność z podnietami uczucio-wemi innemi, a równowagę wewnętrzną zastępuje wówczas rozterka wewnętrzna; rozwija się w nas to, co nazywamy wyrzutami sumienia. Otóż idąc w ślad za temi wywodami możemy wyrazić zapatrywanie, iż z poczucia obowiązku z jednej, a z poczucia zwichniętej równowagi wewnętrznej, czyli z wyrzutów sumienia z drugiej strony, wykształca się poczucie O-i moralnej.—Jeżeli wnikniemy w sam fakt, uważnie bez uprzedzeń, to przekonamy się z łatwością, że O. moralna odnosi się tylko do naszego własnego wnętrza i polega w gruncie rzeczy tylko na sumieniu każdego z nas. Czujemy się odpowiedzialni moralnie nie wobec drugich, nie wobec prawa, państwa lub społeczeństwa, lecz tylko wobec siebie samych. Jeżeli nawet ktoś odzywa się w sposób taki n. p. „Czuję się moralnie odpowiedzialnym wobec ojca lub żony“, albo „czuję się moralnie odpowiedzialnym wobec narodu lub społeczeństwa“—to cóż takie powiedzenie znaczy? Oto znaczy, iż spełnianie lub zaniechanie jakichś czynności i działań uważamy, ze wglę-du na ojca, żonę, naród lub społeczeństwo za

93

м. s.

swój obowiązek i skoro postąpilibyśmy inaczej, to spokój sumienia naszego będzie zakłócony. Jesteśmy więc w gruncie rzeczy odpowiedzialni moralnie nie wobec ojca, nie wobec państwa, lecz tylko wobec siebie samych, t. j. wobec sumienia własnego. O-ść nasza wobec ojca dajmy na to może być jeszcze innego rodzaju, może być n. p. cywilną, lub karną tak samo i wobec państwa. Ale taka O-ść nie koniecznie musi być także O-ą moralną. Możemy być wobec kogoś odpowiedzialni prawnie, ale jeżeli w sumieniu na-szem mamy przeświadczenie, że w tym razie nie naruszyliśmy obowiązku żadnego, tak, że O. jest na stępstwem pewnych jakichś konieczności ideowych, zewnętrznych, nie zaś wynikiem siły uczuciowej od wewnątrz idącej, to w takim razie nie zajdzie fakt O-i moralnej; O. zatem moralna łączy się jaknajściślej z poczuciem obowiązku i z głosem sumienia. Bez sumienia nie mogłaby istnieć O. moralna; tam, gdzie sumienie nie przemawia, tam nie może być mowy o O-i moralnej. Poczucie obowiązku i sumienia—oto warunki istotne i niezbędne wszelkiej O-i moralnej, źródła też jej należy szukać tylko tam, gdzie tryska źródło wszelkiego poczuwania się naszego do obowiązków i gdzie zapala się owo światło, którego wnętrze duchowe prześwieca i kontroluje ciągle, t. j. sumienie. Otóż jest to fakt, empiryczny przez badania porównawcze stwierdzony, iż poczucie obowiązku i sumienia wykształciło się w jednostkach ludzkich tylko pod wpływem uczucia religijnego, tu więc jest także i źródło O-i moralnej.—Siła, z jaką poczucie O-i moralnej u człowieka występuje, jest bardzo rozmaita, zależy to od poczucia obowiązku, tudzież od siły i jasności, z jaką krytyka sumienia działa. Kto w jakimś kierunku nie poczuwa się do obowiązku, to O. moralna nie objawi się w tym razie. Kto obowiązek swój zna, ale nie ma— jak mówi się- sumienia, u takiego poczucie O-i nie nabierze także nigdy siły dostatecznej. O. musi opierać się na odpowiedniem rozwoju strony uczuciowej w naszem życiu wewnętrz-nem. Obojętność moralna prowadzi do zaniku poczucia O-i (ob. obojętność).—Aby ocenić stopień O-i moralnej drugich słusznie i sprawiedliwie, to potrzeba do tego zwracać baczną uwagę na różne czynniki. Nie należy nigdy postępować szablonowo, bezwzględnie, lecz powinno wnikać się we wszystkie warunki osobiste. Stopień rozwoju umysłowego, chwilowy stan duchowy i fizyologiczny, tudzież nastrój uczuciowy (chorobliwość), otoczenie społeczne, wychowanie, a wreszcie obciążenie dziedziczne, to wszystko należy wziąć pod uwagę zanim wydamy sąd o czyjejś O-i moralnej. Nie ulega wątpliwości, że O. taka istnieje, mówi nam o tem głośno nasze sumienie; o ile jednak surowi powinniśmy być dla samych siebie, o tyle względni dla innych. Zwykle zaś dzieje się odwrotnie. Warunkiem O-i jest wolność

wewnętrzna, to znaczy poczucie możności postąpienia i działania inaczej, łączy się przeto zagadnienie O-i ściśle z zagadnieniem tak zwanej wolności woli. Odsyłamy też czytelnika w dalszych wywodach, a szczególnie co do strony historycznej zagadnienia, do artykułów dalszych, oprócz wymienionych już poprzednio, a mianowicie pod nagłówkami: Sumienie, Wola i Wolność woli.

Odpowiedzialność, odpowiadać za co, odpowiedzialny (fr. responsabilité, responsable, niem. Verantwortlichkeit, verantwortlich, verantworten): możność i obowiązek; powinność zadośćuczynienia za czyny własne lub cudze; zdawać sprawę z działania, usprawiedliwiać.—Oprócz O-i moralnej (ob.) przed sobą samym i opinią publiczną jest też O. prawna, która może być osobista, oraz majątkowa; w drugim przypadku, gdy ktoś posiada dostateczne mienie, aby stanowiło rękojmię w pewnym zakresie. Z kolei O. bywa: 1) c y-wilna zwykła, solidarna, posiłkowa, 2) dyscyplinarna (porządkowa), 3) polityczna, 4) państwowa i 5) karna. — 1. O. с y w i 1 n a wynika z rozporządzeń ustawy cywilnej (właściwego kodeksu) i z umowy, a w tym rodzaju zasady podstawne bierzemy prawie w całej Europie z prawodawstwa rzymskiego, odróżniającego: dolus, culpa lata, levis, levis-sima, quasi delictum i quasi contractus oraz normy, że umowa jest prawem dla stron ją zawierających. Dolus (podstęp ob.), inaczej wina umyślna, gdy ktoś działa ze złym zamiarem i przy użyciu takich zabiegów, o których na razie przekonać się trudno, lub gdyby były wiadome z początku stosunku, sama umowa nie nastąpiłaby. Culpa lata po polsku wina ciężka tj. wielkie niedbalstwo (culpa lata, quae dolo aequiparatur), czyli brak baczności i uwagi własnej ludziom zwykłym (magna dissoluta negligentia, id est non intelligere, quod omnes intelligunt). Winą znów lekką (culpa levis) jest zaniedbanie staranności odpowiedniej ojcu rodziny około jego własnych interesów (diligentia studiosi patris familias). Winą znów najlżejszą (c. levissima) bywa brak wyjątkowych starań, stanowiących cechę ludzi pilnych z wielkiem uzdolnieniem.- Dziś w kodeksach i między innemi w kodeksie Napoleona, spotyka się tylko pojęcie winy cięż ki ej {magna in concreto, odnośnej) tj. że wierzyciel ma prawo wymagać od swego kontrahenta 'tej staranności, z którą każdy człowiek odnośnie do swego stanu i zwyczajów pospolicie troszczy się o swe interesy (rebus suis consueta diligentia), oraz winy lekkiej (c. levis, c. in abstracto), czyli brak pilnego baczenia dobrego ojca rodziny (diligentia diligent is patris familias).—Trudno wyliczać kolejno ogół urządzeń kodeksowych i możliwe stosunki umowne, trzeba tylko wiedzieć, że każdy instytut ustawy cywilnej daje prawa i obowiązki odpowiedzialne. Dla przy-

kładu cytujemy z kodeksu polskiego z r. 1825 przepisy, dotyczące opiekuna głównego, który ma sprawować opiekę jak dobry ojciec rodziny, a więc O. jego jest znaczna i wypada w granicy culpa levis, opiekun zaś przydany w pewnych przewidzianych wypadkach może być pociągnięty za c. levis, rzadko odpowiada solidarnie (ob.), wraz z opiekunem głównym, tj że małoletniemu służy wybór poszukiwania w całości swej pretensyi, czy od swego głównego, czy od' opiekuna przydanego, czasami jest jeszcze posiłkowo odpowiedzialny w razie, gdy opiekun główny nie był w możności majątkowej wynagrodzić pupila. Członkowie zaś rady familijnej mogą być pociągnięci do sądu tylko za dolus t. j. podstęp. W końcu oprócz O-i z mocy postanowień kodeksu i z umowy, są jej dwa rodzaje wyjątkowe, jeśli zachodzi t. z\v. quasi delictum (jako — występek) i quasi contractus (jako—umowa). Odpowiada- o szkodę cywilną. Ministrowie są zawsze nie-ją więc za szkodę zrządzoną przez dzieci: oj- tykalni, odpowiadają tylko przed parlamentem ciec, a po jego śmierci matka, prze; służbę z jego inicyatywy.—W Austryi w trzech przy-i podwładnych: chlebodawcy i przełożeni, padkach urzędników można wezwać przed sąd przez uczni i terminatorów, nauczyciele i ręko- cywilny o szkodę zrządzoną przy wykonywa-kodzielnicy, — przez zwierzę domowe i budowlę niu obowiązków służby: a) sędziów wskutek ich właściciel;—dalej, prowadzący cudzy inte- skargi t. zw. syndykalnej (obi), b) gdy spełnio-res, czy to z wiedzą posiadacza, lub bez jego ne zostało przestępstwo przez agenta rządu, c) wiedzy, powinien zawiadywać nim dopóty, do- gdy trybunał stanu czyn ministra uzna za bezpra-póki gospodarz lub spadkobierca będzie w mo- wny. — W krajach niemieckich o dopuszalno-żności sam sobie zaradzić, obowiązany dołożyć ści skargi 'cywilnej rozstrzyga trybunał admini-starań dobrego ojca rodziny itp. Przykłady po- stracyjny, a gdzie go niema, sąd Rzeszy. W Ro-wyższe szkicowo tylko dają obraz drobnego za- syi procedura cywilna (art. 1316 — 1336, 1616 — kresu O-i cywilnej, osobistej i majątkowej, zwy- 1618) mówi o wynagrodzeniu szkód i strat, klej, solidarnej i posiłkowej.—Przejście do O-i a procedura karna (1066 — 1123, nowella 24/V karnej stanowią prawa poszkodowanego 1899 i co do duchowieństwa 1017 — 1029) skutkiem przestępstwa osoby innej, tu o przestępstwach służbowych. Trzeba teżzanoto-bowiein powinność wynagrodzenia ciąży tak wać, że w niektórych państwach są komisye, z ustawy cywilnej jak i z kryminalnej. Poddzia- izby dy s cy p 1 i n ar ne (Niemcy, Austrya). Wre-łem wreszcie np. jest O. cywilnokarna lekarzy szcie każdy urzędnik po za służbą, jako oby-za błędy, niedbalstwo, odmowę pomocy, również watel zwyczajny, ulega przepisom kodeksu cy-О. budowniczych, inżynierów, plenipotentów, wilnego i skutkom zobowiązań. — 3. O. p o 1 i -obrońców itd. — 2. O. urzędnicza jest czwo- tyczna ob. O. ministrów. — 4. O. pań-raka A) O. dyscyplinarna (porządkowa) za stwowa może być dwojaka. Jeśli państwo przekroczenia drobne, nie mówiąc o B) O-i przed występuje jako właściciel nieruchomości, kapi-organem wyższym, hierarchicznym. Wła- tałów, fundacyi, przedsiębiorstw depozytaryusza dza porządkowa nietylko służy państwu, ale i z tego tytułu wchodzi w stosunki zwykłe ko-gininom, korporacyom duchownym i świeckim, deksowe, wtedy normy ogólne są dlań obowią-stowarzyszeniom oraz sejmom. Kary wymię- żujące, z pewnemi tu i owdzie przywilejami rżane mają na celu, jak sama nazwa wskazuje,, w procedurze. Instytucye oddzielne pod tytu-porządek i należyte spełnianie przyjętych obo- łom prokuratoryi skarbu, syndyków, kuratorów wiązków. Ustawy administracyjne i statuty adwokatów urzędowych lub zwyczajnych są za-korporacyi wskazują za jakie czyny urzędnik stępcami i obrońcami (ob.). Inna rzecz, gdy lub oficyalista odpowiada na drodze hierarchi- urzędnik wyrządza komu szkodę, czy w celu eznej, cywilnej, karnej i które są tylko prze- służbowym, czy prywatnym. W razie drugim winieuiami dyscyplinarnemi (niem. Disciplinar- nie ma mowy o O-i posiłkowej państwa, lecz vergehen). — C) Przestępstwo kryminalne zwykłe i w ogóle trudno postawić stałą zasadę, aby lub służbowe, spełnione przez urzędnika, pocią- czynności urzędowe agenta rządowego zawsze ga za sobą bezwarunkowo skutki kodeksowe, pociągały za sobą obowiązek wynagrodzenia Rozpoczęcie jednak dochodzenia karnego żale- krzywdy powstałej. Wiele zależy od szczegółu ży od t. zw. decyzyi kwalifikacyjnej faktycznego. W Anglii, Francyi i w Niem-organu wyższego, pozwalającego na śledztwo czech państwo za czyny bezprawne urzędnika (Prusy, Bawarya, Baden, Rosya, Austrya), albo | cywilnie nie odpowiada. — W związku z tym

¹ urzędnicy występni nie mają żadnego przywileju (Anglia, gdzie sąd wprost wdraża śledztwo).

— D) Względną natomiast jest O. cywilna za szkodę zrządzoną przez urzęduika państwowego. ' Szkoda owa dotykać może albo osobę prywatną lub państwo. W drugim razie organ rządowy właściwy bezpośrednio ocenia i ściąga pretensyę na drodze administracyjnej, czy ze złożonej kaucyi, czy z płacy rocznej, czy z majątku osobistego, lub sprawę wytacza w sądzie. Co się tyczy skargi osoby prywatnej, dotkniętej materyalnie czynem urzędnika, to w interesie powagi urzędu, porządku publicznego i dla uniknięcia szykan istnieją wszędzie ograniczenia. We Francyi od r. 1791 procesy cywilne w tym rodzaju są zabronione. W Anglii również, ale z wyjątkiem jednym, gdy urzędnik przekroczył swą władzę, lub jej nie ma co do danej sprawy, wtedy tylko wolno pozwać

przedmiotem jest potrzeba kompensaty mate-ryalnej skazańcowi skutkiem omyłki sądowej. Dopiero od niedawna uznano konieczność zabezpieczania losu niewinnie skazanemu. W Austryi ponoszący szkodę ma prawo pozwać urzędnika lub państwo, albo wystąpić przeciwko obojgu (Ust. z d. 12/VII r. 1872). W Rosyi Senat kasacyjny w sprawie sędziego pokoju К o ni eg o uznał O. skarbu za roztrwonienie funduszów rodziny Loth e g o. -5.0, к a r n a pojedyńczych osób ma granice ściśle określone w zakresie tylko czynów nakazanych lub zakazanych przez ustawy karne, a nadto związana jest z tak zwanem poczytaniem (ob. łac. imputatio, fr. imputabilité, niem. Zurechnung). Nieodzowny jest ów łącznik z powodu, że czyn występny pociąga za sobą karę, której pewne stopnie dotykają majątku, .swobody, czci a nawet życia danej jednostki.—O. ludzka za czyn spełniony, lub zaniechanie go, ma dwa rodzaje warunków: wewnętrzne i zewnętrzne. Do pierwszych zalicza się: świadomość i wolę, a tutaj na boku zostawić musimy odwieczny spór, co do jej wolności metafizycznej. Dla prawnika w stosunkach społecznych dzisiejszych i w stanie obecnym psychologii wystarczyć musi jedyny wzgląd: czy sprawca rozumiał, uświadamiał sobie cele, do których dążył w swem bezprawiu i czy miał w danym razie możność wyboru między czynem, a powstrzymaniem się od niego. Do strony zewnętrznej należą stosunki umożliwiające lub tamujące działalność, wbrew rozumowi i woli. — W ten więc sposób p o -czytanie m (ob.), nazywa się sąd, zdanie uznające, że sprawca stał się przyczyną fizyczną lub moralną faktów, względnie przestępstwa, tj. że posiadał zdolność psychiczną do rozwinięcia działania lub powstrzymania się od niego, a zewnętrzne okoliczności dozwoliły mu cel osiągnąć. Ową zdolność wewnętrzną (niem. Zurechnungsfähigkeit) profesor Bojarski nazwał poczytnością. Za tym wyrazem w pierw-szem wydaniu swej książki o prawie karnem oświadczył się prof. Krzymuski, ai słownik prawniczy niemiecko-polski Akademii krakowskiej (wyd 2-gie 1874) idzie za terminem Bojarskiego, przyjął go K. K i e r s к i. Z kolei jednak Krzymuski, z obawy dwuzna-cznika, powraca do wyrazu poczytalność sprawcy, bo mówi się też pospolicie: „ten i ów jest poczytalny“. Okoliczności zewnętrzne noszą nazwę poczytalności czynu (niem. Zurechenbarkeit) lub przypisywalności jak chce Krzymuski. Oba względy, zewnętrzny i wewnętrzny, stanowią odpowiedzialność karną. Przyczyny, wyłączające poczytalność sprawy są: s t a n nieletni i choroby umysłowe. Niepoczytalnemi znów czynami będą zdziałane mimo rozumu i woli sprawcy, a pod wpływem błędu (ob.), lub przymusu (ob.). W pierwszym razie ludzie są niezdolni psychicznie i u nich istnieje niepoczytalność osobista (fr. non imputabilité, niem. Zurechnung sunfähigkeit), w drugim działają wbrew rozmysłowi i chęci, gdyż nastąpiła niepoczytalność czynu (niem. Unzurechenbarkeit). W teoryi i praktyce ustawodawstwa karnego wyraz wina (oh.) i jej stopnie rozumiane bywają w sposób bardziej subtelny, aniżeli w stosunku cywilnym, Stosownie do uczestnictwa w bezprawiu rozumu i woli mamy stopniowania uastępne: a) sprawca przewidział i chciał (zamiar wyraźny, oznaczony), b) przewidział i przyzwolił (zamiar wieloraki, przemienny), c) przewidział skutek, lecz nie chciał go (lekkomyślność), d) nie przewidział i nie-chciał, lecz powienien był i mógł przewidzieć (nieostrożność). Przypadki pod lit. a) i b) są w i n ą umyślną (dolus) a dwa drugie, c) id) nieumyślną (culpa). Praktyczny bywa podział na czyny pre medytowane, z rozmysłem iw uniesieniu gwałto-wnem. Winę nieumyślną zwą też niedbalstwem, dzieląc ją jak poprzednio. — Kodeksy kryminalne króciej zwykle stawiają schemat, lecz z niego nie wychodzą bo wyjść nie mogą. O. karna zależy też od sposobu działania i skutku, a przejaw bezprawia może mieć następny pochód w części lub całości: objawienie postanowienia słowem lub na piśmie, przygotowanie, usiłowanie (zaniechane z dobrej woli i mimo chęci, przeszkodzone zupełnie i przestępstwo chybione) przestępstwo dokonane. O. karna w końcu zależy od udziału sprawcy w czynie występnym, a tu odróżnić trzeba udział uprzedni, współczesny i następny, albo sprawców ipomocuików, a wśród nich sprawców fizycznych, współsprawców (spisek, banda) intelektualnych (podżegaczy), osoby ukrywające, niedono-szące, kupujące owoce przestępstwa itp. Wszystkie względy powyższe sąd bierze pod uwagę przy ocenie O-i karnej. — Literaturę przedmiotu znaleźć można w studyacli nad ustawą cywilną każdego kraju, ustawami administra-cyjnemi, w podręcznikach teoryi prawa karnego, procedury sądowej. Rozprawy specyalne w naszym języku w ostatnich czasach między innymi pisali: K. Badeni „Uwagi o gatunkach złego zamiaru“ (ł867). L. Blumenstock „Pogląd na obecny stan kwestyi poczytalności“ (1870); Al ek s a n d e r Bojarski: „Zasady nauki o poczytaniu“ (1872); Ostroży ński „O odpowiedzialności państwa za bezprawne działania urzędników“ (1884); W. Miklaszewski „O prawach poszkodowanego przez przestępstwo“ („Gaz. Sąd.“ z r. 1899); Stan. Szyfer „Odpowiedzialność karna lekarzy za błędy, niedbalstwo i nieudzielenie pomocy“ („Gaz. Sąd.“ z r. 1897); Feliks Ochimowski „Odpowiedzialność karna małoletnich podług noweli czerwcowej 1897 r.“ („Gazeta Sądowa“ z r. 1897);

Kazimierz Kierski „O odpowiedzialności karnej małoletnich przestępców podług prawa

F. O.

к. o.

polskiego“ (1888).

Odpowiedzialność ministrów. O O-i cywilnej i karnej wskazówki podano wyżej (ob. odpowiedzialność). Zazwyczaj pod pojęciem w nagłówku rozumie się O. wobec naczelnika państwa i wobec sejmu (parlamentu). Zawsze i teraz, jakikolwiek minister, oraz cały t. zw. gabinet (rada ministrów albo komitet m.) obowiązany jest zdawać sprawę ze swej działalności przed panującym w monarchiach lub prezydentem w rzeczypospolitej. Każdy czyn urzędowy ulega w zasadzie kontroli najwyższej ze strony pierwszej osoby w państwie i ze strony izby obrachunkowej, noszącej takie lub inne miano. W części też rozporządzenia ministeryalne mogą być skarżone do Rady stanu, której niekiedy (Prancya) potrzeba wpierw przedstawić decyzye wprowadzające zmiany w ustroju administracyjnym. Właściwa O. specyalna, polityczna istnieje wobec sejmu. Najpierw wyrodziła się w Anglii i rozwija się w szczegółach aż do czasów obecnych. Parlament nieraz dawał uczuć sekretarzom państwa swą władzę, wytaczając im procesy. Wyrobił się od lat stil obyczaj w Londynie, że sam cień braku zaufania ze strony Izby gmin zmusza gabinet albo do dymisyi, albo do nowych wyborów. Oznaką braku zgody między ministrami a izbą bywa, jeśli parlament odrzuca wniosek rządowy lub uchwala wotum nieufności (ob.). Dziś więc wyszły z użycia procesy, ponieważ upadek gabinetu pokrywa błędy urzędowania. Gabinet St. James działa zawsze solidarnie, omyłki jednego sekretarza stanu ciążą na wszystkich i o tyle są usprawiedliwione, o ile bywa przychylna większość w izbie gmin. Wedle teoryi, tam oddawna powstałej, naczelni zwierzchnicy administracyi krajowej powinni baczyć, aby przedsięwzięte przez nich środki były „honorowe, sprawiedliwe i korzystne.“ — Wszystkie konstytucye zastrzegają O. m., lecz w wielu krajach brak należytej sankcyi, albo odpowiedniej praktyki. Wszędzie dekrety naczelnika państwa muszą być kontrasyguowane. W Austryi każda delegacya (austryacka lub węgierska) ma prawo oskarżyć i jeśli obie powezmą decyzyę jednaką, wtedy wybiorą sąd umyślny do rozstrzygnięcia zarzutów. W Cisli-tawii (Austryi) znów tak Izba panów, jak i deputowanych może utworzyć ad hoc sąd państwowy (Staatsgericht), z którego wyroku cesarz ułaskawić władny jest tylko na wniosek dodatkowy Izby oskarżającej.—W Danii właściwym do tego rodzaju spraw jest trybunał najwyższy, (Rigsträt) w komplecie szczegółowym.—We Francyi Napoleon I już jako konsul, a tem-bardziej jako cesarz, rządził samowładnie, zapominając, że naczelnik państwa tylko panuje, a rządzą ministrowie. Napoleon III utworzył teoryę o własnej jakoby odpowiedzialno-

ści. —W trzeciej rzeczy pospolitej od. r. 1871 prezydenta można pociągnąć do usprawiedliwienia się tylko za zdradę stanu (dans le cas de haute-trahison), ministrów zaś solidarnie za „ogólną politykę, każdego zaś za czyny osobiste“. Senat ich sądzi. W Hollandyi władza odpowiednia należy do sądu wyższego (Hooge liaad). — Najwięcej, oprócz Anglii, rękojmi posiada konstytucya szwedzka, gdzie sejm wybiera stałą komisyę z 48 członków, która mianuje prokuratora sejmu (Justifie Ombudsman), a ten ma prawo wglądać w czyny każdego organu sądowego i administracyjnego, przejrzeć akta i pociągać przed sądy. Oddzielne komisye podczas obrad sejmu czuwają nad sądem najwyższym, wolnością prasy i nad radą ministrów, a nadto za pośrednictwem tychże komisyi, sejm mianuje dyrektorów banku państwa, zarządu długu publicznego i kontrolerów skarbu. Natomiast w Rzeszy Niemieckiej i w Prusach O. m. ma charakter frazesu konstytucyjnego, dowodem czego są słynne spory Bismarcka z parlamentem. Kanclerz tam wszechwładnie po cesarzu zarządza sprawami cesarstwa, pre-zyduje w Radzie Związkowej i tylko w zasadzie obowiązany jest do sprawozdania przed sejmem, lecz owa zasada bez sankcyi stanowi lex imperfecta. W Prusiech sejm wprawdzie kontroluje, lecz nie może zmusić do ustąpienia ministrów.—W Rosyi O. m. powstaje bądź ze skargi osoby prywatnej, bądź z doniesienia miejscowego organu urzędowego, bądź z rewizyi gubernialnej, lecz decyzya kwalifikacyjna zależy od monarchy. —W Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej prezydent odpowiada za politykę rządu, oskarżyć go i innnych urzędników cywilnych, ma wyłączne prawo (of impeache-ment) Izba deputowanych o zdradę stanu, przekupstwo lub inne przestępstwa ważniejsze (other high crime and misdemeanors), wyrokuje wtedy senat. Sekretarze państwa nie mają wstępu do kongresu, nie mogą bronić wniosków, obowiązani do sprawozdań przed prezydentem. Każda Izba, gdy zechce, uchwala rezolucye naganne lub pochwala czynności rządu, stawia wnioski, jak postąpić należałoby. Bywały przypadki, że podobne decyzye prezydent zostawiał bez skutku. — W dawnej Polsce za ministrów poczytywani byli dwaj marszałkowie: koronny i litewski, po dwu kanclerzy i podkanclerzych, dwu poskarbich i po dwu Hetmanów Wielkich i polnych, a urzędy te, jak wszystkie ówczesne, dożywotnio spełniano. Za Jana Kazimierza powstał wniosek, aby okres urzędowania był tylko trzechletni. Za króla Michała, podczas konfederacyi gołębiewskiej, dwuletni czas określono z obowiązkiem zdania sprawy z działań i złożenia urzędu na każdym sejmie zwykłym. Uchwała ta powtarza się w r. 1673, lecz bez skutku chce ją w życie wprowadzić Jan III. Dopiero stanowcza jest ustawa z r. 1775 o O. m. Rzeczypospolitej Polskiej.

ze Bogu, jako obrażonemu, poszkodowanemu do pewnego stopnia przez grzesznika, należy się zadośćuczynienie, które według tychże pojęć starogermańskich, mogło być dane nietylko przez winnego samego, ale też zastępczo przez osobę inną, godzącą się na to, albo nakoniec ca), gdy sędzia żądał, aby ktoś wezwał Boga mogło być odkupione pieniędzmi. W krajach na świadectwo, że danego czynu nie spełnił, germańskich poglądy te, szeroko zakorzenione, Odprzysiężenie zawsze miało charakter ujemny znalazły też zwolenników wśród duchowień-jeśli odprzysiężnik (obturator) w tej for- stwa, zwłaszcza w Anglii, jak tego dowodzą, mie uroczystej zapewnił np. że nic wierzycie- rozchodzące się z kraju tego od końca wieku

Odprzysifgać, odprzysiądz (niem. abschtcören, fr. abjurer). Wśród różnego rodzaju przysięgi (ob.), jako dowodu w procesie (np.: deferowanej, referowanej, wyznaczonej, supletoryjnej, aserto-ryjnej, promitoryjnej, manifestacyjnej i t. d.) znano t. z w. „oczyszczającą“ (purgatio canoni

F. O.

łowi nie jest dłużny.

żonej przez Kościół • na grzesznika, jeśli się kajał i skruchę okazywał. Kary tego rodzaju w Kościele pierwotnym polegały na odprawianiu pokuty publicznej, przez którą wytrącony ze społeczeństwa wiernych grzesznik skła-gał dowód skruchy szczerej i żalu za grzech popełniony. Przykład tego spotykamy już w zaleceniu św. Pawła (List do Korynt. II, rozd II, w 6 i nast); widzimy także, iż podczas prześladowali Kościoła w pierwszych wiekach chrześciaństwa wyznawcy i męczennicy pisywali do biskupów, wstawiając się za grzesznikami skruszonemi i prosząc o odpuszczenie im, albo skrócenie pokuty nałożonej. Wiadomo także z listu św. Augustyna, że jak biskupi prosili nieraz sędziów o złagodzenie kary winnym, tak też i sędziowie wstawiali się do biskupów o zmniejszenie pokuty ciężkiej dla niektórych grzeszników, szczerze za winy swe żałujących. To zmniejszenie lub skrócenie pokuty było właśnie O-m pierwotnym, zachowanym dotąd w Kościele wschodnim. — Już na pierwszym soborze powszechnym w Nicei (r. 325) przyznano biskupom prawo odpuszczania odpadłym od wiary grzesznikom części pokuty, skoro dowiodą, iż wzbudzili w sobie żal za grzech swój i skruchę szczerą okażą. —Od dawna już uważano za oznaki skruchy i żalu t. zw. uczynki dobre, t. j. modlitwy, posty, umartwienia ciała, dawanie jałmużny, pielgrzymki do grobów męczenników i t. p. — Począwszy od wieku V, gdy karność dawna w Kościele słabnąć zaczęła, pokuta jawna, wymagana przez kanony (Canon es poenitentiarii), a długą i uciążliwa bardzo, stawała się też coraz rzadszą, miejsce jej zaś zajmowało pomału spełnianie dobrych uczynków po cichu i w u-kryciu, co wpłynęło i na złagodzenie pokuty jawnej, tak surowej. Idąc dalej w kierunku tym, dochodzić zaczęto do przekonania, że owe uczynki dobre są zadośćuczynieniem dostatecznym za grzechy spełnione. W Kościele za-ohodnim na wytworzenie się pojęcia takiego wpływ niemały wywarły poglądy prawne ludów germańskich, wymagające za winę każdą wynagrodzenia, do którego poszkodowany zawsze miewał prawo. Wyrosło więc mniemanie,

VII, t. zw. książki spowiednie (niem. Beicht-Odpusty (łac. Indulgentia, fr. i ang. In- bûcher), w których znajdowały się wykazy sy-dulgence, niem. Ablass). Początkowo O. ozna- stematyczne kar kościelnych, które mogły być czał właściwie tylko odpuszczenie kary nało- zamienione na inne, dogodniejsze dla obciążonego niemi; tak np. post można było zamienić na odśpiewywanie psalmów lub dawanie jałmużny, od kar innych wykupywać się wolno było opłatami na rzecz kościołów lub duchowieństwa. Także pokuta zastępcza zaczęła się rozpowszechniać; np. człowiek bogaty, skazany na zachowywanie postów w dniach oznaczonych w ciągu lat kilku mógł, zadość uczynić temu w dni niewiele, byleby miał za co nająć tylu ludzi, ilu trzeba było do odposz-czenia liczby dni nakazanych, a w sumieniu swym był wtedy spokojny, gdyż podług pojęć jego prawnych, wszystko jedno było, kto pościł, byleby tylko liczba dni postu wymagana na zgładzenie winy była pełna. Było to oczywiści nadużycie nie zalecane przez Kościół nigdy, ale rozpowszechnione w Europie zachodniej, środkowej i południowej, o ile tam sięgały wpływy germańskie, tak przemożne za Longobardów, później zaś za Karola Wielkiego i cesarzów z domu Saskiego, większe jeszcze. Wcześnie już wprawdzie synody pro-wincyalne różne w wieku IX bardzo stanowczo występowały przeciwko księgom spowiednim, wyżej wymienionym, każąc je niszczyć i palić, jako niezgodne z nauką Kościoła; nie skutkowało to jednak należycie, tembardziej gdy zwyczaj ten był dogodny dla grzesznika, a równocześnie korzystny dla kościołów, klasztorów i duchowieństwa. Mnożące się darowizny, czynione kościołom i klasztorom, najzwyklej miewały na widoku osiągnięcie odpuszczenia grzechów popełnionych. Papieże i biskupi upoważniali kościoły do odpuszczania części nałożonych kar kościelnych wszystkim tym, którzy się do wzniesienia ich darami przyczynili. Wiele bardzo kościołów w wiekach X i XI za

takie właśnie pieniądze zbudowano. W wieku XI, za papieża Aleksandra II (r. 1051 — 1073), zjawia się też poraź pierwszy nazwa Indulgentia (od ind-ulgere= pobłażać, postępować łagodnie, dobrotliwie), lepiej określająca rzecz niż nazwa polska „Odpust“, lub niemiecka „Ablass“. — Oprócz za dobrodziejstwa świadczone kościołom i klasztorom, otrzymywano też О-y za wyprawy krzyżowe do Ziemi świętej, albo za walkę przeciwko poganom, w Europie

jeszcze istniejącym wtedy. Z czasem doszło do tego, że dostępowano O-u za odbycie nabożeństwa w dni pewne w kościołach uprzywilejowanych, za wysłuchanie kazania, za pewne uczynki pobożne lub datki ną rzecz Kościoła;

przez rozgrzeszenie (ob.) odcierpieć trzeba koniecznie w rozciągłości całej? —czy też Kościół w okolicznościach pewnych posiada władzę odpuszczania zupełnego kary, lub zmniejszenia albo złagodzenia jej surowości? — Otóż kościół na pytania te odpowiada twierdząco, przyznając sobie władzę tę, przyczym opiera się na słowach Zbawiciela, wyrzeczonych naprzód do św. Piotra: „Tobie dam klucze królestwa Niebieskiego. A cokolwiek zwiążesz na ziemi, będzie związane i w niebiesiech; a cokolwiek rozwiążesz na ziemi, będzie rozwiązane i w niebie“ (Ew. Mat. rozd. 16, w 19), następnie zaś do apostołów innych: „Zaprawdę powiadam wam: Cobyściekolwiek związali na ziemi, będzie związane i na niebie: a cobyściekolwiek rozwiązali na ziemi, będzie rozwiązane i w niebie“ (tamże, rozd. 18, w. 18). — Grzech pozbawia łaski poświęcającej (ob.) i nakłada powinność poniesienia kary stosownie do winy; powinność zaś ta trzyma grzesznika jakoby w niewoli i opóźnia posiadanie nieba, a to wtedy, gdy grzesznik odzyskał łaskę, dopóki ta kara nie zostanie odpuszczona. Opierając się na przytoczonych słowach Ewangielii Kościół przyznaje sobie władzę nietylko odpuszczania grzechów i kary wiecznej, na którą zasługuje grzech śmiertelny, aie i kary doczesnej, zostającej jeszcze do poniesienia. Tę władzę wykonywa Kościół, udzielając O-ów. — O. więc według nauki Kościoła jest odpuszczeniem kary doczesnej. Kościół nie nauczał i nie twierdził nigdy, że O. jest odpuszczeniem winy grzechu, t. j. zgładzeniem plamy przezeń na duszy uczynionej. Wina grzechu śmiertelnego, może być odpuszczona tylko przez sakrament pokuty, albo przez akt skruchy doskonałej (por. Skrucha), połączonej z żądzą sakramentu; wina zaś grzechu powszedniego, nie może być odpuszczona inaczej, jeno przez sakrament, lub przez akt żalu człowieka zostającego w łasce Pana Boga. O. więc nie odpuszcza kary wiecznej, pociąganej przez grzech śmiertelny, ponieważ kara ta została już odpuszczona równocześnie z grzechem w sakramencie pokuty, lub przez skruchę doskonałą, połączoną z żądzą sakramentu; skutkiem O-u jest zatym nadstarczenie słabości grzesznika i odpuszczeniu mu, w całości lub w części, kary doczesnej, którą ponieść powinien, tu lub w życiu przyszłym, za grzechy, które mu odpuszczone zostały przez jeden ze środków wyżej wspomnianych. — Władza udzielania O-ów nie wypływa ze święceń lecz z juryzdykcyi; papież wybrany kanonicznie, lecz nie posiadający jeszcze charakteru biskupiego, mocen jest udzielać O-ów, z tego powodu władza ta odbywa się po za obrębem sakramentu pokuty; a odpuszczenie kary doczesnej, będące skutkiem O-u,

osiąganp О-y nąprzód za grzechy jeszcze nie piópeinione, uzyskiwać można je było także dla dusz w czyśćcu pokutujących. — Aby w stosunkach tych ład pewien zaprowadzić, postanowił w r. 1215 papież Innocenty III ograniczyć biskupów w przyznawaniu O-ów, zachowując dla siebie i następców swych na Stolicy Piotrowej wyłączne udzielanie O-u zupełnego (lndulgentia plenaria). Następcy wielkiego papieża z czasem z przywileju tego zaczęli ciągnąć korzyści świeckie, sprzedając О-y za C6nę z góry oznaczoną, a ze źródła tego pieniądze' bardzo obficie spływały do Rzymu, gdyż każdy, kto tylko mógł, chętnie pozbywał się grzechów swych w sposób tak łatwy.—Już w wîefciTTIT Nowacyanie (ob. Nowacyan) bardzo stanowczo występowali przeciwko O-om, twierdząc, że za grzechy niektóre winnych należy na zawsze wytrącać ze społeczności Kościoła, zbytnia ich surowość jednakże uznana została za liere-zyę. W wieku XII Waldensi (ob.) wystąpili z twierdzeniem, że papież zgoła nie posiada władzy udzielania O-ów komukolwiek; to samo zdanie wypowiedział Jan Wikleff (ob.), poprzednik Jan Husa (ob.). Najbardziej wszakże zaognił się spór o О-y, gdy Leon X w latach 1514 i 1516 przez wysłanników swych nakazał ogólną sprzedaż odpustów, aby w ten sposóh-ftgroma-dzić środki na wojnę przeciwko Turcyi, oraz na budowę katedry św. Piotra w Rzymie. Wtedy to Marcin Luter (ob.) w dniu 31 października r. 1517 wystąpił ostro przeciwko kupczeniu O-ami, a wkrótce potem potępił je całkiem w książce „Sermon von Ablass und Gnaden“. Był to początek Reformacyi (ob.). — Leon X w bulli z d. 9 listopada roku 1518 stanął w obronie O-ów, oświadczając, że papież, jako zastępca św. Piotra i namiestnik Chrystusowy, ma pełne prawo udzielania ich, że jest to nauka Kościoła rzymskiego, oraz że trzeba zgodzić się z nią, chcąc żyć w społeczności z nim. —

Sobór Trydencki (Sessio XXV, Decret, de Indulg.) oświadczył się za O-ami, usuwając wszakże wszelkie nadużycia dawniejsze, zwłaszcza zaś udzielanie O-ów za pieniądze, które też ustało od czasu owego. — To są w krótkości dzieje świeckie O-ów; teraz jeszcze okiem rzucić należy na nie ze stanowiska dogmatycznego Kościoła rzymskiego. — Kościół naucza, że sakrament pokuty (ob.) odpuszcza winy grzechów popełnionych po chrzcie i wygładza plamę duchową, przez grzech na duszy uczynioną, również odpuszcza karę wieczną. Ale ta kara wieczna zamienia się zwykle na doczesną, którą odcier- dzieje się w chwili spełnienia ostatniego z wa-pieć trzeba w życiu ziemskim albo przyszłym,    runko w włożonych przez wyższą osobę ducho-

Nasuwa się więc pytanie: czy karę tę docze-    wną. Ponieważ szafunek O-ów należy do ju-

sną po odpuszczeniu grzechu i kary wiecznej ryzdykcyi, nie zaś do charakteru, stąd wynika

że biskup obrany i kanonicznie instalowany, zupełne, następstw takich za sobą nie pociąga.— chociaż nie konsekrowany, mocen jest udzielać O. osobisty, jest ten, który udzielany bywa O-ów sam, lub przez delegowanego, że wika- bezpośrednio bądź jednej bądź wielu osobom ryusze generalni, gdy ta władza wyrażona jest w ich listach, tudzież szczególnie do tego delegowani, mogą ogłaszać О-y, a nawet ich udzielać; że biskup in partibus, t. j, ten, który nosi tytuł dyecezyi, położonej w kraju zajętym przez niewiernych, lub który złożył urząd biskupi, jako nie posiadający juryzdykcyi, sie ma też władzy udzielania O-ów. —Papież, jako głowa Kościoła, mocen jest w całym Kościele u-dzielać O-ów rodzaju wszelkiego; biskupi zaś mogą czynić to jedynie w dyecezyach swych, albo za ich obrębem, gdy chodzi o dyecezyan ich, gdyż nad niemi władza ich nie ustaje; wszelako obowiązują tu obostrzenia pewne, postanowione przez czwarty Sobór Laterański. Biskupi mogą udzielać O-u tylko jednorocznego w dzień poświęcenia kościoła; udzielane w ja-kiejbądź innnej okoliczności przez nich О-y ograniczają się jedynie do dni czterdziestu; gdyby przez nich udzielone były na czas dłuższy, nie miałyby mocy żadnej. —Zdanie soboru Trydenckiego o O-ach jest następujące: „Ponieważ władza udzielania odpustów nadana została przez Jezusa Chrystusa Kościołowi swemu, i gdy Kościół używał tej władzy boskiej od samego początku: święty Sobór naucza i stanowi, że zachowywać należy ten starożytny zwyczaj, jako bardzo zbawienny ludowi chrześciańskiemu, i rzuca klątwę na tych, którzy twierdzą, że odpusty są niepożyteczne, lub że Kościół nie posiada władzy ich udzielania“ (Sess. XXV.

należącym do bractw, zgromadzeń lub stowarzyszeń pobożnych. Do tych O-ów należą udzielane wiernym, nawiedzającym Sakrament przenajświętszy podczas uroczystego wystawienia go, kapłanom przed mszą lub po niej odmawiającym modlitwy pewne i t. p. — O. realny, jest przywiązany do rzeczy pewnych jak oto: różańców, medalików, krzyżyków i t. p. O. taki nie towarzyszy przedmiotowi, gdy tenże przechodzi w inne rące. — Nie istnieje żadna formuła przepisana do nadawania O-ów różańcom, krzyżykom i t. d., zwyczajny znak krzyża uczyniony nad niemi przez kapłana, posiadającego władzę udzielania O-ów, wystarcza do tego, papież też nie inaczej poświęca przedmioty liczne, składane mu nieomal każdego dnia; wszelako zwyczaj nakazuje odmawiania przytem modlitw i używania formuł mieszczących się w rytuale, a mieć przytem każe świecę zapaloną i kropić wodą święconą przedmioty, którym się O. nadaje.—Nadto О-y bywają zupełne i cząstkowe; pierwsze znoszą wszystkie kary doczesne, przez popełnienie grzechu zasłużone, drugie zaś odpuszczają tylko część winy i kary. Dostąpiwszy O-u zupełnego dla siebie samego, można otrzymać drugi lub nawet kilka innych dla dusz w czyśccu cierpiących. — Chorym dobrze usposobionym Kościół udziela O-u szczególnego, zwanego O-e mwprzypadkuśmier-ci (in articula mortis). Jest to O. zupełny, udzielany pod warunkami pewnemi, w przypadku śmierci wiernym, którzy wykonywali stale to lub owo ćwiczenie pobożne, lub, którzy posiadają przedmioty poświęcone, jak oto: krzyżyki, medaliki, różańce; również członkom bractw Sakramentu przenajświętszego, szkaplerza, różańca, Serca Jezusowego, Serca Maryi Panny i t. p. —Oprócz O-u tego, który otrzymać można bez pomocy kapłana, a który nazywa się indulgentia lata, to jest otrzymywany z prawa w przypadku śmierci, jeśli wypełnione były warunki postanowione przez stolicę Apostolską, jest jeszcze inny O. in articulo mortis nazywany, nie będący wszakże indulgentia lata, jak wspomniany wyżej, lecz indulgentia jerem da, t. j. O., który otrzymać można tylko za pośrednictwem biskupa lub kapłana upoważnionego należycie do udzielania go umierającemu.— Papież Benedykt XIV bullą Pio mater, wydaną d. 5 kwietnia r. 1747, postanowił, że pobłogosławienie z zastosowaniem O-u zupełnego w przypadku śmierci, które zwykle przelewano na biskupów, trwać odtąd ma przez cały czas zasiadania ich na stolicy biskupiej. Nadto postanowił, że wolno im subdelegować tylu kapłanów, ilu uważać będą za potrzebę, do udzielania umierającym O-u wymienionego. Wszyscy księża upoważnieni do spowiadania, zwykle też upoważnieni bywają przez arcybi-

Decret, de Indulgentiis). — O. co do czasu bywają różne: są udzielane na wieczne czasy, inne zaś ograniczają się do pewnych, z góry oznaczonych lat, lub warunków przewidzianych.

Pierwsze trwają tak długo, dopóki nie zostaną stanowczo odwołane, nie kończą się zas ze śmiercią tego, który ich udzielił. Drugie trwają tylko przez czas określony, przyczyni czas ten liczy się od dnia wydania reskryptu lub breve, stanowiącego O., nie zaś od dnia ogłoszenia: tak postanowiła Kongregacya O-ów (ob.) d.

18 maja r. 1711.—Dalej О-y dzielą się jeszcze na miejscowe, osobiste i realne. —O. miejscowy przywiązany jest do miejsca pewnego np. do kościoła, uzyskuje się go odwiedzaniem kościoła takiego i wykonywaniem innych warunków przepisanych. O. miejscowy nabywany być może przez wszystkich wiernych, do jakie-gobądź kraju lub narodu' należą. To samo odnosi się do O-u przywiązanego do kaplicy, ołtarza lub obrazu znajdującego się bądź w kościele jakimkolwiek, bądź też w kaplicy. O. taki istnieć przestaje, gdy według zdania powszechnego, miejsce do którego był przywiązany, przestało istnieć lub być tern, czem było.

Jeżeli np. kościół uległ zniszczeniu, lub utracił przeznaczenie swe przez przeróbkę na budynek świecki. Przebudowanie wszakże, chociażby

z 7 wydania francus-

Red.

Odpuszczenie grzechów, ob. Pokuta, Rozgrzeszenie i Spowiedź.

Odra (niem. Oder, łac. Viadua, Viadrus, u.o-wołac. Odayra), rzeka w Europie środkowej. Źródła jej leżą na Morawach, o 22 km. od Ołomuńca na stokach południowo-wschodnich gór Odrzańskich, pod 15°11'14" dług. wsch. od Paryża a 49°36'47" szer półn. w małym trzęsawisku wśród lasu jodłowego; 627 m. nad poziomem Połączywszy się z kilkoma innemi strumieniami wchodzi w granice księstwa Opawskiego na Śląsku, wraca potem do Moraw i znów zakręca w kierunku północno-wschodnim. Po przyjęciu od lewego brzegu Opawi-cy, płynie na granicy pomiędzy Śląskiem a Morawami, dalej, od uścia innego dopływu swego, Ostrowicy, tworzy granicę pomiędzy Śląskiem austryackim, a pruskim na przestrzeni 14 km.

skupa lub biskupa do udzielania O-u tego. — Benedykt XIV w bulli wymienionej ustanowił też ostatecznie formuły, których używać należy przy udzielaniu O-u w przypadku śmierci. Wszakże gdyby chory był tak bliski zgonu, że nie starczyłoby już czasu do odmówienia wszystkich modlitw przepisanych, to kapłan powinien mu udzielić błogosławieństwa w tych tylko słowach: „Niech cię błogosławi Pan Bóg wszechmogący, Ojciec i Syn i Duch Święty, Amen.“ — Chociażby chory był nieprzytomny O-u udzielić mu należy, ponieważ domyślać się można, że gdyby posiadał przytomność, pragnąłby otrzymać go, oraz że przed utratą zmysłów miał usposobienie potrzebne do uzyskania O-u. — Dzieciom, które nie przystępowały jesz-sze z powodu młodości swej do komunii świętej, udzielić należy błogosławieństwa wraz z O-em zupełnym, jeżeli wierzyć można, iż miały już tyle rozumu i rozeznania, że mogły obrażać Pana Boga. — O. czterdziestu dni, stu dni, siedmiu lat i t. d. jest to odpuszczenie kary doczesnej, przypadającej za grzechy już odpuszczone, odpowiadające takiemuż czasowi dawnej pokuty kanonicznej, t. j. nakazywanej przez dawne kanony pokutnicze (Canones poe-nitentiarii). — О-y nie uwalniają bynajmniej od czynienia pokuty. Aby dostąpić O-u koniecznie trzeba dokładnie wykonywać uczynki oraz zadość uczynić warunkom przepisanym przez udzielającego O. —Pierwszym warunkiem, aby dostąpić O-u jest pragnienie i zamiar otrzymania go, przytem’znajdowanie się w stanie łaski (ob.) i odmawianie modlitw przepisanych. Także warunkiem do dostąpienia O-u zupełnego jest spowiedź i komunia święta. — Można otrzymać О-y dla dusz w czyśćcu cierpiących, jeżeli udzielający ich oświadcza, że dają się zastosować do dusz czyśćcowych; jednakże tego rodzaju О-y Kościół wydaje nie na mocy władzy swej nad żywemi {per modum ab solutionis), lecz jeno przez wstawiennictwo swe {per modum suffrayii), które wszakże zawsze jest skuteczne.—Głównym i najuroczystszym O em jest Jubileusz (ob.). —Literatura nowsza: J. Chrzc. Bouvier „Nauka o odpustach, bractwach i Jubileuszu kiego na język polski przełożył X. Kazimierz Przyałgowski“ (Wilno 1847; wyd. 2-e tamże 1859); Grön e „Der Ablass, seine Geschichte und Bedeutung in der Heilsökonomie“ (Ratys-bona 1863); Bering er „Die Ablässe, ihr Wesen und Gebrauch“ (Paderborn 1887, wyd. 9-e; dzieło opracowane podług A. Ma u r el a i J. Scheider a), trzej wymienieni autoro-wie w sprawie O-ów zajmują stanowisko ściśle katolickie; ze stanowiska protestanckiego pisze o nich Diecklioff „Der Ablassstreit, dogmengeschichtlich dr.rgestellt“ (Gota 1885). — Por. (jteż „Encyklop. kość.“    Rpd-

Odpuszczanie, tak zwie się przy obróbce stali czynność wręcz przeciwna hartowaniu (ob.

Kacyki. Po wiz. Iluitr. Ser II. Zctz. 28b X. IV.

Hartowanie stali), mająca na celu zmiękczenie jej, co dzieje się w ten sposób, że rozpaliwszy ją, ostudza ją się następnie pomału. Stal odpuszczoną łatwiej obrobić można, poczem nadaje się jej znów twardości za pomocą hartowania.

morza.

Minąwszy Bogumin i przyj ąwszy z prawego brzegu Olszę, zwraca się na północ i wchodzi w obszar państwa Pruskiego, przez które płynie na przestrzeui 641 km. Bieg jej górny ma przeważnie kierunek północno-zachodni, dolny zaś północny. Atoli i w górnym i w dolnym biegu liczne załamania nieraz zupełnie kierunek ten zmieniają. Ze Śląska Pruskiego wchodzi do Brandenburgii, gdzie tworzy wyspy liczne. W obrębie regencyi Frankfurckiej połączona jest O. ze Sprową kanałem długim na 100 km.; w obrębie Potsdamskiej, kanał Finowski, długi na 56 km. łączy O-ę z Ha-wolą. — Poczynając od Lubuszy, poniżej Frankfurtu, wchodzi O. w tak zwane „bagna Odry“ (niem. Oder-Bruch), które ciągną się na długości 56 km., na szerokości 12 — 30 do Oderberga; jest to kraj nadzwyczaj żyzny, w części górnej i środkowej zawierający przeważnie pola, w części dolnej łąki bujne. W części północnej tych bagien tworzyła dawniej O. wielki zakręt, który usunięto przez kanał wykopany w latach 1747    1753 (t. zw. Nowa O.); dawne

koryto rzeki, t. zw. Stara O., wyschło prawie zupełnie, tak, że w r. 1832 można je było tamą zupełnie odgrodzić od rzeki. Wraz z przekopaniem Nowej О-y przystąpiono do osuszenia bagien О-y. Obecnie Stara O. zbiera wody z rowów osuszających bagna i z różnych drobnych rzeczek i strumieni. Zaraz poniżej tych bagien, za Oderbergiem, O. przerywa grzbiet pojezierza Bałtyckiego. Brzegi О-y w niektórych miejscach dochodzą tu do wysokości 100— 140 metrów; pełno tu miejscowości malowniczych, którym okolica zawdzięcza nazwę Szwaj-caryi Brandenbursko-pomorskiej. Na Pomorzu, poniżej Widuchowa, dzieli się O. na odnogi. Lewa, t. j. zachodnia, zatrzymuje nazwę O-y;

94

tablic.)

prawa zaś, t. j. wschodnia, na przestrzeni aż do miasta Greifenhagen zwie się Żurawiem, w dalszym zaś biegu Wielką Ryglicą (niem. Grosse Heglitz). Ta odnoga wschodnia wpada do jeziora Damskiego, na brzegu południowym. Właściwa zaś O. płynie dalej na północ wzdłuż brzegów zachodnich jeziora i wpada do niego czterema ramionami, z których trzy, Mała Ry-glica, Parnicai Duńczyca(niem.Dunoeh), wchodzą naprzeciwko Starego Damu, czwarte zaś, minąwszy Szczecin, wpada oddzielnie do tegoż jeziora. Poniżej Pelicy O. wychodzi z jeziora Damskiego i rozlewa się po wielkiej i małej zatoce Szczecińskiej; pomiędzy wyspami Wolinem i Orzną (niem. I Jsedom) trzema szerokiemi kanałami łączy się z wodami morza Bałtyckiego. Odnoga wschodnia, pomiędzy lądem stałym, a Wolinem, nazywa się Dziwno (niem. Dievenoïe), środkowa Świni ą (menYdSTvine), trzecia, pomiędzy Orzną a lądem stałym, Pienią lub Pijaną (niem. Peene). — Dorzecze О-y zajmuje 112 000 km. kw. (2 034 mile kw.); Sudety odgraniczają je od dorzecza Dunaju i Łaby. Długość jej wynosi 905 km. w prostej zaś linii od źródeł do uścia 595 km. Dorzecze О-y jest nierówno rozłożone : najznaczniejsze dopływy posiada od wschodu (od prawego brzegu), "od lewego zaś brzegu wpadają do niej prawie tylko rzeczki drobne. Brzeg lewy rzeki nazywają „niemieckim“, prawy „polskim“. W górnym biegu wpadają do О-y z prawego brzegu, Ostrowica i Olsza, z lewego Opawica (niem. Oppa). W średnim biegu z prawego brzegu: Rudka, Birowa, Kłodnica, Mała Pane w (niem. Malapane), Bry-nica czyli Popława; Stobrawa (niem. Stober), Miniska (niem. Flass) i Widawa (niem. Weide) \ z lewego brzegu: Zimna (niem. Zinne), Stra-dunia (niem. Strgdaunè), Ossobłoka (niem. Ho-tzenplotz), Nisa Śląska (niem. Neisse), Oława, Ślęza (niem. Lohe), Bystrzyca (niem. Weistritz) i Kacbacha. W dolnym biegu z brzegu prawego: Barycz (niem. Bartsch), Zgniła Obra, Pliszka (niem. Pleiske), Eilang, Warta, Schlipe, Thue, Płoną (niem. Ploene), Ilina, Stopnica (niem. Stopenitz), Voelzern; z brzegu lewego: Bukowiec (niem. Lubin), Czarna Woda (niem. Schwarzwasser), Czarna (niem. Schwarze), Bóbr (niem. Bober), Nisa Łużycka, Welse, Wkra (niem. Ücker), Pienia (niem. Peene). Z miast, leżących nad O-ą, ważniejsze są: Odry, Racibórz, Kozieł, Opole, Brzeg, Oława, Wrocław., Stynawa, Głogów, Krosno, Frankfurt, Kostrzyn. Greifenhagen, Szczecin. W biegu górnym, do uścia Olszy, płynie O. w głębokim rozdole. Na Śląsku Górnym ciągną się po obu brzegach rzeki wzgórza niewielkie, zwykle porosłe lasem gęstym. W dalszym biegu płynie rzeka przeważnie wśród brzegów płaskich, nieraz błotnistych. W kilku tylko miejscach, jak pod Krosnem, Frankfurtem, we wspomnianej już Szwaj caryi Pomorskiej, niewielkie wzgórza urozmaicają widok nad rzeką. Głębokość Odry

jest nieznaczna i przy niskim stanie wody przeważnie nie przekracza 1 metra. Szerokość pod Raciborzem wynosi 30 metrów, pod Opolem 78, pod Brzegiem 132, pod Wrocławiem 167, w „bagnach O-y“ 250 m. Spadek wód O-y jest dosyć znaczny, zwłaszcza na Śląsku, gdzie powyżej Brzegu wynosi przeszło 4 m. na 10 km. Spadek znaczny i okoliczność, że do O-y wpada wiele rwących potoków górskich, które w porze topnienia śniegów i podczas większych deszczów znoszą do niej nagle znaczne ilości wody i wywołują powodzie groźne, jest powodem, że O. tylko znacznym kosztem może być jako rzeka spławna utrzymywana. Pomimo tych nakładów latem nieraz przez czas dłuższy nie mogą płynąć po niej statki z powodu braku wody. Regulacya O-y od uścia Nisy do Koźla podjęta została kosztem 23 milionów marek i w znacznej części już jest ukończona. Poniżej Wrocławia ukończono roboty już w r. 1886. Dokonano też podobnych robót pod Kostrzyniem, a wszystkie te prace ułatwiły bardzo żeglugę po O-e. Część spławna O-y rozciąga się na przestrzeni 716 km. i zaczyna się pod Raciborzem; głębokość waha się od 1 do 6 metrów. Wdół od Szczecina mogą pływać po O-e okręty morskie. Port główny przy uściu O-y, który jest zarazem portem handlowym Szczecina, znajduje się na wyspie Orznie (niem. Usedom) w po bliżu Swinémünde.—Po O-e spławiają głównie węgle, drzewo, zboże i kamienie. W r. 1893 weszło do Wrocławia 13 727 statków towarowych z ładunkiem 341 546 tonn, wyszło 13 521 z ładunkiem 977 432 tonny. — Rybołówstwo na O-e jest dosyć rozwinięte, zwłaszcza w pobliżu Szczecina. Z licznych dawniej twierdz nad O-ą zachowały się już tylko obecnie Głogów, Kostrzyń i Świnemunde. — Por. W. Pol. „Hydrografia“ (Lwów 1875, str. 161 — 191 ; Becker „Zur Kenntniss der Oder und ihres Flächengebiets“ (Berlin 1868); Eras „Die Oderregulierung“ (Wrocław 1884); Wutke „Die schlesische Oderschiffahrt in Vorpreus-sischer Zeit“ (w „Codex diplom. Silesiae, Wrocław 1896). Z map O-y zasługuje na wyróżnienie wydana w skali 1: 100 000 przez zarząd inżynieryi wodnej (Oderstrom-Bauverwal-

tang) we Wrocławiu (Wrocław 1883 — 85, 12

\%. r.

Odra {morbilli) należy do rzędu chorób zakaźnych, wysypkowych. Aczkolwiek przypuszczać należy, że O. wraz z inuemi chorobami występowała już w zamierzchłej przeszłości, to jednak pewne dane co do tej choroby znajdujemy zaledwie w dziejach XVI stulecia. W r. 1644 zwróciła O. na siebie uwagę powszechną dopiero w Europie, gdyż w roku tym nawiedziła Islandyę i pochłonęła niezliczone mnóstwo ofiar. Sądząc ze sposobu szerzenia się O-y, należy przypuścić, że przyczyną jej jest zarazek, przenoszący się z osób chorych na zdrowe przy bezpośre-diffem ich zetknięciu; pośrednie przenoszenie się

zarazka przez osoby trzecie lub przedmioty ukończonej O-e rozwija się gruźlica płuc. martwe zdarza się nadzwyczaj rzadko. Istota Śmiertelność z powodu О-y bywa rozmaita, co zarazka jest dotąd niezbadana; znajdowano    zależy od siły i napięcia epidemii; waha się

też w szerokich granicach, od 1 do 35%. Zapobieganie O-e gra bardzo ważną rolę; w czasie epidemii należy oddzielać dzieci chore od zdrowych, a po skończonej chorobie poddać mieszkanie i rzeczy dezynfekcyi gruntownej. Ponieważ szkoły bywają najczęstszym rozsad-nikiem choroby, przeto nie należy pozwalać dzieciom uczęszczać do szkoły przed upływem 4 tygodni od oliwili zachorowania. Leczenie О-y polega na stosowaniu zabiegów hygieniczno-dyetetycznych i zwalczaniu powikłań za pomocą leków odpowiednich.

Odra, inaczej stań, w języku bartniczym oznacza rusztowanie z desek grubych, albo bali, wzniesione w lesie około drzewa na słupach, o kilka sążni nad ziemię sięgających. Na rusztowaniach takich ustawiane bywały ule; pszczoły na nich udawały się dobrze, lepiej niż w pasiekach ogrodowych, będąc tam pewniej zabezpieczone od wilgoci i od szkodników

Ked.

wprawdzie najrozmaitsze twory w wydzielinach i krwi osób chorych na O-ę, sprawa ta jednak dotychczas musi być uważana za niewyjaśnioną. Wbrew twierdzeniu lekarzy dawniejszych większość badaczy współczesnych zgadza się na to, że łuszczki skórne, odpadające w okresie zdrowienia, nie zawierają zarazków, nie mogą więc być powodem przenoszenia się O-y.—Odporność (ob.) wrodzona względem О-y nie istnieje; żaden wiek również nie chroni od choroby.

D-r J-y B-r

W każdym razie niewątpliwie największa skłonność daje się zauważyć w wieku dzecięcym.

Według statystyki zebranej przez berlińskie biuro statystyczne, z pomiędzy 16 981 przypadków odry, zapisanych w latach od r. 1892 do 1897,

Odrau, miasto na Śląsku, ob. Odry. Odrobek. Aż do chwili uwłaszczenia wło

ścian w kraju naszym (r. 1864) dwór był właścicielem całego obszaru ziemi w miejscowości przez siebie nabytej, robotnicy-włościanie zaś, w zamian za otrzymane od dworu pomieszkanie, rolę, pastwisko i t. d., obowiązywali się do odrobienia pewnej, z góry umówionej liczby dni w roku. Właściciel ziemi odstępując część jej pewną np. na czas roczny robotnikowi, zapewniał sobie przez to ilość określoną dni roboczych, a to zwało się O-kiem; włościanin bezrolny w sposób ten spłacał sumę dzierżawną za oddaną sobie cząstkę ziemi. Urządzenie to dawało korzyści pewne obu stronom.—Robotnik, nie posiadający ani ziemi, ani kapitału, uzyskiwał używalność roli, na której mógł się utrzymać i wyżywić, nie uiszczając za to pieniędzmi ani grosza, lecz spłacając dziedzicowi należność stopniowo w ciągu roku pracą na ziemi dworskiej; właściciel zaś ziemi zapewniał sobie robotnika, zwłaszcza podczas żniwa i sianokosu.— Umowy takie, zawsze dobrowolne, obowiązywały zwykle u nas na rok jeden, poczem mogły być odnawiane lub nie, co zależało od zgody stron obu; rzadziej zawierano je odrazu na lat kilka, a w takim razie odrobnik otrzymywał zwykle co rok kawałek roli w innem miejscu, stosownie do kolei przyjętej w gospodarstwie danem. Ziemię otrzymaną obsiewał odrobnik ziarnem własnem i plon też należał do niego całkowicie, a że nie mając inwentarza własnego, rolę swą obrabiał dworskim, musiał więc i za to odrobić kilka dni dalszych. Oprócz tego odrobnik zobowiązywał się w ciągu roku stawać do roboty na żądanie dworu po cenie z góry umówionej. Zapewniało to właścicielowi najem gotowy na miejscu, robotnikowi zaś

50.4u/₀ przypada na wiek do lat 5, 42% — od lat 5 do 10, 5.2%, - od 10 do 20, 2.4% -powyżej lat 20. U dzieci w pierwszych 5 miesiącach życia O. spotykana bywa rzadko. Rzadkie względnie przypadki О-y u ludzi starszych dają się tłomaczyć tern, że osoby te w młodym różnych, wieku chorowały na O-ę i w ten sposób nabyły odporności przeciw tej chorobie. Wogóle dwu—lub kilkakrotne powtarzanie się О-y u jednej osoby należy do przypadków rzadkich.

Stosunek epidemii О-y do pór roku jest dość stały; większość epidemii przypada na wiosnę, jesień i zimę; w miesiącach letnich O. panuje znacznie rzadziej. Wogóle epidemie О-y szerzą się nadzwyczaj szybko i szybko gasną. — Okres wylęgania О-y, t. j. czas od zarażenia się do wystąpienia pierwszych objawów, trwa zazwyczaj 9 do 10 dni. Objawy pierwsze polegają na nieżycie nosa, niedomaganiu ogólnem, kaszlu suchym, utracie łaknienia, światłowstręcie, łzawieniu, bólu gardła, gorączce. Na 2 dzień gorączki wieczorem, lub na 3-i rano, występują na błonie śluzowej gardzieli pierwsze objawy wysypki, t. z. wysypka wewnętrzna, czyli plamy К o p 1 i к a, pod postacią plamek niewielkich, okrągłych, lub kształtu nieprawidłowego, czerwonych, ograniczonych, lub zlewających się. Na 4 lub 5 dzień choroby występuje (najwcześniej na twarzy) wysypka swoista skórna, pod postacią plam nieco wzniesionych, rozmaitego kształtu, jasno-czerwonych. Po 4 lub 5 dniach trwania okresu wysypkowego gorączka opada i skóra zaczyna się łuszczyć pod postacią łuszczek drobnych. Po 14 dniach od chwili wystąpienia wysypki choroba zazwyczaj się kończy.—Prócz opisanego tu obrazu choroby, który należy uważać za typ przeciętny, spotykamy szereg obrazów odmiennych, gdzie objawy mogą być słabsze lub silniejsze, zdarzają się też nieraz powikłania ze strony narządów wewnętrznych, a mianowicie: zapalenie płuc nieżytowe, krup krtani, ropne zapalenie ucha środkowego, zapalenie kiszek i t. d. — Powikłania ze strony nerek spotykają się bardzo rzadko. Niekiedy po

Red.

zarobek pewny przez rok cały.—Wskutek ukazu z d. 2 marca r. 1864 stosunek ten został zniesiony, należności odrobkowe darowane zostały odrobilikom, działki zaś roli, z których użytkowali wraz z zabudowaniami przeszły na ich własność; wskutek tego stosunek dawny pracodawcy do robotnika rolnego uległ zmianie I zupełnej; zapanował teraz najem wolny, którego cena podniosła się od razu dość znacznie, nadto nie zawsze można mieć było na miejscu liczbę dostateczną robotników, co wszystko wpłynąć musiało na przekształcenie sposobu gospodarowania. — Por. Parobek, Składównik i Uwłaszczenie włościan.

Odroczenie inaczej d y 1 а с у а (^о^го—zwłoka), odłożenie, przeniesienie terminu sądowego na inny dzień, wstrzymanie procesu aż do upływu pewnego okresu oznaczonego. 1) W dawnej Polce wyraz rok (ob.) oznaczał nie-tylko miarę dwunastomiesięczną czasu, t. j. pozornego obrotu słońca naokoło ziemi: lecz i termin, w którym należało się przed magistra-turą stawić, a nadto w sposób przenośny: sąd lub pozew. Odróżniano rok nadworny, czyli pozew ustny, rok zawity: konieczny, stanowczy bez zmiany, rok ziemski: kadencyę (ob.) sądu ziemskiego, roczki, półroczki, roki małe, kadencyę w grodzie lub u podkomorzego, komornika. Słowem, stąd powstał polski odpowiednik łacińskich dylacyi, transpo-zycyi.—Jeśli obie strony zgodnie żądały usunięcia z regestru sprawy, czynność ta nosiła miano skrypcyi. Gdy zaś władza królewska wstrzymała przebieg sporu, skutkiem prośby osoby zainteresowanej, wtedy rozkaz najwyższy nazywał się inhibicyą (ob.) a na Litwie lista m i z a powied niemi. Ostatni rodzaj odroczeń zniósł Zygmunt I-szy („Vol. leg.“ I, 508). Już Statut Wiślicki („Vol. leg.“ I, 15)uznawał potrzebę zwłoki naturalnej, a dalszy rozwój ustawodawstwa u nas i pieniactwo wytworzyły cały szereg dylacyi. Jedne z nich są ściśle prawne, drugie dobrowolne, trzecie sądowe. Do pierwszych należą: a) d у 1 а су а к o p i i: każdy procesujący się ma prawo obznajmić się z dokumentami przeciwnika, który winien złożyć ich kopie do regestru („Stat. Litew.“ IV art. 21) i sprawa nie mogła być rozstrzygana przed upływem dni trzech. Potem (Konst, z r. 1726 „Vol. leg.“ VI, 466) dozwala nawet sądowi, wbrew woli stron, domagać się kopialii. Zwykle zwłoka owa przenosi sprawę do nowej kadencyi, lecz wtedy po wpisie do regestru musiał być spór rozstrzygnięty po upływie 4-ch „niedziel“ (Konst, z r. 1786); ft)Komportacya, inaczej spis dokumentów w t. zw. summaryuszu przez strony lub ich obrońców podpisanym, zwykle jednocześnie ze złożeniem kopii lub oddzielnie tego sąd wymagał, ponieważ nie wolno było na inne papiery powoływać się, chyba, że ktoś już po owej dylacyi je znalazł. („Vol. leg.“ VII, 429); с) statuicya: stały termin drugi z kolei sąd

wyznaczy po upływie pierwszego w sprawach o zbiegłych poddanych, takie bowiem procesy odrazu bez zwłoki muszą być rozstrzygnięte (Konst, z r. 1764, „Vol. leg.“ V 396); d) muni-men t a (dosłownie środki obwarowania, okopy, wały, obrona). Gdy rzecz idzie o spadek lub „zapis“ bardzo ważny, a zachodzi konieczność odeprzeć pretensye dowodami, znajdującemi się w archiwum odległem, wtedy -strona prosiła sąd o czas na złożenie wypisów, później jednak ustawa wymaga przysięgi: „jako tej dylacyi do muni-mentów, nie na zwłokę, ale w prawdziwej i wprzód nieprzewidzianej potrzeby używa się“. Gdy jednak strona niezaprzysięże i co innego przedstawi, wtedy winna wynagrodzić szkodę i stratę. („Vol. leg.“ I 404 i 578; VI, 466; VII, 396 i 430, 511; „Stat. lit.“ R. IV art. 24). W związku z tą zwłoką jest d) czas do namysłu {ius deliberandi) dawany spadkobiercom, z powodu potrzeby rozpatrzenia się w interesach spadkodawcy, tak samo nowemu posesorowi majątku obciążonego przez poprzednika. Dziś kodeks Napoleona w art. 795 zostawia trzy miesiące do spisu inwentarza i oprócz tego 40 dni do powzięcia decyzyi co do przyjęcia spadku; Bywały ongi dylacye przestarzałe, jak e) np. godzina czasu, aby obmyśleć obronę, zniesiona w roku 1784, /) choroba, g) służba państwowa, ziemska, sejmowa i tutaj „Stat. lit.“ wymówce kładł koniec „na dwóch rokach“ („St. lit.“ IV art. 24). W roku 1764 postanowiono („Vol. leg.“ VII, 396) zapobiedz przewłokom, więc w sprawach spadkowych i ważniejszych w pierwszym terminie miały składać się kopie, w drugim munimenta. Co się zaś tyczy sporów o wykup, o posiadanie dóbr uczynkowych, o poddanych, tylko statuicya dozwala się. Gdy rzecz idzie o prosty dług żadna dylacya nie służy, a wogóle raz daną powtarzać zabronione zostało. Drugi rodzaj zawieszenia procesu mógł być dobrowolny w dwu przypadkach: h) z powodu toczących się rokowań o zgodę, i) wyłączenia sędziego z przyczyny pokrewieństwa, powinowactwa opieki, interesu i udziału w przebiegn procesu dopóty, dopóki inny komplet magistratury nie ustanowi się, Taki punkt procesu zwał się ongi u nas obmową (ob.). W przypadku obmowy bezzasadnej groziły zwrot kosztów i sześć niedziel wieży cywilnej (Konst, z r. 1785 „Vol. leg.“ VII, 397).—к) Ostatni rodzaj dylacyi powstawał, jeśli w kolegium sądowem zachodziła potrzeba uczestnictwa odpowiedniego deputata duchownego, lub w magistracie miejskim szlacheckiego. Taka suspensa już po upadku Rpltej na Litwie, kiedy jeszcze obowiązywał Statut, nosi miano suspensy na sprawie (w języku rosyjskim ostatni wyraz znaczy zasiągnięcie wiadomości).—2) W procedurze francuskiej, obowiązującej w Księstwie War-szawskiem i w Królestwie Polskiem od d. 1 maja r. 1808 dod. 13 lipca r. 1876, art. 174 — 187 traktują ekscepcye dylatoryjne. Powtarza się

F. 0

tu przepis art. 795 kodeksu Napoleona o zwłoce dla sukcesorów (ob. wyżej lit. d), a zarazem trybunał władny przedłużyć termin trzymiesięczny do spisu inwentarza. Dalej każdy kto utrzymuje, że służy mu prawo powołania do rękojmi (ob.), obowiązany będzie uczynić to w ciągu dni 8 od daty skargi głównej, a ręko-jemca (ob.) przypozwany ma takiż okres czasu do pozwu względem innego rękojemcy. Czas do komunikacyi dokumentów między obrońcami wyznacza się trzydniowy. Proces cywilny ulega zawieszeniu, gdy w tym samym przedmiocie toczy się spór przed władzami adrainistra-cyjneini lub jest sprawa na drodze karnej. Pro-kuratoryi skarbu służyły w każdej sprawie trzy dylacye bez wskazania przyczyny. — Art. 342 brzmi: „wyrok w sprawie, do sądzenia przygotowanej, nie będzie odłożonym ani do zmiany stanu stron, ani dla ustania przymiotu w jakim czyniły, ani dla ich zgonu lub zgonu i dymisyi obrońcy. W sporze nieprzygotowanym do rozprawy śmierć procesującego lub adwokata jego dymisya wymagają wrócenia się do procesu po przerwie naturalnej “.    3) W ustawie postę

powania cywilnego z r. 1864 (wyd. r. 1883 z głów. dodatkami z r. 1891/3) odróżnia się odroczenie (otsroczka) izawieszenie procedury (ros. priostanowienie). Pierwsze nastąpi zawsze na żądanie jednej ze stron w przypadku, gdy przeciwnik składa nowe dowody lub powołuje się na nowe okoliczności, nie znajdujące się w aktach sądowych (art. 331). Sąd obowiązany uwzględnić dalej niemożność z przyczyny nieprzezwyciężonej przeszkody uskutecznienia działań przez sąd nakazanych. Obaj procesujący się mogą bez sporu żądać nowego terminu (art. 832). Okres czasu do opozycyi, z ape-lacyi, kasacyi określony w ustawie, ulegnie przedłużeniu, jeśli zwłoka pochodzi z winy urzędnika lub z powodu niezależnego od woli osoby prywatnej (art. 835). Procedura zawiesza się w skutek wzajemnej zgody stron, i w razie śmierci, obłąkania, pozbawienia praw stanu jednej ze stron lub obrońcy. W procesie t. zw. „uproszczonym“ tylko powód może żądać odroczenia. 4) W ustawie proceduralnej austryackiej z roku 1895, obowiązującej w Galicyi sąd mocen jest przedłużać okresy czasu prawne, z wyjątkiem t. zw. koniecznych (§ 128). Odracza się audyencya: a) dla przeszkody trudnej do ominięcia (ein für sie unü-bersteigliches Hinderniss); h) gdy obie strony nie stają do rozprawy o) gdy grozi niepowetowana szkoda, d.) jeśli sąd dozna przeszkody w swej czynności, e) gdy zachodzi potrzeba nowego dowodu, nowych dokumentów, rzeczy wywiadowczej lub oględzin, /') gdy rozprawa w jednym dniu się nie kończy (§ 134). „Przerwa“ w procesie nastąpi skutkiem śmierci lub utraty zdolności procesowej, bądź strony, bądź jej obrońcy, z powodu upadłości i wypadków wojny. „Spoczywa“ proces tylko na obustronne żądanie. 5) Odroczenie wykonania wyroku cywilnego zależy od dobrej woli wierzyciela, a sąd wstrzymać ma je prawo w dwu wypadkach, jeśli dług został uiszczony, lub egze-kucya skierowana jest do majątku ruchomego lub nieruchomego osoby trzeciej, z zewnątrz procesu będącej. — Za przykładem Ameryki w Anglii, Francyi, Belgii, Szwajcaryi, Norwegii, Portugalii, Kanadzie, Australii powstało t. zw. skazanie warunkowe, polegające na tem, że sędzia ma prawo odroczyć skutki wyroku karnego, który ulega zawieszeniu dopóty, dopóki podsądny po raz drugi nie popełni czynu karygodnego i o ile dobrze sprawuje się. Czas próby w Anglii dwuletni, w Belgii, Francyi pięcioletni. Kto próby nie wytrzyma poddać się musi karze. W Niemczech minister sprawiedliwości władny jest wstrzymać wyrok co do małoletnich niżej lat 18, skazanych na więzienie półroczne i po upływie lat trzech przedstawiać ich do łaski monarszej. W Rosyi w r. 1904 wniesiono odpowiedni pojekt do ustawy o skazaniu warun-kowem do Rady Państwa.

Odrodzenie (wł. Renascimento, fr. i niem. Renaissance), u nas też przez miłośników cudzoziemszczyzny renesansem nazywane. Mianem tym darzyć zwykliśmy wielki ruch nau-kowo-artystyczny, który dokonał w Europie przewrotu pojęć, usuwając z nauki poglądy średniowieczne, a tworząc zarazem dążenia nowe w zakresie sztuki.—Ruch ten wyszedł z Włoch, jako z kraju, stojącego wówczas na szczeblu najwyższym cywilizacyi, rozszerzając się szybko, naprzód we Francyi i Niderlandach, później nieco w Niemczech, Auglii, Hiszpanii, Czechach i Polsce, nakoniec i w krajach Skandynawskich; na Węgrzech popierał ruch ten król Maciej Korwin. — Ani początku, ani końca okresu О-a ściśle oznaczyć niepodobna; zwykle wiek XIV uchodzi za jego początek, chociaż badając uważniej, już w XIII doszukać się można zarania przepowiadającego ów przewrót tak wielki.—Rozkwit największy О-a przypada niewątpliwie na połowę drugą wieku XV i pierwszą XVI, lecz trudnoby było powiedzieć, kiedy w wieku XVII okres ten dobiegł do końca, oraz czy wogóle już w wieku tym istnieć przestał. Za względów jednak systematycznych zwykliśmy dzielić O-e na podokresy, dające się do pewnego stopnia wyodrębnić, chociaż nie nazbyt dokładnie, ponieważ w rozwoju stopniowym granice wyraźne nie są wogóle możliwe. Podział ten zazwyczaj uznaje: 1) zaranie O-a (fr. Pr oto-renaissance), odznaczające się jakoby naśladownictwem niewolniczem wzorów starożytnych, chociażby się o słuszność twierdze-uia takiego posprzeczać było można. Do reprezentantów najwybitniejszych czasów owych zaliczani bywają: Petrarka i Boccaccio wśród uczonych, w kole artystów zaś rzeźbiarze pisańcy i malarz Giotto. — 2) Podokres drugi obejmuje trzy czwarte nieomal wieku XV,

wtedy szerzyć się zaczyna coraz więcej znajomość pisarzów starogreckich, zgłębianie łacińskich również dokładniejsze i powstaje literatura nowołacińska, z którą równolegle rozwijać się też zaczynają, przynajmniej na południu i na zachodzie, literatury narodowe; w sztuce zaś wyraźniej też panować zaczyna skłonność ku naturalizmowi obok czci dla wzorów klasycznych, do których może najwięcej pociąga pokolenie ówczesne naturalizm widoczniejszy niewątpliwie, niż w wytworach sztuki bizantyjskiej, lub gotyckiej, z północy idącej. Cześć, granicząca z zachwytem, dla pomników sztuki dawnej nie zmniejsza się byuajmniej, ale artyści nie poprzestają na naśladownictwie, lecz przeciwnie najwidoczniej występuje wśród nich dążność ożywienia ich, tchnięcia w nie życia nowego. 3) W podokresie trzecim, zaczynającym się w połowie drugiej wieku XV, pod wpływem Platona, opanowującego umysły, górę brać zaczyna w sztuce idealizm, zmieszany z rodzajem spogańszczenia, widocznym również w nauce i obyczajach, zwłaszcza we Włoszech. Kierunek ten, przeniesiony za Alpy, ku północy, wywołuje odruch wsteczny wśród ludów tamtejszych, stąpających jeszcze mniej lub więcej w więzach średniowiecznych. Owocem odruchu tego była refor-inacya religijna (ob.) w Niemczech, Szwajcaryi i Francyi. Reformacya jest niewątpliwie dzieckiem О-a, ale dzieckiem wrogo występującem przeciwko matce swej, przywłaszczającem sobie skwapliwie, ale najniesłuszniej, zasługi rzeczywiste rodzicielki, a zarazem powstrzymują-cem jej pochód tryumfalny. — Na końcu wieku XV i na początku XVI budzi się duch krytyczny, uczeni ówcześni oddalają się od naśladownictwa ślepego, zaczynają badać i sądzić samodzielnie, znaczenie powag, dotąd uznawanych powszechnie, maleje, duch ludzki wzlata coraz śmielej, rwąc więzy, w które zakuło go średniowiecze scholastyczno-teologiczne, i dąży do poglądu pogodnego na świat, objawiony w pismach dawnych mędrców greckich; na podwalinach po nich pozostałych stara się wznieść gmach nowy zupełnie, podobny wprawdzie do dawnego, lecz pomimo to inny całkiem. Dla tego też okres ten tak świetny, a tak ważny w dziejach umysłowości, słuszniej może należałoby nazwać okresem nie О-a, lecz przerodzenia się, ponieważ wtedy świat starożytny nie odrodził się bynajmniej, ani też zmartwychwstał, ale z nasion jego wyrosło życie nowe, wspaniałe, zwycięsko wymiatające stęchliznę średniowieczną. — Kopernik nasz wybija wyłom pierwszy w uznawanym dogmatycznie systemie świata Ptolemeuszowym i staje się przez to ojcem astronomii nowożytnej; nauki przyrodnicze, a zwłaszcza anatomia, czynią postępy olbrzymie; botanika zaczyna wyrastać z zielnikarstwa i przekształcać się w naukę prawdziwą, zoologia i mineralogia dotrzymują jej kroku; sztuka lekarska postępuje również

naprzód, rwąc pęta Galenowe, które nosiła od wieków dwunastu przeszło; sztuka inżynierska z empiryzmu prostego, oparłszy się na matematyce, przeradza się na umiejętność poważną; sztuka w rękach mistrzów takich jak: В runę 11 esc o, Bramante, wielki Lionardo da Vinci, Michał Anioł, Rafaeli tylu, tylu innych rozwija się najwzniosłej. Gdzie spojrzeć widać postęp, lub przynajmniej gorące ku niemu dążenie; powaga dogmatów, zarówno kościelnych jak świeckich, wątleje, a duch badania swobodnego zaczyna się wznosić nad Europą, oświecając ludzkość promieniami swe-mi, jak słońce wschodzące po nocy długiej średniowiecza. Jasność ta ma, co prawda, w sobie sporo promieni pogańskich, te wszakże, we Włoszech przynajmniej, nie rażą nawet dostojników najwyższych Kościoła. Ani Juliusz II, ani Leon X, ani tylu innych papie-żów, kardynałów i biskupów włoskich ńie występuje przeciwko temu kierunkowi nowemu, owszem popiera go łaskawie a szczerze, lubując się nim; ale już zbierały się za Alpami chmury groźne przeciwko niemu, a wkrótce miały z nich wypaść gromy, które jednak na szczęście ludzkości nie zburzyły dzieła rozpoczętego tak pomyślnie, chociaż niewątpliwie rozwój jego powstrzymały.— Szerząca się coraz bardziej znajomość języka greckiego zachęciła umysły teologicznie usposobione do zajęcia się Nowym Testamentem w oryginale, przytem przekonano się, że tekst ten nie zawsze zgadzał się z tłó-maczeniem Vulgaty (ob.), przez Kościół za autentyk stawianej, a gdy pod koniec wieku XV i na początku XVI poznano także i język hebrajski, zabrano się w sposób podobny i do Starego Testamentu. Rozczytywano się w księgach świętych, tłómaczono je na nowo, bądź na łacinę, bądź na języki narodowe, a sztuka drukarska, od niedawna wynaleziona, która wo-góle odegrała rolą niemałą w rozkwicie O-a, uprzystępniała je ogółowi coraz szerszemu. To porównywanie tekstów z dogmatami Kościoła wykrywało sprzeczności niejedne, tern łatwiejsze do wykrycia, że sposób wyrażania się często niejasny, a zwłaszcza w Starym Testamencie z powodu nie dającej się osiągnąć znajomości zupełnej języka hebrajskiego, martwego już od kilkunastu wieków, dozwalający na wykład różny, stać się musiał źródłem różnicy poglądów nieraz bardzo znacznej. Duch krytyczny, ożywiający czasy О-a zrobił też swoje, idąc w umysłach północnych nie w tym samym kierunku, jak na południu. Umysły tkwiące jeszcze do połowy przynajmniej, jeżeli nie więcej w spowiciu Wieków średnich, nie umiały się w żaden sposób pozbyć pokory przed powagami uznanemi, a że dawne odbierało im O. więc w Biblii wyszukano sobie powagę nową, uznając ją za najwyższą, a duch wiejący z ksiąg zwłaszcza Starego Testamentu, zrozu-mialszy dla reformatorów niż duch helleńsko-

Red.

rzymski О-a ochłonął ich całkiem, budząc w duszach ich fanatyzm zacięty, zgoła obcy O-u, a wtedy, pod koniec wieku XVI nastał pod-okres 4), czas zwrotu i cofania się. Rygoryzm reformatorów, popierany wielokrotnie przez książęta i panów w widokach czysto świeckich, oddziałać też musiał na Kościół rzymski, czujący się teraz zagrożonym w istnieniu swem. Swobodę myśli zaczęto tak z jednej jak z drugiej strony krępować coraz bardziej, dogmaty zm zaczął znów zdobywać prawo swe utracone, prześladowano się wzajemnie, a pożogi wojen religijnych blask ponury rzucały długo na Europę środkową i zachodnią. — Pomimo to jednak postęp wykwitły z О-a nie dał się zgnębić, znajdując wciąż obrońców żarliwych, lecz szedł dalej a dalej, zmieniając i przekształcając się ciągle, aż dobiegł do czasów obecnych, karmiących nas wciąż jeszcze owocami O-a.— O O-u się nauk mowa już była p. n. H u m a-n i z m (ob.), tu więc tylko powiedzieć nam przyjdzie nieć o o O-u w filozofii i sztuce (ob. niżej), ale w zarysie ogólnym tylko; co się zaś tyczy szczegółów, odesłać musimy do dziejów literatury, nauki i sztuki krajów pojedynczych, gdzie miejsce dla nich właściwsze.

Filozofia. W wieku XIV rozpoczął się upadek powolny i rozkład filozofii średniowiecznej. Myśl europejska byłaby niewątpliwie zmarniała całkowicie w jałowych sporach dyalektycznych, lub zastygła zadogma-tyzowana w systemach szkół różnych, podobnie jak to się stało w Indyach, gdyby nie był zbudził się ruch nowy w okresie О-a. Podniety do tej pracy myśli na nowych podstawach wyszły z dwuch stron: Wyniknęły one: 1) Z dokładniejszego zapoznania się uczonych wieku XV z umysłowością grecką, starożytną; 2) Ze zbliżenia się i rozmiłowania umysłów w rzeczywistości, w przyrodzie. — Rozważmy krótko jak się to dokonało.— Filozofowie średniowieczni opierali się od wieku XIII począwszy prawie wyłącznie na Arystotelesie, którego znali w tłómaczeniach łacińskich, dokonanych z oryginałów greckich w Bizancyum (Wilhelm z Moerhecke). Powoli jednak zaczęła szerzyć się we Włoszech znajomość języka greckiego. W Kalabryi (południowe Włochy) utrzymała się od wieków grupa etniczna mówiąca po grecku. Stamtąd pochodził mnich B a r 1 a a m, który kształcił się następnie w Bizancyum, a przebywając czas dłuższy na dworze papieskim w Awinionie, rozbudził u Petra r ki (ob.) zamiłowanię do hellenizmu. Uczniem Barlaama był Leontius Pilatus, mistrz znowu Boccaccia (ob.). Takie to były zwrotu do umysłowości helleńskiej początki. Dalszy krok uczyniono gdy z powodów politycznych nawiązały się stosunki bliższe Włoch z Bizancyum. Cesarze bizantyńscy zaczęli szukać na Zachodzie pomocy przeciw Turkom, wysyłali poselstwa, wreszcie postano

wili zawrzeć unię z kościołem łacińskim. Unia ta przyszła istotnie do skutku na soborze florenckim w roku 1439. Pobyt jednakże wysłańców bizantyńskich we Florencyi pociągnął za sobą inne jeszcze następstwa bardzo doniosłe. Oto Florencya stała się ogniskiem nowego ruchu filozoficznego. W przeciwieństwie do Arystotelesa rozbudził się tam i odbił echem potężnem po całym świecie zachodnim kult filozofii Platona (ob.). —Już od wieku XII począwszy, był Platon w Bizancyum przedmiotem uwielbienia szczególniejszego. Posłowie bizantyńscy na sobór florencki, między któremi odznaczali się Ge mi stos Ple thon i późniejszy kardynał Bessarion, zaszczepili ten zapał gorący dla filozofii platońskiej we BJoren-cyi. Grunt zaś był ku temu już znakomicie przygotowany. Scholastycyzm jałowy wraz z mistrzem swoim Ar y sto te 1 ese m już przeżył się, a dyalektyka umysłom głębszym obrzydła. Z drugiej strony wzmógł się znacznie we Włoszech nastrój idealistyczny, a to zarówno pod wpływem wielkich poetów, jak i rozkwitu sztuki przedziwnego. Otóż takiemu właśnie nastrojowi odpowiadała znakomicie filozofia Platona. Pod wpływem też Gemistosa Ple-thona, a pod opieką Kośmy Medyceusza, powstaje we Florencyi „Akademia platońska“, pierwsze stowarzyszenie literackie nowożytne. Rozpoczynają się badania dyalogów Platona i ich tłómaczenie na łacinę, także P1 o t i n u s (ob.) i filozofia nowoplatońska stają się przedmiotem pracy gorliwej. W obu kierunkach powyższych odznaczyli się, jako pracownicy główni w akademii Platońskiej: M a r s i 1 i u s Ficinus (* w r. 1433 —j- w r. 1494) i Pico z Mi rand u li (* r. 1463—+ r. 1499), jeden z największych entuzyastów w zaraniu nowej ery. Z Włoch ruch ten przenosi się wkrótce do innych także krajów, we Włoszech bowiem szukali wszyscy wykształcenia i nauki. W Niemczech więc zaczęli pielęgnować Platonizm Jan Reuchlin (* w r. 1455—f w r. 1522j Ulryk von Hutten (* r. 1488—f r. 1523) A gry pp a z Nettesheim u, wszyscy z domieszką Nowo-platonizmu i magii. —Do Polski przynosi ten nowy ruch Filip Buonacorsi, Kallimachem nazwany. —Prawie równocześnie z tym zwrotem do Platona zaczyna budzić się także za-jęcie Arystotelesem w celu oczyszczenia go od naleciałości scholastycznych. I w tym kierunka wyszła podnieta z Bizancyum, rozpoczęli bowiem nową nad Arystotelesem pracę Grzegorz z Trapezuntu (* r. 1396 f r. 1484), Teodor z Gazy (* r. 1400—f r. 1470), a szczególnie Jan Argyropulos(fw r. 1486), który nauczał na dworze Kośmy Medyceusza języka greckiego. Za tymi w ślad poszli: Laurentius Valla we Włoszech (*r. 1407 —f r. 1457), Rudolf Agricolafr. 1442—f r. 1485) i Erazm z Rotterdamu (* r. 1467—f r. 1536) w Niemczech. (Ciąg dal-

szy szczegółów ob. N o wo ary s tot el izm).— Także inne szkoły filozoficzne, greckie zaczęły zwracać na siebie uwagę coraz baczniejszą i tak: filozofię stoików badał Justus Lipsius (* r. 1547—f r. 1606); filozofią epikurejską zajął się Piotr Gassendi (* r. 1592 — f r. 1655) i D aniel Sennert (* r. 1572—f r. 1637); do Demokry ta zwraca się M a g r e n u s, a do Empedoklesa Maignan. Także skepty-cyzm starożytny zaczyna wywierać wpływ wielki na tym gruncie tak przesiąkniętym różno-rodnemi wpływami. Skeptycyzm przyjął się jednakże głównie we Francyi, we Włoszech bowiem nie sprzyjało mu usposobienie umysłów gorące, namiętne, lubujące się w ostateczno-ściach. We Francyi zyskał natomiast skeptycyzm warunki rozwoju odpowiednie. Rozkrze-wili go więc tam Michał Montaigne (* r. 1533—f r. 1592), Piotr Charron (* r. 1541 f r. 1603), Franc isze к S anchez (* r. 1562 f r. 1632), De la Mot lie le Vayer(*r. 1586 — f r. 1672) wreszcie jego uczeń Samuel So r bière (* r. 1615—f r. 1672), który Sexta Empiryka przetłómaczył na j ęzyk francuski.—Wynikiem takiego zapoznania się dokładniejszego z filozofią grecką było przekonanie, ,że filozofia ta nie skupia się cała wr Arystotelesie, że wydała też mnogość innych także kierunków i systemów, a nadewszystko, że wydała Platona, który zasługuje w wyższym stopniu, aby go uznać za mistrza i przewodnika. Z drugiej jednak strony musimy podnieść z naciskiem, iż ten zwrot do filozofów starożytnych greckich nie byłby wystarczył do О-a filozofii na podstawach nowych. Metoda humanistów była jednak pomimo wszystkiego zawsze jeszcze średniowieczna. Ich wszechstronność, sposób pisania komentatorski, cześć prawie bałwochwalcza dla powagi starożytnych, to wszystko wskazuje nam w humanistach uczniów i dziedziców tradycyi średniowiecznych. Do lotu myśli samodzielnego nie byli jeszcze zdolni, ich przygniatała wielkość klasycyzmu dawnego do tego stopnia, iż wprost nie mieli śmiałości w czemkolwiek od starożytnych odstępować. A jednak, jeżeli myśl europejska miała wyjść z zabagnienia, w które wprowadził ją rozkład scholastyki z wieku XIV i XV, to potrzebny był koniecznie jakiś czynnik świeży i ożywczy, potrzebna była podnieta, któraby nie czerpała z tradycyi, nie opierała się na powagach z przeszłości, choćby tak wielkich jak Platon, lecz wprowadziła do wiedzy pierwiastki nowe, a myśli dostarczyła pokarmu naprawdę odradzającego. Otóż co mogło myśli ludzkiej dostarczyć takiego pokarmu?—Jak Tytanowi mitycznemu, Anteils z owi, w walce z Heraklesem dostarczało nowych sił każde zetknięcie się z matką ziemią, tak samo też możemy powiedzieć, że Tytanowi—myśli ludzkiej—potrzeba było konie-oznie zetknąć się z matką przyrodą, z rzeczywistością. Aby to uskutecznić, do tego humaniści nie byli zdolni, rozmiłowani bowiem w poetach, mówcach i filozofach starożytnych, nie widzieli nic po za pięknościami tkwiącemi w wierszu gładkim, a kunsztownie zbudowanym, lub w mowie ułożonej wedle najwyszukańszych przepisów retoryki.—Zajmowali się wprawdzie przyrodą zwolennicy magii, alchemii, astrologii, tudzież tak zwani czarnoksiężnicy w rodzaju naszego Twardowskiego, ale ci odrodzenia myśli także wywołać nie mogli, były to bowiem przeważnie umysły fantastyczne, zabobonne, hołdujące przesądom nagromadzonym z całego świata, a szczególnie ze Wschodu. Skądże więc miał wyjść ten zwrot, odradzający do rzeczywistości? —Przygotowali go niewątpliwie wielcy poeci włoscy, tacy jak Dante i Petr ark a, przygotował swojem rozmiłowaniem się w przyrodzie św. Franciszek z Asyżu, ale naprawdę wyszedł dopiero z łona sztuki. Z niej to błysnęło owo światło, które, przedarłszy się do najgłębszych tajników myśli, nowe rozświeciło jej widnokręgi i nowe wskazało tory. Dopiero przez zetknięcie się ze sztuką nabiera humanizm i filozofia w okresie О-a ducha twórczego, dopiero w rękach artystów przetapia się i przetwarza wpływ starożytności i nowe wydaje plony. - Artyści — jak mówi H e t t n e r—stali na wysokości ducha czasu. W życiu umysłowem byli czynni, wykształceniem dorównywali nieraz nawet najuczeńszym humanistom. Dwory magnatów i książąt panujących były miejscami stykania się ze sobą uczonych i artystów. Zbliżali się więc do siebie, a nauka i sztnka zaczęły wzajemnie na się oddziaływać. Uczeni czerpali ze skarbnicy odradzającej się starożytności, artyści na tern poprzestać nie mogli. Wprawdzie wzorów, szczególnie w zakresie architektury i rzeźby, dostarczała i im także starożytność; ale to nie mogło wystarczyć. Artysta, aby mógł naśladować wzory w dziełach własnych, potrzebując koniecznie pokonać trudności materyału, musi posiąść tajemnice techniczne sztuki: kamień i wapno, marmur i bronz, to nie mowa, którą można opanować, nauczywszy się gramatyki i stylu, to materyały niesforne, nad któremi trzeba dobrze namozolić się, zanim artysta zdoła wyrazić w nich myśl jakąś. Aby zbudować świątynię, aby kuć w marmurze lub odlewać kształty w bronzie, do tego potrzeba było czegoś więcej od znajomości sztuki wierszowania lub syllo-gistyki. Dzieło sztuki plastycznej dyalektycznie wydedukować się nie dało, kto chciał je stworzyć, musiał wejść w styczność z materyałem dostarczanym przez przyrodę, musiał uczyć się ten inateryał obrabiać, znać jego własności i tajemnice, czyli mówiąc słowy innemi, musiał wchodzić w związek z rzeczywistością i to nie w związek jakiś nadprzyrodzony, fantastyczny, przez gusła i czary, lecz w związek metodyczny; techniki trzeba się było uczyć, a nie za-

ki, o tyle na jego zasługach naukowych i filozoficznych nie odrazu poznano się. Obecnie wypada nam stwierdzić, że Lionardo da Vinci (ob.) jest tym, który w okresie О-a rozpoczyna nową epokę myślenia europejskiego. Humaniści przygotowali tylko grunt dla niego, tak samo jak i dla Mikołaja Kopernika (r. 1473 — f r. 1543), którego słusznie należy, postawić obok Lionardada Vinci na wstępie do okresu nowego. Dzieło jego ma także bardzo doniosłe dla rozwoju filozofii znaczenie. Długi czas nie uwzględniano tego, tak samo, jak i nie rozumiano zasług Lionarda, stało się to dlatego, iż historycy filozofii zwracali uwagę tylko na systemy metafizyczne. Kopernik zmienił do gruntu nasze poglądy na otaczający nas świat zmysłowy. Teorya jego w szczegółach nie utrzymała się; nie w odkryciach też szczegółowych tkwi zasługa Kopernika, ale tkwi w fakcie samym, w tern, że wogóle odważył się na pogląd tak śmiały. Zarzucał fałsz zmysłom, tradycyi naukowej, uświęconej szeregiem wieków, rzucił jej wyzwanie, a zaufał doświadczeniu badawczemu, wspartemu o logikę i rachunek. Zamiłowany z jednej strony w studyach matematycz-no-astronomicznycli, które na wszechnicy Jagiellońskiej zakwitły świetnie w wieku XV, a z drugiej strony zamiłowany także w studyach hellenistycznycli, przyszedł Kopernik do przekonania, że w przyrodzie wszystko dziać się musi w sposób najprostszy, wszelkie dziwactwa astronomiczne na nieboskłonie, wszelkie ruchy planet naprzód i wstecz muszą być tylko złudzeniem pozornem. Rozpatrując się zaś w nauce greckiej, dowiedział się, że już Pytagoras iArystarchos z Samos nauczali o ruchu ziemi, wolno w przestworzach zawieszezonej i tak wpadł na pomysł swojej teoryi. — Od Lionarda i Kopernika rozpoczyna się się w okresie О-a rozwój nowej filozofii przyrody. — W ślady tych dwuch geniuszów największych poszli inni. Do nich należą głównie następujący myśliciele i badacze: Te op hrastus Bombastus Parać el-tus z Hohen heim u (* r. 1493 — f r 1541).

klęć, aby stać się wielkim artystą. Otóż w tej właśnie potrzebie koniecznej łamania się z trudnościami technicznemi tkwi tajemnica przysług wyświadczonych przez sztukę postępowi nauki i filozofii. Czy bowiem miała sztuka do czynienia z oporem materyału, czy dążyła do wykształcenia wzroku artystycznego, czy starała się o zrozumienie wzorów przyrodzonych, to we wszystkich tych razach nie mogła oprzeć się jedynie tylko na starożytnych i na tradycyi, ale musiała czerpać bezpośrednio z przyrody, uczyć się od rzeczywistości, wszędzie potrącała o prawa fizyczne i psychiczne, wszędzie stykała się albo z naukami już istnie-jącemi, jak geometry a, albo z takiemi, które dopiero rozwijać się zaczynały jak n. p. anatomia i fizyka—albo też z takiemi, które sama powoływała do życia, jak perspektywa, nauka o farbach, teorya oświetlenia i t. d. Można też nawet wykazać, że im trudności techniczne były większe, tym obfitszy był też plon dostarczany przez sztuki filozofii i naukom. W takich warunkach nie trudno zrozumieć, dlaczego malarstwo właśnie oddało w okresie О-a myśleniu filezoficznemu usługi największe. Malarz nie mógł uczyć się wyłącznie od starożytnych, musiał podstawy swojej sztuki powoli sam sobie urabiać i wytwarzać, wnikając metodycznie w tajemnice otaczającego go świata przyrody. Teraz stanie się dla nas jasnem, dlaczego malarstwo wydało właśnie tego wielkiego geniusza, który, połączywszy w swojej osobie mi-strzowstwa we wszystkich gałęziach sztuki z wiedzą szerszą od wszystkich uczonych współczesnych, doprowadził sztukę do rozkwitu najszczytniejszego, nauce zaś i filozofii wskazał tory nowe. Tym geniuszem jest Lionardo da Vinci (* w r. 1453—f w r. 1519). Jemu zawdzięczamy nadewszystko określenie nutury nowych metod tj. metod badawczych.—Metody dawne polegały na rozprawach dyalektycznych, opartych na syllogistyce, były to szermierki słowne, które nigdy nie prowadziły do celu. Otóż Lionardo zalecał i upominał uczonych i filozofów, aby, zamiast rozprawiać między sobą, wdali się w rozprawy z przyrodą. W zjawiskach przyrody ujawnia się myśl rozumna; kto postawi przyrodzie we włościwy sposób pytanie, otrzyma od niej odpowiedź pewną i stanowczą w postaci faktów. Oto mamy określenie metody badawczej, a szczególnie doświadczalnej; doświadczenie bowiem jest przecież nie czem in-nem, tylko pytaniem postawionem przyrodzie z planem z góry powziętym, na który odpowiada faktami. Tak więc zawdzięczamy Lionardo-wi pierwszą teoryą metod badawczych, oprócz tego zaś należy do niego odnieść początki prawie wszystkich nauk jak oto: geologii, inży-nieryi, mechaniki, zoologii, botaniki chemii i t. d.

I on uwzględnia doświadczenie, zwalcza naukę o czterech żywiołach i występuje przeciw powadze starożytnych, ale sam też płodzi niedorzeczności przyćmiewające zasługi jego; Hieronim Cardan us (*r. 1501 — f r. 1576), sławny matematyk, astronom, lekarz głosił nowe poglądy na ustrój świata materyalnego. Wszechświat tworzy według niego całość i ma duszę, której organem światło. Bernar dinus Telesius(* w r. 1508 —f w r. 1588) wyprowadzał świat z dwuch pierwiastków, zimna i ciepła, a w Neapolu założył pierwsze stowarzyszenie do pielęgnowania badań przyrodniczych (Academia Wyprzedził istotnie swój Telesiano). Najgłośuiejszym ze wszystkich stał czas o parę wieków, dlatego też, o ile ceniono się Giordano Bruno (* w r. 1548—f w r. go i uwielbiano jako mistrza w dziedzinie sztu-    1600) jeden z najśmielszych szermierzy za

95

Encykl. Powsz. liuitr. Ser. IL Zetz. 28 b Tom. IV.

Skutkiem nowych po-

prawdę i światło. Umysł ścisły, a przytem pełen polotu poetyckiego. Był w nim zakrój na wielkiego filozofa, strawiły go jednak rozterki wewnętrzńe i życie niespokojne. Stał się ofiarą tej obawy przed nową wiedzą, która zbudziła się w łonie Kościoła katolickiego skutkiem reformacyi. — W wieku XV, kroczyli najwyżsi dostojnicy Kościoła na czele postępu. Kopernik mógł jeszcze dzieło swoje poświęcić papieżowi. Później czasy zmieniły się, Kościół musiał rozpocząć walkę na śmierć lub życie z reformacyą, nic przeto dziwnego, że uląkł się wszelkich nowości. Giordano Bruno (ob.) padł ofiarą tych ponurych stosunków, które wytworzyła reformacya. Nauczał, że Bóg jest siłą twórczą w przyrodzie, Stwórca tkwi w dziele swojem. Bóg to natura natur ans, przyroda to natura natur at a (oh.). Wszechświat składa się według niego z niezmiernego mnóstwa atomów, czyli monad, dusza ludzka jest taką monadą, Bóg także, tylko że on jest monadą najwyższą, posiadającą siłę stwórczą. — Olbrzymie znaczenie dla filozofii posiada także Galileo Galilei (* w r. 1564 — f w r. 1641). Według niego zjawiskiem najpowszechniejszem i pierwotnem w przyrodzie jest ruch, wszystko inne to. twory podmiotowe wrażeń naszych. Alfabetem przyrody to figury geometryczne, dlatego też filozofia przyrody bez geometryi jest niemożliwa. Ujął Galileo zasady główne metodologii badawczej w następujące cztery punkty: 1) w filozofii przyrody należy odrzucić wszelkie powagi; 2) rozpoczynać należy od wątpienia; 3) wszelkie wnioski ogólne należy opierać tylko na doświadczeniach popartych rachunkiem i miarą; 4) dowodów należy szukać sposobem analitycznym. Galileo zbudował także pierwszy teleskop i pierwszy dojrzał okiem zimy słowem nieskończoność przestrzeni i wszechświata; odkrycie to podziałało w sposób wprost przewrotowy.—W tym samym czasie wydały Niemcy wielkiego astronoma Jana Keplera (* w r. 1571—f w r. 1630), który posiada niemniej wielkie znaczenie w dziejach filozofii. Uprościł teoryę Kopernika, do astronomii wprowadził ducha filozoficznego, domagał się harmonii między religią a nauką; w poglądach zaś na rolę rozumu ludzkiego w badaniu przyrody był jakgdyby poprzednikiem Kanta. — Oto są najwybitniejsi filozofowie przyrody w o-kresie О-a. Oprócz tych, należy jeszcze wymienić filozofów, którzy ze względów na potrzeby samejże filozofii usiłowali zreformować logikę i metodologię. Tu należy przed innymi Mikołaj Kuzańczyk (ob.), C h ry pff s jest jego prawdziwe nazwisko (* w r. 1401—f w r. 1463). Bronił zasady względności wiedzy, a występował przeciw dogmatyzmowi. — Logikę usiłowali zreformować: Ludwik Vives (ob.) (* w r. 1492 — f w r. 1540), dalej Marius Nizolius (* w r. 1498 — f w r. 1576) (ob.); Piotr Ramée (ob.) wreszcie Franciszek

i Bakou z W er ul a mu (* w r. 1561—f w r. 1626). Był to umysł ruchliwy, wszechstronny ale powierzchowny. Niesłusznie uchodzi za twórcę nowych metod w naukach. Najważniejszą jego zasługą w dziejach filozofii jest, iż dokonał pierwszej klasyfikacy nauk w duchu nowożytnym.—Ruch filozoficzny w okresie O-a nie ograniczył się jednak tylko do zagadnień metodologicznych i filozoficzno-przyrodniczych, lecz ogarnął także zagadnienia moralne, społeczne i polityczne, trzeb w zakresie życia zbiorowego zaczęły wytwarzać się teorye zupełnie nowego rodzaju o państwie i społeczeństwie, tudzież o zasadach moralności. I na tern polu wyprzedziła myśl polska inne narody. Traktat Jana Ostroroga (f w r. 1460) „O Rzeczypospolitej “ to niewątpliwie pierwsza teorya państwa w duchu nowożytnym, ale Ostroróg (oh.) umiał jeszcze godzić potrzeby nowe z ideałami chrześciańskiemi, natomiast młodszy od niego Mikołaj Machiavelli (ob.) idzie już w kierunku innym. W polityce zrywa z chrześciaństwem i z moralnością. Zadaniem państwa jest dla niego tylko urzeczywistnienie siły; popiera zatem centralizacyę. absolutyzm uregulowanie skarbowości, domaga się licznego wojska, politykom zaleca nie krępowanie się przepisami moralnemi. Wszyscy politycy nowożytni, od В o r g i ó w aż do Bismarcka, to jego uczniowie. Na grunt chrześciański usiłowali zawrócić niektórzy z polityków protestanckich, wyprowadzali władzę świecką wprost od Boga i tak bronili zasady „cuius regio illius religio“. Przeciwko nim wystąpili znowu nowożytni filozofowie katoliccy, tacy jak Molin.a, Mariana, - Bellarmin, Suarez. Wychodząc z założenia, ze władza świecka jest wynikiem kontraktu między obywatelami, a panującym. Skoro jedna strona kontrakt łamie, to i druga niepotrzebuje go dotrzymywać, było to właśnie skierowane przeciw książętom protestanckim. Stanowiska pośrednie między osta-tecznościami usiłowali zająć Jan Althusius (* r. 1557—f r. 1638), Jan Bodin (* r. 1530 — I r. 1596), dalej Albe ri eus Genti-lis (* r. 1551 f r. 1611) i Hugo Grotius (* r. 1583 — f r. 1645). Wszyscy wymienieni starali się zużytkować do swoich teoryi o państwie, społeczeństwie, prawie i moralności, naukę arabską o jakiemś człowiekowi wrodzo-nein prawie natury. W tym kierunku naj-gruntowniejszym i najgłębszym okazał się H u-go Grotius (ob.). — Wychodzi on z założenia następującego: Już Arystoteles nazwał człowieka zwierzęciem politycznem. Grotius nazywa go zwierzęciem towarzyskiem i dowodzi tego faktem mowy. Budując więc teoryę porządku społecznego, opiera się nie na trady-cyi, ale na faktach. Wszystko co sprzyja rozwojowi życia społecznego jest prawem natury, co zaś prowadzi do zwichnięcia ładu i spokoju

M. s.

jest złe. Stanem prawidłowym jest pokój, nieprawidłowym wojna i zaburzenia. Na takiej to podstawie buduje Grotius teoryę prawa narodów, prawa pokoju i wojny. Na jego też pracy opiera się całe nowożytne ustawodawstwo międzynarodowe. Jak Grotius usiłował zbudować prawo natury, tak znowu Lord Herbert Cherbury (* r. 1561—f r. 1648), szuka religii naturalnej i odnajduje ją w prawdach religijnych, intuicyjnych, tkwiących w głębiacli duszy ludzkiej. Prawdami takieini są Bóg, nieśmiertelność duszy i wiara w sprawiedliwość. I tu więc wszędzie widzimy te same usiłowania, aby powagę i tradycyę zastąpić faktami i tu dokonywa się zwrot do rzeczywistości, tylko że w tych razach do rzeczywistości wewnętrznej, nie zaś zewnętrznej. Ale już w okresie О-a zjawiają się myśli jeszcze dalej idące. Budzi się przekonanie, że aby ustalić nowy porządek, nie wystarczą reformy prawno-polityczne, lecz potrzeba reform społecznych. Myśli takie wygłasza na początku stulecia XVI Tomasz Morus (* w r. 1480 — f w r. 1535) w „Utopii“; później zaś głęboki i twórczy myśliciei Tomasz Campanella (* w r. 1568—f w r. 1639) w dziele o państwie słonecznem. — „Utopia“ Morusa przedstawia państwo idealne na wyspie. Reformy władz nie wystarczają, należy zmienić cały sposób życia i wytwórczości gospodarczej. Państwo powinno ująć wszystko w ręce, być właścicielem wszystkiego i utrzymywać obywateli w zamian za pracę.—Cam panel la wyobraża sobie znowu państwo na słońcu, którego ustrój opisuje. Celem rozwoju ludzkości jest według niego zaspokojenie potrzeb wszystkich, materyalnych i duchowych. Reformy polityczne same nigdy nie wystarczą. Za wzór wziął sobie więc Campanella rzecz-pospolitę Platona, tylko w zastosowaniu bardzo szerokiem, bo do całego świata. Władza państwowa nie pomaga, raczej krępuje, urządzenia społeczne powinny być dobre i stosowne. Bez państwa możnaby się właściwie obyć, wystarczyłaby zaś jakaś władza czysto moralna, jako najwyższy między ludźmi rozjemca i regulator, takim powinien być Kościół z Papieżem na czele. — Campanella był nietyl-ko bardzo oryginalnym w pomysłach społecznych, niemniej ważnym jest on także w rozwoju filozofii przyrody i metafizyki nowoczesnej, tutaj wyprzedził po części Kartezy-usza, gdyż głosił zasadę pewności, opartą na bezpośredniem przeświadczeniu o istnieniu własuem, wskazywał również na dwa źródła, z których myśl ludzka jedynie światło prawdy czerpać może, to jest na Biblię i przyrodę,—oto dwie księgi, w których duch ludzki niechaj uczy się czytać.—Jak okres właściwej filozofii nowej О-a rozpoczyna wielki Włoch Lionar-do da Vinci i niemniej wielki Słowianin Mikołaj Kopernik, tak kończy go także

Włoch i Słowianin: Tomasz Campanella i Jan Amos Komeński (* w r. 1592 — f w r. 1671) (ob.). — U niego spotykamy się z krytyką wszystkich istniejących na święcie stosunków. Wynika z tej krytyki, iż świat umysłowy przedstawia chaos okropny. Komeński przemawia za reformami społecznemi, aby je jednak umożliwić, domaga się lepszego wychowywania i kształcenia pokoleń młodszych. W dążeniach swoich pansoficznych przygoto-wywuje Komeński już nowy okres filozofii, to jest ten, który rozpoczyna się od Karte-z y u s z a. Jemu już nie wystarcza poprawa w szczegółach, lecz domaga się poznania skończonego i doskonałego, aby zaś do tego dojść, potrzeba wysileń wspólnych, badawczych i ich odpowiednej organizacyi (poprzednik Leibniza). W fizyce przyjmuje Komeński trzy pierwiastki, t. j. materyę, światło i ducha. W ducha tchnął według niego Bóg idee, które umożliwiają ukształtowanie rzeczy. A więc powrót do myśli Platońskiej, a zarazem intencya kantyzmu. —Oto na czem kończy się rozwój filozofii w okresie О-a. Na takich podstawach stał się dopiero możliwy wielki rozkwit filozofii nowożytnej w jej okresie pierwszym, który to rozkwit obejmuje wiek XVII i pierwsze dziesiątki wieku XVIII. — Okresowi О-a zawdzięczamy wzniesienie się myśli europejskiej ze stopnia dyalektycznego na stopień badawczy. Gdyby nie ta praca, która w wieku XV zaczęła się, praca—prawda—nierówna,niespokojna, pełna walk, rozterki wewnętrznej i sprzeczności, to cały rozwój późniejszy nie byłby możliwy, martwota zupełna byłaby Europę ogarnęła. Nie z reformacyi, ale z nowych metod badawczych zaświtało ludzkości odrodzenie.—Dla dokładniejszego zapoznania się z ruchem filozoficznym w okresie О-a ob. następujące dzieła.— Kuno Fischer „Gesch.der neueren Philosophie“ (Tom I. wyd. z r. 1897); Windel band. „Gesch. der neueren Philosophie“ (tom I, wyd. z r. 1899); R. Falckenberg „Gesch. der neuren Philosophie“ (wyd. 4 1901    - tłom na język

polski); G i roi. Tiraboschi „Storia della let-teratura italiana“ (Medyolan 1822 — 26 tom VII i XI); J. Burckhardt „Die kultur der Renaissance in Italien“ (wyd. 4-te z roku 1886); Fritz Schultze „Gesch. d. Phil, der Renaissance“ (t. I. Gem. Plethon Jena 1874); Franc. F i or en tin о „II risorgimento filosofico nel quattrocento“ (Neapol 1885). Z prac autorów polskich por. ostatnie dzieła Klaczki o Juliuszu II iMic li ale Aniole tudzież M a r y a Straszewska „Leonardo da Vinci w świetle najnowszych publikacyi“ (Kraków 1886).

Sztuka. Powyżej zwrócono już uwagę na wpływ ożywczy i dodatni, wywarty przez sztukę na nauki w dobie rozkwitu О-a i na olbrzymie znaczenie artysty genialnego, Lionarda da Vinci, któremu nie dorównał żaden artysta spółczesny lub późniejszy nauką, wiedzą

wszechstronną i znajomością głęboką sztuki. Ale przed nim, po nim i obok niego żyli artyści inni, posiadający także nietylko wykształcenie zawodowe jednostronne, lecz zajmujący się również literaturą, poezyą, jako też naukami różnorodnemi. Taki np. Michał Anioł Buonarroti (ob.), oprócz że był rzeźbiarzem znakomitym i malarzem niepospolitym, ceniony był również jako budowniczy, inżynier, znawca matematyki, nakoniec jako poeta wybitny. Ale sztuka nietylko wtedy, gdy mężowie ci żyli, wywierała wpływ korzystny na humanistów, zbyt skłonnych do oddawania czci wyłącznej, nieomal bałwochwalczej, samej tylko starożytności grecko-rzymskiej, lecz wyprzedziwszy ich, wcześniej od nich nawet wkroczyła na drogi nowe, a raczej na zapomniane tylko. Sztuka ta bowiem—jeżeli pominiemy prawników włoskich z końca wieku XII, odgrzebujących już pomniki prawa rzymskiego, by w nie tchnąć życie nowe — pierwsza zaczęła oglądać się na wzory starożytne, naśladując je w budownictwie, rzeźbie i malarstwie.—To stać się. mogło tylko we Włoszech, gdyż Włosi rzeczywiście, pomimo wpływów zewnętrznych, najrozmaitszych, nie oddalili się nigdy tak bardzo od starożytności grecko-rzymskiej, jak narody inne, niegdyś berłu rzymskiemu podległe. Włoch, powracając do wzorów starożytnych, nie wkraczał bynajmniej na pole obce i nowe dla siebie, lecz wracał niejako do trądycyi swych narodowych, zapomnianych wprawdzie do pewnego stopnia na czas jakiś, ale przyćmionych tylko przez wpływy zewnętrzne, nie wykorzenionych bynajmniej; nie był więc naśladowcą rzeczy obcych, lecz zaczął jeno rozwijać dalej to, co mu przodkowie przekazali.—Włosi żyjący wśród szczątków pozostałych po dawnej świetności rzymskiej i uważając je za swoje, byli dla tego też zdolniejsi od narodów innych do pojęcia Starożytności, do zgłębienia, do przyswojenia jej sobie, a naśladując ją o tyle o ile, do tworzenia rzeczy nowych, zgodnych z jej duchem. Dlatego to wśród nich sztuka О-a rozkwitła tak bujnie i wspaniale, bo ją odczuwali i rozumieli, bo tam nie potrzebowała, aby zapanować, zwalczać naprzód zakorzenionych ideałów narodowych, opierających się nowości obcej. Z tego to właśnie powodu sztuka O-a w krajach innych, na północ- od Alp położonych, a posiadających do pewnego stopnia sztukę własną, zaczęła się rozwijać dopiero na prawdę, gdy we Włoszech stanęła już oddawna na szczycie rozwoju swego, a wydawszy najpiękniejsze owoce swe, zaczęła się psuć i przekształcać pomału. — O. sztuki włoskiej początkowo było odruchem przeciwko bizantynizmowi skostniałemu i powrotem do realizmu, t. j. do przyrody; wpływ przeważny wzorów starożytnych był późniejszy, wywołany pracą humanistów, znajdujący ideały swe w nich tylko, achociaż wskutek wpływu tego na początku wieku XVI powstała sztuka nowa, niby klasyczna, to jednak starożytność nie zapanowała w niej samowładnie, ponieważ artyści już znacznie wcześniej nauczyli się cenić należycie wzory przyrody, która przecież była także mistrzynią rzeźbiarzy i malarzy grecko-rzymskich.—Budowniczy i rzeźbiarz znajdowali dla siebie jeszcze dosyć wzorów w szczątkach i zwaliskach badanych wówczas coraz skrzętniej, a korzystali też z nich, to wątpliwości nie ulega, przystosowując je do potrzeb chwili bieżącej; ale inaczej rzecz się miała z malarstwem, nie posiadającem wzorów takich dawnych nieomal wcale, wpływy zaś pośrednie rzeźby na nie przeceniane być nie powinny, gdyż nie mogły być wielkie, ani znaczne.—Ponieważ p, w. Architektura, Malarstwo i Rzeźba, oraz tam, gdzie mowa w Encyklo-pedyi naszej o sztuce w krajach posiadających ją, dzieje bardziej szczegółowe sztuki w różnych okresach jej rozwoju, a więc i w dobie О-a, opisane być muszą, zatym tu ograniczyć się możemy do poglądów ogólniejszych, nie gubiąc się w szczegółach tych. — Sztuka rzymska nie zamarła nigdy zupełnie na ziemi włoskiej po upadku cesarstwa zachodniego, pomimo najazdów hord barbarzyńskich i wpływów, bądź bizantyńskich, arabskich, normandzkich, bądź też późniejszych gotyckich. Zanieczyściło ją wprawdzie niemało naleciałości obcych, ale jej całkiem stłumić nie zdołało; ciągiem jej dalszym, bezpośrednim była sztuka starochrześciańska, biorąca z niej to, co sama zużytkować mogła, a objawiająca się głównie w budowlach zarówno kościelnych jak świeckich. Powrót więc do budownictwa zbliżonego do starorzymskiego w wieku XV i XVI dokonano bez przeszkód, tembardziej, że już i znacznie wcześniej widoczne były usiłowania w tym właśnie kierunku, wpływające nietylko na budownictwo samo^ ale i na rzeźbę tak ściśle z nim złączoną. — Już w wieku XII i XIII spostrzegać się dają przebłyski dążenia ku sztuce starożytnej, przynajmniej w budownictwie i rzeźbie, gdyż malarstwo opanowane było zupełnie przez bizanty-nizm. Podnieta do tego wyszła z Rzymu, gdzie znajdowało się wówczas znacznie więcej szczątków gmachów dawnych, niż dzisiaj. Pochodząca z owych czasów bazylika San Miuiato we Plorencyi, oraz ośmiokątne babtisterium w tymże mieście są naśladownictwami gmachów rzymskich, zarówno w planie, jak w szczegółach wykonania. Na ambonie w Salemie znajdujemy płaskorzeźby, pochodzące mniej lub więcej z r. 1120 przypominające żywo wzory starożytne, a niewątpliwie podług nich wykonane. We Włoszech południowych cesarz Fryderyk II, władca Neapolu i Sycylii, stara się również do pewnego stopnia ożywić sztukę starożytną, świadczą o tym monety piękne jego, wzorowane na medalach starorzymskich, odrzwia wiodące do zamku jego Castel del Monte, jak również niektóre rzeźby wewnątrz gmachu umieszczone

Po Flo-

w sklepieniach. Rzeźby Mikołaja z Pisy (Niccolö Pisano), tworzącego w połowie pierwszej wieku XIII, najwyraźniej przypominają płaskorzeźby starożytne i niewątpliwie na ich wzór i podobieństwo były wykonane; uczniowie jego wszakże, a zostawił ich zastęp pokaźny, nie wstąpili w ślady mistrza swego i zaniechali naśladownictwa wzorów starożytnych, przyswajając sobie tylko technikę i kompozycyę żywą Mikołaja.—Były to pierwsze przebłyski odradzającej się sztuki starożytnej, ale przygasły prędko, do czego niewątpliwie przyczyniło się między innemi przeniesienie na ziemię włoską gotyku, głównie przez Cystersów francuskich, popierających go usilnie, ale pomimo to we Włoszech nie zapanował nigdy tak, jak za Alpami, a uledz musiał nawet zmianom pewnym, wynikającym wprost z zamiłowania do sztuki dawnej.—Rzeźbiarze wieku XIV, zwłaszcza zaś toskańscy, przyczynili się niezmiernie do rozbudzenia i rozwoju sztuki swej i zbliżyli się do wzorów starożytnych, pomimo że nie starali się ich naśladować, lecz czerpali tylko z tego samego źródła, które dostarczało wzorów rzeźbie starożytnej, to jest z przyrody, mistrzyni zawsze najpewniejszej i najdoskonalszej.—W malarstwie również widać w wieku tym postęp ogromny. Malarze będący wtedy często zarazem rzeźbiarzami i budowniczymi zaczynają się otrząsać z bizantynizmu jałowego, sztywnego i bezdusznego, a czerpiąc również z przyrody wzory swe i starając się udoskonalić technikę malarską, przez to przygotowują drogę do О-a, które z siłą żywiołową dopiero na prawdę szerzyć się zaczyna w wieku XV. Ale już Cimabue z Plorencyi (* w r. 1240 — f w r. 1302), i Duccio di Buanaccorsi ze Sienny (f w r. 1340) starają się skruszyć pęta bizantynizmu i zachwycają dziełami swe-mi spółczesnych, chociaż dalecy są jeszcze od sprawności i doskonałości późniejszej. Obok nich stoi Giotto (* w r. 1276—f w r. 1336), zarazem rzeźbiarz i malarz; po nich idzie O r-cagna, właściwie Andrzej Cione (* w r. 1329 —f w r: 1389), wszystko już, obok innych, zwiastuni zbliżającego się О-a, aczkolwiek bynajmniej jeszcze nie naśladowcy wzorów starożytnych, lecz tylko starający się . o zbliżenie się do prawdy, do przyrody i cel ten osiągający do pewnego stopnia, a tworzący już dzieła bardzo wybitne. Wogóle powiedzieć można, iż, w malarstwie przynajmniej, naśladownictwo przyrody wyprzedziło niezawodnie bardzo znacznie zwrot ku wzorom starożytnym, na które wtedy nie oglądano się jeszcze, pomimo, że się już zbliżano do nich bezwiednie; w każdym razie malarze włoscy, zarówno jak i rzeźbiarze, już w wieku XIV nie byli zbyt dalecy od wstąpienia na drogę, po której iść zaczęli w wieku następnym, zachęceni do tego przykładem uczonych badaczów starożytności; chociaż i wtedy jeszcze zdarzali się artyści miary wcale

niepośledniej, jak np. FraAngelicodaFie-s o 1 e (* w r. 1387), którzy woleli pozostać na torach dawnych, tworząc pomimo to rzeczy bardzo piękne.—W wieku XV okoliczności złożyły się bardzo pomyślnie dla ruchu rozwijającego się w sztuce włoskiej. — W r. 1417, po tylu dziesiątkach lat rozdwojenia w Kościele. Marcin V (r. 1417 —1431), wybrany przez Sobór kon-stancyeński, a uznany powszechnie, zasiada na tronie Piotrowym w Rzymie i zwołując z Włoch całych budowniczych, rzeźbiarzy, malarzy, złotników i t. d. stara się o podniesienie świetności swej stolicy. Mikołaj V (r. 1447 — 1455J zamierza już rozszerzyć Watykan i prze-bodować prastarą bazylikę św. Piotra. Pius II (r.    1459 —1462), zajmujący już przedtem

między humanistami, jako Aeneas Silvius, miejsce wybitne, należy do mężów najgorli-wiej popierających kierunek nowy. Sykstus IV (r. 1481 —1484) z Florencyi i Umbrii sprowadza artystów najznakomitszych, aby mu przyozdobili kaplicę w Watykanie przez siebie wzniesioną. Po za Rzymem, na dworach licznych wówczas dynastów włoskich, często ludzi bardzo wykształconych i w sztuce rozmiłowanych, lub też popierających tylko naukę i sztukę dla tego, że inni tak czynili, wszędzie spotyka się artystów, malujących, rzeźbiących lub budujących dla nich, a przytem zabawiających swych chlebodawców i dysputujących z uczonymi, także do dworu należącymi. — Na czele stoi tu Florencya z dworem tak świetnym i wykwintnym Medyceuszów, z nimi spół-zawodniczą rody możne Strozzich i Pit-tich, wznoszące dla siebie pałace wspaniałe, i zdobiące pysznie ich wnętrza. Visconto-wie i Sforzowie w Medyolanie, Gonzagowie w Mantui, książęta d’Este w Ferrarze, Bentivogliowie w Bolonii, ostatni książęta Andegawańscy i po nich dzierżący władzę Aragońscy w Neapolu i tylu innych, mniejszych, wszyscy bez wyjątku popierają naukę i sztukę, przygarniają gościnnie do siebie uczonych i artystów, nie krępując w niczem ich swobody, a to przyczynia się właśnie do rozwoju indywidualizmu potężnego artystów, tak pomyślnie na rozwój sztuki oddziaływającego, rencyi wtedy błyszczały najwięcej dwa dwory mniejsze: w Urbino, gdzie Fryderyk da Montefeltro zbudował sobie pałac okazały, w którym podejmował gościnnie uczonych i artystów, pozostawiając do ich rozporządzenia bibliotekę bogatą, także przez siebie zebraną, i w Rimini, gdzie Zygmunt Malatesta w sposób podobny popierał sztukę i naukę, a obok nich spoganienie, zakrawające nieraz na śmieszność, pomimo powagi, z którą jempra-wiano.—Poparcie takie było dźwignią najpotężniejszą rozwoju O-a. — Rozłam między przeszłością ustępującą, a życiem nowem rozszerzał się coraz bardziej z dniem każdym. Artyści postępowali coraz dalej po drodze wskaza-

W bu-

Zwrot ku bu-

liej przez Giotta, Jana z Pisy oraz innych mistrzów wieku poprzedzającego, to co tamtych zadowolało nie starczyło im już wszakże; teraz przyjmowali rady dobre od Starożytności i od humanistów, czczących ją bałwochwalczo, uczyli się zaś od przyrody, jako mistrzyni największej, a natchnienie czerpali z samych siebie, z myśli oraz z uczuć własnych, downictwie porażka gotycyzmu, nigdy we Włoszech nie mającego miru wielkiego, stała się zupełną. Przyczyniło się do tego niemało odkrycie w r. 1414 dzieła Vitruviusa (ob.) „De architectura iibri X“. dokonane przez Poggia Bracciolina (ob.), oraz badania sumienne pomników budownictwa rzymskiego, których w mieście wiecznem na początku wieku XV było stosunkowo jeszcze dość wiele. Goci Alary к a i Wandalowie nie zburzyli wszystkiego w Rzymie, czas, niszczyciel wszystkiego także nie tknął bardzo wielu zabytków, które znikły dopiero na zawsze, gdy w r. 1527 żołdactwo niemieckie Karola V wtargnęło do zdobytej Romy i gorzej w niej od Wandalów gospodarować zaczęło-, rozwalając i krusząc bezmyślnie pomniki najcennjejsze. downictwu starożytnemu najwyraźniej i najwspanialej występuje zpów naprzód na ziemi toskańskiej, we Florencyi, gdzie działa znakomity Brunellesco (* w r. 1377 — f w r. 1446). Mistrz ten, zajmujący się początkowo z powodzeniem rzeźbą i malarstwem, po dłuższym^ pobycie w Rzymie (r. 1401 — 1404), gdzie bada z zapałem zwaliska i szczątki dawne, po powrocie do Florencyi oddaje się zupełnie i wyłącznie budownictwu i w mieście tern tworzy arcydzieło, kopułę olbrzymią katedry, czego nikt przed nim dokazać nie umiał. Michał Anioł, w sprawach tego rodzaju sędzia uprawniony, a bynajmniej z usposobienia swego nie skłonny do pobłażliwości, lecz owszem bardzo surowy, przypatrując się okiem znawcy kopule tej, wypowiedział zdanie, że trudno bardzo zrobić coś podobnie doskonałego, niepodobna zaś stworzyć coś lepszego. Nie dziw zatem, że katedrę florencką uznano za ósmy cud świata. — Również wspaniale i pomyślnie wywiązał się Brunellesco z wielu zadań innych, stawiając kościoły, kaplice, pałace, budzące do dziś jeszcze podziw i zachwyt znawców. Jego też sprawiedliwie uznać trzeba za pierwszego twórcę budownictwa nowego. Uczeń jego, Michelozzo (* r. 1391 —f r. 1472) stara się dorównać mistrzowi swemu, co mu się też nieraz udaje. Po nich kwitną, wkraczając w ich ślady: Benedykt da Maj ano (* w r. 1449 — f w r. 1497), także ceniony jako rzeźbiarz; L. B. Alberti (* r. 1404—f r. 1472), artysta zdolny niezwykle, malarz, rzeźbiarz i budowniczy, a prócz tego humanista bardzo uczony, pracujący głównie w Rimini; Bernard Rosse li -no (* r. 1409 —f r. 1464). uczeń Albertie-go, czynny w Siennie; wielki Bramante (*

r. 1444 —f r. 1519) i wielu innych, mniej lub więcej sławnych i zasłużonych. Mężowi ci, potępiwszy gotyk, który kołatał się wciąż jeszcze w Wenecyi i Lombardyi czas jakiś, stworzyli budownictwo nowe, na wzorach i zasadach klasycznych oparte, ale do potrzeb nowożytnych umiejętnie przystosowane, a w tym właśnie leży zasługa ich wielka, że nie byli tylko naśladowcami, lecz twórcami prawdziwemi. Nawet Brunellesco, najwięcej zbliżający się do wzorów dawnych i szczerze w nich rozmiłowany, nigdy nie był ich naśladowcą niewolniczym. To przystosowanie się do potrzeb życia bieżącego ułatwiło też rozpowszechnienie się budownictwa nowego nietylko we Włoszech, ale i w krajach innych, w których do czasu owego panował niepodzielnie gotyk, i tam co prawda już wyradzający się, więc do zwalczenia łatwy. — Budownictwu rzeźba i malarstwo dotrzymywały kroku, dążąc również zwycięsko naprzód, a jako przywódcy szli przodem: Donatello (* r. 1386—f r. 1468), rzeźbiarz umiejący w dziełach swych łączyć przedziwnie piękno klasyczne z realizmem na przyrodzie opartym i malarz Masaccio (* w r. 1401 — f w r. 1443), którzy oba stali się poprzedaikami bezpośrednimi Michała Anioła i Rafaela.— Obok Donatellego do pomyślnego rozwoju rzeźby przyczynili się przed innemi: J а к ó b de Quercia ze Sienny (* w r. 1371 —f w r. 1438), dwaj florentczycy, L. Ghiberti (* r. 1378 —f r. 1455), twórca słynnych drzwi bron-zowych babtysteryum florenckiego, będących arcydziełem w swoim rodzaju, w którym umiejętność wyobrażania ciała nagiego doprowadzona jest już do wielkiej doskonałości, drugim zaś jest Łukasz della Robbia (* w r. 1389 —f w r. 1482), ulegający wpływom Ghi-bertiego. Obok nich działali z korzyścią dla sztuki; Antoni Pollaiuoli (*r. 1433—f r. 1498) i brat jego Piotr, czynni także jako malarze, dalej Andrzej Verrochio (* r. 1432—f r. 1488), złotnik, odlewnik z bronzu, rzeźbiarz i malarz, artysta trzeźwy i poważny, nauczyciel wielkiego Lionarda da Vinci. — Wspomniany już wyżej, jako budowniczy dzielny, B. R o s s e 1 i n o, był również rzeźbiarzem biegłym i zręcznym, także brat jego Antoni (* r. 1427 — f r. 1478); na wyróżnienie zasługują jeszcze: Dezydery da Settignano (* r. 1426 — f r. 1464) i Mino da Fiesole (* r. 1431 — f r. 1484), czynny we Florencyi i w Rzymie. Już do wieku następnego w części należy syn Łukasza, Andrzej della Robbia (* r. 1437 — fr. 1528). Wielu bardzo innych, którzy także skutecznie przyczynili się do O. i uszlachetnienia rzeźby pominąć tu musimy, wspomniawszy tylko jeszcze Mateusza Civitalego (* r. 1435 — f r. 1501) z Lukki, artystę bardzo zdolnego, twórcę wielu dzieł wybitnych, zdobiących głównie miasto jego ojczyste.—Rzeźbiarze ci z wieku XV sztukę swą posunęli i wydoskonalili znakomicie; nad materyałem różnorodnym, zaczynając od marmuru i bronzu, a kończąc na drzewie i glinie, zapanowali zupełnie i nauczyli się tworzyć z niego rzeczy przedziwne, zbliżające się do dzieł starożytnych, najlepszych, odznaczające się prostotą nie wymuszoną kształtów i propor-cyą doskonałą. Wzory zdobnicze brali często z pomników starożytnych, ale wlewali w nie życie nowe lekkością wykonania i układem pomysłu własnego, przyczem zawsze oglądali się na przyrodę, którą starali się poznać coraz dokładniej i wyłudzać od niej tajemnice niedostępne jeszcze dla ich poprzedników.—Wielu bardzo z wymienionych wyżej budowniczych i rzeźbiarzy zajmowało się także z powodzeniem niemałem sztuką malarską, która w ciągu wieku XV zakwitła również bardzo wspaniale. Na początku stulecia tego w tej gałęzi sztuki nieomal w całych Włoszech panował duch Giotta, ale nie trwało to długo; kipiące życiem dążenia artystyczne, praca samodzielna, zagłębianie się w przyrodzie i we wzorach starożytnych, mniej co prawda branych w rachubę, nie dopuszczały do stosowania się wyłącznego do powagi chociażby największej, teinbardziej gdy oko coraz wprawniej-sze wykrywało w dziełach jej niedokładności, czasem nawet rażące, i braki dające się teraz wypełnić. Od drugiej więc połowy wieku powstają nowe szkoły malarskie we Florencyi, Padwie, Perrarze, Lómbardyi i Wenecyi, wywierające wpływ niezmierny na rozwój dalszy malarstwa i sztuki wogóle.—Pierwszym malarzem wielkim okresu tego był Masaccio, właściwie Tomasz di Giovanni di Simone Guidi z rodu Scheggia (* r. 1402 f w r. 1443), będący niejako ogniwem, łączą-cem w sztuce Giotta z Lionardem da Vinci, uczeń Masolina da Panicale (* r. 1383—f r. 1440); przyjaciółmi jego podług V asarego (ob.) być mieli Brune 11 e-sco i Donatello, a jak ci dwaj wielcy artyści wpłynęli potężnie na przekształcenie budownictwa i rzeźby, tak Masaccio wywarł wpływ stanowczy na malarstwo. Spółcześnie żyj4cy umbryjczyk, Gentile da Fabriano (* r. 1370--f r- 1427) celuje w odtwarzaniu krajobrazów i pierwszy też namalował bitwę morską. Obu artystów wymienionych sposób myślenia i zapatrywania się na sztukę, oraz odczuwanie jej, łączy jeszcze do pewnego stopnia z wiekiem«XIV, pomimo to przyczynili się jednakże znakomicie do О-a się jej. Paweł Doili, nazywany zwykle Uccello (* w r. 1396 -f w r. 1469 — podług innych 1397 — 1475), pierwotnie uczeń Ghibertiego, pracował z powodzeniem wielkiem nad wydoskonaleniem perspektywy, czem się również i Masaccio zajmował, a rozmiłowania się jego w przyrodzie dowodem są zwierzęta i ptaki, które lubił i umiał odtwarzać wybornie, le

piej od wielu malarzy późniejszych, większej od niego zażywających sławy. Dla dziejów cenne są też jego bitwy, gdyż najdrobiazgo-wiej w nich starał się zawsze odtwarzać wszelkie szczegóły ubioru i uzbrojenia. — Stanowisko wybitne zajął uczeń Masaccia, Andrzej del Cast ag n o (* r. 1390—f r. 1457) i Wiktor z Pisy, zwany powszechnie Pisanel-lo (t w r. 1451), rysownik raczej wyborny i medaljer biegły, niż malarz; posiadamy po nim rysunki znakomite zwierząt, wykonane ze ścisłością iście japońską. — Zasługą główną artystów wymienionych, oraz wielu tu pominiętych, jest przedewszystkiem poprawność rysunku znakomita, zbliżająca ich twory do najlepszych dzieł starożytnych, których jednak nie starali się naśladować bynajmniej, czerpiąc wzory swe z przyrody samej. Realizm ten zdrowy, kwitnący zwłaszcza we Florencyi, wywarł na sztukę wogóle, szczególnie zaś na malarstwo wpływ nadzwyczaj dodatni, przekształcający i przeradzający ją pomału, a wypierający z niej ślady ostatnie bizantynizmu oschłego, tak niezgodnego z prawdą życia, którą właśnie artyści ówcześni starali się odtwarzać jak naj wierniej. Pollaiuolo i Verocchio w celach artystycznych chwytają za skalpel anatomiczny i badają budowę ciała ludzkiego; malowanie podług modelów żywych równocześnie w połowie drugiej wieku XV staje się zwyczajem ogólnym. Nagości we freskach Masaccia, narysowane bardzo poprawnie, budzą zachwyt powszechny i znajdują naśladowców, wzorujących się na nich; chociaż artyści ówcześni przeważnie do odtwarzania ciał nagich nie bardzo się kwapią, ale nie powstrzymuje ich od tego wstydliwość i oglądanie s.ę na obyczajność, lecz poczucie nieudolności własnej, która dopiero ginie z końcem wieku, tego. Niezmiernie też przyczyniło się wtedy do wydoskonalenia malarstwa, a raczej rysunku, będącego jego podstawą, ustalenie się zasad perspektywy, do czego przyczynili się głównie: Brunellesco, Masaccio, Piotr della Francesca (środek wieku XV) i Alberti, autor rozprawy o perspektywie (r. 1435). Ze najomości perspektywy linijnej wyrosło umiejętne stosowanie skróceń w malarstwie, które artyści późniejsi, już w wieku XVI, doprowadzili do doskonałości większej jeszcze. Sztukę rysowania postawił na wyżynach trudno dających się przekroczyć A. Mantegna (* r. 1430—f r. 1506), jak świadczą o tern kartony jego wspaniałe, przechowywane w Hampton Court, a sprawiąjące wrażenie płaskorzeźby najdoskonalszej, godnej dłuta Fidyaszalub Prak sy tele sa. Jest to może przykład najświetniejszy sztuki odrodzonej, śmiało stanąć mogący obok najlepszych utworów starożytnych, a jednak nie będący ich naśladowaniem tylko, lecz utworem samodzielnym mistrza niepospolitego! który przejąwszy się duchem starożytnym, umia,

stworzyć rzecz nową, zupełnie z nim zgodną.— nieraz tematy klasyczne, poddawane im przez Verrochio w odlewnictwie z bronzu prześci- humanistów, obok kościelno - chrześciańskich gnął artystów starożytnych, których znał wy- i świeckich, ale malują je zupełnie tak samo, bornie, będąc humanistą uczonym, nie starał jak wydarzenia spółczesne sobie, nie.unikając się jednak być ich naśladowcą, woląc kroczyć drogą własną, wskazaną przez przyrodę. — Część postępu technicznego w malarstwie О-a wieku XV, a to wcale nie mała nawet, jest zasługą artystów flamandzkich, którzy wynaleźli malarstwo olejne (por. van Eyck), rugujące pomału we Włoszech freski (ob.) i malarstwo a tempera (ob.), jako dozwalające na wywoływanie wrażeń potężnych, nie dających się osiągnąć sposobem malowania dawniejszym. Flamando-wie ówcześni wstąpili też już byli na tę samą drogę, po której kroczyli Włosi, t. j. na drogę realizmu zdrowego, mającego wciąż na oku przyrodę, ale ponieważ tkwiło w nich jeszcze za wiele ducha średniowiecznego, przepojonego gotycyzmem, więc do О-a sztuki, tak jak Włosi, przyczynić się nie mogli, chociaż taki Roger van der Weyden starszy (f r. 1464) mógł spółzawodniczyć z niejednym malarzem włoskim, a był też przez nich wysoko ceniony, jak tego dali dowody przyjęciem go bardzo gorącem, gdy się w r. 1449 do nich wybrał. —

bynajmniej anachronizmów krzyczących, które nie rażą ich samych, ani też oglądających obrazy współobywateli ich: za dowód tego, obok tylu innych, służyć mogą treski Filipa Lippi eg o (* w r. 1412 —f w r. 1469) i Dominika C orra di ego, zwanego Ghirlanda-jem (* w r. 1447—f w r. 1498), albo nawet znacznie późniejsze obrazy Pawła Veronese go (* w r. 1528 — f w r. 1588), który we-selników w obrazie wystawiającym „(lody w Kanie Galilejskiej“ przyodział w stroje weneckie, spółczesne, a na stole między potrawami innemi, umieścił nawet szynkę. — Bardzo znamienne dla sztuki ówczesnej jest właśnie to, że artysta nie przywiązuje zbyt wielkiego znaczenia do tego co maluje, bacząc raczej na to, jak to czyni, uprawiając sztukę dla sztuki. Dopiero pomału zaczęto schodzić z tej drogi, ale to należy do wieku następnego ; tymczasem malowano jeszcze N. Maryę Pannę w stroju młodej mieszczanki florenckiej, w staniku obcisłym, uczesaną według mody ówczesnej, dzieciątko Jezus zaś bywało po prostu podobizną wierną synka malarza lub innego dziecka zdrowego i pulchnego, służącego mu za model. Częstokroć też malarz, odtwarzając jakie wydarzenie, zwłaszcza z Pisma świętego, czyni jego świadkami współobywateli swych żyjących, portretując ich najwierniej w stroju ich zwykłym albo świątecznym; o t. zw. wierności historycznej nie myślał wtedy nikt jeszcze; artyści kochają otaczające ich życie i z lubością odtwarzają je wszędzie. Benozzo Goz-zoli (* w r. 1429 — f w r. 1497) jest mistrzem w malowaniu scen takich, tak dziwne dziś na nas wywierających wrażenie, ale wtedy patrzano innym okiem na to. Do rzeczy bardzo zwykłych, tak samo u niego, jak u innych malarzy lub twórców płaskorzeźb owoczesnych, było umieszczanie obok siebie na jednym obrazie wydarzeń różnych z życia jednej i tej samej osoby, co tak samo jak anachronizmy, chociażby najdziwaczniejsze, wtedy nie raziło nikogo. Ale gdy wiek XV dobiegał do końca już pomału wpływ klasycyzmu stawał się widoczniejszym, wyraźny już jest w dziełach niektórych S. Botticellego (* w r. 1447—f w r. 1515), malującego Madonny i rzeczy mitologiczno-ale-goryczne; już wzory bierze ze Starożytności, która, jak widzieliśmy, wcześniej też zapanowała w dziedzinie budownictwa i rzeźby, może dla tego, że te gałęzie sztuki znalazły sobie wzory starożytne, gdy malarstwo ich nie posiadało, a dla tego też, chcąc nie chcąc, musiało występować samodzielniej, zanim pod wpływem humanizmu też weszło na tory klasyczne coraz wyraźniejsze, a to właśnie wtedy, gdy już budownictwo zaczęło się cokolwiek

Wynalazkiem niderlandzkim, lub może niemieckim, na czasy te przypadającym, jest miedzio-rytnictwo, które atoli dopiero Włosi wydoskonalili; szczególnie złotnik florencki F in igu erra, którego praca tego rodzaju najdawniejsza pochodzi z roku 1452. Drzeworytnictwo zaś, prawda, że bardzo niezdarne jeszcze, powstało wówczas prawdopodobnie w Niemczech, które do О-a się sztuki niczem się wszakże nie przyczyniły. Włosi z początku.drzeworytnictwa nie uprawiali, sądząc, że wynalazek ten barbarzyński nie jest godzien artysty prawdziwego, w czem się oczywiście grubo mylili, a później też od błędu swego odstąpili, tworząc w wieku XVI drzeworyty ulepszone, bardzo piękne, sprawiające wrażenie rysunków piórem wykonanych i lekko podmalowanych (t. zw. camaïeu), co osiąga-gano za pomocą odbijania kolejnego kilku płyt, z których jedna dawała rysunek czarny, wykonany kreskami, inne zaś płaszczyzny szerokie, zabarwione. Najdawniejszym ze znanych mistrzów tej sztuki był Hugon da Carpi, w Modenie pracujący w dziesiątku drugim wieku XVI, a znalazł potym wielu naśladowców śród ziomków swych. —Wspomnieć też tu należy rozwój karykatury, która w rękach artystów tej miary, jak Andrzej del Castagno (wymieniony już wyżej), S. Botticelli (* г. 1447 — f r. 1515) i Lionardo da Vinci, stała się bronią potężną, używaną nieraz z powodzeniem w sporach i walkach politycznych stronnictw ówczesnych; posługiwali się nią n. p. Medyce-usze florenccy przeciwko Albizzim i Paz-z im, — W malarstwie włoskiem wieku XV, jak widzieliśmy, góruje realizm. Malarze w obrazach swych opracowują wprawdzie już

od niego oddalać. Podziw rzeczy starożytnych, niecony przez humanistów, zaczął wzrastać, realizm ustąpić musiał rodzajowi idealizmu, opierającemu się o Starożytność, którą coraz głośniej uznawać zaczęto za mistrzynię piękna prawdziwego, a wtedy też dopiero sztuka dawna odrodziła się, ale do pewnego stopnia tylko i to raczej w licznych szczegółach niż w całości. Oczywiście nie mogło też być inaczej. Od czasów świetności starorzymskiej zbyt wiele już wody upłynęło, zmienili się ludzie i potrzeby ich, a z tym trzeba się było liczyć, nie wolno było marzyć o wskrzeszeniu zupełnym tego, co zamarło na zawsze. Ale uznawszy raz wyższość artystów starożytnych, starano się przynajmniej zbliżyć do nich, o ile okoliczności na to pozwalały. Zaczęto więc gorliwie naśladować rzeczy dawne, kopjowano je wiernie, podrabiano je nieraz nadzwyczaj zręcznie. Miłośnicy starożytności zbierali skrzętnie medale, gemmy (ob.), karneje, bronzy, posągi, płaskorzeźby, lub odłamki ich, a gdy ich osiągnąć nie mogli, przynajmniej odlewy ich gipsowe, lub kopje w inny jaki sposób sporządzone. Kopano nieomal wszędzie, od Alp, aż do wyspy Sycylii, aby z gruzów wydobywać szczątki owe, tak pożądane i cenne, a poszukiwania te wydały plon bardzo bogaty, powstawały więc zbiory większe i mniejsze, bardzo liczne, dostarczające artystom wzorów obfitych. Rzeźbiarze korzystali z nich najwięcej i doszli też do doskonałości takiej, że np. niepodobna prawie odróżnić gemmy pochodzącej z wieku XVI od starożytnej, to samo też powiedzieć można o medalach, wyrobach z bronzu oraz innych drobiazgach artystycznych. Wzory dawne wywierają też wpływ przeważny na zdobnictwo, które od końca wieku XV wracać zaczyna najzupełniej do starożytności, gdyż w nim można ją było naśladować bez ograniczeń wszelkich. Malarze jednak, nie mogący kopjować obrazów greckich lub rzymskich, bo ich nie było, mniej podlegają wpływom starożytnym, nawet podczas rozkwitu idealizmu wywołanego przez humanistów i estetykę Platońską,' ale i oni pomału muszą się ugiąć przed wymaganiami smaku panującego i pozbywając się swobody tworzenia, poddają się klasycyzmowi akademickiemu. Zanim to wszakże nastąpiło, świetność doby О-a doszła do zenitu swego na końcu wieku XV i w pierwszych dziesiątkach XVI. Nigdy jeszcze przedtem, jak daleko pamięć ludzka sięga, sztuka nie mogła pochwalić się rozkwitem podobnie wielkim, ani też takim doborem i liczbą artystów znakomitych; był to jej tryumf najwspanialszy, przyćmiewający nawet czasy Peryklesa tak świetne, a tym godniejszy podziwu, że wtedy nie jedna tylko gałąź sztuki zakwitła tak wspaniałe, lecz wszystkie naraz.—Kolebką budownictwa odrodzonego, jak widzieliśmy, była Florencya, tam

Encykl Pow»*. Iluitr. Ser. II. Zeiz. 28b T. IV.

Brunellesco święcił swe tryumty, stamtąd rozchodzili się po Włoszech całych uczniowie i naśladowcy jego; stolica Toskanii była wtedy także stolicą artystyczną Włoch. Ustało to nagle na samym początku wieku XVI. W r. 1503 zasiadł na tronie Piotrowym wielki Juliusz II, znawca i miłośnik sztuki, i ściągnął do Rzymu artystów włoskich, najwybitniejszych, biorąc ich w swą służbę i opiekę. Następca jego Leon X, również zwolennik zapalony О-a nauk i sztuki, wiódł w ciągu dalszym dzieło potężnego poprzednika swego, a w ten sposób Rzym, który w wieku XV mało przyczyniał się do rozbudzenia ruchu artystycznego, stanął od razu na jego czele i został widownią rozkwitu jego najbujniejszego, wytrącając z rąk Florencyi berło sztuki, posiadane tak długo. — Na czele sławnych budowniczych rzymskich kroczy Donat Lazzari, zwykle Bramante m zwany (* r. 1444—f r. 1514), pochodzący z Urbino, pracujący przedtem w Lombardyi, zwłaszcza w Medyolanie, gdzie jeszcze do pewnego stopnia oddziaływały na niego rozpowszechnione tam wzory romań-sko-gotyckie; zwolennikiem stanowczym budownictwa odrodzonego stał się dopiero w Rzymie i został twórcą wielu pomników jego, zaliczanych słusznie do najcelniejszych. On to w r, 1506, z polecenia J u 1 j u sz a II, rozpoczął budowę katedry św. Piotra, owego najwspanialszego pomnika budownictwa kościelnego w dobie О-a. Plan pierwotny był dziełem jego, ale do wykonania go życia mu nie starczyło. Po nim budowa dalsza przeszła w ręce malarza wielkiego, RafaelaSanti (* r. 1483 — f r. 1520), również z Urbino pochodzącego, który plan pierwotny budowy zmienił, wydłużając ją dość znacznie. Po nim kierował robotami B. Peruzzi (* r. 1481 — fr. 1536), którego pomysłem są kopuły mniejsze, przez niego dodane. Podług planu Bramantego miała być tylko jedna kopuła wielka, podobna do pokrywającej Panteon rzymski. Po dłuższej przerwie, w r. 1546 Michał Anioł Buonarroti (* w r. 1475 —f w r. 1564), liczący już wtedy lat 72, podjął się budowy dalszej, postępując według zwyczaju swego bardzo dowolnie. Zmienił plan w wielu szczegółach, nie cofając się nawet przed burzeniem części już gotowych, ale nie podobających się mu, a sam jeszcze wybudował podstawę kopuły wielkiej, którą dopiero po śmierci jego, podług modelu bardzo szczegółowo opracowanego przez niego samego wykończono; można więc uważać ją za dzieło jego, przewyższające ogromem i wykonaniem umiejętnem słynną kopułę katedry florenckiej. Od r. 1605 kierował budową Karol M a d e r n a, nakoniec dokończono ją podługBerniniego odr. 1629 do 1667. Z powodu tak częstych zmian kierowników i tak długiego budowania, pomysł Bramantego, odznaczający się prostotą wspaniałą, uległ zmianie

96

zupełnej, ale katedra stała się właśnie przez to, jakby kroniką kamienną, opowiadającą dzieje budownictwa nowego od chwili największego rozkwitu О-a do jego wyrodzenia się w t. zw. barok, któremu dał już początek talent olbrzymi, ale niesforny Michała Anioła.— Dziełami, wykończonemi przez B ram an te go, świadczącemi o^tym, czym przyczynił się do uświetnienia doby О-a, są pałace rzymskie: Caucelleria i Massimi oraz Villa Farnesina, wewnątrz przyozdobiona pędzlem Rafaela; należą wszystkie do zabytków najcenniejszycli i najpiękniejszych budownictwa ówczesnego. — Między następcami Bramantego odznaczyli się szczególnie: A. da S a n g a 11 o młodszy, którego dziełem jest pałac Farnese w Rzymie i G i u 1 i o Romano (* r. 1492 —f r. 1546), który w Rzymie wystawił t. zw. Villa Madama, od roku zaś .1526 był czynny w Mantui. — Po za Rzymem nie mniej odznaczyli się między in-nemi: Jakób Tatti, zwany Sansovino (* r. 1479—f r. 1570), florentczyk, czynny w We-necyi, który oprócz gmachów innych, zbudował tam prześliczną bibliotekę św. Marka i pałac Corner (w r. 1532). W Weronie działał w sposób podobny Michał Sanmicheli (* w r. 1484—f r. 1559), który też w Wenecyi zbudował potężny pałac Grimani. Drugi weroń-czyk, Jan Marya Falconetto(* r. 1458 — f r. 1533), między innemi wzniósł} piękny pałac Giustiniani w Padwie; tamże był czynny Andrzej Ricci o, zwany il Brios co, którego dziełem jest zaczęty w r. 1520 kościół św. Justyny.—Z mistrzów nieco późniejszych na wyróżnienie zasługują: J а к ó b В ar oz z io, zwany Vignola (* r. 1507 — f r. 1573), pracujący w Viterbo i w Rzymie, Jerzy Vasari (* r. 1512 — f r. 1574) z Arezzo, twórca Ufficiów florenckich; wspólnie z V i g n o 1 ą zbudował też willę Juliusza III przed Portadel popolo w Rzymie; dalej Andrzej Palladio (* r. 1518 —f r. 1580) z Vicenzy, który miasto rodzinne przyozdobił wielu gmachami pię-knemi, a był też czynny w Wenecyi. Oryginalnością wielką odznaczał się G a 1 e a z z o Al es si (* r. 1500—t r. 1572), z Perugii rodem, czynny głównie w Genui, gdzie wzniósł wiele pałaców pięknych. —Na mistrzach przytoczonych, posiadających mnóstwo uczniów i naśladowców, których wymienianie tu byłoby oczywiście zbyteczne, kończy się okres rozwoju najwspanialszy budownictwa doby О-a, który już od r. 1540, mniej lub więcej, zaczął się przeradzać w t. zw. barok, panujący już niepodzielnie w wieku XVII. —Spokój szlachetny i kierowanie się wyłączne wymaganiami czysto arehitektonicznemi już w połowie drugiej wieku XVI coraz częściej szły w niepamięć, do czego niemało przyczynił się talent tytaniczny ale rozchełzany wielkingo Michała Anioła. W wieku XVII w budownictwie О-a przeważać zaczyna samowola osobista artystów, goniących

za wrażeniem malowniczym budowli swych; zapanowuju przesada gubiąca się w szczegółach tysiącznych, a zapominająca nieraz o zasadach najważniejszych budownictwa samego, o logice mu właściwej, i doprowadza nakoniec w wieku XVIII do t. zw. stylu rococo, wypielęgnowanego szczególnie we Francyi; ale tak on sam, jak następujący po nim powrót do wzorów starożytnych, tworzący niby klasycyzm nowy, już do О-a nie należą.—Reprezentantami najwybitniejszemi baroku byli: W a-wrzyniec Bernini (* r. 1589 — f r. 1660), zajmujący się także i rzeźbą, który dokończył budowy katedry św. Piotra w Rzymie i otoczył plac przed nią kolumnadą rzeczywiście wspaniałą, ale również zeszpecił jej wnętrze nadzwyczaj niesmacznym baldachimem olbrzymim z bronzu, wznoszącym się nad wielkim ołtarzem, i współzawodnik jego, Franciszek Bor roni ni (* r. 1599 — f r. 1667), który zarówno w planie, jak i w szegółach budowli swych dopuszczał się nieraz samowoli nieprawdopodobnej. — Gdy we Włoszech budownictwo odradzało się pod wpływem wzorów starożytnych, w innych krajach Europy panował jeszcze niepodzielnie gotyk, ale upadający już i oddalający się coraz bardziej od świetności swej dawnej, przeradzając się—jeżeli tak powiedzieć wolno — w rodzaj baroku gotyckiego. Trwało to mniej lub więcej nieomal do końca połowy pierwszej wieku XVI. Wtedy to budownictwo О-a, przekroczywszy Alpy, zaczęło pochód swój zdobywczy na zachód i na północ: lecz nie odrazu odniosło zwycięstwo, gdyż gotyk, zakorzeniony od tak dawna, długo mu jeszcze stawiał opór zacięty, nim wszędzie uległ zupełnie, co nastąpiło dopiero w wieku XVII, w którym styl włoski , już barokowy, stanowczo wziął górę w Europie środkowej, zachodniej, nakoniec w Anglii i Skandynawii, wywierając także wpływ pewien, ale nieznaczny ani zasadniczy na część wschodnią Europy.—We Francyi już dosyć wcześnie krzewić zaczął początki О-a w budownictwie Fra Giocondof r. 1435—f r. 1515), z Włoch sprowadzony przez Ludwika XII, pomagali mu w tem inni jeszcze artyści włoscy, ale mieli sprawę niełatwą w ojczyźnie gotyku; wielokrotnie musieli mu robić ustępstwa dość znaczne, przez co powstawały budowle tak dziwaczne, jak np. kościół Saint-Etienne-du-Mont w Paryżu, lub św. Eustachego tamże. Również w zamkach i pałacach ówczesnych napotykamy mieszaninę dziwną О-a włoskiego z gotycyzmem francuskim, jak o tem świadczy np. zamek sławny w Chambord, którego budowę rozpoczął w r. 1523 Piotr Nepveu niby w stylu О-a, różnego jednak bardzo od włoskiego. Franciszek I, dla którego zbudowany był w Blois zamek wspaniały w stylu nowym, ale także zmienionym, popierał naj-gorliwiej sztukę włoską, tak samo postępowali

następcy jego, Henryk II i Franciszek Iżbiety, wytwarza się z usiłowania zaprowa-II, oraz pozostała po nim wdowa, K a t a r z y n a dzenia О-a w budownictwie styl nowy, ciężki, Medycejska; więc też, mając poparcie tak a nie tyle pyszny ile pyszałkowaty, imieniem potężne, budownictwo О-a rozwija się we królowej tej darzony; rzecznikiem jego najwy-Francyi pomyślnie w rękach mistrzów takich, jak Piotr Gadier, Piotr Lescot (* r. 1510—f r- 1571), Filibert Delorme (* r. 1518—f r. 1577), którzy, dorównywając wielokrotnie Włochom, a nie naśladując ich niewolniczo, umieli budowlom swym zachować pewne właściwości narodowe, czysto francuskie.—Do Hiszpanii budownictwo О-a dostało się nieomal równocześnie jak do Francyi, zastając tam również sztukę krajową, dość rozwiniętą, która powstała głównie z zespolenia się pierwiastków gotyckich z maurytańskiemi, nie łatwe więc wobec tego miało stanowisko. To też na początku wieku XVI napotykamy w Hiszpanii mieszaninę dziwną О-a z gotycyzmem i arabizmem, jak o tern świadczy między in-nemi pyszny dziedziniec pałacu del Infantado w Guadalajarze. Wpływy te ustawać zaczynają pomału dopiero pod koniec połowy pierwszej wieku XVI, zostawiając jednak wciąż jeszcze zamiłowanie do zdobnictwa nader bogatego, trącą-cego przesadą, czego dowodem, jednym z wielu, jest kaplica „królów nowych“ w katedrze toledańskiej, wykończona w r. 1546. — Dopiero za rządów ponurego Filipa II zaczęli Hiszpanie brać wzory z budownictwa О-a wczesnego, naśladując je do pewnego stopnia wiernie, a wtedy między r. 1563 a 1584 powstał znany Escorial, pałac i klasztor zarazem, będący pomnikiem najpotężniejszym budownictwa О-a na półwyspie Pirenej-skim.—Z Hiszpanii budownictwo nowe przedostało się też naprzód do Portugalii, a potem za Atlantyk do kolonii amerykańskich i w sposób podobny do Indyi. —W Niderlandach, podobnie jak we Francyi, styl klasyczny nowy musiał się z początku godzić z gotykiem, jak to n. p. widać w kościele św. .lakóba w Liège; ale i w kraju tym O. bierze pomału górę coraz wyraźniej, świadczą o tern u. p. ratusze w Antwerpii i w Gandawie; pierwszy nowo zbudowany w r. 1560, drugi rozszerzony w r.

bitniejszym był Jan Thorpe. Od roku 1620 Inigo Jones, trzymający się ściśle zasad głoszonych przez Palladia, buduje Whitehall w Londynie i kilka pałaców innych, ale pierwszym pomnikiem О-a rzeczywiście wspaniałym, jest dopiero kościół św. Pawła w Londynie, wzniesiony przez Wre na (ob.) pomiędzy r. 1675 a 1710. — W Niemczech trzymano się uparcie gotyku aż po za połowę pierwszą wieku XVI, zwłaszcza na północy; w części zaś kraju południowej, szczególnie w Hawaryi, wzniesiono kilka gmachów w stylu О-a już wcześniej, jak up. zaczęty w r. 1520 zamek we Freisingen, a nieco później zamki książęce w Landshucie i w Trausnitz. Do gmachów podobnych należy też stary zamek w Stuttgarcie, zbudowany między r. 1553 a 1570; najwybitniejsze wszakże miejsce w Niemczech zajmuje zamek w Heidelbergu, którego część zwana Otto-Heinrichsbau powstała odr. 1556 do 1559 i odznacza się rzeczywiście zarówno ozdobno-ścią wykwintną i bogatą, jak doskonałością planu i zachowaniem proporcyi, przytem nie jest naśladowaniem niewolniczem wzorów włoskich, lecz liczy się z właściwościami miesjco-werni. Nie tyle już zalet posiada inna część zamku (Friedrichsbau), wystawiona pomiędzy r. 1601 a 1607. Zr. 1571 pochodzi piękny przedsionek sklepiony ratusza w Kolonii, a jako budowla ceglana zasługuje na uwagę Fürstenhof w Wismarze. Wogóle w Niemczech północnych, gdzie mało buduje się z kamienia, od schyłku wieku XVI zaczęto wznosić domy z cegły i drzewa, mniej lub więcej zgodnie z zasadami О-a włoskiego, a z tego wytworzył się styl odrębny, zaliczany do O-a (deutsche lienaissance), do którego także, chociaż niesłusznie, wliczane bywają gmachy barokowe z wieku XVII, jaknp. ratusz w Norymberdze, rozpoczęty w r. 1616 przez E u-charjusza Holzschuhera i arsenał berliński N e h r i n g a, zaczęty w r. 1685, jako i zamek królewski w Berlinie, przebudowany między r. 1699 a 1706 przez S c h 1 ii t e r a, gdyż gmachy wymienione są właśnie aż nadto wyraźnie wzorowane ua włoskich, pochodzących z pory rozkwitu O-a.—Na ziemiach Słowiańskich budow

nictwo O-a zjawia się stosunkowo dość wcześnie, w każdym razie nie później, jak w Niemczech, gdyż gmachy najdawniejsze tego rodzaju spotyka się już w połowie pierwszej wieku XVI. Zaliczyć do nich trzeba belweder na zamku królewskim w Pradze, która, już z czasów późniejszych, posiada też niejeden pałac pański, pięknie po włosku zbudowany, oraz rozpoczęty w r. 1544 zamek Piastów w Brzegu na Śląsku, którego brama wjazdowa, ukończona w r. 1553, nałoży do najpyszniejszych pomników O-a pj stronie północnej Alp. — Nakoniec

1595. Do baroku należy już kościół św. Karola w Antwerpii, zbudowany od r. 1614 podług planu P. P. Rubensa (ob.) i w środku wieku XVII wzniesiony ratusz amsterdamski, dzieło Jakóba van Campen. — Anglia opierała się dość długo sztuce О-a, rozwijając w ciągu dalszym gotyk, którego się nie wyrzekła nigdy zu-^ pełnie, ani w budowlach kościelnych ani świeckich. Prawda, że już w r. 1518 Piotr Tor-rigiano, sprowadzony z Włoch, w stylu O-a wystawił nagrobek wspaniały Henryka VII w Westminsterze londyńskim, i że blisko r. 1544 Jan z Padwy, a wfrótce po nim Hieronim z Trevigi czynni są w Angli jako budowniczowie, ale pozostają bez wpływu i znaczenia.

W połowie drugiej wieku, za panowania El-w kraju naszym mamy zamek na Wawelu, oraz, obok innych, bogatą i wspaniałą kaplicę Zygmuntowską, której autorem był Włoch,

jako najlepiej odpowiadające potrzebom naszym. O rzeźbie i o malarstwie można będzie pomówić zwięźlej. —Docierając do końca wieku XV rzeźba włoska, bo o niej tylko mowa być może, bardzo wysoko była już rozwinięta, a to nie tyle dla tego, że naśladowała Starożytność, ale ponieważ wzory swe głównie czerpała z przyrody, jej się trzymając wiernie, a od Starożytności, jeżeli tak rzec można, przyjmując tylko rady dobre, nie uznając jej wszakże za wyłączną mistrzynię swą. Na przełomie dwu wieków XV i XVI zaszła dopiero w zapatrywaniach tych zmiana stanowcza. — Pod wpływem humanizmu, który nigdy nie nauczył się pojmować przyrody, powstał kierunek idealny, opierający się już nieomal tylko na wzorach starożytnych i na myślach zawartych w dziełach filozofów dawnych, zwłaszcza P 1 a t o n a. Prostotę usunięto z rzeźby na korzyść przesady idealnej, a nieszczęście mieć chciało, że Michał Anioł potężnym przykładem swym zapanował nieomal samowładnie nad umysłami wszystkich prawie rzeźbiarzy ówczesnych i większości późniejszych. — Cechą znamienną rzeźby ówczesnej jest i to, że gdy dawniej szła ręka w ręką z budownictwem, stanowiąc niejako dopełnienie jego, teraz się od niego oddalać zaczęła coraz bardziej. Tak, jak zerwała z przyrodą dla Starożytności, teraz zrywa z budownictwem, aby uzyskać swobodę samowolną, a niebawem dochodzi do tego, że z budownictwa chce zrobić swą sługę. —Stojąc na początku wieku XVI jeszcze bardzo wysoko, od r. 1540 mniej lub więcej, zaczyna się już chylić do upadku, którego nawet artyści na prawdę wielcy powstrzymać nie mogli. Jedyny człowiek, który może mógłby był nadać rzeźbie kierunek inny, lepszy, wielki Li on ar do d a V i n c i, tylokrotnie tu jaż wspominany, stworzywszy jedno dzieło bardzo wybitne, o ile sądzić można ze słów tych, którzy je oglądali i ze szkiców dochowanych dotąd w kopjach, usunął się od rzeźby zupełnie, by oddać się malarstwu i nauce. Był to pomnik konny Franciszka Sforzy, którego model gipsowy, przygotowany do odlewu z bronzu, po zajęciu Medjolanu w r. 1499 zniszczyli swawolnie żołnierze francuscy. Wpływ zbawienny L i-onar d a widoczny jest wszakże na dwu rzeźbiarzach florenckich: Janie Franciszku

Bartłomiej Breed, a oprócz tego niemało kościołów, ratuszów i gmachów innych św ec-kich, pochodzących z wieku XVI i XVII w stylu О-a późniejszego wystawionych. Barok popierali u nas bardzo, jak wszędzie, Jezuici.

Przedtem panował i u nas gotyk, ale że był to styl obcy, więc nie trudno było rozstać się z nim dla nowego, przybywającego z Włoch, skąd już o wiek cały wcześniej przyjęliśmy tak chętnie inne dziecię О-a, humanizm. (Por.

S. Odrzywolskiego „Renesans w Polsce“

1899 i w Encyklopedyi niniejszej „Architektura w Polsce“ Ser. 1-a, T. IV, str. 704 i nast.).—

Wykazawszy znaczenie i zalety budownictwa w dobie О-a, trudno nam zbyć milczeniem wadę jego niemałą; jest nią nie znoszenie obok siebie żadnych stylów innych, brak wszelkiego wyrozumienia dla nich i przeświadczenie bezgraniczne o doskonałości własnej, następstwem zaś tego było zburzenie liczby ogromnej pomników poważnych i cennych budownictwa średniowiecznego. Nie uznając nic po za wzorami starożytnemi, grecko-rzymskiemi, rozwalano najlekkomyślniej to, co wieki oszczędziły, aby uzyskać miejsce dla pomysłów własnych.

Czyniono to oczywiście w wierze najlepszej, ale krzywda wyrządzona, pomimo to pozostanie krzywdą. Przytoczenie przykładu jednego niechaj wystarczy: na miejscu gdzie dziś dumnie wznosi się w Rzymie katedra św. Piotra stał jeden z najczcigodniejszych i najdawniejszych pomników sztuki chrześciańskiej, bazylika ogromna, która przetrwała już wiele wieków i byle tylko dbano o jej utrzymanie, jak należy, mogąca być zachowaną aż do dni naszych; popełniono jednak czyn wandalizmu, pożałowania godny, burząc ją, aby uprzątnąć miejsce dla postawienia na nim gmachu nowego, który mógłby był ostatecznie stanąć i gdzieindziej, nie spychając w nicość zapomnienia i zagłady pomnika tak cennego. — Doli podobnej uległo również wiele kościołów i budowli świeckich, innych, które albo zniesiono doszętnie, albo też przerobiono tak, że z wyglądu ich pierwotnego nic prawie nie pozostało. Jest to grzech ciężki О-a, że zapatrzywszy się zbyt jednostronnie w doskonałości sztuki starożytnej, już innej żadnej obok niej uznawać nie chciało.—(Poi. Ser. I, T. IV str. 693 i nast. p. w. Architektura, gdzie znajduje się wyliczenie budowli najznakomi- Rusticim, współucznia Li on ar da u V e-tszych z doby O-a wraz z wymienieniem auto- roch i a i Andrzeju Contuccim, zwanym rów ich i tabl. X i XI). — Musieliśmy tu budo- Sansovinem (* r. 1460 — f r, 1529). Oba wnictwu poświęcić nieco więcej miejsca, ponie- rzeźbiarza ci pozostawili po sobie dzieła wyważ ze wszystkich gałęzi sztuki najwięcej od- borne, podziw słuszny budzące, wykonane szla-rodziło się w duchu starożytnym i największą chetnie, wolne zupełnie od wad zmanjerowanych też okazało żywotność, gdyż pomimo zmian, artystów późniejszych.—tli chał Anioł Buo-którym z biegiem wieków uległo, powstawszy nar rot i (* w r. 1475—f w. r. 1564), artysta raz, istnieje dotychczas i wciąż jeszcze wywie- miary tytanicznej, jedyny w swoim rodzaju, ra wpływ niemały na budownictwo spółczesne, którego poznaliśmy już jako budowniczego, był

zarazem rzeźbiarzem najwybitniejszym i najbardziej wpływowym podczas rozkwitu O-a. Pozostało po nim rzeźb bardzo wiele (wyliczać ich "Au nie będziemy), ale mało która z nich jest wykończona zupełnie w szczegółach, a żadna nie da się podciągnąć pod miarę zwykłą. Michał Anioł znał sztukę starożytną wybornie, zgłębił ją wszechstronnie, jak mało kto inny, naśladował ją też niby do pewnego stopnia, również umiał wnikać w tajniki przyrody, anatomia nie była mu wcale obca, ale był to duch tak niesforny, na wskroś podmiotowy, nie uznający jako artysta nic oprócz woli własnej, że dzieła jego dłuta nieraz przerażają poprostu; to samo powiedzieć można również o nim jako o malarzu. Przeżył nieomal wszystkich wielkich artystów doby О-a najświetniejszej i doczekał się początku upadku sztuki, upadku, który do pewnego stopnia jego był dziełem. Przez całe życie dziwak, zgryźliwy i samotność lubiący nie pozostawił ucznia ani jednego, naśladowcy jego zaś nie umieli go pojąć, nie posiadając talentu jego bajecznego, wchodzili więc tylko na bezdroża, po których, niestety, i on sam błąkał się nieraz, sądząc, że to ich zbliży do niego; ducha jego potężnego nikt z nich nie umiał przeniknąć. — W budownictwie Michał Anioł, aczkolwiek dokonał rzeczy nadzwyczajnych, przez zaniedbywanie szczegółów, zwykle tak starannie opracowywanych przez В rain an te go, i przez dopuszczanie się samowoli dziwnej w obchodzeniu się z ozdobami, do czego pchała go wyobraźnia niczem nie dająca się powstrzymać, stał się mimowolnie ojcem duchowym baroku, który wybryki jego starał się jeszcze prześcignąć. Jako rzeźbiarz i malarz tworzył postaci przeidealizowane, nie ze świata tego pochodzące, nadając im kształty tytaniczne, z prawdą niezgodne i ruchy nieraz do wykonania zgoła niemożliwe. Stosunki anatomiczne, znając je doskonale, zwykł był przesadzać, lub nawet przeinaczać świadomie. Malując o koloryt nie dbał najczęściej; ale na wszystkim, co zrobił umiał wyciskać piętno osobistości swej potężnej, ożywionej duchem ognistym, a to do tego stopnia, że wady jego częstokroć są cenniejsze od zalet artystów innych. Nie wielu rzeźbiarzy ówczesnych umiało się uchronić od wpływu jego przemożnego, do wyjątków takich należą: Mikołaj Pericoli, zwany Tri boi o (* r. 1485—f r. 1550) uczeń A. Sonsovina i Benvenuto Cellini (* r. 1500 — fr. 1572), autor posągu Perseusza we Florencyi, z powołania złotnik, odznaczający się smakiem wielkim i zręcznością nie mniejszą, dalej Alfons Lombardo (* r. 1488 — f r. 1537), Antoni Begarelli (fwr. 1565), Andrzej Ricci o, zwany il B ri os co (* r. 1480—f 1532), czynny także jako budowniczy, którego kandelabr olbrzymi z bronzu, znajdujący się kościele św. Antoniego w Padwie, należy do najbogatszych i naj ozdobniej szych dzieł rzeźby odrodzonej, nakoniec, wspomniany już także jako budowniczy, -Jakób Tatti, zwany Sansovino, uczeń Andrzeja San-sovi nie go.- Pomijając zupełnie rój naśladowców Michała Anioła, wspomniany tu być musi jednakże współzawodnik jego, Bac-cio Ban dine lii (* r. 1487—f r. 1559), który, pomimo talentu niezaprzeczenie wielkiego, chcąc przewyższyć przeciwnika, co mu się zresztą nie udało, wpadł w te same jak on bezdroża.— Szczegół niejeden, który tu z konieczności trzeba było pominąć, znajdzie się p. w. Rzeźba, oraz w życiorysach artystów wybitniejszych, powyżej przywiedzionych. — O rzeźbie О-a w krajach innych o tyle tylko mowa byćby mogła o ile wykonywali ją tam Włosi, więc też tu nie miejsce dla niej. — Pierwsze dziesiątki wieku XVI były tern dla malarstwa, czem był wiek Peryklesa dla rzeźby greckiej, t. j. dobą rozkwitu niebywałego nigdy, ani przedtem ani potem, którego bogactwo, zarówno pod względem, ilości, jak również jakości dzieł jest zdumiewające, nie prze-ścignione. Już wiek XV, jak widzieliśmy, utorował drogę do tego, otrząsając się z więzów średniowiecznych i podnosząc sztukę ua wyżyny przedtem nieznane, a czyniąc ją zarazem przystępną i zrozumiałą dla każdego. Cały naród włoski był nią wtedy przeniknięty, czczono i uwielbiano ją powszechnie, upajano się jej pięknościami. Każdy obraz nowy witano z zachwytem i zapałem, obnoszono go tryumfalnie, autor zaś jego stawał się odrazu sławnym i głośnym. Jeżeli zachęta i pomoc możnych świata tego zrobiła bardzo wiele dla rozwoju malarstwa włoskiego, to z pewnością ten zapał powszechny, jeżeli nie więcej, to przynajmniej w równej mierze do tego samego się przyczynił.—Rzym Juliusza II i Leona X przyćmił, o ile chodzi o sztukę, czasy najświetniejsze Rzymu cesarskiego. Rozkwit ten w natężeniu swym trwał atoli niedługo, gdyż wkrótce po śmierci Rafaela już więdnieć zaczyna, ale przedtem wydał snopy całe kwiecia najwonniejszego, a więdnąc umiał jeszcze zachwycać. — Ponieważ w Encyklopedyi o dziejach malarstwa włoskiego mowa jeszcze być musi p. w. Włochy (ob.), zasługi zaś malarzów najwybitniejszych i tak znaleść muszą pomieszczenie w ich życiorysach, więc też tu wdawanie się w szczegóły te byłoby zbyteczne; pogląd ogólny musi wystarazyć.—Kierunek, któremu hołdowało malarstwo w dobie rozkwitu О-a był stanowczo idealistyczny, realizmu unikano, o ile nie był piękny, gdyż piękno uważano, jeżeli nie za jedyną, to za największą zaletę sztuki, za warunek jej istnienia konieczny. Ze wzorów starożytnych korzystano o ile możności, nie poddając się im wszakże ślepo; brać je można było tylko z posągów i płaskorzeźb, co też wpływać musiało na postaci i ruchy ich, oraz na cały układ obrazów.

Ale malarzom ówczesnym nie tyle chodziło o naśladownictwo zewnętrzne, wielokrotnie występujące w architekturze i rzeźbie, ile o wniknięcie w ducha starożytnego, któremu, mniejsza o to, czy słusznie, czy nie słusznie, przypisywano właśnie ten sam idealizm, przez humanistów szerzony gorliwie.

Z tego wszystkiego w obrazach, zwłaszcza artystów mniej zdolnych i samodzielnych, musiała koniecznie powstawać mymuszoność pewna i teatralność akademicka, nieraz rażąca nas niemile nawet w dziełach malarzów najlepszych О-a.—Malowano jeszcze wiele al fresco, zgodnie z dawną tradycyą artystyczną włoską, ale obrazy olejne ze stalugi brały już górę stanowczo, technika zaś malarska, tak w jednym, jak w drugim sposobie malowania, doskonaliła się coraz bardziej. Perspektywę linijną zachowywano ściśle i umiejętnie, z powietrzną wszakże nie zawsze umiano sobie radzić równie dobrze; stąd też wynika płaskość wielu obrazów ówczesnych. Rysować starano się zawsze bardzo poprawnie, zwłaszcza gdy chodziło o postaci ludzkie, zarówno ubrane, jak nagie, w celu tym zagłębiano się w badania anatomiczne kości i mięśni, by zaś osiągnąć niewymuszoność ruchów, posługiwano się modelami żywemi. Malowanie portretów rozwinęło się też znakomicie; odtwarzający je malarz mógł być więcej samym sobą, nie krępując się zasadami przyjętemi w malowaniu obrazów; ale i w portretach ówczesnych widać nieraz chęć idealizowania potretowanego, zamiast starania się o oddanie rysów jego rzeczywistych.—Co się tyczy tematów, to brane bywały zarówno z Biblii i żywotów świętych, jak z mitologii i dziejów; malarstwa t. zw. rodzajowego nie uprawiano wówczas jeszcze, trudno też byłoby pogodzić je z idealizmem panującym, który brzydzić się musiał wszystkim, co trąciło powszedniością. Krajobrazów, jako takich, nie malowano wcale, służyć mogły tylko za tło, na które mniej zwracano uwagi, przekładano też tła architektoniczne, które umiano malować wybornie. Nie wiele też dbano o zwierzęta, które nawet w obrazach mistrzów największych bywają rysowane niedbale i nie poprawnie, a to nietylko te, które malarz znać mógł jedynie z rzeźby starożytnej, nie odznaczającej się też oddawaniem wiernym ich kształtów, albo z opowiadań i rysunków podróżników, ale nawet i znane sobie dobrze, widywane codziennie. Wyidealizowana postać ludzka bywała w obrazie wszystkim, co się obok niej znajdowało uważano za rzecz podrzędną; dla tego też nie troszczono się również o ścisłość historyczną szczegółów, zupełnie tak samo, jak w wieku XV. Postaci biblijne przystrajano z rzymska w togi, inne ubierano nieraz w stroje spółczesne, niewłaściwości te zaś nie raziły nikogo, jak również umieszczanie osób żyjących obok świętych zmarłych od wieków.—

Na zakończenie wyliczyć tu trzeba jeszcze najwybitniejszych artystów, oraz szkoły malarskie, które wpływ największy wywarły na rozwój sztuki ówczesnej, przypominając, że wielu malarzy wtedy nie poprzestawało na pędzlu, ale zajmowało się także z powodzeniem rzeźbą i budownictwem, zwłaszcza najdzielniejsi z nich. Na czele wymienić należy wielkiego Lion ar-da da Vinci (* w r. 1452 —f w r. 1519), zajmującego w dziejach sztuki stanowisko wyjątkowe, jedyne, którego nikt przed nim ani po nim nie zajmował. Obdarzony umysłem nadzwyczajnym, zdolnościami podziw ogólny bu-dzącemi, tudzież pięknością ciała i siłą niezwykłą, już jako młodzieniec odznaczał się biegłością w robieniu bronią i vV dosiadaniu konia; muzykiem był wybitnym i twórczym, poetą podziwianym, improwizatorem niewyczerpanym, uczonym i znawcą literatury wykształconym humanistycznie. Pamięć posiadał zdumiewającą; podobno umiał spamiętać wszystko, co kiedykolwiek usłyszał lub przeczytał; znał się wybornie na mechanice, fizyce, matematyce i anatomii, inżynierem był dzielnym i doświadczonym, nadto rzeźbiarzem, odlewnikiem z bronza, budowniczym, nakoniec malarzem, któremu spółcześni jednomyślnie palmę pierwszeństwa w dziedzinie sztuki tej przyznawali, a rzeczywiście należała mu się słusznie. L i o n a r d o malował wogóle mało, a stosunkowo niewiele obrazów jego dochowało się dotąd, posiadamy za to setki rysunków jego i szkiców, oddających świadectwo najpochlebniejsze temu artyście wielkiemu, który umiał w osobie swej połączyć wszystkie zalety tak świetnej doby O-a na przełomie wieków XV i XVI. — Z grona uczniów i naśladowców mistrza niezrównanego na wymienienie zasługują; Wawrzyniec di Credi (* r. 1454 —f r. 1513). który jak nikt inny umiał naśladować sposób malowania L i o-n a r d a, dalej Bernardino da Luvin o, zwykle zwany Lu in im (f po r. 1530), Marek d’U g g i o n e (f r. 1530). Franciszek Melzi (f po r. 1568), Jan Antoni Beltraffio (* w r. 1467), nakoniec Cezar da Ses to, który później przyłączył się do szkoły Rafaela. O Michale Aniole Buonarrotim była już mowa więc, tu wymieniamy tylko jako uczniów jego w malarstwie: Sebastyaua di Lucia-na, przezwanego del Piombo (* r. 1485 — f r. 1547) i Daniela Riccarellego, znanego lepiej jako D. da Volterra. Naśladowców znalazł mnóstwo, ale żaden z nich nie zajął w dziejach sztuki stanowiska wybitniejszego.—Do szkoły florenckiej, z kórej wyszli Lio-n ar do i Michał Anioł, należą również malarze wybitniejsi: Baccio della Porta, zwykle wymieniany pod imieniem swym klasztornym jako Fra Bartolommeo (* r. 1469 — f r. 1517) i uczeń jego najlepszy, Mario tt o Albert i ne 11 i (* r 1475 — f r. 1520), dalej Andrzej Vanucchi, znany powszechnie ja-

ko A. del Sarto (* г. 1488—f г. 1530), naśladowca jego Marek Antoni Franci abi-gio (* r/ 1483 —f r. 1524), Rosso de Rossi, znany we Francyi pod przezwiskiem Maître Roux (* г. 1496 — fr. 1541) i Rudolf G h i г 1 an d aj o, syn Dominika (* г. 1482— f г. 1534).—Obok postaci potężnych Lionar-da i Michała Anioła, jako trzeci, znacznie więcej ku sobie pociągający, staje Rafael Santi albo Sa uzi o z Ur bin o (* r. 1483 — f r. 1520) „duma i uciecha rodu ludzkiego“, uczeń Perugina (*r. 1446 — f r. 1524), zarówno z uwagi na liczbę, jak i na treść oraz wykonanie dzieł swych, uchodzić musi za najwspanialsze wcielenie sztuki włoskiej podczas О-a. Talent jego jest olbrzymi, pracowitość zdumiewająca; przy tym posiada łatwość dziwną przyswajania sobie zalet malarzów innych, a co dziwniejsze i trafność w odkrywaniu ich wad, które zawsze omijać umie. Giętkość bezprzykładna zdolności jego pozwala mu wyrażać po swojemu to, co przed nim tylokrotnie już wyrażano inaczej, nawet naśladując nie przestaje nigdy być oryginalnym. Żaden z rodzajów uprawianego wtedy malarstwa nie był Rafaelowi obcy, panuje zupełnie nad wszystkiemi, a tworzy dzieła podziwu godne, wprawiające w zachwyt nietylko spółczesnych, ale i pokolenia potomne aż do dni naszych. W obrazach Rafaela idealizm ówczesny święci tryumfy swe najwspanialsze, a liczne Madonny przez niego malowane należą do najpowabniejszych utworów malarstwa; żaden artysta na polu tem, ani za życia jego, ani później, nie dorównał mu nigdy. — Całej działalności Rafaela, tak olbrzymiej, rozpatrywać tu nie sposób, właściwsze też dla niej miejsce w życiorysie jego XVI w średniowieczu, nawet artyści tej miary, (ob.). — Między uczniami i pomocnikami Rafa- jak A. Dürer i H. Holbein młodszy (ob. te e 1 a, jako najbliższy mistrza stoi Juliusz nazw.), nie ulegli wpływowi włoskiemu, po pro-Pi P P i, przezwany G i uli o R o m an o (* r. 1492 i stu dlatego, że duch ożywiający O-e był im f r. 1546), wymieniony już wyżej jako budowni- obcy zupełnie, całkiem niezrozumiały. Wpły-czy wybitny, naśladujący nieraz dość szczęśli- wy malarstwa włoskiego, niestety, już wtedy wie wielkiego mistrza swego, a mający też tę upadającego, ujawniły się w krajach innych zasługę, że wykształcił szereg uczniów, wśród Europy dopiero w wieku XVII, ale to już do których odznaczyli się: Franciszek Prima- dziejów О-a nie uależy.-- Literatura doty-ticcio (* r. 1490—f r. 1570); Mikołaj del Г ! cząca О-a sztuki jest nadzwyczaj bogata, wy-A b b a t e (* r. 1509 —f r. 1581) i Juliusz kazy jej pełniejsze znajdują się p. w. Archite-Clovio (* r. 1498—f r. 1578), pochodzenia ktura, Malarstwo, Rzeźba, oraz na koń-kroackiego, szczególnie ceniony jako malarz cu dziejów sztuki krajów pojedynczych, zwła-miniatur. Z innych uczniów Rafaela wy- szcza Włoch, tam więc ich szukać należy. Tu mienić można Pierrina Buonaccorsi, wymienić możemy tylko dzieła niektóre, jak przezwanego del Vag a (* r. 1500 —f r. 1547), oto: Crowe i Caval ca sell e „History of później czynnego przeważnie w Genui, dalej painting in Italy“ (Londyn 1862-, toż w opra-Jana Franciszka Pen niego, z przydom- cowaniu włoskim p. n. „Storia della pittura in kiem il Fattore (* r. 1488—f r. 1528), ulu- Italia“; istnieje też przekład niemiecki); C. bieńca mistrza, artystę średniej miary, And r ze- Ti ml er „Renaissance in Italien“ (Lipsk 1865); ja Sabbatiniego, od miejsca urodzenia P. Lacroix „Les arts an Moyen âge et częściej nazywanego A. da Salerno (* r. à l’époque de la Renaissance“ (Paryż 1871, 1480—f r. 1545) i Polidora C aid arę, wyd. 3-e); J anit sehe с к „Die Gesellschaft zwanego da Ca ravaggi o.—Jako uczniowie der Renaissance in Italien und die Kunst“ mistrzów innych, którzy jednak później prze- (Stuttgart 1879); Taiue „Philosophie de Part“ szli do Rafaela, stanowiska wybitniejsze zajęli; (Paryż 1880); L. Geiger „Renaissance und

Tymoteusz della Vite z Urbino (* r. 1484 f r. 1542) i Bartłomiej Ramenghi, zwany B a g n аса vail о (* w r. 1484 — f w r. 1542. Oprócz tego mnóstwo malarzów innych, nie będąc wprost uczniami Rafaela, starało się naśladować go, co im się jednak najczęściej nie udawało. Do szkoły rzymskiej, lecz nie do uczniów Rafaela, należeli jeszcze malarze zdolni: Dosso Dossi (* r. 1474 —fr. 1560) i Jan da Udine (* r. 1487—f r. 1564). Stanowisko odrębne, mniej od starożytności zależne, ale w dziejach О-a zaszczytne, zajęli mistrzowie szkoły weneckiej: Jerzy Barbaren i, lepiej znany jako Giorgione (* r. 1477 —f r. 1511), Jakób Palma starszy (f w r. 1528), Tycyan Vecellio da Ca-dore (* w r. 1477—f r. 1576), należący do najwspanialszych malarzy О-a, słynny kolorysta; dalej Jakób Robust i, zwań Tintoretto^ r. 1512—f r. 1594), który postawił sobie za zadanie: „rysować jak Michał Anioł, malować zaś jak Tycyan“, nakoniec artysta niepospolity, należący już do czasu przygasającej świetności О-a, Paweł Cagliari, nazywany zwykle P. Veronese (* r. 1528 — fr. 1588).—Stanowisko niezależne zupełnie, a bardzo świetne i oryginalne zajął Antoni Allegr i, lepiej znany jako C o r re g g i o (* r. 1494— f r. 1534), mogący śmiało stanąć obok najlepszych malarzy tak wspaniałego rozkwitu O-a, które od środka wieku XVI zaczęło już przygasać, a gdy pomarli artyści wybitni, do świetności jego przyczyniający się, zgasło zupełnie.— Narody inne niczym w owe czasy nie przyczyniły się do О-a malarstwa, a sztuka ich, o ile ją posiadały, tkwiła nieomal do końca wieku

ce“ (tamże 1889); M. E. Müntz „Histoire de l’art pendant le Renaissance“ (Paryż 1889

Red

Ig P.

żuje się omawiany herb dopiero pod rokiem 1523, jako „strzała i zawiasa“, pieczęci natomiast z nim dochował się poczet wcale liczny i to bardzo starych. Naj-

,m

Humanismus in Italien u. Deutschland“ (Berlin 1882; w przekł. polskim p. n. „Humanizm i Odrodzenie“); Burghardt „Die Kultur der Renaissance in Italien“ (Lipsk 1885, wyd. 4; przekł. franc. Paryż 1885, przekł. polski p. n. „Kultura Odrodzenia“ Kraków 1901); Biese „Die Entwickelung des Naturgefiihls im Mittel-alter und in der Neuzeit“ (Lipsk 1887); L. Cu-rajod „Les véritables origines de la Renaissance“ (Paryż 1888); tenże „De la part delà France du nord dans l’oeuvre de la Renaissan

1894, 3 części); M. W. Bode „Die italienische Plastik“ (Berlin 1891); S. Odrzy-wolski „Renesans w Polsce“ (Wiedeń 1899);

J. Klaczko „Juljusz II. Rzym i Odrodzenie“ (Warszawa 1900: przekład z franc.) i Wolt-mann „lieber Ursprung und Blüte der italienischen Malerei“ (w „Politisch-anthropol. Revue“ r. 1904, zesz. czerwcowy; pracę tę przywodzimy tu dlatego tylko, ponieważ autor jej nie dla żartu, ale m maiorem Germaniae glo-riam, zupełnie poważnie usiłuje dowieść, że wszyscy wielcy malarze włoscy byli właściwie Niemcami, potomkami Longobardów albo Franków, począwszy od Cimabuego, którego tłó-maczy na Oehsenspi t:z, a skończywszy na Tycjanie Vecellim, który podług autora pierwotnie nosić musiał dźwięczniejsze dla ucha niemieckiego imię i nazwisko Tietz Wetzel. Z nazwiskami włoskiemi innych mistrzów O-a obszedł się w sposób podobny).

Odrowąż, wieś w Królestwie Polskiem, w gub. radomskiej, powiecie koneckim. Jest to gniazdo starożytnego rodu małopolskiego O d-rowąż ów (ob.). Jedyną pamiątką przeszłości jest w niej tylko kościół murowany, którego fundatorem, według tradycyi, miał być św. Jacek Odrowąż. W r. 1785 król S t anisł a w August, chcąc podnieść osadę, ustanowił tu 12 jarmarków; pomimo to jednak O. nie wyniósł się nad poziom wsi.

Odrowąż I. Jeden z najstarszych herbów polskich. Ńa tarczy w polu czerwonem strzała srebrna (rogacina), żeleźcem do góry, na uchu kotłowem, zakończonem u dołu w dwa wąsy. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pawi ogon, na którym taka sama strzała żeleźcem w le-

wo. Tak herb ten przedstawiają już najstarsze źródła heraldyczne polskie: rola marszałkowska z r. 1461 pod nazwą Szczekociny; a herbarz arsenalski pod nazwą Odrowąż. W zapiskach sądowych, Fig. 127. Odrowąż dotychczas ujawnionych, uka-(prototyp).

dawniejsza z nich jest pieczęć Jana, starosty ruskiego, z r. 1380; (ob. f. 127) potem idą: Pr and o ty, podsędka ziemskiego sandomierskiego, z r. 1384, Krzesława, podsędka ziemskiego krakowskiego z r. 1385, Jana Szczekoekiego z r. 1419 i innych. Odrowążem pieczętowały się i pieczętują rodziny: Abra-towiczów, Ambrochów (nob. r. 1673), Aramowi, czów p. Litawor, Augustynowiczów, Baranowskich

Ji

rm

Fig. 128. Odrowąż I (herb).

Bębnowskich, Białaczewiczów, Białaczewskich p. Strasz, (zgaśli), Bielawskich, Bieńkowskich, Biliczów, Błaszkowieckich, Błaszkowiczów, Bła-szkowskich, Błażejewiczów, Błażejowskich, Bo-gorajskich (nob. r. 1775), Bolmszewiczów, Bo-huszowskich, Brachowskicli, Brózdowskich, Buch-tów z odm., Buczkowskich, Burkackich, Cedrow-skich, Chausłowiczów, Chlewickich, Chociaszew-skich, Chodeckich (zgaśli), Chomskich, Chrepto-wiczów-Bohuryńskich p. Litawor (hr. ros. roku 1843), Chwałkowskich, Cińskich, Czechowskich, Czykińskich, Dębińskich v. Dembińskich, Du-raczów (nob. r. 1678), Durasiewiczów, Dziewia-tyńskich, Dziewiątlów (zgaśli), Egrodzyńskich, Falconich vel Falków (nob. r. 1540), Fungerów p. Pieniążek, Fursthów v. Forstów (nob. r. 1525), Galków „z Niedźwiedzia“ (zgaśli), Giedminów, Giwanowskich p. Pieniążek, Gliszczyńskich, Go-dowskicli, Górskich, Gostwickich, Gostyńskich, Gudowiczów, Hanelów (nob. r. 1506), Iwanowskich, Jaczyniczów, .Tarczyńskich, Jaskółków, Jeleń-skich, z odm., Juchnowskich, Kamieńskich, Kapuścińskich, ks. Kapustów, Karśnickich, Kie-tlińskich, Knyszyńskich, Koneckich, „z Końskiej Woli“, Korneckich, Kościelnickich. Kotulińskich, Kowalewskich, Krajewskich, Kruszlowskich, p. Pieniążek, Krzyczkowskich, Krzyżkowskich; Ku-rasińskich, Kurzańskich v. Kurzyńskich, Kwin-tów, Ledrowskich, Lewieckich, Łuckich, Łukaszewskich, Malechowskich, Malickich, Mańczu-kowskich (rodź. ormiańska, pierw Mańczukie-wisc, nob. r. 1676), Mieszkowskich, Miklaszów „z Błażejowie“ (zgaśli), Milżeckich. Miłżeckich (nob. r. 1783), Minkiewiczów p. Druszejko, Miń-kowskich, Minowskicli, Mironickich, Mniewskich,

ME

J an.

Nieświeńskieh, Obdułów - Poczapickich, Obuł- j c&w, Olsztyńskich, Otorowskich, Pacanowskich,

Parczowskich, Pawłowiczów, Pękalskich, Petry-kowskich „z Petrykoz“, Pieniążków „z Krużlo-wa i Szydłowa“ z odm., Pikturnów, Piramowiczów (rodź. ormiańska nob. r. 1768), Płoszow-skich, Pniewskicli p. Skarbek, Pruszkowskich, bąda, jednego z synów Popiela, tudzież Przedwojewskich, Przedworskich, Ptaszyńskich,

Rembieszyckich, Roskowskich, Sedlnickich v.

Siedlnickich (indyg. z r. 1700), Siemiaszków, Słu-żyńskich, Straszów „z Białaczowa“, Straszewi-czów, Sypniewskich, Szczekockicli „ze Szczekocin“ p. Woda (zgaśli), Szydłowieckich „z Szydłowca“ (zgaśli), Tworkowskich, Waligórskich,

Wanikowskich, Wądołowskich, Węchadłowskich,

Werdenów (ind. z r. 1525), Wilkońskich, Wilkow-skich, Wolskich, Wysockich, Wyssogierdów v.

Wisogierdów v. Wizgierdów, Żabów z odm.,

Zagórskich, Zarszyńskich, Zyków i Żyrawskich.

Źródła-. Długosz, Poprocki, Okolski,

Kojałowicz, Niesiecki, Warszycki,

Małachowski, Kuropatnicki, Wieląd-ko, Borkowski, Polaczek, Żernicki,

Piekosińsk i,U Janowski, Bonieck i, „Spis rodzin szlacheckich Kr. Polskiego, „Poczet szlachty galicyjskiej ‘, Hefner; Siebmachcr; Arch.

Główne w Warszawie; Arch. b. Heroldyi Kr. Polskiego; autografy i różne akta w zbiorach prywatnych: ś. p. Giejsztora, Soubise-Bi-siéra, Ja'ckowskiego, Ord. hr. Krasiń-skich i Zamoyskich, lir. Ostrowskiego i innych; papiery familijne niektórych rodzin. D Odrowąż II. Herb polski. Na tarczy w polu czerwonem strzała srebrna żeleźcem do góry, przekrzy-żowana, bez opierzenia u dołu w dwa wąsy zakończona.

Nad hełmem w koronie szla-

(У

checkiej trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Odro

wąż I (ob.), powstała prawdopodobnie w początkach XVI-go stulecia, a używana przez rodziny Kniazkich i Łu-skinó w-Zaranowskich. Źródła Kojałowicz; Niesiecki; dokument z r. 1578 z pieczęcią Hawryły Kniazkiego, rotmistrza lig 129. Odrowąż II Kr. J. M. w zbiorach p. №erb>-    Bolce wieża.

Odrowąż, pseud. Michała Czackiego i Antoniego Kamieńskiego (ob.).

Odrowąż Wanda, pseudonim, (ob.) Kusz el Aniela.

Orowąż Jan, arcybiskup, ob. ze S pro w y

Odrowąż Czesław, ob. Czesław błogosławiony.

Odrowąż Iwo, ob. Iwo Odrowąż. Odrowąż Jacek, ob. Jacek św.

Encykl. Poważ. Iiuiir. Ser. II. Zeaz. 28b Tom. IV.

Odrowąźowie, ród polski. Ojczyzną tego jednego z najpotężniejszych i naświetni ej szych domów, niesłusznie przez dawniejszych heraldyków uważanego za przybyły z Moraw, była Małopolska. Pomijając hypotezę dr. Pieko-sińskiego o pochodzeniu O-ów od Odro-

przypuszczenie jego, że wzmiankowany u Por-fyrogennety, u autora żywota św. Metodego, wreszcie w kronice Bogue h wałowej Wisław, książę wiślicki, do tegoż domu należał, za pierwszego znanego protoplastę omawianego rodu uważać musimy Prandotę, występującego w roli świadka w dokumencie kardynała-legata Idziego, wydanym dla klasztoru benedyktynów w Tyńcu, pomiędzy rokiem 1119, a 1124. Gniazdem rodzinnem rzeczonego Prandoty był Prandocin (wieś parafialna w powiecie Miechowskim). Oprócz Pran-docina należały doń Kacice, Sędowice, Januszo-wice, Kamień, Końskie, Odrowąż Stary, Gosań, Nieświn, Modliszewice, Kazanów, Popowo, Chlewiska, Dziebałdzice, Sprowa, Szczekocin, Białaczów it. d.—Znaczny szmat ziemi po brzegu prawym Pilicy. Była to, jak się zdaje, część tylko, choć imponująca jeszcze i bogata, olbrzymich w swojej całości ziem, należących do rodu potężnego. Jak się okazuje z przywileju Bolesława Wstydliwego z roku 1243-go, potwierdzającego dawne prawa O-ów, ów Pr on dot a, nazywany dla odróżnienia go od syna, również Prandoty, Starym (Magnus Prandota), wykonywał w dobrach swych Pran-docinie ius aquae et haculi t. j. sądy boże. Wykonywanie przezeń tych artykułów monarszego dworu nad poddanymi swymi na początku XII-go wieku, kiedy o jurysdykcyi patry-monialnej szlachty nad poddanymi jeszcze mo« wy być nie mogło, wytłómaczyć ńiożna tylko w ten sposób, że Pr andota Stary musiał być w tamtych okolicach, może w Żarnowie, come-sein grodowym, i ową jurysdykcyę najwyższą wykonywał nic jako dziedzic, ale jako comes. Zmarł Prandota prawdopodobnie w roku 1129-ym, gdyż pod tą datą jest w nekrologu klasztoru św. Wincentego pod dniem 30 stycznia wzmianka: „Obierunt.... Prandota, la-icusu („Monum. Pol. Hist.“ T. V, str. 676). Bratem Prandoty był prawdopodobnie: Sąd, wzmiankowany w latach 1113 — 1125, jako jeden z dobroczyńców klasztoru lubińskiego („Mon. Pol. Hist.“ T. V, str. 575), synów zaś źródła historyczne znają trzech: D ob i e sł a w a z Białaczewa, grającego znaczną rolę na dworze książąt Bolesława Kędzierzawego iHenryka Sandomirskiego (r. 1169)(„Monumenta“ T.V, str. 685),Prandotę (młodszego) (r. 1153) („Kod. wielkopolski“ T. I № 18) i P a wł a, dziedzica na Końskich, wzmiankowanego jako świadka na jednym z przywilejów Kazimierza Sprawiedliwego w r. 1189 dla kapituły krakowskiej. (Piekosiński „Rycerstwo polskie“ t. II

У7

п.

К. К-o.

I 1'

283). Synem Dobiesława był Sąd Dobie-sławicz, kasztelan Wojnicki (r. 1236), słynny swego czasu rycerz i wojownik; synami P r a n d o t y byli: Wisław, fundator klasztoru Cystersów w rodzinnym Prandocinie, (r. 1220), przeniesionego później przez biskupa Iwona zrazu do Kacie, a następnie do Mogiły pod Krakowem, i comes Dobiesław, wzmiankowany jako świadek na przywileju Leszka Białego dla klasztoru sulejowskiego w roku 1206, („Kodeks małop.“ I, 4); Paweł wreszcie był ojcem Iwo na, biskupa krakowskiego, jednej z najwybitniejszych postaci średniowiecznych polskich (ob.), Jana, kasztelana kaliskiego, i Miłosława, który po ojcu odziedziczył Końskie . Na końcu wymienionego synami byli znani w dziejach naszych: święty Jacek (ob.) i błogosławiony Czesław (ob.). Z innych O-ów źródła XII i XIIl-go stulecia wymieniają: Prandotę z Białaczewa, biskupa Krakowskiego, prawdopodobnie jednego z synów Dobiesława (ob. wyżej), comesa Stanisława (r. 1200), ojca błogosławionej Bronisławy (ob.), Sędziwoja, kantora gnieźnieńskiego (r. 1231). J а к ó b a z Kamienia, kasztelana żarnowskiego (r. 1235), wreszcie co menów: Szawła, Sąd a, Piotra, Henryka, Pakosława, Mirona, Szczodra i innych, podpisanych na przywileju z r. 1231-go dla klasztoru Cystersów w Mogile („Kodeks Mogił.“ № 12).- W początkach, a zwłaszcza w połowie XV-go stulecia, O-wie zaczęli pisać się od miejscowości, w których dziedziczyli. Świadczy o tern najlepiej dokument z roku 1462-go, podpisany przez wielu członków rodu O-ów, a potwierdzający na wieczne czasy przywilej, wydany w r. 1231-im przez ich przodków klasztorowi w Mogile. Dokument podpisali między innemi: Jan, arcybiskup gnieźnieński, Mikołaj, biskup przemyski, Andrzej, wojewoda ruski, Dobiesław, kasztelan przemyski, i Eustachy, kasztelan radomski, wszystko О-wie ze Sprowy (ob. niżej), Jakób z Dębna (protoplasta Dębińskich), Stanisław z Szydłowca (protoplasta Szydłowiec kich), Paweł ze Szczekocin (protoplasta Szczekockic li), Piotr God owski, Jakób Obulec Górski, Jakób Strasz i inni. W końcu XV-go wieku ze wszystkich gałęzi O-ów jedna tylko ze Sprowy pozostała przy swojem nazwisku rodowem. Z niej zaszczytnie odznaczyli się w dziejach naszych: J a n, arcybiskup gnieźnieński i prymas koronny (ob.), Piotr, wojewoda podolski (r.    1436) póź

niej ruski (r. 1440), dzielny wojownik przeciwko Krzyżakom, poległ w r. 1450-tym w zwycięskiej bitwie z wojewodą wołoskim, Bogdanem; brat tegoż, Andrzej, wojewoda ruski (r. 1450), mąż zaufania króla Kazimierza Jagiellończyka, wielokrotny poseł do monarchów postronnych, dzielny obrońca kresów przeciwko Wołoszy i Tatarom; Jan, arcybiskup lwowski (f r. 1450); Jan, wojewoda ruski

(r. 1480); brat poprzedzającego, również Jan, wojewoda bełzki, później ruski (f r. 1515), i syn tegoż, Stanisław, wojewoda bełzki (r. 1536), później podolski i ruski (r. 1538), ostatni z tej gałęzi. O rękę córki jego jedynej, Zofii, zrodzonej z Anny księżnej mazowieckiej, a wdowy po Janie Tarnowskim, konkurował czas jakiś król Zygmunt August; od związku tego atoli wymówiła się bogata dziedziczka, wkrótce zaś wyszła za J a-na Kostkę, wojewodę sandomierskiego, wnosząc w dom Kostko w całą olbrzymią fortunę, odziedziczoną po przodkach, a liczącą się do największych podówczas w Rzeczypospolitej.— Źródła: Bielski, Paprocki, Okolski, Nie siec ki, Wie ląd к o, Małecki, Pieko-s i ń s к i.

Odródka—Pćdingenia, rodzaj owadów prost oskrz у dłych( Orthoptera), zaliczony do rodziny jętek {Ephemer idae), opatrzony skrzydłami matowemi, bez plam, z żyłkami jasnemi; nitka środkowa odwłokowa krótsza od bocznych, lub wcale uwsteczniona. Larwy długie, cylindryczne, o nogach grubych, z dwiema bocznemi blaszkami skrzelnemi na każdym odcinku odwłoka, żyją na brzegach rzek, gdzie wygrzebują sobie w mule korytarze wąskie. Zaliczamy tu dwa gatunki europejskie: P. longicauda Ol.

(flos aquae) i P. oirgo Ol. Pierwszy z nich, występujący gromadnie na Węgrzech (w czerwcu) nosi nazwę „kwiatu Cisy“, dochodzi do 25 mm. długości ze skrzydłami (przedniemi)—24 mm.; drugi zaś pospolity w Hiszpanii, Francyi, Niemczech południowych, Węgrzech zjawia się dopiero w sierpniu, jest mniejszy (18—20 mm. długości) ze skrzydłami 15 mm.

Odruch (fizyol.), ob. Nerwowy układ

Odruck, га-ko gub. Mohylowskiej, ob. D r uck.

Odry (niem. Odrau), miasto na Śląsku au-stryackim, w obwodzie Opawskim, niedaleko granicy Moraw, przy drodze żelaznej Północnej. Jest siedzibą sądu obwodowego, posiada stary zamek, mieszkańców liczy 3 228 (r. 1890), prawie wyłącznie Niemców. W O-ch wyrabiają sukno, tkaniny jedwabne i przedmioty z gumy.

Odry, leśnictwo w Prusach Zachodnich, w powiecie Chojnickim. W lesie znajduje się cmentarzysko przedhistoryczne, z którego wydobyto nieco narzędzi kamiennych i jedną urnę. Por. Ossowski „Objaśnienia do mapy archeologicznej Prus Zachodnich“ (str. 80 i 88).

Odry Jakób Karol (* w Wersalu w r. 1781 - f w Paryżu d. 28 kwietnia roku 1853) aktor paryski, używający sławy rozgłośnej. Zawód swój rozpoczął w r. 1802 w teatrze paryskim „Délassements-Comiques“, z którego w roku następnym przeszedł do teatru „Gaîté“, gdzie występował dwa lata z powodzeniem, po-czern przeszedł na scenę „Porte-Saint-Martin“; nakoniec w r. 1807 pozyskał go teatr „Variétés“, któremu wierność dochował do końca życia. O. uprawiał na scenie komizm często prze-

sadny, a nawet nieraz błaznujący, który się jednak widzom podobał niezmiernie, więc też podczas lat kilkudziesięciu był ulubieńcem Pary-żan, których umiał rozśmieszać do rozpuku wyglądem, głosem i grą swą. Równe powodzenie miewał, gdy występował w miastach większych prowincyonalnych Francyi, a występy jego gościnne w Londynie wywołały wśród publiczności tamtejszej zapał graniczący z szałem. — O. jest autorem poemaciku zabawnego p. n. „Les Gendarmes“, bardzo niedorzecznego; kilkakrotnie wydawano też p. n. „Odryana“ razem zebrane jego dowcipy, koncepty, kalambury i błazeństwa różne, któremi lubił zaprąwiać role swe.

dnął częścią państwa O-ów. Synowi M e s a d e-sa, Seuthesowi II, któremu poddani wypowiedzieli posłuszeństwo, przywrócił tron dziedziczny i władzę Ksenofon (ob.), na czele hufca zbrojnych, powracającego z wyprawy przeciwko Artakserksesowi Mnemonowi. Od tego czasu począwszy, źródła starożytne skąpe są pod względem wieści o dziejach owego ludu. Dopiero za czasów panowania Filipa III, króla macedońskiego, słyszymy, że Macedończycy, jak z innym ludami trackimi, tak i z O-ami wojowali. Perse uszów i, następcy Filipa, posłał król ich Kotys posiłki, złożone z 1 000 jeźdźców znakomitych i równie silnego oddziału piechoty.—Rzymianie, pobiwszy Perseus za, obchodzili się z O-ami łagodnie, z politycznego obrachowania, ponieważ teraz nie mogli myśleć jeszcze o podbiciu szczepów trackich, lecz z dzielnych ich zbrojnych chętnie korzystali w bojach, które w owych stronach toczyli. Król Sad ales, umierając w r. 42 przed Chr. bezpotomnie, przekazał państwo swe Rzymianom w dziedzictwie, które też Brutus zaraz zajął. Za panowania cesarza Augusta uzyskali О-wie pewną niezawisłość. Po śmierci Kotysa IV został R li o e m e t a 1 к e s, książę Sapejczyków, opiekunem dwuch małoletnich królewiczów. Przeciwko despotycznym rządom jego wszczął pomiędzy podwładnym sąsiednim ludem Bessów rokosz V o loge ses, kapłan Dyonizosa, i wyparł Rhoemetalkesa aż na sam półwysp Chersoneski: wszakże Rzymianie pod wodzą Lucyusza Pizona tron mu niebawem przywrócili, a T a c y t („Annales“ 2, 64) mieni go nawet królem całej Tracyi. Kiedy Rhoemetalkes umarł, podzielił Augustus państwo O-ów pomiędzy synów jego, Kotysa V i Rheskuporysa. Za panowania cesarza Tyberyusza zbuntowali się znowu O-owie przeciw władzy zwierzchniej, lecz i ten rokosz ostatni wkrótce stłumiono, a wreszcie za panowania cesarza Wespazyana zadała potęga rzymska cios ostateczny samodzielności państwa O-ów, które odtąd wcielono do obrębu mocarstwa rzymskiego.—Za czasów Ksenofon ta i Tucydydesa nie było w dzikim kraju O-ów jeszcze, jak się zdaje, żadnego miasta. Rządy państwa sprawował król, otoczony zastępem szlachty potężnej, Kraj cały płacić musiał regularnie podatki, których ciężar podwajał się jeszcze darami obowiązkowemi, które poddani królowi i panom możnym składali. Bez danin takich żadna skarga najsłuszniejsza, żadna sprawa najpilniejsza skutku nigdy nie odnosiła. Jako najwyższy zaszczyt uchodziło zaproszenie w gościnę do stołu królewskiego. Podczas biesiady gość winien był przepić w ręce króla, a zarazem dar swój ofiarować. Jak wogóle u szczepów trackich, tak szczególnie u O-ów, było pijaństwo wadą szpetną i bardzo powszechną. Podczas uczt, winem hoj-

Red.

Odrvsowie, po grecku ’OSpóoat, ’OSpóaioi,

’Oópnoioat, po łacinie Odrysae, Odryssi, lud potężny, na wybrzeżu trackiem aż po brzegi morza Czarnego, a więc w dzisiejszej Rumelii zamieszkały, do szczepu greckiego nie należący, słynący szczególnie z konnicy znakomitej na rumakach wyborowych, który po ukończeniu wojen perskich w r. 449 przed Chr. dobił się samodzielności, a wkrótce tak wielki wpływ na wszystkie ziemie graniczne uzyskał, że kró: la O-ów mianują źródła często królem trackim, u poetów zaś Tracya zwie się wprost Odrysia tellus.—Już Hero dot (4,92) wspomina, że przy sposobności wyprawy, którą Daryusz Hystaspis przeciwko Scytom w r. 513 przed Chr. podjął, O-ów ujarzmić nie mógł, głównie pewnie dla korzystnego położenia ich kraju, od wybrzeża górami stromemi dostatecznie bronionego. Podwaliny potężnego państwa O-ów założył król Teres, który dożył wieku sędziwego, bo lat 92, a w czasie tym shołdowawszy liczne ludy sąsiednie, granice kraju aż po wybrzeża morza Czarnego rozszerzył, gdzie dopiero bitni Thynowie stanowczy opór mu stawili.

Również syn jego, Sita lkes, wstępując w ślady ojca, przyczynił się wielce do wzmocnienia potęgi O-ów, obejmującej teraz, z wyłączeniem kilku miast nadmorskich, samodzielnych, greckich, całe wybrzeże morskie od Abdery aż do uścia Istru (Dunaju). Z nim też zawiązały Ateny w r. 431 stosunki przyjazne, a królewicz Sa dok os zyskał nawet prawo obywatelskie attyckie. Podczas wojny peloponezkiej wysiali O., mimo usilnych nalegań Spartańczyków, aby z nimi się sprzymierzyli, licznych zbrojnych na pomoc Ateńczykom przeciw zbuntowanym Chal-cydejczykom; posiłki te wprawdzie cofnęły się wkrótce, kiedy Ateńczycy sojuszu ściśle nie dotrzymywali. Po śmierci Sitalkesa wstąpił na tron bratanek jego, Seuthes I, lecz pod jego rządami państwo, dosięgnąwszy szczytu potęgi, poczęło, jak się zdaje, na znaczeniu tracić. Seuthes, zaprzyjaźniony ze sławnym Alcybiadesem (ob.), umarł pod koniec wojny peloponeskiej. Następcą jego został Medo-kos albo Am ad oko s, obok którego, niezawodnie brat jego, nazwiskiem Mesades, zawła- nie zraszanych, wyprawiano pląsy skoczne

lin 1842.)

Odryt, pasmo górskie w Karpatach wschodnich, pomiędzy Sanem a Czarną. Jest to część większego pasma, ciągnącego się pomiędzy Sanem a Stryjem i łączącego się z pasmem granicznem Karpat, górami Wilchowatemi, Butelskiemi i Szczawinkami.

w pełnej zbroi, z towarzyszeniem muzyki barbarzyńskiej. Zwycięzca opiewał zwłaszcza Sitalkesa, który zapewne był głównym bohaterem mitycznym wszelkich prastarych pieśni narodowych. Także u ludu tego było wreszcie w zwyczaju żonę od rodziców kupować (Ksenofon „Anab.“ 3, 7 i nast.; 2, 20). Chociaż O-ów uważać należy za naród dziki, na niskim stopniu kultury stojący, wszakże przesadnym wydaje się opis straszliwych okrucieństw, które Am mi anus Marcellinus (27,4) o nich podaje.—Por. M. Cary „Histoire des Rois de Thrace et de ceux du Bospo-re Cimmerien“ (Paryż 1752); В ehe im -Schwarzbach „De rebus Odrysarum“ (Вег-

s. Drz.

Długość tego grzbietu, przeważnie lesistego, wynosi 17 km. Szczyty najwyższe: Odryt (938 m.), Trokaniec (889 m.), Gulskie (846 m.). O stosunkach geologicznych tych okolic pisał H. Walter „Przekrój w środkowych Karpatach“, („Kosmos“ r. 1880 str. 311).—Por. „Słown. Geogr.“

Odrza, herb polski ob. Orla.

Odrzykoń (dawniej Eremberg) wieś w Galicyi, w powiecie Krośnieńskim; mieszk. 2 660. Kościół katolicki, szkoła ludowa i browar. Na wschód od wsi wznoszą się zwaliska zamku Kamieńca, zwanego zwykle odrzykońskim. Zamek ten opisany jest z rysunkami Matejki w „Tygodniku Ilustrowanym“ (r. 1866 № 362).

Odrzyn (bot.), ob. Br у a.

Odrzywolski Sławomir, (*w r. 1846 w Zakrzówku w Król. Boiskiem) budowniczy; po ukończeniu dwu lat w byłym Instytucie technicznym w Krakowie, wyjechał w r. 1866 do Berlina, gdzie po trzech latach studyów w ówczesnej Akademii budowniczej, wstąpił do praktyki. Tę odbył naprzód w biurze budowy dworca kolei Poczdamsko-Magdeburskiej w Berlinie; pracując równocześnie w Akademii Sztuk pięknych, w dziale przemysłowo-artystycznym uzyskał medal srebrny. Następnie od roku 1872, wstąpiwszy do służby w zarządzie budownictwa Państwa niemieckiego, był konduktorem budowy pałacu poselstwa Wirtemberskiego, później architektem przy budowie ces. urzędu statystycznego i przy budowie urzędu kanclerskiego. Wreszcie od r. 1875 —1878, gdy państwo niemieckie nabyło od Książąt Radziwiłłów pałac przy Wilhelmstrasse, był architektem prowadzącym przebudowę tego pałacu na mieszkanie urzędowe dla pierwszego kanclerza niemieckiego, księcia Bismarcka; tam nietylko kierował całą ściśle architektoniczną częścią budowy, ale projektował wszelkie szczegóły, należące do wyposażenia wewnętrznego pałacu kanclerskiego, jak meble, pająki, kinkiety i t. d. Oprócz tych budowli projektował wille Zi miner man-n a w Thiergartenie i współpracował przy kilku innych domach i pałacykach w okolicy Berlina.—W r. 1878 powołany na prof. Instytutu Techniczno-Przemysłowego—(obecnej Szkoły przemysłowej), powrócił do Krakowa, gdzie obok czynności ściśle złączonej ze stanowiskiem, uczestniczył w rozlicznych zadaniach architektonicznych, prywatnych i publicznych. — Już w r. 1880, zaproszony przez Wydział Krajowy, należał do ścisłego konkursu na schowek artystyczny do przechowywania akwarel, które imieniem . Galicyi zostały ofiarowane arcyksię-ciu Rudolfowi, jako podarek ślubny i uzyskał jedne z 3-cli równorzędnych nagród z Julianem Zacharje wiczem i Karolem Zarembą.—Jako architekt praktykujący projektował w Krakowie to sam, to w spółce z W ł. Kaczmarskim, pomiędzy r. 1885 — 1892 cały szereg domów prywatnych jak 1. 25, 26 i 27 przy ulicy Basztowej—dom własny przy ulicy Studenckiej 1. 17, domy bliźnie 2-piętrowe na ulicy Wolskiej 1. 30 i 32, na tejże ulicy wille dla prof. Janczewskiego. Grobowiec dla rodziny Pieniążków na cmentarzu krakowskim, dwór dla lir. Męcińskie-go w Partyniu pod Tarnowem. Projektował też gmach gimnazynm w Jaśle oraz gmach Szkoły polskiej w Białej.—Dalej zaprojektował i wykonał cały szereg kościołów wiejskich i tak: w Albigowej pod Łańcutem, w Mrowli pod Rzeszowem, w Równem pod Duklą, w Rabce, wreszcie do projektowanych, a jeszcze nie wykonanych należą kościoły: w Markowej pod Łańcutem, w Brzeźnicy pod Dębicą, w Rudawie pod Krakowem, oraz projekt rozszerzenia kościoła w Niepołomicach.—Od r. 1886, wezwany przez Kardynała Dunajewskiego do przygotowania projektu odnowienia Katedry na Wawelu, przeprowadził gruntowne study a i zdjęcia katedry, które pod wieloma wzlędami rozświetliły genezę powstania pojedyńczych części świątyni na Wawelu. Te zdjęcia i badania budowlane stały się podstawą rysunkowej i konstrukcyjno-budowlanej części dzieła Wojciechowskiego o katedrze na Wawelu. Od r. 1891 — 1894, jeszcze za kardynała Dunajewskiego, przeprowadził odnowienie kaplicy Zygmuntowskiej; od r. 1895 — 1904, wezwany w dalszym ciągu przez kardynała P u-zyne, był architektem całej odnowy katedry na Wawelu.—Odnawianie katedry wywołało żywe rozprawy i zarzuty, dotyczące kierunku zasadniczego, jakkolwiekbądź jednakże o tej sprawie orzeknie przyszłość, trzeba podnieść niezwykłą sumienność i pietyzm budowniczego, który nie zatarł żadnego śladu historycznego, lecz przeciwnie każdy z nich starał się wydobyć na jaw i utrwalić. Tego najsurowsza krytyka działalności О-go nie może mu zaprzeczyć. Od r. 1887 do obecnej pory kieruje odnowieniem staro-

żytnego kościoła w Bieczu, w r. 1903 projek- wych albo pociągowych, powstałe wskutek uci-tował pomnik arcybiskupa Felińskiego    sku lub otarcia przez siodło i uprząż; głównie

ko o najważniejszych, przede wszy stkiem będzie tu mowa. — Siodło na którym siedzi jeździec, albo też chomąta, szory, jarzma, zwłaszcza podczas ciągnięcia ciężarów znaczniejszych, wywierają zawsze na pewne części ciała zwierzęcia ucisk niemały, ale nieszkodliwy, jeżeli ciśnienie jest rozłożone umiejętnie, a siodło i u-prząż są dobrze przystosowane i należycie podesłane. W razie przeciwnym jednak, wskutek tarcia i ucisku, naprzód w skórze, później zaś i w częściach miękkich, bezpośrednio pod nią leżących, powstają uszkodzenia bardzo ciężkie nieraz, a zawsze nadzwyczaj bolesne, bardzo podobne do odleżyn (ob.). Rozumie się, że najłatwiej ulegają O-u te części ciała, w których warstwa między powierzchnią skóry, a kością głębiej położoną, jest stosunkowo cienka, gdyż tam właśnie ucisk działać musi najsilniej.— Siodło powinno być dla tego tak zbudowane, aby ciężar jeźdźca rozkładał się równomiernie na powierzchuię o ile można największą, omijając zupełnie miejsca najłatwiej mogące uledz O-u, spód jego więc musi być dokładnie przystosowany do ciała konia, który je ma nosić (por. Siodło). Uwagę szczególną zwracać zawsze należy na kłąb (ob.), gdyż tam zwykle najłatwiej tworzy się O. —Bardzo szkodliwe jest siodło za obszerne, zsuwające się ku przodowi albo nie dość mocno popręgiem przytrzymywane; również derka pod nie kładziona powinna leżeć zupełnie gładko i równo, gdyż marszczki na niej łatwo do powstania О-a przyczynić się mogą. Nieprawidłowe, ku przodowi lub na bok chylące się siedzenie jeźdźca w siodle, także często przyczynia się do wywołania О-a, pomimo że siodło jest najlepsze; dla tego też w wojsku jeździec za odsednienie konia zwykle bywa karany, na mocy przypuszczenia, najczęściej słusznego, że albo okulbaczył go niestarannie, albo też niedbale siedział w siodle.— Niektóre konie, wskutek budowy grzbietu swego, sklonniejsze są do О-a od innych, usposabia je również do niego cienkość i delikatność skóry, obfite pocenie się, lekkie uszkodzenia skóry przypadkowe, albo pozostałe po nich blizny, nakoniec guziczki tworzące się w niej nieraz, np. po ukąszeniu owadów. — Po każdej jeździe nieco dłuższej, należy konia obejrzeć zawsze dokładnie po rozsiodłaniu go; nieraz już po jeździe godzinnej, lub krótszej nawet, występują pod siodłem miejsca twarda we, dość wyraźnie ograniczone, ciepłe w dotknięciu, nie bardzo jeszcze na ucisk bolesne, wielkości czterdziestówki lub rubla srebrnego, niekiedy i większe, będące następstwem ucisku wywartego przez siodło, są to początki О-a. Jeżeli z uciskiem połączyło się jeszcze tarcie, to wtedy skóra w miejscach tych bywa mniej lub

w kościele św. Krzyża w Krakowie. Uczest- jednakże miano О-a noszą skaleczenia tego ro-niczył też w większych konkursach architekto- dzaju, tworzące się pod siodłem, o nicli też, ja-nicznych, ogłaszanych w Galicyi, i tak: w roku 1888 uzyskał nagrodę 3-cią za projekt na gmach Galicyjskiej kasy Oszczędności we Lwowie; w r. 1889 nagrodę 2-gą za projekt teatru w Krakowie; w r. 1903 nagrodę 1-szą za projekt kościoła św. Elżbiety we Lwowie, nakoniec w r. 1904 na konkursie na projekt • nowego ratusza w Krakowie uzyskał jedną z dwucli nagród pierwszorzędnych. — Obok tej działalności, jako architekt projektujący i wyko-nywujący, należał do prac komisyi historyi sztuki w Akademi umięjętuości —ogłosił, obok różnych komunikatów, manografię zamku w Baranowie nad Wisłą, wydrukowaną w „sprawozdaniach komisyi do badania Historyi sztuki“ (tom.

V).—Z ramienia komisyi dla spraw przemysłowych wydał 6 zeszytów zabytków przemysłu artystycznego polskiego. Od r. 1887 jest konserwatorem zabytków sztuki w Krakowie.—Zbierając od szeregu lat zdjęcia z celniejszych zabytków renesansu naszego kraju, wydał je w r.

F. K.

1899 w okazałym tomie, nakładem księgarni S c h r o 11 a w Wiedniu p. n. „Renesans w Polsce, zabytki sztuki z w. XVI i XVII“. — Jeszcze w latach 1880 — 1882 rozpoczął wydawać matery-ały do odnowy zamku na Wawelu, które to wydawnictwo przerwały prace późniejsze, ściśle zawodowe, t.j. wykonanie i projektowanie różnych budowli powyżej przytoczonych. —O. wielokrotnie powoływany był do sądów konkursowych, do narad w sprawie odnawiania ważniejszych zabytków, jak kościoła na Jasnej Górze, odnowy katedry w Płocku, kościoła św. Anny w Wilnie i wielu innych. Przyszłość oceni pod względem artystycznym twórczą działalność О-go, odznaczającą się wszechstronnością i wkraczającą także w dziedziny przemysłu artystycznego, ale teraz już można zaznaczyć jego wybitne zasługi jako sumiennego architekta i konserwatora.

Odrzywół, miasteczko w Królestwie Pol-skiem, w guberni radomskiej, powiecie Opoczyńskim, nad Drzewiczką. Kościół parafialny katolicki, murowany (z r.- 1840), szkoła początkowa, ochrona dla dzieci, Mieszkańców liczy 2 186.

Wyrabiają tu sukno, kapelusze, garbują skóry.—

O. jest osadą starożytną, gniazdem rodu Nałęczów Odrzywolskich. Kościół parafialny został tu założony zapewne już w wieku XIV. Przywilej na założenie miasta pochodzi z r. 1418.

Miasto nazywało się z początku Wysokim, od r.

1553 dopiero O-em. W wieku XVI kościół katolicki przekształcono na zbór kalwiński, który tu jeszcze istniał w początku wieku XVII. Ig- v-Odsądzanie od piersi, ob. Odkładanie.

Odsednienie albo Sedno dawniej Sa dno, łac. Intertrigo, niem. Satteldruck, tak nazywają się wszelkie uszkodzenia zwierząt wierzcho-

Pr. J. Г.

C3.'

F. 0.

Odsiecz, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękit-nem — kopia żeleźcem do góry Fig- 130. Odsiecz i dwie chorągwie białe ukośnie (herb).

więcej pozbawiona sierści i wyprzała. — Jeżeli O-e leży głębiej, to obrzęknięcie jest mniej wyraźne ale boleśniejsze. — O. powierzchowne bez otarcia skóry, byle się z nim obejść w sposób właściwy, mija nieraz bez śladu już po 24 godzinach, głębsze wymagają na to tygodnia lub dwu, podczas których konia pozostawić należy w spokoju, gdyż użycie go niechybnie sprowadziłoby pogorszenie.—Najskuteczniej działają z początku na miejsca odsednione okłady zimne (lód); po 24 godzinach okłady wilgotne i ciepłe; miejsca otarte i wyprzałe nadto smarować należy maścią z jodoformu i waseliny, lub inną, podobną. Gdyby pomimo stosowania środków tych polepszenie nie nastąpiło, należy wezwać weterynarza, gdyż O-e zaniedbane, albo źle leczone konia zepsuć może na zawsze lub przynajmniej na długo (por. Norzyca). Jeżeli pomimo oznak zaczynającego się O-a konia w ciągu dalszym używać będziemy, w miejscach narażonych na ucisk i tarcie powstanie zgorzel (ob.), pociągająca za sobą następstwa bardzo ciężkie. —Sedna od uprzęży powstają najzwyklej na łopatkach lub na piersiach, od chomąt i rzemieni zbyt twardych i źle dostosowanych; tak samo z niemi obchodzić się należy, jak z O-em od siodła. Otarcia często powstają też po bokach koni od postronków za które ciągną, oraz u spodu nasady ogona od t. zw. podogonia (ob.). — Dość często stosunkowo na piersiach koni pociągowych od ucisku uprzęży powstają guzy wielkości pięści, zwane bolączkami mostkowe mi (niem. Brustbeule); guzy te zwykle tworzą się nagle przez ucisk wywierany na gruczoły chłonne i szybko przechodzą w ropienie; leczenie ich jest chirurgiczne; jednakże oprócz ucisku wywołać je też mogą i przyczyny inne (por. Mostkowe bolączki).—U wołów chodzących w jarzmie O-a również częste bywają; leczyć je należy w ten sam sposób jak u koni. U nas, gdzie wół ciągnie karkiem, O-a też na karku bywają najczęstsze, w krajach innych, gdzie jarzmo nakładają na czoło, poniżej rogów, tam też napotyka się sedna. U bydła wiązanego do żłobu za rogi łańcuchami zdarzają się też otarcia zupełne do O-ń podobne i takiegoż leczenia wymagające.

Odsep, odsepisko, przysep, przyse-pisko, przymulenie. W prawie rzeczo-wem każdego kraju europejskiego, od czasów rzymskich, ważny jest ustęp nabycia nowej rzeczy przez t. zw. p r z y b y t e k, p r z y b y t (ob.) łac. accesio, niem. Zuwachs, fr. accesion, który § 404 Ustawy cywilnej austryackiej określa „wszystko, co z rzeczy jakiej powstaje, lub z nią się łączy a przez nikogo dane nie było“. Artykuł zaś 551 kodeksu Napoleona powiada: „wszystko, co się łączy z rzeczą i wciela do niej“. Odróżniamy dwa rodzaje przybycia: naturalne i sztuczne. Do pierwszych należą płody naturalne bez uprawy (fructus mere naturales), owo-

ce za przyczynieniem się człowieka (fructus industriales), przypłodek, przychówek, wyspa, kępa (insula nota), opuszczone koryto rzeki, odsep (alluvia) oderwisko (avulsio), kruszce i minerały. Tak więc wśród przybytków (accès-siones) są odsepy, odsepiska, przysepy jak je Teodor Ostrowski (pr. cyw. 1787) nazywa, Tadeusz Czacki zaś („O litew. i poi. pr.“) przysepiskami. Właściwie alluvio jest powol-nem przymuleniem, namuleniem, pochodzącem od rzeki granicznej lub stawu, jeziora i różni się od avulsio, oderwiska, gdy woda bieżąca kawał ziemi oderwany gwałtownym pędem przenosi na brzeg cudzy. Dawne prawo polskie nie mówi nic o kępach, odsepach i oder-wiskach, stąd wedle Ostrowskiego rządzono się przepisami rzymskiemi i jak zapewnia Czacki (T. II 179) odsepy należały do właściciela brzegu, przy którym się tworzą, oderwiska zaś do poprzedniego posiadacza. W Kodeksie Napoleona (art. 556—564) nasypy i przyrosty, tworzące się stopniowo, nieznaczne na gruntach nadbrzeżnych wszelkich rzek, idą na korzyść właściciela brzegu, bez względu, czy rzeka jest żeglowną, spławną lub niespławną, z obowiązkiem w razie spławności pozostawienia ścieżki do holowania, odpowiednio do urządzeń miejscowych. Takież prawo służy, co się tyczy ustępów {relais), które tworzy woda bieżąca, oddalając się powoli od jednego brzegu, a przenosząc się na drugi; właściciel brzegu przeciwnego nie może dochodzić gruntu, który utracił. Przepisy- powyższe obowiązują tylko wtedy, gdy rzeka stanowi granicę i tylko jeden brzeg jest do rozporządzenia. Odsepy nie służą co do brzegów płaskich, ponieważ są własnością publiczną. Prawa znów do gruntu przyniesionego, do oderwiska (arulsio) wolno dochodzić w ciągu roku i o tyle później, o ile nowy właściciel nie objął w posiadanie ziemi napływowej.—Nakoniec wyspy, kępy powstałe na rzekach spławnych, są własnością rządu, na rzekach zaś granicznych, nie-spławnych, panuje zasada, że granicą jest linia równoległa między obu brzegami więc i owe nasepy są albo w całości wła-snością' posiadacza jednego brze-¹ gu, albo w części, stosownie do ^ owej linii przez środek rzeki Щ przeprowad7onej.

Odsetka, ob. Procent.

skrzyżowane. Nad hełmem w koronie szlacheckiej chorągiew biała. Nadany w;dn. 29 lipca roku 1791 przez Stanisława Augusta Antoniemu Krydelowi, chorążemu w regimencie dragonów pieszych wojsk

lica.

A. E.

l)-r .1. P.

s. к.

w. ks. litewskiego. Źródła: „Metryka Litewska“ ks. 220, f. 402; Ks. Kancl. str. 14. D Odsiecz (fr. secours, levée (Vun siège, niem. Entsatz)-, jest to pomoc dana twierdzy oblężonej lub odziałowi wojska osaczonemu, w celu oswobodzenia ich od nieprzyjaciela naciskającego. O. aby była skuteczna przedsiębrana być musi zawsze siłami stosunkowo znacznemi, a najlepiej udaje się, jeżeli może być dokonana niespodzianie, gdyż wtedy nieprzyjaciel na odparcie jej nie jest przygotowany, a w razie takim nawet szybkością i stanowczością napadu mężnego udaje się O. oddziałom wojska mniej li-

cznym.

Odsiężnice (Anisopoda) — podług jednych zoologów rząd samodzielny grupy pan cerzow-ców siadłookich) Malacostraca Arthrosi’raca), podtypu skorup iaków (Crustacea), typu stawonogów (Arthropoda); podług innych identyczne z rodziną przechodnią Tanaidae, stojącą w układzie zoologicznym pomiędzy Iso-poda (równonogi) i Amphipoda (obunogi). Ciało mają wydłużone; oczy siedzące; pierwsza para szczęk z głaszczkami, druga bez nich; za parą drugą szczęk szablasty wyrostek skrzel-ny; pierwszy odcinek tułowiowy zrośnięty z głową, 6 odcinków wolnych; pierwsza para kończyn tułowiowych długa, gruba, w formie kleszczy; następne kończyny cieńsze, z pazurkami; kończyny odwłokowe, dwudzielne; ich szerokie, błoniaste gałęzie wewnętrzne pełnią rolę skrzel. Serce, jak u Amphipoda, leży w tułowiu. Do rodziny Tanaidae należy 14 rodzajów z 60 gatunkami; wszystko formy morskie. Młode wylęgają się w postaci mniej doskonałej, niż u Isopoda, gdyż brakuje im nietylko ostatniej pary kończyn tułowiowych, ale i kończyn odwłokowych. Z licznych gatunków O-c wymienimy Tandis Berstedtii (samiczka opisana dawniej przez Miillera jako Tanais haïtiens, samiec jako Tanais rhynchites). Samiczka — długość głowy równa się V₅ —V₄ długości całego ciała; palec nieruchomy u kleszcza pierwszej pary kończyn jest przedłużeniem członka przedostatniego; ostatnia para kończyn odwłokowych (tak samo u samicy) nierozdzielona, wyrostki ogonowe pięcioczłonkowe z biczykiem jednoczłonkowym, dodatkowym; długość ciała 2 mm.; koloru mleczno-białego. Samiec długości 3 mm., z czego na głowę przypada ⁴/₄; głowa wydłużona w dziób, u którego końca umieszczone są rożki, z oczami u nasady. Rożki górne równają się */₆ długości ciała, dolne ⁴/₅ długości górnych. Palec nieruchomy u kleszczy pierwszej pary kończyn, formy pałkowa-tej, sterczy pionowo od podstawy członka przedostatniego; wyrostki ogonowe pięcioczłonkowe, У₁₀ długości ciała, z biczykiem jednoczłonkowym; ostatni odcinek odwłokowy z tyłu karbowany. Ciało koloru-żółto białego. Żyje w morzach Niemieckiem i Baltyckiem, na głębokości 2 — 3 metrów.

Odsłoina albo Martwak (łac. sequester). Nazwę tę nosi część kości obumarła, wskutek odsłojenia (łac. exfoliatio) oddzielona od całości, co jest następstwem cierpienia kości zwanego martwicą (ob.). Zwykle zachowuje się różnicę między O-ą, a martwakiem, dając nazwę pierwszą blaszkom kostnym, oddzielającym się od powierzchni chorej, co najczęściej zdarza się zapaleniu o kostnej (ob.), nazwa zaś druga służyć zwykła częściom większym kości obumarłej, martwiejącym i oddzielającym się po przebytym zapaleniu szpiku kostnego.

Odsłojenie (Exfoliatio) ob. O d s ł o i n a. Odstawianie od piersi, ob. Odkładanie.

Odstrćil J a n, matematyk i fizyk czeski, (*d. 1 stycznia r. 1837 w Kłobukach na Morawach — f d. 4 lipca r. 1888 w Wiedniu), był profesorem matematyki i nauk przyrodniczych w Teschen w Czechach. Napisał (razem z Machem) podręcznik fizyki dla szkół średnich (Praga 1885;) wykład magnetyzmu, elektryczności i chemii dla Klas wyższych szkół średnich (wydanie pośmiertne, Praga 1890); krótki zarys rachunku kwaternionów, (Halla, 1879). W programach szkolnych pisywał o równaniach dwumiernych (r. 1883 , o zjawiskach barwnych na zwierciadłach (r. 1873), o nowej metodzie rozwiązywania równań kwadratowych i sześciennych (r.

1878) . W sprawozdaniach akademii wiedeńskiej ogłosił rozprawy o peryodycznych zmianach elementów magnetyzmu ziemskiego (r.

1879) , o mechanizmie działania z odległości sił elektrycznych (r. 1884), o mechanizmie ciążenia (tamże 1884).

Odszczekiwanie pod ławą,, jest to według obyczaju dawnego, uświęconego przez prawo, kara niegdyś w Polsce spadająca na oszczerców, zwłaszcza czci niewieściej, ale także innych, np. zarzucających komu niesłusznie pochodzenie nieprawe, lub przyznawanie sobie szlachectwa. Już Statut Wiślicki z r. 1347 stanowi, że „matkę czyją, ktoby naganił być nierządną i nie odwołałby zaraz, ani dowiódł, 60 grzywien winy podpada, a odwołując ma mówić: Com mówił, kłamałem jako pies (et revocando debet dieere: id quod sum locutus, mentitus sum sicut cams)“. Statut z r. 1420 uzupełnił postanowienie to prawne przypiskiem takim: '„A gdyby się przał (t. j. wypierał), przysięgą odwieść się ma, że tego nie mówił“. Jak widzimy, prawo nie mówi nic o włażeniu pod ławę, ani o szczekaniu psim głosem, zwyczaj jednak tego wymagał. Skazany musiał w izbie sądowej, wobec sądu i osoby spotwarzonej, lub jej pełnomocnika, wleźć pod ławę i stanąwszy na czworakach, po odwołaniu potwarzy i wyrzeczeniu słów „zełgałem jak pies“, szczeknąć trzykrotnie. Podług Statutu Litewskiego kara О-a bywa nakładana na tych, którzyby komu zarzucili pochodzenie z nieprawego łoża, a udowodnić tego nie umieli.—D ł u g o s z („Hist. pol.“ ks. X, w wyd. lipskim z r. 1711, kol.

122 i 123) opowiada, że gdy Gniewosz z Da- J powiada za samo uchybienie. Sposób znów obli-1 e w i c, późniejszy podkomorzy krakowski, oczernił królowę Jadwigę przed małżonkiem jej,

Władysławem Jagiełłą, jakoby miewała schadzki cudzołożne z księciem Wilhelmem rakuskim, w przebraniu ukrywającym się w Krakowie, królowa, dotknięta tem do żywego, a czująca się niewinną, zażądała sądu który się też odbył w Wiślicy i stwierdził niewinność zupełną królowej, za którą stawał przed nim stary Jaśko z Tęczyna, kasztelan wojnicki. Sąd skazał Gniewosza, nie zupełnie zgodnie ze statutem Kazimierzowym, na stawanie do boju z dwunastu z kolei rycerzami, w obronie czci królowej wyzywającemi go na rękę, albo też na O. potwarzy. Gniewosz obrał rzecz łatwiejszą, w każdym razie zdrowia jego na szwank nie narażającą, więc według zwyczaju, wlazszy pod ławę sądową, zawołał z pod niej, że wszystko, co królowi prawił o Jadwidze było zmyśleniem wierutnym; po przepisanych zaś statutem słowach „skłamałem jako pies“ kazano mu na prawdę zaszczekać kilka razy, co też i musiał uczynić,

(por. K. Szajnochy „Jadwiga i Jagiełło“, rozdz. XX; w wyd. warsz. J. Ungra T. VII, str. 203 — 209). — Jeszcze i później znacznie zdarzały się przykłady О-a w sądach; ostatni, jak się zdaje, wyrok tego rodzaju wydał trybunał koronny w r. 1670; chodziło wtedy o ukaranie za niedowiedziony zarzut przyznawania się nieprawnego do szlachectwa.—Por. Z. Glogera „Encyklop. staropolska“ (T, III, str.

278).    Red-

г. o

Odszkodowanie (niem. Entschädigung; fr. dédommagement, indemnité; łac. mdemnis—nieuszkodzony), wynagrodzenie szkód. Kodeks Napoleona odróżnia szkody i straty, wypływające z niewykonania zobowiązań (art. 1146 — 1155), oraz przepisuje, że wszelki, jakikolwiekbądź czyn człowieka, który zrządza szkodę drugiemu, obowiązuje tego, z czyjej winy nastąpił, do wynagrodzenia szkody. Każdy odpowiada za szkodę, którą zrządził nietylko swoim czynem, lecz nadto swojem niedbalstwem lub nieroztropnością (art. 1382 i 1383). Co się tyczy obowiązku dłużnika z art. 1146 — 1155, to ów obowiązek ciąży w wypadkach: bądź z powodu niespełnienia zobowiązań wcale, bądź w sposób nienależyty, bądź opóźniając się z wykonaniem, chyba, że dowiedzie wypadku losowego, siły wyższej, wyjątkowych, od niego niezależnych okoliczności. Czasami odpowiada i za kłopot losowy, gdy go przyjął na siebie, lub był przedtem wezwany przez wierzyciela, który w zasadzie, jeśli chce dochodzić szkody i strat, winien zawsze postawić dłużnika w zwłoce (oh.) t. j. uwiadomić, że chce być zaspokojonym w swej pretensyi. Zbyteczna jest formalność ostatnia, gdy dłużnik powinien był coś dać lub uczynić, albo nieuczynić w pewnym terminie, któremu upłynąć pozwolił i uchybił, wtedy od-

czania należytości jest różny i zależy, czy przedmiotem umowy była summa pieniężna albo inny rodzaj obowiązku. W pierwszym razie pokrycie szkody i straty nastąpi przez zapłatę procentu prawnego, w drugim strata musi być dowiedziona. Dłużnik złej wiary od-. powiada nawet za szkody nieprzewidziane, dobrej zaś wiary, (t. j. gdy zachodzi pomyłka, brak znajomości rzeczy i t. p.) winien wynagrodzić szkody i straty, które mogły być przewidziane w chwili zawarcia umowy. Ustawa dozwala stronom oznaczyć z góry karę umowną (ob.) (fr. clause pénale) i wtedy oddzielnego odszkodowania domagać się nie wolno. Co się tyczy odpowiedzialności z jako - występku, z jako -kontraktu ob. odpowiedzialność.

Odśrodkowa machina, ob. Centryfuga.

Odśrodkowa siła, objaw bezwładności, występujący w tym razie, gdy ciało zmuszone jest do posuwania się po linii krzywej. Działanie to dostrzegamy wyraźnie w biegu kulki uczepionej do nitki, której koniec drugi trzymamy w ręce (ob. Obrotowy ruch); wskutek bezwładności kulka usiłuje się posuwać po linii prostej, pod wpływem jednak wytrzymałości nitki znaglona jest do biegu po okręgu koła, w każdej więc chwili stawia opór odchylaniu od linii prostej, okazuje dążność do usuwania się od okręgu koła, a opór ten ujawnia się w wyprężeniu nitki, w czem właśnie wyraża się działanie siły odśrodkowej. Podobne działania występują, ilekroć ciało ulega jakiejkolwiek sile zwróconej ku pewnemu punktowi stałemu, czyli sile dośrodkowej, jak to zwłaszcza dzieje się w biegu księżyca dokoła ziemi, albo ziemi i innych planet dokoła słońca. Je-

o.

fi

Fig. 131 Siła odśrodkowa.

żeli ciało A (fig. 131) toczy się po okręgu koła, możemy drogę AC, przebytą w ciągu bardzo krótkiego przeciągu czasu, uważać za linię prostą, a w takim razie ruch ten, według zasady równoległoboku sił (ob.), przedstawia się jako wynik działalności dwu sił, działających w kierunkach AB i Al), z których pierwsza działa w kierunku stycznym do okręgu koła i nazywa się siłą styczną, druga /, zwrócona do środka okręgu, przedstawia siłę dośrodkową {centrypetalną). Pod wpływem tej siły ciało znajduje się w danej chwili na okręgu

koła w punkcie C, gdy ulegając jedynie bez-wzładności, utrzymywałoby się w kierunku prostolinijnym i znajdowałoby się w tejże samej chwili w punkcie В, a dążność ciała do

czas pełnego obiegu, zatem przeciąg czasu, który łoży ciało na obieżenie okręgu; w takim 4тг²ш*

razie jest więc f= - /3

Z

siła odśrodkowa za-

ciągłego utrzymywania się na tej linii prostej    tem jest proporcyonalna do masy ciała poru-

wykazuje się ciśnieniem, które wywiera, wyprę-    szanego i promienia jego drogi, a odwrotnie

żaniem nitki, do której jest uwiązane. Ciśnie-    proporcyonalna do kwadratu z czasu obiegu.—

nie to wywiera się w kierunku CB czyli BA,    W przypadku tu rozbieranym droga ciała była

działa więc w kierunku wręcz przeciwnym    okręgiem koła, ale zależnie od stosunku zacho-

i stąd nazywa się siłą odśrodkową {cen-    dzącago między siłą styczną i siłą dośrodko-

tryfugalną). Nie jest to wszakże zgoła, jak czę-    wą, droga mieć może postać inną; w biegu

sto błędnie jest rozumiane, trzecia działająca    planet dokoła słońca jest elipsą, w takim ra-

tu siła; ruch dokonywa się jedynie pod wpły-    zie w różnych punktach drogi wielkość siły

wem dwu sił, siły stycznej i siły dośrodkowej,    dośrodkowej i odśrodkowej jest zmienna. —

a siła odśrodkowa jest jedynie objawem siły    Działanie siły odśrodkowej dostrzedz możemy

stycznej, która swobodnie działania swego uja-    w licznych objawach: kulka rulety wywiera ciśnie-

wnić nie może, dopóki czynna jest i siła do-    nie na ścianę swej drogi; wozy, przebiegające

środkowa; skoro ta wszakże ustępuje, si-    drogę silnie skrzywioną, są w niebezpieczeń-

ła styczna odzyskuje pełną swą działalność    stwie wywrócenia się na zewnątrz; jeźdźcy

i ciało posuwa się dalej po linii stycznej do    w cyrku, stojąc na koniu, pochylają się ku

okręgu koła w punkcie, gdzie siła dośrodkowa u- środkowi drogi kołowej, w ten sposób bowiem stąpiła. Tak kamień obracany dokoła, skoro sznu- własny ich ciężar wraz ze wzbudzoną siłą od-rek z ręki wypuścimy, posuwać się będzie dalej    środkową dają siłę wypadkową, która ich do

po linii prostej, a na tej zasadzie polega proca    konia naciska; szklankę pełną wody obra-

(ob.), jedna z najpierwotniejszych broni człowieka;    Cać można dokoła, woda bowiem siłą od-

tak samo grudki biota, przylegające do kół    środkową podtrzymywana nie wypływa, wbrew

toczącego się wozu, gdy się od nich odrywają,    działaniu siły ciężkości; tak samo jeździec

rozbiegają się w kierunkach stycznych. — Gdy przebiegać może koło pionowe, gdy wzbu-ciało biegnie prędzej, punkt C oddala się bar- dzona w tym ruchu siła odśrodkowa przewyż-dziej od B, opór przeto ciała przeciw utrzymy-    sza ciężar jego. Zastosowanie praktyczne

waniu się na okręgu koła wzmaga się, sita od-    zyskała siła odśrodkowa w odśrodkow-

środkowa zatem wzrasta wraz z szybkością o-    each czyli centry fugach (oh.), w regulatorach

brotu, z zasady zaś równości działania i wy wo- ; machin parowych i in. Gdy koła młyńskie lub ływanego przez nie oddziaływania wypły-    koła rozpędowe wirują zbyt szybko, siła od

Fig. 132. Machina odśrodkowa.

wa, że O. s. jest w każdej oliwili rów- i śl.ollkowa sprowatlaid na sile dośrodkowej. Silą zas potrzebna do odchylenia ciała od linii prostej jest tem większa, im większa jest energia, czyli siła żywa poruszającego się ciała i im bardziej droga jest skrzywiona. Siła zaś żywa poruszającego się ciała jest proporcyonalna do jego masy (m) i do kwadratu jego prędkości (n), a skrzywienie linii krzywej jest odwrotnie proporeyo-nalne do promienia krzywizny O A = r; siła zatem dośrodkowa i równa jej siła odśrodkowa

wyraża się związkiem /= -. Jeżeli ciało

toczy się po okręgu koła ruchem jednostajnym, prędkość jego wynosi t— gdzie t oznacza

może ich rozerwanie. Wskutek obrotu osiowego ziemi wzbudza się siła odśr dkowa, przeciwdziałająca sile ciężkości; na biegunach wszakże jest ta siła odśrodkowa równa zeru, na równiku zaś, którego punkt ma w ciągu doby do opisania drogę najdłuższą, a tem samem największą posiada prędkość, ma i siła odśrodkowa wartość największą, na równiku przeto jest ciężkość najbardziej przez siłę odśrodkową osłabiona (ob. Ciężkość). Siła odśrodkowa tam wzbudzana wynosi ¹/ш siły ciężkości; gdyby więc ziemia wirowała 17 razy prędzej, aniżeli to dzieje się obecnie, siła odśrodkowa stałaby się 17 X 1” czyli 289 razy większą, znosiłaby zatem zupełnie działanie ciężkości, a ciała na równiku się znajdujące

JL

10

Fig. 134. Pierścień cieczy wirującej, dzone jest naczynie (fig. 134), zawierające na dnie pewną ilość cieczy, jak np. rtęci, to przy obrocie ciecz ta przyjmuje postać pierścienia, przylegającego do ściany naczynia w najbardziej rozszerzonej jego części. W podobny sposób kula złożona z obręczy sprężystych, metalowych spłaszcza się przy obrocie i przybiera postać sferoidy, co uzmysławia tedy spłaszczenie ziemi, jej obrotem osiowym wywołane.

Od niedawna nadano maszynie odśrodkowej budowę ulepszoną, skąd stała się dogodną do wykonywania mnóstwa doświadczeń z różnych działów fizyki i jest obecnie jednym z najważniejszych przyrządów w gabinetach fizycznych.

Odśrodkowiec, nazwa polska Centryfugi (ob.). .    ■

Odtlenienie (reductio, desoxydatio), reakcya chemiczna, polegająca na częściowem lub cał-kowitem oderwaniu tlenu od związku chemicznego; O. jest przypadkiem szczegółowem reak-cyi ogólniejszej, zwanej redukcyą (ob.). Reakcya О-nia może zachodzić pod wpływem czynników rozmaitych. Tlenki metali szlachetnych np. Iowy na etan, glicerynę na propan i t. d. Z in-tracą tlen swój już pod wpływem ogrzewania | nych środków odtleniających wymienić można

zostałyby w przestrzeli światową rozrzucone.— Do wykazania doświadczalnego siły odśrodkowej i jej praw służy machina odśrodkowa (fig. 132 na str. 796). Przez obrót koła c wprawia się też w obrót połączone z niem za pośrednictwem pasa bez końca kółko mniejsze s; kółko to tedy przechodzi w obrót bardzo szybki, nawet przy dosyć powolnym obrocie koła większego, przedmioty zatem osadzone na osi s wprawiane być mogą bardzo łatwo w bardzo szybki ruch

.A

щь

Fig. 133. Równowaga obracających się kulek, obrotowy. Jeżeli na osi tej osadzona jest rama b (fig. 133), w której na drucie osadzone są dwie przewiercone kulki metalowe a i d, sznurkiem związane, to przy obrocie przesuwają się w jedną lub drugą stronę, stosownie do tego, po której stronie siła odśrodkowa jest większą; jeżeli wszakże kulki te tak są umieszczone, że masy ich są odwrotnie proporcyonalne do promieni obrotu, kulki utrzymują się w równowadze, czem sprawdza się wyżej przytoczone prawo działania siły odśrodkowej. Jeżeli na osi a osa-

_L

LJ

S. K.

zwykłego. Również za pomocą prądu galwanicznego, lub przez wystawienie na działanie światła, bardzo liczne związki ulegają O-niu. Po większej części jednak dla oderwania tlenu od danego związku trzeba się uciec do pomocy pewnych ciał obcych, mających silne powinowactwo z tlenem; należą tutaj takie środki od-tleniające, jak: węgiel, wodór, niektóre metale i t.d.—Węgiel jest środkiem odtleniającym, najczęściej używanym w celu wydzielenia metali z ich rud tlenowych; rudę miesza się w tym celu z węglem i praży w tyglach lub piecach budowy rozmaitej; tlen łączy się wówczas z węglem i uchodzi jako tlenek albo dwutlenek węgla, a zredukowany metal, topiąc się, łączy się w masy większe, tworząc t. zw. regulus (król metalowy); dla ułatwienia topienia dodaje się jeszcze ciał, zwanych topnikami (ob.), jak boraksu, fluspatu i in. — Z powodu wielkiej zawartości węgla, również wiele ciał organicznych, jak oto: krochmal, cukier, tłuszcz, kwas winny i in. mogą być użyte zamiast węgla jako środki odtleniające. — Znakomite wyniki O-nia osiąga się przy stosowaniu metody Gold-schmidta do otrzymania, wysokich temperatur; metoda ta (ob. Temperatura) polega na tern, że tlenki metali (np. żelaza, chromu, manganu) miesza się z glinem metalicznym w tyglu i zapala się; następuje reakcya energiczna, której towarzyszy podniesienie temperatury dochodzące do 2 000 i 3 000°, przyczem tlenki metaliczne ulegają redukcyi na metal, a glin utlenia się na tlenek i pod wpływem tak wysokiej temperatury zamienia się na korund; sposobem tym można z łatwością otrzymać w stanie bardzo czystym (wolnym od węgla) chrom i mangan, mające ważne zastosowanie techniczne w fabrykacyi stali chromowej lub stopów manganowo-miedziowych.—Środkiem odtleniającym, często używanym jest dalej wodór; szczególnie silne jest jego w tym kierunku działanie, gdy działa w stanie powstawania z danego związku czyli „m statu nascendi“.— Również wiele związków, będących niższemi stopniami utlenienia niektórych metali i meta-loidów, a więc mogących przyłączyć jeszcze więcej tlenu, działają odtleniająco; należą tu np. tlenek żelazowy, tlenek cynowy i ich sole, kwas siarkawy, fosforawy i t. d. Niektóre związki wodorowe, jak węglowodory i amoniak, działają w wyższej temperaturze odtleniająco, podobnie do wodoru. — W celu О-nia związków organicznych używany bywa cały szereg środków rozmaitych, odtleniających. Silnie odtleniająco działa np. kwas jodowodorowy (HJ); metoda ta, odkryta przez Berthelot a, polega na tern, że grupa hydroksylowa związku organicznego zastąpiona zostaje przez jod, poczem tenże wymienia się na wodór. Sposobem tym zredukował Berthelot alkohol ety-

Hut.

sto.

Red,

Stary herb zachodniopruski, którym pieczętujują się rodziny : Heeselechtów, Kneblów, Konopackich, Kontrymów, Kossowskich, M i 1 e w s к i c h, S p e r-

M_li lingów i Tauernitzów.

Л Źródła: Bielski; Paproc-Ч к i; N ie s i e с к i; Ms. o Fam. f pruskich; Sieb mac her VI, 4, - 7; Dyplom Dep. Wileńskiej Fig. 135. Odwaga z roku 1834, wydany Jano-(herb).

D.

por. Antyseptyka.

Odwar, ob. De kot.

Odwet i prawo odwetu, (w łac. średniow.

talio, ius talionis-, fr. représaille, revanche, expiation, loi du talion; niem. Vergeltung, Vergeltungsrecht-, ros. wozdajanje, wozmiezdje).

jako ważniejsze w tym względzie: opiłki żelazne, siarczan żelazawy, sód i amalgamat sodu, siarczan amonu, kwas siarkawy, siarko-wodór, cyna, cynk i t. d. Działanie odtleniające cynku jest szczególnie silne, gdy znajduje się w stanie pyłu; В а у e r o w i zawdzięczać należy wprowadzenie tego bardzo ważnego środka do robót chemicznych; z licznego szeregu bardzo ważnych prac, przy pomocy tego środka wykonanych, warto wspomnieć np. o tern, że z jego to pomocą Graebe i Siebe mann zredukowali alizarynę na antracen, co posłużyło następnie do wykonania sztucznej syntezy tego ważnego barwnika naturalnego.

Odtłuszczanie, ob. Tłuszcze.

Odtrutka albo Przeciw trutka po łac. z grecka Antidotum, dla tego też i w języku naszym niepotrzebnie anty dotem zwana, jest to środek, albo lek, mający powstrzymać, złagodzić, zobojętnić, albo znieść zupełnie działanie trucizny, bądź zadanej umyślnie, bądź przypadkiem połkniętej, lub jadu zwierzęcego, który się w ten lub ów sposób dostał do ustroju. Możnaby więc i używane dziś przeciwko chorobom zakaźnym szczepionki do O-k zaliczyć, ponieważ zadaniem ich jest niszczenie zarazków, które dostały się do ciała, albo uodpornienie go przeciwko zakażeniu późniejszemu (por. Odporność i Szczepienie), ale się tego nie czyni, nazywając O-ami tylko środki chemicznie działające, zadawane do wewnątrz przez usta. Szczegóły bliższe znajdują się p. n. Otrucie i Trucizna, gdzie zarazem będzie mowa o wszelkich środkach innych, w razie otrucia stosowanych; tu zaś tylko ogólnikowo wspominamy, że O-i, aby działać mogły skutecznie, stosowane być muszą zawsze, o ile tylko można wcześnie, zaraz po zadaniu trucizny, wszelkie bowiem opóźnienie jest zgubne, ponieważ O., skoro tylko trucizna została wessana i rozeszła się po ustroju, nic już zdziałać nie może. O-i zwykle działają w ten sposób, że ciała trujące, łącząc się z niemi chemicznie, przekształcają się na związki, o tyle o ile, nieszkodliwe. — Dawniej, gdy trucicielstwo było bardzo rozpowszechnione, czy to w Starożytności, czy zwłaszcza w Wiekach średnich we Włoszech, ale i gdzieindziej również, wysilano się na wynalezienie środka ogólnie działającego, więc skutecznego jednako przeciwko truciznom wszelkim, co oczywiście, wobec różnorodności trucizn, a zatem i rozmaitego działania ich, osiągnąć się nie dało. Pomimo to jednak środki takie, złożone z bardzo wielu przypraw, zwane pospolicie dryakwiami (theriaca), używały wziętości wielkiej, gdyż wierzono w to, że nietylko pomagają już otrutym, ale też chronią wogóle od trucizny, jeżeli je zażywać czę-

D-r J. P.

Odumarszczyzna, ob. Obumarszczyzna. Odurzające leki, ob. Narkotyczne leki.

Oduzdne, nazywane też tręzlowem, podarunek 'dawany stajennemu przez nabywcę konia. Była to jakby dopłata za uzdę, oddawaną kupującemu razem z koniem, „stosownie — jak pisze Z. Gloger — do odwiecznego zwyczaju polskiego, wymagającego, aby kupujący konia lub inne bydlę brał go z uzdą, kantarem, lub „powodem“, czyli postronkiem, do sprzedającego pierwej należącym. Jeśli uzda miała trochę większą wartość, to zdarzało się, że sprzedający zastrzegał oduzdne dla siebie“. — Na zwyczaju tym L. К o n d r at o w i c z (W. Syrokomla) osnuł gawędę piękną p. n. „Tręzlo-we“. —Zwyczaj dawania О-go nie jest jednakże bynajmniej wyłącznie polskim, spotykamy go też we Francyi (chevctrage), w Niemczech (Halftergeld albo Zaumgeld), w Czechach (oca-sne) i gdzieindziej również. — Por. Z. Gloge-„Encyklop. starop.“ (T. III, str. 279). Odwacłl, ob. Warta.

Odwadnianie, ob. Drenowanie.

Odwaga. Mur Konopackich, herb polski.

Na tarczy w polu srebrnem mur czerwony o trzech blankach. Nad hełmem w koronie chorągiew w prawo ukośnie na drzewcu zawieszona.

'S

wi Kontrymowi. Odwaniające środki, służą do usuwania woni przykrej, wydzielanej przez ciała niektóre, jak np. odchody, istoty zwierzęce lub roślinne, rozkładające się i t. p. Środki te działają albo przez pochłanianie gazów cuchnących, jak to czyni np. węgiel drzewny, zwłaszcza sproszkowany drobno, torf i t. p. albo też działają chemicznie, bądź łącząc się z gazami temi i tworząc związki bezwonne, bądź sprowadzając ich rozkład, jak np. chlorek wapnia, kwas siarczany, gips i t. p.; nakoniec są i takie, które tylko wonią swą własną pozornie usuwają woń przykrą inną, do tych należą kadzidła różne, suche lub płynne, octy aromatyczne i perfumy. Niewłaściwie zgoła środki odkażające albo prze-ciwgnilne nazywane też bywają odwaniającemi

D-r J, Г.

Blizkoznaczne (synonimy) są: zemsta, pomsta i od wet.—Odruch bezwiedny, w znaczeniu fizyologicznem, cząstki ciała, wobec podniety z zewnątrz, dąży do usunięcia przedmiotu drażniącego, choć o celu świadomym mowy jeszcze niema. Z kolei, każda krz}^wda wywołuje chęć żywiołową odwzajemnienia się.

równoważy szkodę i cierpienie.—W każdem społeczeństwie są warstwy nie jednakowo rozwinięte umysłowo, nie jednakowo dojrzałe, nie jednakowo ukształcone, spóźniające się o kilka, kilkanaście stuleci w porównaniu ze stanem innych warstw; żyją obok siebie wzajem, dopełniając się, walcząc z sobą o reformy i zmiany.—Stąd, obok posuniętej daleko kultury, przedziwnego ustroju urządzeń, na szeroką skalę obmyślanego, spotkać można równolegle trwające obyczaje odwieczne, przesądy, uprzedzenia, wstręty, przeżytki różnego rodzaju. Z jednej strony będą konsolidacye (ob.) i kodyfikacye (ob.) ustaw, wiara w Boga miłosiernego, który poleca przebaczyć, działać dobrze nawet złoczyńcom, a z drugiej samowola, lekceważenie prawa cudzego, resztki norm o zemście prywatnej, O-cie, potrzebie zmazania krwi krwią, obelgi obelgą, resztki sądu Bożego w postaci pojedynku i t. p. Co gorsza, uczeni, choć są niby na szczytach umysłowości, jednak często w nich pamięć dziedziczna (ob.) bierze górę nad wynikami pamięci i obserwacyi osobiście nabytej, jednostkowej. Oni to tworzą straszne księgi kryminalne jak np. Karolinę (ob.) T e-resianę (ob.). Oni chcą usprawiedliwić pojęcie kary O-em lub ideą odstraszenia, przychodzi bowiem okres, w którym rozum ludzki poczyna się zastanawiać nad pojęciem kary, nad tern, skąd ona pochodzi, skąd prawo jednostek lub państwa do jej wymiaru; czy ma jaki cel, czy sama jest dla siebie celem, dlaczego występnym trzeba zadawać katusze po nad zło uczynione, lub darowywać winy. Najłatwiej odpowiedzieć na pytanie powyższe wyrazem: odwet, jest on bowiem naturalną chęcią zadośćuczynienia, odruchem pierwotnym ustroju zaczepionego, leży w przyrodzie samej, mszczącej się za pogwałcenie swych praw i wymagań. Choć tak najłatwiej odpowiedzieć, bywały inne teorye wznioślejsze lub praktyczniejsze. Tu nas obchodzi idea O-u (ob. kara ustęp II o jej podstawach filozoficznych). Już w dziełach Platona i Arystotelesa są myśli któreby podzielił prawnik dzisiejszy, Natomiast Rada mantes mityczny u Hezyoda prze -mawia: „Dopiero bywa sprawiedliwość prawa, gdy baczny sędzia wet za wet oddawa“. Szkoła pytagorejska podziela zasady Hezyoda, z któremi walczy Arystoteles i Platon. Rzymianie mają cele utylitarne, a nie tylko jeden powierzchowny wzgląd O-u, choć w części za nim głosował Cycero i Ulpianus. U ojców kościoła kara jest pokutą, zapobiega potępieniu wiecznemu po śmierci, lecz znów św. Augustyn i Chryzostom widzą w niej zapłatę długu, Tertulian zadośćuczynienie; w tym kierunku pisze Seiden w r. 1640. Najszerzej i najbezwzględniej stara się uzasadnić O. na schyłku ХУНТ stulecia filozof kró-

Pod jej wpływem ludzie i zwierzęta pragną oddać złe za złe, ból za ból, szkodę za szkodę, obrazę za obrazę. Zemsta nie oblicza i stara się z nawiązką, w dwójnasób, w trójnasób zwrócić odniesione cierpienie i tern się różni od pojęć współrzędnych. Pomsta znów jest zadośćuczynieniem, wymiarem słusznym przez powagę wyższą; np. czytamy u Reja: „łzy się leją niewinnych ludzi, wołając o pomstę do Pana“, lub u Skargi: „na nich się pomsta zwali“. O. stanowi zemstę sprowadzoną do właściwej granicy: wet za wet, oko za oko, ząb za ząb, obelgę za obelgę, lecz nic więcej.

W rozwoju religii, życia społecznego, stosunku pokrzywdzonego do krzywdziciela, władzy państwowej do zbrodniarza, owe różnice subtelne nabierają doniosłości ogromnej.—Bogowie walczą z sobą o drobnostki, mszczą się, wymagają ofiar, przebłagań, grzech przeciw nim zmusza do pokuty ponad miarę zła, tępią potomstwo winnego w szeregu wnuków, prawnuków.

Bardzo powoli zjawia się w umyśle ludzkim potrzeba równowagi, potrzeba należytej oceny krzywdy. Wielu bogów oddawna zginęło, a pamięć o nich przywodzi tylko oblicze groźne, potworne i ręce mściwe. Są oni zapewne symbolami nieubłaganych praw przyrody, —żywio łów, z którymi człowiek bezsilny napróżno boryka się. W pierwocinach też zrzeszeń ludzkich, każdy z początku sam dochodzi szkody, potem obowiązek solidarny ciąży na całym rodzie pokrzywdzonego, a odpowiedzialność na rodzie krzywdziciela. Waśń krwawa trwa przez kilka pokoleń i trzeba jej koniec położyć, wtedy powstaje wśród starszyzny mędrszej, do-świadczeńszej myśl pojednania, pokory (obacz wróżda i pokora), pewne prawidła, wymagające tylko zadośćuczynienia prawie, lub zupełnie równego poniesionej stracie. Tak więc np. vendetta (ob.) jest przeżytkiem z czasów bardzo odległych, dowodem prawdziwego barbarzyństwa, zaśniedziałych wyobrażeń. Jednocześnie z owym postępem, w kierunku O-u zamiast zemsty, i pczątku pojęć o słuszności (acquit as), sprawiedliwości, na drugi plan schodzą bóstwa okrutne. Z kolei starsi rodu, wodzowie, naczelnicy plemion występują jako rozjemcy, sędziowie rozstrzygający spory, aby dać wymiar należyty każdemu, według jego czynu i winy.

W przypadku wątpliwym tu i owdzie bogom zostawiono rozstrzygnięcie sprawy, zdają się na próby ognia, wody, walkę orężną. Pomału O. jako zemsta uspołeczniona, nie zaś jednostkowa, uregulowana w szczegółach obyczajowo, lewiecki Kant („Metaphysische Anfangsgriin-czasami na piśmie (początek prawa karnego) de der Rechtslehre“ 1798); twierdzi bowiem,

na li dla tego, że się występku dopuścił.“ Ro- zasadzki, zum „praktyczny“,według К anta. nakazuje („imperatyw kategoryczny“) zastosować O., gdyż zło za zło jest jedyną miarą, wypływa z ustroju duchowego, staje się koniecznością moralną. Teoryę t. zw. „odwetu formalnego“ Kanta rozwija Karol Salomon Zachariae („Aufangsgründe des phil. Criminalrechts“ 1805).

Dla przykładu dziwacko-znakomitego filozofa z Królewca dość przytoczyć jego wnioski i tak: zabójca winien śmierć ponieść, złodziej będzie użyty do robót czasowo lub dożywotnie, gwałciciel, pederasta ulega kastracyi (per quod ąms peccat, per idem punitur) i t. p. Twórcą znów O-u t. zw. „dyalektycznego“ jest Flegel, który dowodzi („Grundlinien der Philosophie des Rechts“ 1833), że bezprawie jest zaprzeczeniem prawa i musi być unicestwione. Kara, będąc skutkiem występku, jednocześnie stanowi „prawo“ dla zbrodniarza, a jej wykonanie to „cześć“ dla skazanego. Wreszcie Jan Fryderyk Her bart oraz A. Geyer utrzymują, że O. wynika jako skutek pogwałconej przez zbrodnię harmonii „estetycznej“ (NB. estetykę podręczniki okulistyki, inaczej wtedy pojmowano, ob. Herbart). Podług Stahla („Philosophie des Rechts“ 1856) państwo z upoważnienia boskiego ma pilnować porządku w społeczeństwie, a gdy ów porządek przestępca niszczy, więc z woli boskiej należy mu odebrać wolność, życiu sprawić cierpienie, celem zmazania grzechu i winy.—Postulaty powyższe wszystkie czytamy dziś jakby ustępy z romansu domorosłego powieściopisarza, a jednak pisane były przez ludzi bardzo niepospolitych. Podobnym teoryom O-u oraz idei odstraszania (F e u erb a c h, F il an gier i, Grol-man, ongi zaś w części Rzymianie i teoretycy średniowieczni), przypisać trzeba surowość bezlitosną i okrucieństwo w kodyfikacyach kryminalnych do końca XVIII stulecia, a nawet tu i owdzie dłużej. Truduo było bowiem znaleść miarę dla każdego czynu i odpowiednie straszydło. Th om a si u s, Voltaire, Montesquieu dają początek epoce humanitaryzmu, a nieśmiertelnym na zawsze będzie głos Bec-carii („Dei delitti a delle pene“) (ob.). Wprawdzie już u nas w XVI wieku t. j. na dwa stulecia przed Beccarią wypowiadali zasady miłosierdzia, ludzkości, poprawy: Bernard z Lublina, Piotr z Goniądza i Kanclerz Ocieski (ob. te nazw.), lecz pomysły ich odosobnione świadczą tylko o szlachetności i rozumie praktycznym (nie Kantowskim) owych pisarzy. Inne teorye wychodzą z zakresu ni-

г. o.

że „kara społeczna nie może być środkiem do narzędzia i przybory do łowienia zwierza słu-osiągnięcia jakiegoś dobra, czy dla społeczeń- żące; maść taka miała posiadać tę własność, stwa, czy dla przestępcy; musi być wymierzo- że nie pozwalała jakoby zwierzynie zwietrzyć

Red.

s- к

niejszego tytułu.

Odwiatr w języku łowieckim oznaczał rodzaj maści, zwykle bardzo złożonej, którą smarowano żelaza do chwytania lisa lub wilka, pułapki wszelkiego rodzaju, sieci, oraz wogóle

Odwilż, podwyższenie ciepłoty powietrza w czasie miesięcy zimowych, gdy od mrozu przechodzi do stopni od zera wyższych, co sprowadza topnienie śniegu i lodu. Wiąże się to w ogólności ze zmianą kierunku wiatru; w okolicach naszych O. zdarza się zwykle, gdy wiatr północno wschodni przechodzi w południowo-zachodni. Ob. Wiatry, Pogoda.

Odwinięcie powieki (ectropium) powstaje gdy brzeg rzęskowy powieki oddala się od gałki ocznej, jednocześnie wewnętrzna (łącznicza) powierzchnia powieki odwraca się na zewnątrz. O. p. rozwija się w rozmaitych stopniach i wskutek najrozmaitszych przyczyn: urazowych uszkodzeń powieki, kurczących się blizn, silnych zapaleń łącznicy (połączonych ze znacznym obrzękiem tej błony), porażeń pewnych mięśni powieki. O. p, pociąga za sobą łzawienie, zmiany łącznicy wskutek ciągłego zetknięcia z powietrzem, nawet owrzodzenia rogówki.—Leczenie zależy od przyczyny danego przypadku, najczęściej będzie natury operacyjnej. — Por.

J. K. li.

Odwód (fr. la réserve, niem. die Reserve), u nas też bez potrzeby z cudzoziemska nazy-. wany rezerwą. W znaczeniu taktycznem jest to oddział wojska stojący za szykiem bojowym w oddaleniu pewnem, o ile można bezpiecznem, przeznaczony do wspierania walczących bezpośrednio, skoro się okaże tego potrzeba. O. wojska całego, toczącego bitwę w chwili danej, składa się z wszystkich rodzajów broni, więc z piechoty, konnicy, artyleryi i t. d. a pozostaje do rozporządzenia wyłącznego wodza naczelnego. Doświadczenie nauczyło, że O. taki składać się powinien przynajmniej z ¹Ji sił rozporządzanych, oraz że należy go zawsze zaopatrywać suto w artyleryę oraz w konnicę, jeżeli pole walki jest dla niej korzystne, — Jeżeli np. wojsko składa się z 8 dywizyi mieszanych, to w razie bitwy zaczepnej wódz naczelny przynajmniej 2 dywizye trzymać powinien w O-zie, jeżeli zaś chce zająć stanowisko obronne, to wtedy 3, lub nawet 4 dywizye zatrzyma lepiej w O-zie, aby mógł wystąpić stanowczo na każdym punkcie zagrożonym swej linii bojowej. Oprócz zadania tego w bitwie samej, toczącej się jeszcze, O. ma także znaczenie wielkie po jej rozstrzygnięciu, bądź jako ścigający przeciwnika pobitego, bądź też jako zasłaniający odwrót wojska pobitego (por. Otd' w'r'ó t). —Oprócz tego O-u głównego, każdy oddziały potykający się, więc każda dywizya, brygada i t. d., występując do boju, tworzy sobie O-y własne, pozostające znów wyłącznie pod rozkazami dowódcy oddziału, jest to więc i w tym razie zapewnienie sobie sił koniecznych na chwilę starć rozstrzygających. Gdy chodzi o O. głó-

wny wojska całego, dobrze jest wybierać do tego oddziały wyborowe, o ile możności w boju doświadczone; takiemi byli np. triarii rzymscy (ob. Legion), lub w czasach nowszych gwardye Napoleona I, do których wcielano tylko żołnierzy i oficerów wyborowych, wojaków wytrawnych, na których zawsze można było liczyć. — Jak powiedziano wyżej, O. znajdować się musi za czołem szyku bojowego, a to w oddaleniu takiem, aby nie mógł być niespodzianie wciągnięty w wir bitwy, ale znów tak blisko, aby w razie potrzeby szybko mógł wystąpić czynnie w miejscu zagrożonem, bądź w całości, bądź też, co częściej zdarzać się zwykło, wysyłając tylko oddziały posiłkowe. — Umiejętne posługiwanie się O-em jest zawsze wielką zaletą wodza naczelnego, dozwalającą mu nieraz klęskę mieomal już pewną zamienić na zwycięstwo, albo przynajmniej zmniejszyć znacznie jej doniosłość i ocalić wojsko pobite, zapewniając mu odwrót bezpieczny. — Wódz rozumny z O-em obchodzić się powinien zawsze rozważnie a oszczędnie, wszelako nie skąpiąc go nigdy w chwilach stanowczych, których rozpoznanie wymaga wszakże doświadczenia i przenikliwości niemałej. Nie należy nigdy z O-u wysyłać oddziałów drobnych i licznych na wsze strony, ponieważ to osłabia zawsze sam O., a mało posiłkuje wojska już w walce uwikłane, postępując bowiem tak, w chwili rozstrzygającej wódz nie będzie posiadał już siły dostatecznej, wtedy właśnie najpotrzebniejszej.—Miejsce ustawiania O-u nie może być stałe, lecz zależy od położenia ogólnego na polu walki; 7 ze stałej ogólnej liczby 20 odcinków ciała, jeżeli położenie to jest jasne, to wtedy nie tru- (z nich 7-my t. zw. telson—blaszka końcowa), dno jest wodzowi świadomemu celu znaleźć miejsce najodpowiedniejsze do ustawienia O-ii; stawia go tam, gdzie prawdopodobnie będzie najpotrzebniejszy, bądź do odparcia przeciwnika, bądź do rzucenia się na niego i rozstrzygnięcia zwycięstwa. Na wojnie wszakże położenia tak jasne zdarzają się bardzo rzadko, O. więc ustawia się najczęściej w ten sposób, aby o ile możności ze stanowiska swego łatwo i szybko dojść mógł do miejsc zagrożonych na czole szyku bojowego; stanowisko takie znajdować się może tylko za środkiem, skąd stosunkowo łatwo podążyć też można i na skrzydło zagrożone. Jednakże od zasady tej zdarzają się wyjątki nieraz, gdyż O. zawsze znajdować się powinien albo na głównej linii odwrotu, albo też w bliskości jej bezpośredniej, aby mógł czuwać nad jej bezpieczeństwem; jeżeli więc linia odwrotu (ob.

marnować zbyt wiele czasu cennego na zgromadzenie oddziałów rozproszonych, zanimby je można było poprowadzić do walki, a tymczasem nieprzyjaciel mógłby już zająć stanowiska ważne, zepchnąwszy z nich obrońców. Wybierając stanowisko O. najbaczniejszą też uwagę zwracać należy na stan oraz ilość dróg łączący je z oddziałami walczącemi, gdyż od tego zależy możność przybycia na czas tam, gdzie trzeba. — To co powiedziano o O-zie głównym, stosuje się również do O-ów oddziałów mniejszych: dywizyi, brygad, a nawet bataljonów i kompanii (por. Taktyka). —Od O-u takty-'cznego, o którym dotąd była mowa, odróżnić należy O.strategiczny, składający się z wojsk zdała od widowni wojny stojących, więc nie czynnych jeszcze, lecz zapasowych, mogących w razie potrzeby wystąpić do działania.

Odwłok {abdomen)—oddział tylny ciała stawonogów {Arthropoda), składający się z rozmaitej liczby odcinków (ob.) wyraźnie od siebie oddzielonych; zwykle nie posiada odnoży; jeżeli zaś te istnieją, to służą do ruchu i wielu celów innych (oddechowych, rozrodczych). Niekiedy O. składa się z dwuch oddziałów: przedniego—p rzedod włoka (praeabdomen) i tylnego —z aod włoka {po stab do men). U różnych grup i rzędów stawonogów znajdujemy rozmaite postaci О-a i jego odnoży.—Wśród skorupiaków (Crustacea) członowe e {Entomostra-ca) i staroraki {Palaeoslraca), posiadają ilość niestałą odcinków О-a, gdy tymczasem u p a n-cerzowców {Malacostraca) jest ich zawsze

Red.

Z członowców małżoraczki {Ostracoda) posiadają O. krótki, kończący się dwoma członkami widełkowatemi {furca), które często łączą się w płytkę nieparzystą, uzbrojoną wtyle haczykiem. O. widłonogów {Copepoda) składa się z 5 odcinków, pozbawionych odnoży i zakończony również widełkami, opatrzonemi na wierzchołku szczecinkami ogonowemi. U samic dwa pierwsze odcinki odwłokowe łączą się często (u Cyclops) z sobą, tworząc jeden odcinek podwójny, płciowy, na którym znajduje się o-twór płciowy. U widłonogów pasorzytnych, żyjących na rybach, O. ulega znacznemu zanikowi; u Branchiura (tarczenic czyli splewków) znajdujemy O. mały, niepodzielony na odcinki, rozszczepiony na dwie płytki. Wąs ono g i (Cirripedia) posiadają również O. szczątkowy, którego obecność zaznaczona jest często tylko przez członki widełek {furcaf na O-u mieści się długi wyrostek wąsowaty (cirrlws) t. j. męski narząd spółkowania. — Раисе rzowce {Malacostraca) posiadają, jak wiadamo, liczbę stałą (t. j. 7) odcinków w O-u, z których ostatni pod postacią t. zw. blaszki wierzchołkowej; ostatniego odcinka może być niekiedy brak; niektóre odcinki mogą się zlewać, każdy (prócz ostatniego, a niekiedy i przedostatniego) opa-

Odwrót) ma początek swój na skrzydle, tam też i O. znajdować się powinien, gdyż byłoby lekkomyślnością nie do darowania, gdyby linię tę chciano z obrońców ogołocić.—Wojsko tworzące O. zajmować musi zawsze stanowisko o ile tylko można skupione, rozstawianie go szerokie na przestrzeniach rozległych odjęłoby mu siłę i pożyteczność, ponieważ w chwili stanowczej, gdy każda minuta jest droga, musianoby

Nakoniec ostrogony

trzony jest parą odnoży (pleopoda), czynnych po większej części jako narzędzia pławne; ostatnia para nóg odwłokowych różni się zwykle nieco od pozostałych, skierowana jest ku tyłowi, często jest szeroka i ma „protopodity“ krótkie; tworzy też często wraz z odcinkiem 7-ym, odwłokowym płetwę ogonową, szeroką. Wśród grupy Malacostraca rodzina Nebalidae (przejście od członowców) posiada 8 odcinków О-a, który kończy się dwoma widełkami (fiircae) lub kolcem ogonowym. O. siadł o-okich (Arthrostraca) składa się zwykle z 6 odcinków, opatrzonych odnóżami i końcowego, beznogiego, pod postacią blaszki pojedyń-czej lub rozdwojonej; niekiedy odcinków jest mniej, gdyż niektóre zrastają się z sobą; u niektórych siadłookich (Laemodipoda) znajdujemy O. szczątkowy, beznogi. U obunogów— (Amphipoda) trzy pierwsze odcinki О-a posiadają 3 pary odnoży pławnycli, trzy ostatnie zaś—trzy pary odnoży skocznych, w tył skierowany ch.—O. rów nono gów (.Isopoda) składa się najwyżej z 6 odcinków, z których ostatni (6-y) zwykle jest bardzo duży; wskutek zrastania się istnieje często pozornie mniej niż 6 odcinków О-a. Co dotyczy kończyn odwłokowych, to odznaczają się tern, że blaszka wewnętrzna na niektórych z nich rozwinięta jest jako skrzele: jest cienka, błoniasta i opatrzona siateczką delikatną, gęstą naczyń włosko-watych. U niektórych równonogów jedna para odnoży tworzy pod O-em dwie klapy na podobieństwo daszka, pokrywającego pozostałe odnóża odwłokowe.—Blaszka wewnętrzna nóg odwłokowych stonogów rozwinięta jestznowuż jako płuca, gdyż zawiera rozgałęzioną i opatrzoną w otwór szczelinowy jamę, która niewątpliwie jest czynna jako narząd oddechowy. Odwłok słu-pkookich (Thoracostrаса) składa się z 6-u odcinków i z płytki ogonowej (itelson); 5 z tych odcinków opatrzony jest każdy parą odnoży słabo rozwiniętych, dwudzielnych, u 6-ej pary obie gałęzie rozszerzone są blaszkowato i razem z płytką końcową (telson) tworzą rodzaj płetwy ogonowej. Odnóża te służą u dziesięć i o n o g ó w do dźwigania jaj, a pierwsza ich para u samców tego rzędu odgrywa rolę narządu spółkowania; u ustonogów na silnie rozwiniętych odnóżach pławnych, odwłokowych (na blaszce ich zewnętrznej) osadzone są pęczki skrzelne. —Co się tyczy długości О-a, to pod tym względem rząd dziesięcionogów (Decapo-da) dzielimy na 3 podrzędy: 1) Długo odwłokowe (Macrura)—z mocno rozwiniętym O-em, opatrzonym 6 parami odnoży dwudzielnych (przednia często zmarniała u samic), oraz w płytkę ogonową (telson), przyczem odnoża dwudzielne odcinka ostatniego (6-go) tworzą wraz z płytką ogonową wielką płetwę końcową. 2) Miernoodwłokowe (Anomura)—ze średnio rozwiniętym O-em, u pustelnika (Pagurus) przeobrażonym w wielki worek cienkościenny,

nie zawierający prawie wcale mięśni, lecz wypełniony wielką wątrobą oraz gruczołami płciowemi, przesuniętemi z tułowia do O-a. Zwierzę to chowa O. swój w pustą skorupę ślimaka, którą wlecze za sobą; jest zawsze niesymetryczny, spodnia jego strona posiada ściankę bardzo cienką, na grzbietowej zaś znajdują się ślady części odcinków odwłokowych, grzbietowych, jako płytki cienkie, oddzielone wiel-kiemi, cienkoskórnemi przerwami. Tylko dwa odcinki ostatnie są nieco mocniejsze, przedostatni dźwiga małą parę nóg odwłokowych, które wraz z 7-m odcinkiem przytwierdza zwierzę do muszli. Z pozostałych kończyn odwłokowych istnieją tylko nogi strony lewej (1-ej pary brak często zupełnie). 3) Krótko-od włokowe (Brachyura) — czyli kraby posiadają O. wielce uszczuplony pod postacią płytki szerszej (u samic) lub węższej (u samców), daszkowato zagiętej ku stronie brzusznej tułowia, bez płetwy ogonowej; odnoża bardzo cienkie, w części szczątkowe; u samicy 2-a —

5-ei pary nóg odwłokowych dźwiga jaja (1-ej pary brak zupełnie); u samca nogi, istniejące tylko na dwuch odcinkach przednich, służą za narzędzie spółkowania. — Staroraki (Palaeo-straca) posiadają O. zwykle znacznie wydłużony, składający się z wielu bardzo odcinków, opatrzony wtyle częścią końcową blaszkowatą lub kolczastą. Rząd wielko raków (Mero-stomata s. Gigantostraca), z jedyną rodziną Eurypteridae, posiada O. wieloodcinkowy, beznogi, zakończony wtyle kolcem (rodzaj Eury-pterus) lub blaszką (Pterygotus). —T rój płatowe e (Trdobita), pochodzące z okresu pale-ozoicznego, posiadają odwłok w postaci tarczy ogonowej (pygidium), składający się u Tnar-thrus z sześciu odcinków ściśle zrośniętych z sobą, opatrzonych sześcioma parami odnoży dwudzielnych. Hemiaspidae, formy wyłącznie kopalne, posiadają O. beznogi, składający się z 3 lub więcej odcinków, zakończony wtyle silnym kolcem ogonowym.

(Xiphosura), do których należy jedyny rodzaj skrzypłocz (Limuluś), posiadają O. tarczo-waty, ruchomo zestawiony z głowotułowiem i opatrzony na krawędziach bocznych kolcami ruchomemi. Na stronie jego brzusznej znajdujemy 5 par odnoży pławnych, blaszkowatych; na odnóżach tych osadzone są skrzele pod postacią wielkiej liczby blaszeczek cienkich, umieszczonych obok siebie jak kartki książek. Wtyle odwłok zakończony jest kolcem ogonowym, długim, ruchomym, pozaodbytowym.—Należąca do skorupiaków grupa nieokreślona kikutnic (Pantopoda s. Pycnogonidae), którą niektórzy zaliczają jednak do pajęczaków (Arachno-idea), posiada odwłok nie z odcinków złożony.— Przechodząc do tchawkodysznych (Tra-cheata), spotykamy przedewszystkiem grupę p azurnic (Protracheata s. Onychophora), posiadających ciało wydłużone, robakowate, nie

wtedy mówimy Ponieważ zatułowie

rozdzielone zewnętrznie na odcinki i nie zróżnicowane na głowę, tułów i O. Ciało wijów {Myriapoda) co prawda składa się już z odcinków wyraźnie od siebie oddzielonych, ale zewnętrznie nie jest również rozdzielone na głowę, tułów i O.; tylko na podstawie budowy wewnętrznej (częstego zlewania się wzajemnego trzech pierwszych par zwojów łańcucha nerwowego brzusznego), możemy przypuszczać, że trzy pierwsze odcinki ciała wijów odpowiadają 3 pierścieniom tułowia owadów. U tych zaś znajdujemy już 3 wyraźnie odgraniczone oddziały: głowę {caput), tułów albo pierś {thorax) i O. Ten składa się zwykle z dziesięciu odcinków, które po większej części bardzo wyraźnie występują u zarodka; często można nadto zauważyć zawiązek jedenastego lub nawet dwunastego odcinka. Ilość odcinków może się zmiejszyó wskutek tego, że dwa lub trzy ostatnie zlewają się z sobą, albo też przekształcają na zewnętrzne narządy płciowe, a pierwszy (niekiedy i kilka pierwszych) odcinek zlewa się z tułowiem. —Odnóży odwłokowych niema po największej części u owadów dorosłych. W rozwoju ontogene-tycznym spotykamy odnoża odwłokowe (8 — 10 par) u zarodków wielu owadów, przyczem 1 para rozwinięta jest najsilniej, dalsze zaś coraz słabiej; te odnoża czasowe (prócz niekiedy 2-członkowej pary pierwszej) są zwykle nie-członkowane. W rozwoju filogenetycznym znajdujemy odnoża szczątkowe, odwłokowe u dorosłych przedstawicieli najniższego rzędu owadów t. j. skoczonogów (Thysanura). Co się tyczy t. zw. nóg odbytowych (niem. Afterfüssé) u gąsienic wielu owadów i różnych wyrostków odwłokowych, jak oto: człon-kowane, lub nieczłonkowane, w tył zwrócone przysadki {cerci), występujące u niektórych pro-stoskrzydłych na odcinku 10-ym, różne szczeciny, pokładełka u samic, szczypczyki {forcipes) u samców, to niewiadomo jeszcze, czy należy je uważać za przekształcone odnoża odwłokowe. -Rozpatrując każdy odcinek, czyli pierścień odwłokowy oddzielnie, możemy odróżnić w nim dwie połówki — płytkę grzbietową i brzuszną, połączone z każdej strony częścią miększą. Wokoło odbytu (ob.), umieszczonego w odcinku dolnym (bliżej strony grzbietowej) często oddzielają się blaszki twarde, tworząc t. zw. odcinek odbytowy; lecz właściwie nie jest to odcinek prawdziwy. —Jeżeli odwłok przymocowany jest do tułowia za pomocą nasady szerokiej, nazywa się wtedy siedzącym; jeżeli połączenie jest ruchome i pierścienie przednie О-a tworzą łodyżkę cienką o O-u łodyżkowatym.

{metathorax) często zajmuje położenie nie poziome, lecz nachylone wdół i ku tyłowi, więc połowa brzuszna pierwszego (a często i drugiego) odcinka odwłokowego niekiedy nie rozwija się należycie. U niektórych owadów

(wielu błonkoskrzydłych — Hymenoptera) cały pierwszy odcinek odwłokowy zupełnie przyrasta do zatułowia, tworząc t. zw. odcinek przechodni {segmentun intermedium). Co się tyczy poszczególnych rzędów owadów, to przypomnieć należy, że u najniższych t. j. rzędu szczeciogonków {Thysanura) znajdujemy O., składający się z 6 {Poduridae)—10 {Cam-podeidae i Lepismidae) odcinków, z których niektóre posiadają odnoża, a inne wyrostki końcowe: Campodeidae mają 7 par nóżek szczątkowych oraz 2 lub 3 szczecinki długie, człon-kowane (lub krótkie, grube, członkowane); Poduridae posiadają widełki dwudzielne, które zaginając się pod owłok, służą za przyrząd skoczny; prócz tego na pierwszym odcinku odwłokowym (na stronie brzusznej) znajdujemy u nich wyrost nieparzysty pod postacią rurki {tabus centralis), służący, podług H a a s e g o, do oddychania; Lepismidae posiadają zawsze 3 przysadki szczecinkowate. — Prostoskrzydłe {Orthoptera) mają O. złożony z 9 — 10 odcinków, z których tylne opatrzone są często wyrostkami członkowanemi lub nieczłonkowanemi, to w postaci szczecin, to przysadek rylcowa-tych {cerci), to pokładełek (u samic). U pluskwiaków {Iihynchota s. Hemiptera) O. składa się z 6 — 9 odcinków. Koniec tylny jego dźwiga często wyrosty różne na stronie grzbietowej (rurki grzbietowo - gruczołowe mszyc) lub brzusznej, lub na bokach. Niektóre z wyrostków, t. zw. styli przypominają cerci prosto-skrzydłych; zawsze nieczłonkowane, a niekiedy nieparzyste (t. j. rozwinięte tylko z jednej strony). Samice czasem posiadają pokładełko {Cicada). Mała grupa owadów, której położenie w systematyce niedostatecznie jeszcze określono, a mianowicie w szotowa te {Mallopha-ga), obejmuje pasorzyty drobne, posiadające O. stosunkowo duży i szeroki, złożony z 9 — 10 pierścieni, zwykle bez wyrostków. - O. S i a t-koskrzydłych (Hymenoptera) składa się z 9 odcinków, z których ostatni dźwiga zwykle wyrostki haczykowate, nieczłonkowane, służące do spótkowania; pokładełko znajdujemy rzadko. Chrząszcze czyli tęgopokrywe ( Coleopte-ra) odznaczają się tein, że półpierścienie brzuszne i grzbietowe są częstokroć w stosunku do siebie przesunięte; pierwszych jest zwykle mniej (4 — 7), niż drugich (8); przy tern półpierścienie grzbietowe, o ile są osłonięte przez pokrywy skrzydeł {elytrac), są uboższe w cliity-nę, a więc powierzchnia grzbietowa odwłoka jest miększą, niż brzuszna. Ostatnie odcinki О-a, wciąguięte wewnątrz, przemieniają się w części narządu płciowego, zewnętrznego (Verhoeff, Esc li er ich). Pokrywy skrzydeł przykrywają cały odwłok, albo tylko część jego, pozostawiając nieprzykrytym koniec tylny, t. z w. hygidium\ u к u saków {Staphylinidae) pokrywy są bardzo skrócoue, tak, iż większa część O-u bardzo ruchomego i na górnej ścian-

ce obfitującego w chitynę jest obnażona.

na którego wierzchołku znajdują się dwa o-twory drobne—uścia dwuch gruczołów jadowych. Z przodu na stronie spodniej О-a, tuż po za kończynami, zaczyna się para wyrostków przypłaszczonych, nieczłonkowanych, opatrzonych od tyłu brzegiem grzebykowatym, których znaczenie jest nieznane; tuż przy nich znajduje się otwór płciowy; w szerokiej części odwłoka znajdują się również na stronie spodniej 4 pary przetchlinek szczelinowych, prowadzących do tyluż par płuc. — Solpugi (Solpugidea) mają O. wałkowaty, z 10 odcinków złożony. T e-1 y fony (Pedipalpi) posiadają O: złożony z dwunastu (Telyphonus) lub jedenastu (Phrynus) odcinków, przyczem u Telyphonus ostatnie trzy odcinki są bardzo zwężone i przechodzą ku tyłowi w długą, członkowaną nić ogonową. O. kleszczotków (Pseudoscorpion i da) składa się z 11, rzadziej z 10-iu odcinków. Cyph-ophthalmida mają O. ośmioczłonkowy, к o s a r z e (Phalangida)—wyraźnie szescioczłonkowy, albo niewyraźnie członkowany i nie oddzielony od głowotułowia. — U pająków (Araneidae) O. nie jest członkowany i oddzielony od głowotułowia przewężeniem głębokiein; opatrzony jest z przodu na stronie spodniej parą przetchlinek, prowadzących każda do jednego płuca; u niektórych pająków znajdujemy po za tą parą drugą parę przetchlinek, która u ptaszników prowadzi również do płuc, u srebrnika do układu dychawek. Na końcu tylnym ciała, pod odbytem, znajduje się 4 — 6 brodawek przędnych (kądzielników) — wyrostków dosyć wielkich, pokrytych mniejszą lub większą ilością rureczek krótkich i delikatnych, z których każda opatrzona jest na wierzchołku o-tworem wywodzącym gruczołu przędnego, ukrytego w O-u.—U roztoczy (Acarina) głowo-tułowie zlane jest z O-em, ciało nieczłonkowa-ne. To samo da się powiedzieć o grupach niesporcz aków (Tardigrada) i wrzęc Iłowatych (Linguatulida), zajmujmujących stanowisko niepewne w systematyce.

Odwracanie w logice. Jest to sposób prze-

Łuskosк rzy-

U błonkoskrzydłych (Hymenoptera) pierwszy pierścień odwłokowy połączony jest nieruchomo z zatułowiem; u większości znajdujemy przewężenie głębokie pomiędzy pierścieniem przednim, odwłokowym, a następnie — O. osadzony jest na łodyżce (petiolus). Odcinków zwykle bywa 6—8; w koniec tylny odwłoka zwykle wciągnięte bywają zmienione odcinki, dźwigające u samic pokładełko (terebra) albo żądło (nculeus), u samców przyrząd do spółko-wania. Pokładełko, tak samo jak żądło, składa się z rynienki; dwuch sztylecików do kłucia i dwuch blaszek kryjących; za pomocą pokła-dełka samice niektórych gatunków nakłuwają rośliny lub zwierzęta, w które składają później jajka; żądło służy jako środek obronny wskutek gruczołu jadowego, który otwiera się do niego i którego wydzielina występuje na zewnątrz przez przewód żądła. Żądło w stanie nieczynnym schowane bywa w odwłok; pokładełko natomiast u niektórych gatunków stale sterczy na zewnątrz i nieraz przerasta długość całego ciała owadu danego, dłe (Lepidoptera) posiadają odwłok t. zw. siedzący, t. j. pomiędzy tułowiem i odwłokiem przewężenie głębsze nie istnieje; u samic bywa zawsze grubszy, niż u samców; u samców znajdujemy 9 odcinków, u samic 7. Odcinek przedni składa się tylko z półpierścienia grzbietowego; 9-ty zmieniony u samców w celach spółkowania, dźwiga 2 wyrostki płciowe do przytrzymywania samicy; niekiedy znajdujemy u samca odcinek 10-ty, szczątkowy, podpierający otwór odbytu (ob.). Pokładełko spotykamy u niektórych tylko samic; otwór płciowy, okrągły samic umieszczony jest na końcu O-u. — O. gąsienic opatrzony jest zwykle 5 parami nóg odbytowych (po jednej parze na 3 —

A. E.

6-go oraz na 9-ym pierścieniu); niekiedy jest ich mniej (u prządek na 6-ym i 9-ym pierścieniu); rzadko więcej, a mianowicie w jednym rodzaju molików 6 par. Nogi odbytowe opatrzone są na końcu stopy haczykami zagię-

temi, na zewnątrz ruchomemi (nogi wieńcowe ! miany jakiegoś danego sądu na sąd nowy, a to Macrolepidoptera), albo haczykami zagiętemi / aby przekonać się o ile i w jakich granicach do wnętrza (nogi chwytne motylów drobnych j sąd pierwotny jest ważny. Przy odwracaniu Micrblepidoptera). — O. dwuskrzydłyc li j sądów należy wyróżnić: 1) odwracanie czy-(■Diptera), siedzący albo przewężony, składa I ste, czyli proste (conversio pura simples), się ' z 4 — 9 odcinków i dźwiga, szczególnie w tym razie zmieniają się tylko stanowiska u samca, wystający narząd spółkowania. Pra- podmiotu i orzeczenia; podmiot pierwotny staje wie to samo znajdujemy u wachlarzo- się orzeczeniem i na odwrót. Schemat takiego

skrzydłych (Strepsiptera), u których O. składa sią z 9 odcinków. U gromady następnej stawonogów, a mianowicie (Arachnoidea) O. bywa członkowany (Ar thr ogastr a) lub nie (pająki właściwe), niekiedy zlany z głowotuło-wiem, pozbawiony odnoży. niedźwiadkowatych (Scorpionidae) składa się z przedodwłoka szerszego, ośmioczłonko-wego i z zaodwłoku węższego, sześcioczłonkowe-go; na końcu jego znajduje się kolec jadowy,

odwracania jest następujący: a jest b, odwrócenie czyste: h jest a; —2) O. nieczyste przy zmianie ilości sądu {conversio per acci-dens) n. p. wszystkie a są b; odwrócone per accidens: niektóre b są a; 3) O. przy zmia-Wielki odwłok nie jakości sądu (contrapositio), przyczem przeciwieństwo kontradyktoryczne orzeczenia staje się podmiotem, n. p. a jest b, contr apositio non b nie jest a. Co do О-a sądów to obowiązują prawidła następujące: 1) Sądy ogólnie

Encykl. Eowbz. Bustr, Ser. II. Zcsz. 29a Tom. IV.

M. s.

\ Lima odwrotu pro-

stopadla do środka

twierdzące są odwracalne na czysto, jeżeli są identyczne, tj. jeżeli podmiot i orzeczenie zawierają ściśle tę samą treść, zresztą wszystkie inne sądy ogólnie twierdzące można odwracać tylko, zmieniając ilość sądu (per accidenś). Wszystkie «są b, można odwrócić tylko na: niektóre i są a; 2) pizy sądach szczegółowo twierdzących możliwe jest O. czyste n. p. niektóre a są b można odwrócić na niektóre b są «; albo jest możliwe także O. nieczyste, niektóre a są b można odwrócić na: wszystkie i są a, 3) sądy ogólnie przeczące są tylko na czysto odwracalne: wszystkie a nie są b—wszystkie b nie są a. 4) Sądy szczegółowo przeczące nie są odwracalne. Ze sądu: niektóre a nie są b nic nie możemy uzyskać ważnego przez O. Co do kontrapozy-cyi (zmiana jakości sądu) to obowiązują prawidła następujące: 1) Sądy ogólnie twierdzące zmieniają się na ogólnie przeczące; wszystkie a są b można odwrócić w kontrapozycyi na w szystkie non b nie są a. — 2) Sądy szczegółowo twierdzące przez kontrapozycyę nie są odwracalne, ze sądu: niektóre a są b nie wydobędziemy nic ważnego przez kontrapozycyę. 3) Sądy szczegółowo przeczące stają się w kontrapozycyi szczegółowo twierdzącemi, n. p. niektóre a nie są b można odwócić na niektóre non b są a. 4) Sądy ogólnie przeczące można w kontrapozycyi odwrócić na szczegółowo twierdzące: wszystkie a nie są b na: niektóre non b są a,—Na oznaczenie О-a czystego używają logicy znaku s, na oznaczenie zaś O-a nieczystego {per accidenś) znakuj?. U Arystotelesa, nazywa się O. „аутютрофт]“; wyrazu conversio, w zastosowaniu do logiki, użył pierwszy Apulejus (por. Prantl „Historya logiki“ tom I, str. 684). Co do teoryi О-a por. Sigwart „Logik“ (tom I, wyd. 2-ie str. 439 i dalsze).

Odwrót w sztuce wojskowej, po fr. la retraite po niem. der Rückzug, jest pochodem wstecznym, mogącym być zasadniczo dwojakim, t. j. strategicznym, albo taktycznym. Pierwszy z nich, będący wynikiem położenia ogólnego na widowni wojny miewa na celu oddalenie się od zbliżającego się dopiero przeciwnika, unikając starcia, bądź w celu zajęcia stanowisk korzystniejszych do stoczenia bitwy, bądź przedsiębrany bywa, ażeby połączyć się prędzej z posiłkami nadciągającemi, lub z zamiarem wciągnięcia nieprzyjaciela między siebie, a posiłki te, aby go wziąć w dwa ognie, albo nakoniec zadaniem jego bywa przeniesienie widowni wojny w strony całkiem inne, które uważa się dla . siebie za korzystniejsze. Tak np. Fryderyk II, odniósłszy w d. 5 listopada r. 1757 zwycięstwo pod Eossbachem, cofa się szybko do Śląska i połączywszy się z posiłkami, które mu przywodzi generał Ziethen, stacza wielce korzystną dla siebie bitwę pod Leuthen (d. 5 grudnia). Taki O. strategiczny może zawsze

uchodzić za dobrowolny, ponieważ zależy od zapatrywania się wodza naczelnego na położenie ogólne i nie może mu być wprost narzucony przez nieprzyjaciela. Inaczej rzecz się ma z O-em taktycznym, wynikającym bezpośrednio z toczącej się walki, ten bowiem zwykle jest przymusowy, rzadziej dobrowolny, jak np. w przeddzień bitwy pod Austerlitz (d. 2 grudnia r. 1805), gdy Napoleon w błąd wprowadził przeciwnika cofając się pozornie, aby go nazajutrz zgnębić tym pewniej. Zwykle rozkaz do O-u taktycznego dawany bywa wtedy, gdy wódz, zwątpiwszy o możności odniesienia zwycięstwa, albo widząc się pobitym, stara się oddalić od nieprzyjaciela, to drugie zaś jest najzwyklejszym powodem O-u. Ale zdarzyć się może i tak, że pomimo bitwy wygranej jednak następuje odwrót zwycięscy, gdy widzi, że w chwili danej nie może z powodzenia swego osiągnąć korzyści należytych; tak np. Napoleon, pobiwszy w d. 8 lutego r. 1807 pod Iłowem (Eylau) sprzymierzone wojsko ro-syjsko-pruskie i pogoniwszy za ustępującemi aż pod Królewiec, cofnął się do leży swych poprzednich, widząc, że z powoda pory zimowej trudnoby było z powodzeniem działania dalsze prowadzić; był to więc O. taktyczny dobrowolny. —Po tych uwagach ogólnych, należy się przyjrzeć dokładniej O-owi taktycznemu. — Wojsko każde, stawając do boju powinno mieć w razie niepowodzenia zapewniony O., który odbywa się wstecz drogami noszącemi nazwę linji O-u.—Linja ta prowadzić powinna drogą o ile tylko można najprostszą, najbliższą i najdogodniejszą do miejsca, na którym pobity mógłby po'nownie stawić czoło nieprzyjacialowi, albo przynajmniej zabezpieczyć się od zamachów jego dalszych na tak długo, aż sam nabierze znów sił do działania. Zapewnienie sobie linii O-u swobodnego, należy więc do najważniejszych obowiązków wodza przezornego, a do spełnienia go służy przysposobienie jej staranne, nie dopuszczenie wtargnięcia na nią nieprzyjaciela, oraz ustawienie wojsk swych w ten sposób, aby zasłaniając ją jak trzeba, mogły w razie konieczności przejść na nią bez przeszkody. Najgodniejszą linią taką będzie zawsze ta, która o ile można jest prostopadła do środka szyku bojowego, gdyż wtedy

Fig. 136.

«A*

skupiać się będą bojownicy nowi. Ze

najtrudniej zwykle bywa przeciwnikowi wedrzeć się na nią. Mniej już bezpieczne bywają linie O-u zaczynające się w pobliżu jednego ze skrzydeł wojska, ponieważ na nie łatwiej dostać się może przeciwnik, a także droga do nich ze skrzydła drugiego do przybycia więcej czasu wymaga. Najmniej bezpieczeństwa daje oczywiście znajdująca się w przedłużeniu skrzydła, lub odchodząca od niego pod kątem rozwartym na zewnątrz; natomiast może odchodzić pod ką-

Fig. 137.

tein ostrym, przebiegając za stanowiskiem bojowym wojska, gdyż wtedy jest broniona dobrze od czoła i oddział każdy ma do niej dostęp bliski, ale i wtedy zagraża zawsze możność przecięcia jej od strony skrzydła przeciwnego.

(A

A*

Fig. 138

Najdogodniej byłoby posiadać dwie linie O-u’ co wszakże, przytrafia się tylko bardzo rzadko. W każdym razie odwód (ob.) na linii O-u lub w jej pobliżu bezpośrednim znajdować się powinien dla bronienia jej bezpieczeństwa.—Jest rzeczą bardzo korzystną, jeżeli linia O-u przechodzi przez miejsca do obronienia łatwe, lub jeżeli się na niej, w pobliżu pobojowiska znajduje twierdza, drogę przegradzająca nieprzyjacielowi ścigającemu. — O. odbywać się może:

1)    jedną kolumną (ob.) po jednej drodze, co może być dogodne w razie O-u strategicznego;

2)    również na jednej drodze, ale kolumnami ustawiouemi w schody (fr. en échelons), t. j. zachowując między oddziałami odstępy większe lub mniejsze, co się robi dla uniknięcia zamieszania; odstępy te jednak nie powinny być zbyt znaczne, zwłaszcza jeżeli, jak to bywa w O-cie najczęściej, obawiać się trzeba natarcia z boku. W sposób taki cofał się Nap o-

eon od Moskwy w r. 1812; 3) po kilku dro-1 gaclb mniej lub więcej równoległych, utrzymując kolumny na jednej wysokości, oraz zachowując łączność między niemi, 4) kilku drogami biegnącemi w kierunku dośrodkowym, co jest raczej właściwością O-u strategicznego niż taktycznego; -5) po liniach odśrodkowych; O. taki możliwy jest tylko wyjątkowo w kraju własnym, podczas wojen narodowych, gdy liczyć można na to, że każdy z oddziałów cofających się, stać się może jądrem, dokoła którego

stanowiska czysto wojskowego O. taki jest jednakże najgorszy, prowadzący do rozsypki.— Jak w pochodzie naprzód wojsko poprzedzać powinna straż przednia (fr. avant-garde, niem. die Avantgarde), dość silna, aby mogła powstrzymać natarcie pierwsze nieprzyjaciela, tym-bardziej w pochodzie odwrotnym straż tylna, z francuska u nas też arjergardą zwana, powstrzymywać powinna pościg nieprzyjaciela zwycięskiego; dlatego też musi być zawsze dostatecznie silna, aby mogła odpierać skutecznie natarcia nieprzyjaciela ścigającego. — Aby się O. mógł odbyć w porządku, trzeba się odsądzić koniecznie o ile tylko można od przeciwnika, aby go nie mieć wciąż na karku; do tego zaś konieczne jest wyprzedzenie go przynajmniej o jeden dzień pochodu, co po bitwie przegranej bywa nieraz trudne. Chcąc cel ten osiągnąć, straż tylna wojska uchodzącego stawiać musi opór bardzo stanowczy pościgowi, aby oddziały inne mogły tymczasem odejść dostatecznie od pobojowiska, a gdy to już nastąpiło, straż tylna dopiero pomyśleć może o O-cie własnym, czyniąc to wszakże wśród walki ciągłej, by nie dopuścić nieprzyjaciela do sił głównych wojska cofającego się. Przytym straż tylna obowiązana jest niszczyć za sobą wszystko, co mogłoby ułatwić przeciwnikowi posuwanie się naprzód; więc musi psuć drogi i brody, niszczyć mosty, podpalać wsi, przez które nieprzyjaciel przejść musi, robić zasieki i t. p.; przedewszyskim zaś powinna wciąż czuwać i walczyć. Jeżeliby się jej udało odrzucić zwycięsko nacierającego nieprzyjaciela, nie wolno jej nigdy ścigać go, lecz owszem powinna skorzystać z tego, aby się więcej oddalić od goniących, penieważ oddalenie się większe od wojska głównego, naraża ją nawet w takim razie na odcięcie. Z tego widzimy, że w O-cie straż tylna jest oddziałem najważniejszym, od którego zależeć może los wojska całego, zmuszonego do cofania się; dlatego też powinna zawsze być dość silna i, o ile tylko można, złożona z wojska nie nazbyt utrudzonego w boju; jeżeli więc wódz naczelny był tyle przezorny, że do końca zachował nietkniętą część odwodu (ob.) swego, z niej też utworzy przeważnie straż tylną, która znów składać się powinna z dwu części: większej, tworzącej jej zastęp bojowy (fr. le gros de Г arrière-garde) i mniejszej, będącej znów jej

Kcd.

własną strażą tylną, która nie powiną nigdy tracić z oka nieprzyjeciela, a w razie konieczności obowiązkiem jej będzie poświęcić się dla dobra całości, walcząc do upadłego. —Porządek pochodu w O-cie jest następujący: przodem posuwa się straż przednia, która w tym razie nie potrzebuje być silna liczebnie, arty-lerya jest jej zgoła niepotrzebna, natomiast dobrze będzie zoopatrzyć ją stosunkowo dostatnio w konnicę. Obowiązkiem jej będzie dbałość o porządek i pewność dróg, po których przejść ma wojsko cofające się, oraz przygotowywanie dla niego postojów dogodnych, zaopatrzonych w żywność oraz potrzeby inne. Za strażą przednią tuż posuwają się obłogi wojska, czyli tabory, oraz artylerya, o ile nie jest koniecznie potrzebna straży tylnej. Po obłogach, zachowując o ile możności dość wielki od nich odstęp, idzie oddział główny wojska, za nim, znów w oddaleniu tak wielkim, aby nie można go było niespodzianie uwikłać w walkę równocześnie ze strażą tylną, postępuje oddział bojowy tejże, składający się ze wszystkich rodzajów broni i dostatnio w artyleryę zaopatrzony, koniec pochodu tworzy straż bezpieczeństwa straży tylnej, stykająca się nieomal z przeciwnikiem i nie tracąca go z oka. — Jeżeli do O-u po bitwie wkradnie się nieporządek, jeżeli żołnierz jest upadły na duchu, zwłaszcza zaś, jeżeli stracił zaufanie do dowódzców, a przy-tym pogoń zwycięscy naciera ostro, O. przemienia się łatwo na ucieczkę bezładną. — Jako przykłady, sławne w dziejach wojennych, przytaczamy: O. 10 000 Greków po bitwie pod Ku-naksą (r. 401 przed Chr.), dokonany szczęśliwie pod przewodnictwem Ksenofouta (ob.) i przez niego opisany wybornie p. n. „Anabasis“; z późniejszych zaś: O. Tu renne à (ob.) przez Alzacyę w r. 1674 przed wojskiem au-stryackim i brandenburskim; marszałka de Bel-le-Isle z Pragi do Chebu w r. 1742, podczas wojny o następstwo w Austryi; generała Jour-dana w r. 1796 od rzeki Naab do Lahn, podczas którego poniósł klęskę pod Würzburgern, pobity przez aroyksięcia Karola (d. 2 i 3 września); generała Moreau z pod Pfaffenhofen, uświetniony zwycięstwem nad generałem austryackim Lato urem pod Biberachem (d. 2 października r. 1796). Do O-ów nieszczęśliwych należą: powrót Napoleona z pod Moskwy w r. 1812, marszałka Clause la z przed Konstantyny w Algieryi (r. 1836); Anglików z Kabulu (r. 1842). Słusznie podziwiany bywa powszechnie znakomity O. Dębińskiego z Litwy do Warszawy w r. 1831, również uwagi godny jest O. Blücher a z Vauxchamps do Chalons (d. 14 i 15 lutego r. 1814).

Odylon, ob. Odilon.

Odymalski Walenty, rodem z Secemina, student krakowski w r. 1642, potym komendarz secemiński, rymopis niepośledni XVII w., (f w Krakowie w r. 1680). Między licznemi mesjadami polskiemi XVII w. jedna z celniejszych z pod jego wyszła pióra, p. n. „Świata naprawionego od J. Chrystusa prawdziwego Boga i Człowieka najwyższego króla królów i pana nad panami itd. historjej świętej ksiąg dziesięć w której wszystkie jego dzieła, cuda, nauki i podobieństwa itd. rytmem słowieńskim wyrażone“. Poświęcone królowi Michałowi (Kraków, Szedlowie 1670)—już r. 1663 wyszła była pierwsza połowa, pierwszych pięć ksiąg „Świata naprawionego itd. („Świata przestępstwem pierwszych rodziców zepsowanego a potym“ itd. Kraków, wdowa Cezarego 1663); teraz wydał całość. Formę oktawy zapożyczył uP.Kochanowskie-go (każda księga liczy po dwieściekilkanaście oktaw; wiersz jedenastozgłoskowy); pochop do wiersza dała widocznie Abr. Rożniatow-s kie go „Pamiątka krwawej ofiary itd.“, od r. 1610 nieraz drukowana: w niektórych miejscach O. dosłownie Rożniatonskiego powtarza, np. „Oto Człowiek, nie człowiek, robak raczej, Więc się jeszcze wasz rozum nie obaczy“ (O.) -„Oto człowiek, nie człowiek, ale robak raczej, Więc się jeszcze wasz rozum dotąd nie obaczy“ (Rożniat owski, piszący 13-zgłosko-wym wierszem). Dzieło O. jednak znacznie większe, bo obejmuje całość dzieła odkupienia; tylko 9 i 10 księgi o Męce i Śmierci Pańskiej traktują. Dzieło bardzo sumiennej pracy, napisane wierszem gładkim i płynnym; jasno, ale nadto prozaicznie; wystrzega się (prócz „Olimpu“) zwykłych ówczesnych domieszek poetyckich, a nadewszystko dba o prawowierność, żeby się nigdzie od rozsądku Pisma, Ojców i Kościoła nie odstrzeliło; więc cytacyami po bokach gęsto obwarowane, powołuje i licznych uznanych autorów duchownych. Część drugą, od księgi szóstej, nowym wezwaniem do Ducha św. zaczyna. Od szczegółów apokryficznych i kwestyi spornych, teologicznych (np. skąd powstał bunt Lucyfera, jak długo byli ludzie w raju, o stawie Judaszowym, o śnie P rok li, Piłatowej żony itd.) wcale się nie usuwa. Mes-sjady Różnią towskieg o, a szczególnie W. Potockiego w żywszym, jędrni ej szym wystawione stylu; Pawłowickiego w bardziej poetyckim.—Największe to dzieło O-ego; poprzedził je „Wizerunek doskonałej świątobliwości z niewysłowionych cnót i obyczajów chwalebnego żywota przenajświętszej Panny Maryi, przemożnej całega świata pauiej i królowej itd., rytmem polskim wyrażony“, (Kraków wdowa Cezarego 1660), poświęcony sekretarzowi król. Janowi Kamorskiemu. Znowu w oktawach (150 wszystkiego) pisane, lecz bardziej to modlitwy i wzywania pod wszelkimi tytułami, niż właściwa epiczna „Marjada“, bo dosyć krótko z szczegółami żywota się rozprawia, np. od ucieczki do Egiptu wprost pod krzyż Syna Ją stawia. Rzecz w trwogach szwedzkich jeszcze poczęta, więc litościwej pomocy błaga wymownie („Poganin i Odszczepie-

nasze dech staje się przyspieszonym, płytkim, coraz trudniejszym, zwierzę duszące się roztwiera szeroko gębę, starając się zachwycić powietrza, oczy szeroko rozwarte występują mu na wierzch, łącznica ich jest zaczerwieniona; w miarę wzrostu O-i duszność wzmaga się coraz bardziej, zwierzę okazuje niepokój coraz większy, drży i chwieje się na nogach, nareszcie pada i kończy życie wśród drgawek, a wszystko to przebiega nadzwyczaj szybko. Przyczyną śmierci zwykłą jest uduszenie się, gdyż płuca, wskutek rozdęcia niezmiernego żołądka, tracą możność rozszerzania się, więc i nie mogą nabierać w siebie potrzebnej do utrzymania życia ilości powietrza. Ograniczenie krańcowe możności oddychania działa też na układ naczynny i krążenie krwi, mogą więc podczas duszenia się pękać drobniejsze naczynia krwionośne w mózgu, sprowadzając przez to porażenie śmiertelne. Do bajek, powtarzanych nawet w podręcznikach weterynaryi, należy twierdzenie, że śmierć bydlęcia nastąpić może wskutek pęknięcia żołądka, ponieważ to nie zdarza się nigdy. -Przyczyną powstawania O-i jest zawsze pasza, najzwykłej zielona, jak oto: koniczyna czerwona, zwłaszcza skoszona i nadwiędła, lucerna, esparceta, trawy soczyste, w porze wilgotnej skoszone, a przed podaniem ich bydłu leżące już czas niejaki w kupkach, szkodzą zaś szczególnie wtedy, jeżeli bydlę bardzo głodne, chciwie pożera je zbyt szybko, opychając się nadmiernie. —U bydła rogatego, karmionego ziemniakami, rzepą pastewną, marchwią i t. p. może także powstać O. jeżeli w przełyku uwię-znie kęs większy karmi takiej, zagradzając w ten sposób gazom możność wydostania się na zewnątrz, jednakże ta przyczyna jest rzadsza.—O-i powstającej nagle nie może nigdy pozostawić samej sobie, gdyż kończy się zawsze śmiercią bydlęcia, jeżeli mu nie pospieszyć z pomocą wczesną, — Gdy chodzi o bydło rogate, stosowania wszelkich środków wewnętrznych, zalecanych w tym przypadku, najlepiej nie próbować nawet, ponieważ zawodzą nieomal bez wyjątku, zresztą, wobec przebiegu nad-na- zwyczaj szybkiego O-i, nie mają nawet czasu na rozwinięcie działania swego. Jedynie jak najszybsze usunięcie gazów odymających może wtedy ocalić zwierzę. W razie tym najprędzej i najpewniej do celu wiedzie przebicie ściany brzusznej i żołądkowej za pomocą t. zw. trójgrańca (fr. trocart), co się robi w okolicy zażebernej, w bliskości lędźwi po czasa- stronie lewej zwierzęcia. Po wbiciu dość głębokim trójgrańca (ob.), wyciąga się przekłówacz jego, pozostawiając w ranie drobnej otaczającą go nakształt pochewki cewkę metalową, ca- przez którą gazy wychodzą swobodnie, a potem wzra- stan bydlęcia chorego poprawia się natychmiast. Gdy już gazy odeszły zupełnie, wyciąga się opukiwać, słyszy się najwyraźniej odgłos bę- i cewkę z ranki, która pod opatrunkiem pro-bnowy (sonus tympanUicus). Równocześnie od-    stym i czystym goi się bardzo prędko. Woły

nieć na raz się czołuje, tusząc, że imię

wygładzić wiecznie, pod swą obronę zwątlo-ną polską racz przyjąć koronę“). Epicznym stylem niektóre porównania rozwiedzione. Tak starała się poezja duchownych, świecką oktawy i epopei formę, wypełniać treścią religijną i dzieła świeckie wypierać.—Naturalnie hołdował O. i poezyi okolicznościowej i panegirycz-nej, tu należą jego „Nenje żałobne na śmierć Barbary Koniecpolski ej“ (1654) i „Żałoba na śmierć Zofii Opaleńskiej“ (żonyw. marsz. kor. Łukasz aO.) (1645); najważniejszy z nich p. u. „Żałośna postać korony polskiej, wojennymi rozterkami utrapionej, z utracenia synów bohaterskich a osobliwie ś. p. Imp. Aleks an draKoniecpols kiego, wojewody sędo-mirskiego rymem słowieńskim wyrażona “(Kraków, Cezarowie; 1659); liczy oktaw 219, przedrukował ciekawe dla biografii to dziełko P r z y ł ę c-ki w „Pamiętnikach o Koniecpolskich“ (Lwów 1842, str. 316 — 357). Pierwsze oktawy opowiadają o zawierusze wojennej kozackiej i szwedzkiej; od 53 wychwala przodków, głównie hetmana i kasztelana, jego pobożność, afekty dla akademii, założenie kolonii brodzkiej itd., od 114 Aleksandra samego, udział jego w walce zbaraskiej, Beresteczku itd.; rygoru katolickiego, nabożeństw, postów i różańców nie może się dochwalić. Żadnego z pism О-go, acz wierszowanych, poezyą nie nazwiemy; największą ich jest zaletą język poprawny i czysty, jasny, nadto prozaiczny; ciekawa bywa i treść; dalecyśmy jeszcze od sprosności saskiej w myśli słowie i rymie, lecz już zapowiada się wyraźnie przyszłe fatalne zwycięstwo ascetycznej literatury, opanowanie literatury przez księży i psalmiki.    A- B-

Odymka albo Odęcie (łac. Tympanites, fr. Tympanite, niem. HlnhsucM albo Trommelsucht), jest to stan chorobliwy, właściwy zwierzętom przeżuwającym, często zdarzający się u bydła rogatego, owiec i kóz, wynikający z nadmiernego i szybkiego nagromadzenia się gazów w żołądku pierwszym zwierząt tych, zwanym torbą albo żwaczem (por. Żołądek), do którego pasza spożyta dostaje się przód i tam do przeżuwania się przygotowuje, przyczem zawsze wywiązuje się obfitość gazów, która atoli w stanie zwykłym, przez odbijanie się, wydostaje się łatwo na zewnątrz. Jednakże, jeżeli ich się nagle wytworzy zbyt wiele, to wtedy powstaje O. zagrażająca życiu zwierzęcia; objawy jej są następujące: bezpośrednio po nakarmieniu się obfitym, lub mi nawet podczas niego, od razu brzuch zwierzęcia zaczyna wypuklać się coraz więcej, na-samprzód po stronie lewej, ale niebawem wzdęcie przechodzi i na prawą, a wtedy brzuch ły staje się beczkowatym, objętość jego sta nadmiernie, ściany są naprężone, a gdy je

ma

acz

I) r J. i’.

i krowy znoszą operacyę tę bardzo dobrze, więc w razie danym nie należy się nigdy ociągać z jej wykonaniem, a że zwykle czasu nie starczy, by sprowadzić z daleka weterynarza, więc każdy hodowca lub posiadacz bydła powinien być obeznany z użyciem trójgrańca, albo postarać się o to, aby kto z zajmujących się bydłem jego to umiał.—Inaczej ma się rzecz z owcami i kozami, które na skaleczenie trójgrańcem nie są bynajmniej tak wytrzymałe, gdy więc o nie chodzi, lepiej jest wprowadzać im przez gębę cewnik żołądkowy t. j. rurę giętką, dość długą, przez którą gazy mogą ujść na zewnątrz. Cewnik taki sam, jeno rozumie się, że dłuższy i grubszy, może również być użyty skutecznie u bydła rogatego; użycie go staje się nawet koniecznym, jeżeli O. powstała wskutek uwię-źnięcia w przełyku kęsa pas/.y, który się przy sposobności tej spycha do żołądka, przez co usuwa się powód O-i. Wynalazcą sposobu tego jest Monro. — O. występuje także dość często u bydła mającego przełyk zwężony skutkiem opuchnięcia gruczołów chłonnych w jego sąsiedztwie najbliższym, co bywa następstwem dość zwykłym gruźlicy. — Oprócz O-i opisanej, występującej ostro, zdarza się przewlekła, powtarzająca się od czasu do czasu, nie tak niebezpieczna jak pierwsza, ponieważ gromadzenie się gazów odbywa się wtedy pomału i nie dosięga nigdy rozmiarów tak groźnych. W razach takich leczenie środkami wewnętrznemi wystarczyć może. Szczególnie jako skuteczny zachwalany bywa rozczyn amoniaku gryzącego (Liquor ammonii caustici), rozrzedzony wodą w stosunku 1 : 50, zadawany co 10 minut po łyżce stołowej; dawana też bywa woda wapienna, mydliny, ług z popiołu, wódka z terpentyną lub naftą (łyżeczka od kawona 2 łyżki stołowe wódki) i różne inne rzeczy. Ponieważ jednak O. taka nie przebiega tak szybko, więc zawsze starczy czasu na zasięgnięcie rady weterynarza doświadczonego, co zawsze najpewniejsze. Do środków popularnych należy też ugniatanie, pławienie bydlęcia chorego lub zlewanie go wodą zimną.—Przypadki O-i podostrej zdarzają się także u bydła karmionego wywarem, czyli brahą z ziemniaków, liśćmi kapusty i t. p., zwłaszcza jeżeli nie jest do paszy takiej przyzwyczajone, ale nie są niebezpieczne zazwyczaj i nieraz przechodzą bez leczenia wszelkiego. — Ponieważ znamy dokładnie przyczynę O-i, więc łatwo zapobiegać możemy powstawania jej, karmiąc bydło i owce w sposób właściwy.

Odyn albo O din, Oden, po skandynawsku O d h i n n, po anglosasku Wódę n, po staroniemiecki! na południu W u o t a n, na północy Wodan, bóstwo skaudynawskie, również i wśród innych ludów germańskich czczone. Podług mitologów niemieckich O. miał być pierwotnie bogiem burzy, potem u Franków, od Których jakoby kult jego miał pochodzić, posunięty był do go

dności bóstwa najwyższego w niebie, ojca bogów i ludzi, dla tego dawany mu też bywa przydomek Alfa dur (= wszechojciec); wszakże podania mityczne o nim najlepiej zachowały się w Skandynawii, gdzie najdłużej cześć odbierał, która też najprawdopodobniej stamtąd wyszła.—Edda (ob.), zawierająca o O-ie wiadomości najobszerniejsze, tak o nim opowiada: ze skał lodowatych, solą pokrytych, krowa Au-dumbla wylizała olbrzyma (Jotę) zwącego się Bure, ten miał syna, któremu dał imię Bór; a ten, pojąwszy za żonę córkę jednego z olbrzymów, Bestię, spłodził z nią trzech synów: О-a, Wilego i Weg o. Ci trzej bracia wychodzą wspólnie na bój przeciw olbrzymowi Y merowi (ob.) i pokonawszy go, z trupa jego tworzą świat cały; z czaszki jego zrobili sklepienie niebios, z ciała ziemię, z kości góry, z zębów skały, z włosów drzewa i t. d., z krwi zaś morze, z początku zalewające ziemię całą potopem, z którego ze wszystkich potomków Ymerowych żyw wyszedł jeno olbrzym Berge 1 m e r wraź z żoną swą, od nich zaś pochodzą olbrzymy walczące później z bogami. Ponieważ ziemia była pusta i niezaludniona, O. z braćmi z dwu drzew nad brzegiem morza rosnących stworzył pierwszą parę ludzką, noszącą imiona: As к (== jesion) i Embla (= olcha), wszystkie narody od nich pochodzą, któ-remi O. zarówno jak bogami rządzi, jako władca najwyższy i rządzić będzie, aż nadejdzie chwila upadku bogów, Ragnarokr (ob.), gdyż O., tak samo jak bogowie inni, od niego pochodzący, nie jest nieśmiertelny, lecz znikomy. Wszelka doskonałość ludzka pochodzi od niego, gdyż stworzywszy świat, rządził nim też zawsze dobrze, dbając o pomyślność rodu ludzkiego. O. jest twórcą uobyczajenia wszelkiego, wynalazcą sztuki wojennej, poezyi, pisma, wróżbiarstwa i t. d., wszystko dobre, przez ludzi posiadane, pochodzi od niego. —O. jest nietylko najwyższym i najpotężniejszym, ale i najmędrszym z bogów skandynawskich; dwa kruki, Hu gin (—rozsądek; i Munin (= pamięć), siadają na ramionach jego i szepczą mu do ucha co się dzieje na świecie całym; co rano z rozkazu jego wylatują z As gardu, siedziby bogów, a wracając wieczorem znoszą mu wiadomości, dla tego jest wszechwiedzącym. Z powodu tych towarzyszów swych O. zwań też bywa Hrafnagud (= bóg kruków). Mądrość najwyższą zdobył sobie, pijąc ze źródła, którego stróżem był bóg Mimer (ob.); za pozwolenie napicia się musiał mu wszakże O. oddać jedno oko swoje i stał się jednookim. Jako rozdawca natchnienie poetyckiego uchodził też sam za poetę, a stąd też powstał przydomek jego Lio-dasmieder (dosłownie „kowal pieśni“). Zdolności poetyckich nabył przez wypicie miodu, natchnienie dającego, którego strzegła piękna olbrzymka, Gunlöda córka Suttuuga; O. umiał pozyskać względy jej łaskawe zarów-

Małżonką O-a

Red.

no pięknością, jak przebiegłością swą. — Mieszkaniem О-a jest Asgard, gdzie posiada trzy pałace wspaniałe: G 1 a d s h e i m, skąd roztacza się widok na świat cały, Walaskialf, z dachem srebrnym, gdzie stał tron jego Hild-skialf, na którym siedząc mógł również okiem objąć świat cały i Walhalla, gmach cały ze złota, w którym obok О-a zgromadzali się bohaterowie polegli chwalebnie w boju (Einher-i ar), aby z nim żyć dalej, ucztując i walcząc na-prżemian; usługiwały im przytem W al к i г y (ob.), nie skąpiące wdzięków swych wojownikom dzielnym. О-a samego obsługiwały zawsze dwie Walkiry, Rista i Mist a, nalewające mu napój do kubków złotych. Jako przywódca bohaterów tych, O. zwał się Walfadur, (= ojciec poległych); jeździł na rumaku najszybszym ze wszystkich, mającym ośm nóg, zwanym S1 e i p n e r, w prawicy zaś dzierżył oszczep nigdy celu nie chybiający, noszący miano G u ligne r, bark jego prawy zdobił pierścień złoty Dra upnę r, a gdy siedział na tronie, u stóp jego legiwały zawsze dwa wilki. —Ponieważ O. podług podań niektórych, a przynajmniej Wodan, którego Rzymianie poznali u wybrzeży morza Północnego, miał sam do Walhalli prowadzić dusze poległych, więc go też przyrównali do swego Merkurego, do którego zresztą nie jest podobny wcale, jest Frigg a, królowa niebios, matka lub babka wielu bogów skandynawskich; oprócz niej miał kochanek mnóstwo, z których tu, jako wybitniejsze wymienione być mogą: Jörd, matka Thora (ob.), po O-ie najpotężniejszego z Azów; R i n d a, matka W a 1 e g o; G r i d u r (Grydur), córka olbrzyma, matka silnego W i-dara; z dziewięcioma dziewicami - olbrzymka-mi, nadzwyczaj piękneini spłodził Heimdala, syna dziewięciu matek, przezwanego G u Hintan i, ponieważ posiadał zęby złote; Skade, poprzednio małżonka Ni orda (ob.), z którą O. spłodził kilku synów; Grit ha, matka Skiol-d a, uchodzącego za praszczura dawnych królów duńskich; Freia, bogini piękności; wyżej już wspomniana G uni oda, nakoniec Laga, bogini źródeł i wody chłodzącej, którą O. odwiedza codziennie, aby użyć kąpieli w pałacu jej srebrnym, zwanym Söquabekr. — Już po przyjęciu chrześciaństwa w Skandynawii, island-czyk Snorri Sturluson (ob.) mit о О-nie stara się przerobić na fakt historyczny; twierdzi mianowicie, że O. był mężem bardzo mądrym, który czarami doszedł do tego, iż mu zaczęto cześć boską oddawać. Podług Snor-rego był O. królem Asalandu, a stolicą jego był Asgard. Po wielu wojnach zwycięskich musiał nakoniec ustąpić przed Rzymianami, którzy go zmogli, a po długiem błądzeniu dotarł do Szwecyi, gdzie w Sigtunie zbudował świątynię i zaprowadził w kraju całym religię Azów, a przytem stał się prawodawcą narodu

przedtem nieokrzesanego. Jego to samego i najwybitniejszy cli towarzyszów jego Skandynawowie późniejsi czcili jako bogów. — Głównie z opowieści tej Sn orr eg o, którą tu podaliśmy w streszczeniu bardzo skróconem, Wajtes prusisk (Wiktor lir. Czarnecki) wysnuł dzieło bardzo niezwykłe p. n. „Scythia biformis, das Urreich der Äsen. Eine Skizze aus der polnisch - deutschen Vorgeschichte“ (Wrocław

b. w. r. [1899]), w którym usiłuje dowieść, że Azowie byli Słowianami, właściwie Polakami, a imię О-a zbliża do rosyjskiego odm (= jeden), jako boga „jednego“, najwyższego, zwracając również uwagę na to, że po fińsku wyraz ten znaczy „oszczep“, (str. 73 i 341), wniosków przez autora z tego wyciągniętych tu rozbierać nie możemy. — Por. Andersen „Mythologie Scandinave“ (Paryż 1886, "przekład J u 1 j u s z a Leclercq a) i T. W i s e n „Oden och Locke“ (1873).

Odyniec I, herb polski. Na tarczy W polu kłękitnem strzała żeleźcem do góry, w środku

(O

(o

Fig 139. jfOdyniec I (herb).

przekrzyżowana, u dołu bez opierzenia w prawo ukośnie załamana. Nad hełmem w koronie pięć piór strusich białych. Labry błękitne podbite srebrem. (Niektóre rodziny używają pola w tarczy czerwonego, w klejnocie zaś trzech piór strusich). Stary herb litewsko-ruski, którym pieczętują się rodziny: Bary mowskich, Bohuszów, Brzozowiec kich, Dobrowolskich (nob. 1764 i 1788 r.), ks. Holc o w-s к i c h (wygaśli), Hulkiewiczów, Kinsze-wiczów, Odyńcewiczów, Odyńców, Osokszów, Oleksiewiczów, Ratałow-skicli, Szostowickich, Szostowskich, i W erb utó w.—Z ró dła: Paprocki; Koja-łowicz; Niesiecki; Borkowski.

Odyniec II, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem strzała srebrna do góry bez prawego żeleźca, w środku przekrzyżowana, u dołu zaś ukośnie w lewo załamana. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie. Odmiana herhu Odyniec I (ob.), powstała prawdopodobnie w XVI wieku, a używana przez ro-

tlad к o w s к i c h

dżiny. Drabowiczów,

Odyńskich i Tołkaczów-Hajańskich.

r£>

5sr

silny w dodatkach zewnętrznych, łatwy w wierszu, słaby w fantazyi i uczuciu, raczej na humorystyczne tony i parodye (np. w znanych „Strachach“) trafiał. Gorliwy romantyzmu apostoł (tłómacz balad obcych, Bürg era np. i Żukowskiego), w Warszawie, w salonie lir. Krasińskiego i w literaturze (wydawaniem najlepszego noworocznika „Meliteli-Pszczoł-ki“, (r. 1829 —1830—1831, później 1839 w Lipsku) bronił go z większym zapałem niż skutkiem. Mickiewiczowi towarzyszył w podróży włoskiej, potem bawił w Dreźnie. Powróciwszy do kraju w r. 1835 pracował w „En

\ч v \

; •••

jący. Pieczętują się nim rodziny: Burbów, Bostowickich, Hurewięzów, Rafa łowiczów (nob. r. 1791)) Szyszko w, Wisłouchów y. Wysłouchów i Zdanowiczów. Używał herbu tego, jak to widać z oryginalnej pieczęci z r. 1442 w Muzeum XX. Czartoryskich, i biskup wileński Maciej (1421 f 1 ^53), któremu heraldycy niewłaściwie przypisują herb Żnin (oh.).-Źródła: К o j a ł o w i c z; N i e s i e с к i; Małachowski, Borkowski, Piekosi ński, Ostrowski.

Vi

Fig. 140. Odyniec Ii (lierb).

Źródła: Paprocki; Okolsk i; N i e s i о с к i; Ostrowski.

Odyniec III, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem strzała srebrna żęleźcem do góry bez lewej strony żeleźca, w środku przckrzyżowana, u dołu w lewo ukośnie załamana. Nad hełmem w koronie szlachec-

ki ej trzy pióra strusie białe (Niektórzy klejnotnicy herbu tego używają pola w tarczy czerwonego^ Stary herb li-tewsko-ruski dla podobieństwa z herbem Odyniec I (ob.) uważany’⁻ przez niektórych heraldyków za jego odmianę, lecz, jak się zdaje, Fig.141. Odyniec III nic wspólnego z nim nie mattiert)).

Odyniec Antoni Edward, poeta (* d. 25 stycznia r. 1804 —f d. 17 stycznia r. 1885). Syn obywatela ziemskiego, urodzony w Giejstunach, w powiecie oszmiańskim, wychowanek szkoły ba-zyljańskiej w Borunach, potem uniwersytetu wileńskiego (wydziału literackiego), filareta i czciciel Mickiewicza; za przykładem mistrza balady, romanse i legendy zawzięcie rymował, nawet przed pojawieniem się poezyi tegoż, w „Dzienniku Wileńskim“, a dwa tomiki własnych „Poezyi“ (r. 1825 i 1826) wydał w tym samym formacie i druku, jak Mickiewicz, tylko ducha poezyi romantycznej nie wyraził;

fjj;

i w?

:èr

. w:

li

/Щ

.Â

F ig. 142. Antoni E d w a r d| O d y n i e c.

cyklopedyi wileńskiej“, a po śmierci Marcinowskiego objął redakcyę „Kurjera Wileńskiego“ (dawnego Litewskiego) w latach 1840 —1860 pisywał pod pseudonimem I lfno c e n t eg o S ta-ruszkie wieża satyry obyczajowe. W r. 1866 osiedlił się na zawsze w Warszawie, gdzie jakiś czas redakcyę „Kurjera Warszawskiego“ (po Kuczu) prowadził, lecz publicystyka nie była jego polem; więc rzucił „Kurjera“ i został jednym z redaktorów „Biblioteki Warszawskiej“, głównie zaś zasilał „Kronikę Rodzinną“. (Por. nekrolog w Bibl. Warsz. r. 1885, I, str. 326—329).—Zasługi О-a są bardzo rozmaitej natury. Jeszcze na obczyźnie bawiąc i Bobrowieżowi w wydawaniu klasyków polskich pomagał i czynną przykładał rękę, jeden z niewielu, do arcyważnego wydawnictwa Raczyńskiego, do „Przyjaciela Ludu lesz- • nieńskiego“, chociaż zatwierdzenia na oficyal-nego redaktora tegoż nie otrzymał. Główna

wał, w objawach zewnętrznych, pod piórem sympatycznem О-a, który zawojował serca fgło-wy czytelników. „Wspomnienia z przeszłości, opowiedziane Deotymie“ (Warszawa 1884), uzupełniają „Listy“ szczegółami o innych romantykach. Opierał się O. i o listy autentyczne i o pamięć niezwykłą; ależ pół wieku upłynęło od doby opisywanej, więc nie wszystkie szczegóły dokładne i nie zawsze trafnie oświetlone; mimo to pozostaną „Listy“ najbogatszą ich kopalnią dla czasów mniej znanych; nie ujmuje też ich wartości, że korespondenci (O. do Ignacego Chodźki, którego i później wierszami okolicznościowemi witał i sławił, i do К o r s а к a) wcale nie zbytniej inteligencyi, .nie zawsze sobie sprawę zdawali z ludzi i myśli. W chórze wdzięcznego uwielbienia za takie niepretensyonalne, żywe, malownicze oddanie czasu, tylko głos P. C h mie-1 o w s к i e g o dysonans objawił i zaprotestowała przeciw niemu p. Morzkowska w „Bibl. Warsz.“ (r. 1878).' Wobec dotkliwego ubóstwa materyału biograficznego, wspomnień autentycznych o naszych geniuszach, nabiera publikacya

О-a pełna entuzjazmu i pietyzmu, tern większe-

A. в.

jego zasługa, celne przyswajanie arcydzieł obcych, romantycznych, literaturze narodowej : tłómaczył ł „Dziewicę Orleańską“ Schillera i epiczne utwory Byrona, Moore a, Waltera Skottai in. Tłómaczenia te wychodziły w Lipsku i Wilnie 1838 —1843, w 6 tomikach; nowe wydanie, Warszawa 1874; wiersze własne w kilku wydaniach; czwarte p. n. „Skarb-czyk poezyi polskich“ (Warszawa 1875). Ułożył też i książkę do nabożeństwa p. n. „Ołtarzyk rzymsko-katolicki“ (wydanie 3-e, Warszawa 1875). Od dawna nęciła go twórczość dramatyczna, gdzie rywalów niby nie miał, więc już w r. 1829 wydał romantyczno - rycerski dramat „Izorę“, lecz gdy powodzenia nie miał, zamilknął na czas dłuższy. Po dwudziestu niemal latach powrócił na niwę, leżącą i dalej odłogiem, nęcącą skruszeniem pęt klasycznych, napływem materyału pamiętnikarskiego; głoszono przecież stanowczo, że doba rozkwitu dramatu historycznego nareszcie nadeszła. Powodzeniem powieści religijno-liistorycznych pociągnięty, napisał najpierw „Felicytę“ czyli Męczenników kartagińskich“ (Wilno 1849, wyd. trzecie Warsz. 1850); dramat na tle prześladowania chrześcian osnuty, wywoływał u kieryka-łów zachwyty, młodzież uniwersytecka( w Dorpacie) spaliła egzemplarz, dla idei i ducha autorskich, wstecznych, sam kwietyzm zalecających i wielbiących. Następna, „Barbara Radziwiłłówna czyli początek panowania Zygmunta Augusta“ (Wilno 1858), już dla obszerności (sześć aktów z prologiem) i dla mnóstwa występujących osób nie przeznaczona dla sceny, i u czytelników większego powodzenia nie znalazła; już nie zdobyto się na nowe protesty, chociaż O. jako katolik wyszydzał różnowierstwo, a jako monarchista potępiał ruchy szlacheckie; tern ostrzej napadł na niego Klaczko w zjadliwym artykule - pamflecie („Odstępcy“ w „Wiadomościach Polskich“ r. I860, za autorstwo wiersza „Przyjdź królestwo Boże“). W pojmowaniu ludzi i wieku znać wielki od Felińskiego czasów postęp, ale i O. idealizuje Barbarę ponad miarę, upatruje w niej niby Jadwigę nową, kojarzycielkę państw i narodów.—Jeszcze raz sięgnął O. po wawrzyny dramatu historycznego w „Jerzym Lubomirskim“ czyli „Wojna domowa w Polsce“, (Wilno 1861, część druga „Przegląd Polski“ krakowski r. 1870), wcale nie najgorszym z licznych sztuk, rokoszaninowi poświęconych.—Największe zasługi, oprócz swych tłumaczeń, zdobył O. pamiętnikami z doby romantycznej; jego „Listy zjjo-dróży“ (Warszawa 1875 — 1878, cztery tomy) wywołały istny zachwyt dla Mickiewicza. Postać wieszcza występuje tam tak znakomicie, czy w rozmaitych przejściach anegdotycznych, czy w wynurzeniach estetycznych i innych, że zbliżył nas O. formalnie do człowieka w dobie, o której, wskutek małomówności litewskiej zbyt mało wiedzieliśmy; romautyzm polski odży-

Encykl. Powsz. Ilustr. Ser. II Zesz. >9» T. IV.

sunkowo

go znaczenia.

Odyniec, ob. Świnia.

Odynit—skała natury wybuchowej, należąca do skał gabrowych (ob. gabro); skała to dość zasadowa (około 50# krzemionki), budowy por-firycznej, tworzy żyły w gabrze gruboziarnistym w Melibocusie (Odenwald).    z w-

Odyńcewicze, ród kniaziowski na Litwie, gałąź książąt połockich, jednego pochodzenia z Druckimi. Protoplastą ich byl kniaź Iwan, przydomku Odyniec, wzmiankowany w „La-topiscu Litwy“ (wydanym przez Daniłowieź a w. r. 1827-ym), jako posiadacz udziału w Drucku (str. 11 — 14). Prawnukami jego byli kniaziowie: Aleksander i Fiedor, oraz kniaziówna F e d i a. Ta zaś była żoną Zygmunta Kiejstutowicza, w. księcia Litwy (r. 1432 — 1440), z braci zaś jej: Aleksander wraz z potomstwem wyniósł się blisko r. 1445 do Moskwy, F i e d o r zaś, jeden z najgorliwszych stronników Świdrygiełły, właściciel licznych dóbr i dzielny wojownik (r. 1430 — 1460), stał się twórcą trzech oddzielnych gałęzi tego domu: Holcowskiej, Odyńcewiczowskiej i B ah r y no wski e j. — Gałąź Holcowska przezwana tak od dóbr Holcowa, w osobach: Wasyla, Iwana i Andrzeja Dymitrow i-c z ó w, wnuków Fiedora, czynnie uczestniczyła w buncie Glińskiego (ob.), w skutek czego zmuszona była zbiedz do Moskwy, a skonfiskowane jej dobra otrzymała linia Odyńce-wiczoska (r.    1509), której przedstawiciel,

Bohdan Fiedorowicz, był wouczas jednym z najbardziej oddanych sług tronu. Synem rzeczonego Bohdana był Semen, dworzanin hospodarski, horodniczy grodzieński, „sprawca“ starostwa Żinudzkiego, w końcu starosta Łubo

wo

ny,

л.

S. Urz.

szański i Smolniański, jeden z możniejszych panów litewskich swego czasu (f r. 1542); wnukiem zaś Andrzej, horodniczy miński, starosta orszański, w końcu marszałek hospodar-ski (f w r. 1566), ostatni z tej linii. — Gałąź Bahrynowska, pochodząca od trzeciego z synów Fiedora (ob. wyżej), Iwana, a nazywana tak od dóbr Bahrynowa, wydawszy z siebie kilku użytecznych dla kraju obywateli, również wygasła blisko r. 1600. —Obok kniaziów O. istniał na Litwie ród bojarski Odyńców (do niego należy znany poeta Ant on i-Ed w ard), niemający z tamtymi nic wspólnego, a niewłaściwie z niemi przez genealogów naszych pląta-Zródła: Kojałowicz; Niesiecki; Boniecki: „Poczet rodów“ (str. 215 — 217); Wolff „Kniaziowie litewsko-ruscy“ (str. 280 — 288).

Odyssea, Odys si a, dawniej także Ulixia. albo Jjlixea, po grecku 'OSóoosca, oznacza napis sławnej epopei Homera (ob.) zwanej tak od głównego bohatera Odysseus z a. Poeta rzymski Livius An dr oni eus przełożył ją na język łaciński w rytmie saturnińskim. Tuti-canus, przyjaciel Owidyusza, przełożył również na język łaciński ów ustęp, w którym Homer pobyt Odysseusza u króla A1 кi-noosa na wyspie Feaków opisuje; por. Ovi-dius „Epist. ex Ponto,“ (4, 16, 17.)

Odysseusz, po grecku OSoaasóc, po łacinie Ulixes, Ulyxes, Ulysses (greckie miano już Homer wywodzi od czasownika bâôaosadac — gniewać się, niezawodnie ze względu na gniew, którym miotany na zalotników o rękę Pene-lopy, bezkarnie marnujących całe jego mienie, ich wreszcie zabija; „Odyssea“ tymczasem tłumaczy imię jego w znaczeniu biernem: ścigany gniewem bogów; forma łacińska Ulyxes, albo, według najlepszych rękopisów, Ulixes, powstała z greckiej odmiany doryjsko-sy-cylijskiego dyalektu, brzmiącej OôXi£ï]ç; forma Ulysses pojawiła się dopiero w czasach późniejszych); A. Tradycya Homerowa Od. był synem LaertesaiAntyklei, córki roztropnego Autolykos a, a małżonkiem Penelopy, córki Ikariosa i Periboi albo Polykasty, a odziedziczywszy po ojcu władzę królewską nad wyspami Itaką, Same, Zakynthos, jako też części przeciwległego lądu stałego w Leukadyi albo w Elidzie, sprawował rządy łagodnie, po ojcowsku, jak rzadko który król ówczesny. Jeszcze za lat młodzieńczych odwiedza O. dziadka swego Autolykos a, gdzie na łowach dzik go ciężko poranił. Z polecenia Laertesa udaje się później na wyprawę do Messeny, aby żądać tutaj zadosyćuczynienia za stada owiec, porwane mu z Itaki; tutaj spotyka się z Ifitosem, szukającym swych rumaków, i przyjaźń z nim zawiera, dając mu miecz swój i dzidę w zamian za łuk ogromny E u r y -t osa* ojca Ifitosowego, odgrywający później w życiu О-a rolę znaczną. Kiedy mu Penelope

syna Tele mach osa powiła, przybyli Agamemnon i Menel a os do Itaki, aby go do udziału w wyprawie przeciw Troi zawezwać. Mimo, że Telemachos był jeszcze przy piersi, a wieszcz Halit herses przepowiedział O-owi z lotu ptaków, że przez lat dwadzieścia ziemi ojczystej nie zobaczy, dał się jednak do owej wyprawy namówić, zdając opiekę nad ukochanym domem swym przyjacielowi Ment o -r o w i, synowi A1 к i m o s a.—Przed samą wojną posłował jeszcze, razem z Menela os em, do Troi, aby wyjednać wydanie wiarołomnej Heleny pięknej. —Na czele dwunastu okrętów zbrojnych, z załogą dobraną, przyłączył się do floty głównej, zebranej w Aulidzie beockiej, a na wybrzeżu trojańskiem zajął w obozie greckim, przy okrętach rozbitym, sam środek, gdzie to zgromadzenia publiczne się odbywają i wszelkie spory rozstrzygają. Jest też jednym z najgłówniejszych bohaterów greckich podczas całej wyprawy; za jego bowiem radami mądremi przez zmyślność jego przedziwną i energię Grecy wreszcie Troję zdobywają. Głównemi przymiotamiO-a, przez Homera jak najwyraźniej nakreślonemi, są roztropność i wymowa, czyniące go przed innymi zdatnym do poselstw i układów; przez te zalety cenne powiodło mu się w dziesiątym roku oblegania Troi powstrzymać Greków od niewczesnego powrotu, który pozornie sam Agamemnon doradzał; dalej, podczas walki niepomyślnej, która się przy okrętach toczyła, zdołał podnieść na duchu rozpaczającego Agamę-mno n a; jego też uznano za najgodniejszego, aby odwieść córkę kapłanowi Chryzesowi wraz z hekatombą, przeznaczoną na uśmierzenie gniewu A p o 11 i n a, on też razem z H e к t o -r e m odmierza plac boju dla Menelaosa i Parysa, zawiera razem z Agamemno-nem zawieszenie broni z Trojańczykami, stawa na czele poselstwa, które ma Achillesa z A g a m e m n o n e m pojednać; on to, nawet mimo rany, sprawia obok Dyomedesa i Aga-m e m n o n a szyki będących w ciężkich opałach Achaj czy kó w. Roztropność jego, ponad innymi celująca, przemienia się wobec nieprzyjaciela w podstęp i przebiegłość, a pod tym względem prym przed wszystkimi Grekami trzyma, dorównać mu w tern ani Achilles nie zdoła, któremu sam zresztą pierwszeństwo w odwadze i waleczności w boju wstępnym oddaje. W nocnej więc wyprawie przedostał się do obozu trojańskiego, bierze w niewolę Dolo na, przez Hektora jako szpiega do obozu greckiego wysłanego, a w tej samej nocy uprowadza jeszcze rącze rumaki Rhezosa, władcy trackiego. Dla roztropności przezornej i powagi rozważnej jest O. też ulubieńcem szczególnym bogini Ateny, która go w każdem niebezpieczeństwie ratuje, a często i zwycięstwem darzy. I sędziwy, poważny Nestor zaszczyca go swem zaufaniem, a Dy om e d es, również przez Atenę bardzo lorytowany, najchętniej

w jego towarzystwie przebywa. Lecz nie mniej odznacza się O. także nieustraszoną odwagą i walecznością, kiedy u. p. gotowość do walki z dzielnym Hektorem oświadcza, lub też gdy z Dyomedesem, skoro Agamemnon zranionym został, walkę z zwycięskim nieprzyjacielem dzielnie podtrzymuje; Dyomedesa zranionego broni, aż sam wreszcie zraniony z pomocą Menelaosa i Ajasa zaledwie z życiem uchodzi. Wielką energię okazuje również względem niesfornego T e r s y t e s a, buntującego innych przeciw władzy naczelnej. W boju też zawsze wcześnie i w pierwszym szeregu stawa, walczy po bohatersku, zabija Demo ko -ont a, syna Pry a ma, i wielu innych rycerzy licyjskich, aż wreszcie z pola ustąpić musi przed Hektorem, z którym się przecież mierzyć nie może. Podczas igrzysk pogrzebowych, na cześć Patroklosa odprawianych, walczy w zapasy z Telamończykiem Aj asem, a walka ta pozostaje nierozstrzygnięta, zwycięża zaś Ajasa Lokrj jeżyka w wyścigach pieszych. Wszędzie i zawsze widzimyO-a, pomiędzy najdzielniejszymi i najwięcej poważanymi książętami greckimi. A kiedy po śmierci Achillesa matka jego Thetis zbroję syna, jako nagrodę dla najdzielniejszego bohatera przeznaczyła, stawa zaraz O. do walki z mocniejszym Telamończykiem A j a s e m; palmę zaś zwycięstwa przyznała mu w tym boju znowu Atena i jeńcy trojańscy. Z najodważniejszymi bohaterami i książętami chowa się wreszcie we wnętrzu konia drewnianego; jemu właśnie powierzono troskę o wczesne zamknięcie i otworzenie wejścia do owego zdradzieckiego potwora, kryjącego w sobie zagładę dla biednej Troi; on tam zabrania towarzyszom słówkiem odpowiedzieć na pytanie Heleny, aby się przez to nie zdradzić; a po wyjściu z kryjówki niebezpiecznej śpieszy zaraz z Menela os em do domostwa Deifobo sa i po długiej walce zwycięstwo odnosi. Kiedy zaś po zdobyciu Troi, po dziesięciu latach trudów ciężkich i walk krwawych, Grecy z powrotem do ognisk ojczystych wyruszyli, wybrał się w drogę do umiłowanej Itaki i O. razem z swemi dwunastu okrętami, lecz tutaj ścigała go przez drugie dziesięć lat dola nieubłagana. Najprzód przypędza go więc burza do ziemi Kikonów, na wybrzeże trackie, do miasta Ismaros, a po zburzeniu tej osady traci w niespodziewanym napadzie nocnym 72 dzielnych ludzi ze swej załogi. Kiedy potem żegluje około przylądka Malei, niezbyt odległego od wybrzeża ojczystego, unosi burza straszliwa wszystkie okręty jego, aby je po dziewięciu dniach na wybrzeże libyjskie wyrzucić, na ziemię Loto f a g ó w. Trzech towarzyszów, wysłanych na zwiady, przyjmują mieszkańcy gościnnie, częstując ich słodkiem liściem lotosu, a ci, oszołomieni niezwykłym i smacznym kąskiem, chcą w ziemi obcej nadal pozostać, aż dopiero O.

ciężkiemi razami przypędza ich do okrętów. Ziemia Lotofagów jest ostatnim historycznie stwierdzonym punktem, do którego O. poniewoli się zabłąkał; dalsze jego przygody dziwne odgrywają się w świecie, ku zachodowi od Gre-cyi położonym, cudownym, fantastycznie zabarwionym, którego poszczególnych miejscowości pod względem geograficznym dokładnie oznaczyć nie można. Następnie więc przybywa O. do krainy Cyklopów, gdzie razem z dwunastu towarzyszami dostaje się do jaskini olbrzymiego P o 1 i fe m a, syna Posejdona i Nimfy Th o osy. Kiedy Polifemos w jaskini, ogromnym głazem zawartej, pożarł sześciu ludzi О-a, upaja go tenże, wypala śpiącemu palem płonącym jedyne oko i z sześciu pozostałymi jeszcze towarzyszami ucieka z jaskini, chroniąc się zmyślnie pod brzuchy owiec, puszczanych właśnie na pastwisko. Polifemos błaga w bólu straszliwym o pomstę ojca Posejdo-n a, który odtąd ciągle ściga swym gniewem О-a i zdała od ziemi ojczystej go trzyma. Stąd dostaje się O. na wyspę Ajolosa, a potem do ludożerczych Lestrygonów, z pomiędzy których zaledwie z jednym okrętem ujść zdołał. Kiedy zaś przybił do wyspy A e a e i, przemienia piękna czarownica Kirke (Cyrce), córka Heliosa i Persy, część towarzyszów w nierogaciznę, lecz zmusza ją wreszcie O. do przywrócenia im znowu postaci ludzkiej. Przez cały rok żyją teraz O. z К i г к ą w weselu i rozkoszy, aż wreszcie sami towarzysze przypominają O-owi powrót do ojczyzny. Kirke jednakże każe bohaterowi jechać najprzód ku samemu zachodniemu krańcowi świata, przeprawić się przez Okeauos, aby tutaj na drugim jego brzegu, w gajach Persefony, w przedsionku podziemia ponurego, cienia wieszcza Te irez y a sa się spytał, jakim sposobem do ojczyzny wrócić może. Kiedy O. przepisane przez К i г к ę obiaty dla cieni zmarłych złożył, zjawiają się z ciemnych przepaści Hadesu oprócz Teirezyasa, dusze wielu bohaterów, i bochaterek, a pomiędzy niemi także cień jego matki, Anty kle i; Teiresias zaś przepowiada mu, że gniew nieprzejednanego Posejdona utrudnia mu powrót, lecz że mimo to wrócą wszyscy szczęśliwie do ziemi ojczystej, jeżeli nie naruszą stad bydła Heliosa, pasących się na wyspie Thrynakii. Z powrotem zwiastuje mu Kirke dalsze przygody i podaje zarazem sposoby, w jakie ujść mogą niebezpieczeństwa r darzy ich wreszcie pomyślnym dla podróży wiatrem. Przepływają dalej obok wysp Syren (ob.), śpiewem czaro-wnym do siebie wabiących, obok Planktów niebezpiecznych skał morskich, z kipiącym ciągle i dymiącym wirem morskim, przez Skyllę i Charibdis, do wyspy Thrynakii, gdzie na łąkach obszernycli pasą się stada Heliosa. O., zniewolony do wylądowania, każe całemu otoczeniu swemu uroczystą złożyć przy-

•oo

sięgę, że ani jednego wołu świętego nie poważą się ruszyć. Głodem jednakże zmożeni, zabijają, podczas gdy .0. snem się krzepi, najroślejsze bydlęta. Dla zbrodni tej roztrzaskał Zeus, na skargę Heliosa, okręt О-a na peł-nem morzu piorunem na drobne szczątki, i wszyscy towarzysze śmierć w głębiach morza

zawsze w nocy. Kiedy zaś w czwartym dopiero roku jedna z niewolnic zmyślny jej fortel zdradziła, zmusili ją wtedy nakoniec zalotnicy do wykończenia roboty. Zewsząd naglona do wypowiedzenia słowa stanowczego, przyrzekła im nareszcie, tego za męża wybrać, kto z nich najlepiej strzelać będzie łukiem О-a, licząc z pe-ponieśli; jedynie O. ratuje się na belce okrę-    wnością na to, że łuku tego olbrzymiego nikt

roz-

towej na wyspę Ogygię, gdzie czarowna ani napiąć nie zdoła. Dzień jeden przed

Nimfa K a lip s o, córka At la sa, ma swą siedzibę. Siedem lat spędza tutaj O. w szczęściu słodkiem na łonie pięknej Nimfy, która pragnie go jako męża przy sobie na wyspie zatrzymać, obiecując mu nieśmiertelność i wieczną młodość. Wszakże najgorętsze uściski i najczulsze pieszczoty nie zdołały wygasić w sercu bohatera tęsknoty do drogiej ojczyzny i umiłowanej Penelopy. Wreszcie za sprawą boskiej opiekunki Ateny, zdjętej litością nad O-em, postanawia Zeus na zgromadzeniu bogów, podczas nieobecności Posejdona, że O. ma do ojczyzny powrócić, i wysyła zaraz Hermesa do Kalipsy z rozkazem, aby bezzwłocznie kochanka z więzów swych miłych zwolniła i od siebie do domu puściła.--Na tratwie, wła-snemi rękoma skleconej, przybywa O. po ośm-nastu dniach przeprawy w sąsiedztwo wyspy Peaków, Sc h ery i. Tutaj dostrzega go mściwy bóg morza, Posejdon, i w burzy straszliwej druzgoce tratwę О-a, wszakże bogini morska, Ino - Leukothea, ratuje go szczęśliwie na ląd gościnnych Feaków. Na wybrzeżu spotyka się O. z królewną N auzy kaą (ob.i, a ta prowadzi go do miasta, wskazuje drogę do rodziców swych, Alkinoosa i Ar ety, którzy rozbitka nieszczęśliwego serdecznie w pałacu podejmują. Hojnemi darami obsypanego, wysyła Alki no os О-a na okręcie feackim do ojczyzny, a nocną porą, we śnie głębokim pogrążony, przybywa O. po dwudziestu latach rozłąki na wybrzeże ojczyste, gdzie go razem ze skarbami w zatoce Phorkys poczciwi Feakowie na ląd wynoszą.—W ostatnich trzech latach znajdowała się najbliższa rodzina i bogate mienie О-a na Itace w bardzo ciężkim ucisku; albowiem, podczas gdy Laertes sędziwy samotnie na wsi zacisznej dni smutne pędził, zebrało się więcej jak sto młodzieńców urodziwych, liczących się do najmożniejszych rodów na Itace, Samie, Dulicliionie i Zakynthosie, na dworze królewskim, aby ubiegać się o rękę pięknej zawsze, wiernej, rozsądnej i majętnej Penelopy, i marnotrawiło tutaj samowolnie, życiem hulaszczem, bezwstydnie dobytek О-a. Penelope, dochowując sumiennie mężowi wierności, potrafiła zmyślnym podstępem zalotników niepożądanych długo w gorących ich zapałach powstrzymywać. Wymogła bowiem na nich, aby jej tyle czasu do oświadczenia stanowczego słowa dali, póki nie skończy całunu śmiertelnego, który dla teścia przeznaczyła; robotę wszakże, którą za dnia wykonała, pruła

strzygnięciem owem wrócił właśnie O. do Itaki. Pierwszem jego zadaniem było przy zdarzonej sposobności wypędzić z domu nieproszonych gości. W tym celu przemieniła go Atena w niepozornego żebraka starego. Pod postacią taką przybył do zagrody wiernego świniopasa swego, Eumejosa. Tutaj też spotyka się z synem Telemachein, który co dopiero z podróży do Sparty i Pylos był powrócił, w celu zasięgnięcia języka o ojcu podjętej i z ledwością uszedł zasadzki podłych zalotników. Od niedawna bowiem, doszedłszy do pełno-letności, a natchniony nadto przez Atenę odwagą i siłą fizyczną, wystąpił Tele mach os energicznie przeciw niegodziwej gospodarce gachów darmozjadów w domu rodzicielskim, tak, że ci z zemsty ze świata go zgładzić postanowili.— W zagrodzie Euemjosa otóż dał się poznać O. synowi i umawiają teraz razem plan zemsty srogiej. Jako żebrak udaje się O. do miasta, a we własnym domu znosić musi niemało szyderstw, a nawet poniewierania od rozpuszczonych zalotników. Gdy dnia następnego, który był zarazem uroczystością łukowładnego, karzącego wszelkie zbrodnie A p o 11 i n a, rozpoczęło się strzelanie owo łukiem, sławnym darem I fi to sa, z warunkiem, że strzała przelecieć musiała przez ucha dwunastu, rzędem ustawionych siekier; jednakże żaden z zalotników łuku potężnego ani napiąć nie mógł—napina go wreszcie O., ciągle jeszcze jako żebrak przebrany, a mistrzowską sztuką przestrzeliwszy strzałę przez wszystkie ucha, godzi teraz niechybnemi pociskami śmiertelnemi w zalotników, a z pomocą bogini Ateny, Telemacha i kilku wiernych niewolników, wszystkich trupem kładzie. Potem dawszy się poznać P e-nelopie, idzie odwiedzić sędziwego ojca swego, Tymczasem krewni zalotników, dowiedziawszy się o ich zamordowaniu, chwycili za oręż, aby śmierć ich pomścić; lecz Atena, w postaci Mentora, godzi wzburzoną ludność ze swym królem łaskawym. — O śmierci О-a nie podaje tradycya mityczna starsza żadnych wieści pewniejszych, jedynie w dwuch miejscach „Odyssei“ napomyka o niej ogólnikowo wieszcz T e i r e s i a s. Względom różnicy i sprzeczności, które zachodzą w homerowem przedstawieniu charakteru О-a, w Iliadzie i w Odyssei, por. dzieła następujące: Geppert „Ueber den Ursprung der homerischen Gesänge“ (Lipsk 1840); Altenburg „Ulixes qualis ab Homero in Odyssea descriptus sit“ (Schleuzingen 1837).

Przydomki, które Homer bohaterskiej postaci О-a nadaje, są następujące: ’Itbayjaioę;, Aaspuà-ôy]ç, ötoysvfy; Sîoç, fistoç, à'müsoç, 7ioXórXaę, tXyiIuov, 7cóXotXrj[A(ov, taXaahfptov, ây^ivcioç ey^pcov,

pługiem, zaprzężonym w osła i byka, i zaczął siać sól. Lecz kiedy Palamedes domyślny położył mu przed pług młodziutkiego T e 1 e-macha, zapomniał czuły ojciec o masce przybranej, z przestrachem najżywszym pług zatrzymał i poniewoli musiał przysięgi, danej względem obrony honoru męża Heleny, dotrzymać. Jednakże pozyskany raz dla wyprawy wojennej, umiał O. niebawem w przebiegły sposób odkryć Achillesa, chowającego się pomiędzy córkami Łyko me desa na wyspie Skyros, gdyż bez owego dzielnego młodzieńca, według przepowiedni Kalch as a, wyprawa powieść się nie mogła.—Kiedy flota grecka dla ciszy morskiej w porcie Aulis bezczynnie na kotwicy stała, gdyż Agamemnon wzbraniał się rozgniewanej bogini Artemidzie, jak tego wyrocznia wymagała, córki swej lügen ii poświęcić, umyślił wtedy O., że z gniewu wielkiego powraca do domu, istotnie zaś pojechał-do Myken, a tutaj przez podrobione listy Agamemnona i wręcz kłamliwe wiadomości, że lügen i a ma wyjść za Achillesa za mąż, nakłonić istotnie potrafił Klitaimeśtrę, że córkę swą z nim do Au-lidy wysłała.—Króla Philomeleidesa na wyspie Lesbos miał O. nie w prawowitym boju, lecz razemz Dy omedesem zabić podstępem podłym. O. też, wprawdzie na rozkaz głównych dowódców, wysadził na wyspę Lemnos nieszczęśliwego Б¹ i 1 о к t e t a, którego cuchnącej rany na nodze wojsko dłużej znieść nie mogło. Przeciw Palame d e s o w i, czy to z nienawiści, że go zmusił do uczestnictwa w wyprawie, czy też z zazdrości o chlubne jego czyny wojenne, wytoczył skargę fajszywą, na mocy której skazano go na śmierć przez ukamienowanie.—Według podania, które So foki es dochował, rozstrzygnęła nie bogini Atena razem z jeńcami trojańskimi, spór o zbroję Achillesa na korzyść О-a, jeno sami książęta greccy, których zręcznemi wywodami sofisty cznemi ująć umiał dla siebie. Lecz kiedy Aj as dzielny, na honorze ciężko dotknięty, popadłszy w obłąkanie, ponieważ sławnej zbroi owej jemu wbrew słuszności nie przyznano, śmierć sam sobie zadał, stawa O. w obronie dotychczasowego wroga i niedopuszcza, aby ciało jego zbezczeszczono.— Hel en o sa, najrozsądniejszego męża z wszystkich trojańczy-ków, bierze podstępem w niewolę i dowiaduje się od niego, że Troja tylko z pomocą Filo-kte ta zdobyta być może; poczem O. i Dyome-des udają się zaraz po niego na wyspę Lemnos i sprowadzają go niecnym podstępem pod Troję.—Opowieść mityczna przypisuje jemu także pomysł wybudowania owego konia drewnianego, jako też porwanie Palladium (ob.) z miasta Troi, z pomocą Dyomedesa, nieodstępnego towarzysza swego. Kiedy go zaś Dyome-

ÎTOÀÔTpüTrOÇ, 7roX6[J.TjTtÇ, TloXofXïjyavoç, 7UOnuXo;j.YjT7|',

Satcppwv, Ad    àtàXavtoç, TtoXôatvoç, Ad cpiXos,

piya xôSoç ’Ayxitov, îrroXiîïopd-oç — wynoszące więc, to pochodzenie jego, to chlubne jego przymioty, jak: bogobojność, zacność, cierpliwość i wytrwałość w znoszeniu nieszczęść, zmyślność w najtrudniejszych przygodach, rycerskość. —

B. późniejsze opowieści mityczne o O-u są po części tylko rozczynieniem albo upiększeniem, po części też pospolitem prze-drzeźnieniem i rozmyślnem skoszlawieniem tra-dycyi homerowej. Kiedy bowiem homerowy O. występuje zawsze jako istotny bohater, w prawdziwej postaci heroicznej, mądry zawsze i wymowny, sprytny i zmyślny, śmiały i odważny w chwili niebezpieczeństwa, a często mianowicie jako wzór niezwykły stateczności i wytrwałości w takich ciężkich losach, jakie go spotykały, to późniejsze opowieści, a nawet już Pindar, Sofo kies i Eurypides, plamią charakter jego, a nawet i pochodzenie, wadami niegodnemi i brudami brzydkiemi, przedstawiając go zwyczajnie jako tchórza pierwszego, łotra wyrafinowanego, skończonego, wiarołomcę swawolnego. Tak miała już A n t i-kleia, matka О-a, w ciążę zajść z Syzyfem, zanim za Laertesa za mąż wyszła; według tradycyi innej powić go miała nie na wyspie Itace, lecz już w drodze do przyszłej siedziby swej, w pobliżu Alalkomenai, w Be-ocyi.—Według Apollodora starał się O. razem z 29 innymi książętami greckimi, o rękę czarownej Heleny, a ponieważ konkurenci za radą jego poprzysięgli, że wszyscy wybranego przez Helenę męża bronić będą przed każdą krzywdą, spowodował sam pośrednio wyprawę trojańską. —Oprócz Te le ma cha spłodził O., według owych opowieści, z Penelopą jeszcze Arkezylaosa albo Ptoliporthesa; z Kirką, Telegonosa i Nauzy toosa, albo też Agriosa i Latin os a, albo córkę Romę, synów Antiasa i Ar de asa, albo Romanusa; z Nimfą Kalipso, Nauzyto-osa i Nauzynoosa, albo Telegonosa i Teledamosa, albo A u z o na, którego inne źródła zowią także synem Kir к i; z królową tesprocką Kallidiką, Polypojtesa, albo z Tesprotką E nippe, Leontofrona, zwanego także Doryklosem, i Euryalosa. Miał też zawrzeć bardzo ścisły stosunek z Poly-melą, piękną córką Aj o los a. — Oprócz Agamemnona i Menelaosa zmusił О-a, według tradycyi późniejszej, szczególnie Palamedes do uczestnictwa w wyprawie trojańskiej.

Kiedy bowiem Palamedes na Itakę przybył, aby О-a z sobą na wojnę zabrać, chciał ten w domu pozostać, udawać więc zaczął, ja- des chciał oszukać i porwanie Palladium so-koby dostał pomieszania zmysłów; orał zatem bie jako czyn bohaterski przywłaszczyć, nie

S. Dr/..

waha się O. nawet na życie przyjaciela godzić; ten wszakże hańbiącemi plagami przypędza go sromotnie do obozu. —Oprócz Deifobosa zabija O. także Leokritosa, syna Poły dani asa. daruje jednakże życie zranionemu Heli к a o n o w i z wdzięczności za gościnność, której u ojca jego, Ant en or a, doznał. O. wydaje też rozkaz zabicia Astyanaksa, syna He-która, odprowadza Poliksenę na ofiarę bogom, Hekabę zaś, królowę trojańską, któ-îa mu życie uratowała, każe sobie jako niewolnicę przekazać. — Według pieśni cypryjskich, ścigał О-a gniewem swym Posejdon nie za oślepienie śyna swego, Polifema, lecz za przyczynienie się jego do śmierci Palame-d e s a, który był wnukiem Posejdona. —Powróciwszy do ojczyzny, obwiniać miał O., jak mantynejska tradycya głosi, Penelopę zacną, że w zalotności swej gachów do domu wabiła; podłem oszczerstwem takiem do żywego obrażona, wierna małżonka udać się miała do-Sparty, a stąd do Mantynei, gdzie jeszcze w czasach historycznych grób jej pokazywano. Inna opowieść, źródło swe na wyspie Itace mająca, głosi znowu, że O. sam, splamiony zbrodniczem morderstwem, dokonanem na zalotnikach, według sądu Neoptolemosa, wyspę rodzinną opuścił i do Italii wywędrował.—Co do śmierci О-a wreszcie krążyły opowieści przeróżne, nawiązujące w głównej części do opacznie zrozumianej przepowiedni wieszcza Teirezyasa, że śmierć spotka О-a aXóc (—z morza). Telegonos otóż, syn O-a i Kirki, wysłany przez matkę, aby ojca odszukał, zapędzonym został przez burzę na wybrzeże Itaki. Pozbawiony wszelkich środków żywności, szuka ich i znajduje je na włościach nieznanego ojca. A gdy O. i Tele mach os chcą go za to ukarać, wymierza Telegonos swą dzidę i razi śmiertelnie О-a; ponieważ zaś śpiczaste ostrze grotu stanowił kolec ryby morskiej, spełniła się dosłownie przepowiednia wieszcza nieomylnego.—Zwłoki О-a przewożą T e 1 e g o u o s. P e n e 1 o p e i T e 1 e m a c h o s na wyspę Aeaeę, do siedziby Kirki, aby je tam pochować; Kirke zaś darzy gości swych nieśmiertelnością, poczem Telegonos żeni się z P e n e 1 o p ą, a T e 1 e m a c h o s z К i г к ą. Według innej wersyi, przybyć miał O. do Tyr-rhënii, a tutaj zwłoki jego później na górze Perge spalono.—Zwykłe przydomki О-a w trądy cy i mitycznej późniejszej są: Sisyphides, Aeolides, jako syn Syzyfa, którego ojcem był Ajolos, albo Apxeidtô’Sïjç, według dziadka Arkejzyosa, ojca Laertes a, àxavdoîrXf^, scelerum inventor, hortator scelerum i t. p., stosowne do odmiennego pojęcia jego charakteru.— Sztuki piękne już w czasach starożytnych chętnie czerpały motywy do dzieł swych z życia О-a, obfitującego w najrozmaitsze przygody, a więc z opowieści mitycznych o błąkaniu się jego długiem i o powrocie do ojczyzny, lub też ze

starszej i młodszej tradycyi o uczestnictwie jego w wyprawie trojańskiej. Przedstawiają go zaś artyści zwyczajnie jako żeglarza w podróży, w postaci męża w wieku dojrzałym, z brodą, z wypukło-okrągłym albo śpiczastym kapeluszem pilśniowym na głowie; jako wojownik zaś nosi na głowie hełm niski, podobny do pokrycia głowy bożka Posejdona.—Najdawniejsi malarze klasyczni korzystali z wdzięcznych tematów, których im zmienne losy О-a w obfitości nieprzebranej dostarczały, i tak: Polygno-t o s, w seryi sławnych obrazów, gospodę publiczną w Delfach zdobiących; dalej Parrliazy os, który np. wymalował и-a, mającego obłąkanie umysłu, to znowu walczącego zAja-sem o zbroję Achillesa. Cały szereg, pod względem artystycznej wartości nierównych kamei, ze starożytnych wieków pochodzących, posiadamy dotychczas w zbiorze barona Stose li a, dzisiaj zdobiącym Królewskie Muzeum starożytności w Berlinie. Do najprzedniejszych okazów pomiędzy niemi należą: Kamea nr. 238, która przedstawia О-a, broniącego z dwoma towarzyszami rannego Dyomedesa, przedziwnie pięknie wyrzeźbiona; nr. 347 i 348: prześliczne dwa popiersia О-a, jedno z płaszczem na ramionach, drugie z tarczą i dzidą; nr. 351: O. buduje tratwę, prawdopodobnie na wyspie Ogygii; nr. 356: O. czyni wyrzuty swym towarzyszom, że z ciekawości otworzyli wór z wiatrami, dar Ajolosa; nr. 357: O. przywiązany do masztu okrętowego, aby nie dać zwabić się czarownym śpiewem trzech Syren, stojących naprzeciw okrętu na skale; nr. 360: O. i Eu maj os, oparci na laskach, zatopieni w rozmowie z sobą; nr. 361: pies Argos poznaje swego pana; nr. 364: O. z lukiem i z mieczem w ręku mści się . na zalotnikach, z których jeden u stóp jego na ziemię runął; O. głowę odwraca, aby się jeszcze przeciw innym uczestnikom bronić. —Por. „Description des pierres gravées du feu Baron de Stosch par Winckelmann“ (Florencya 1760), w niemieckim języku opracowane przez Bolzenthal a, p. n. „Verzeichniss der geschnittenen Steine in dem Königlichen Museum der Alter-thümer in Berlin“ (Berlin 1827); Overbeck „Die Bildwerke zum thebischen und troischen Heldenkreis“ (Halla 1853); K. E. von Bär „Ueber die Homerischen Lokalitäten in der Odyssee“ (Brunswik 1877; wydał S tied a); Bolle „De monumentis ad Odysseam perti-nentibus“' (Berlin 1882); I. 0. Schmidt „Uli-xes posthomericus“ (tamże 1885); tenże „Uli-xes Comicus“ (Lipsk 1888); Engelmann „Bilderatlas zum Homer“ (tamże 1889); i Brunn „Griecli. Götterideale“ (Monachium 1893).

Odysseusz. (’OSotfaeóę, podług wymawiania dzisiejszego ödisews) jeden z głośniejszych przywódców w walce o niepodległość Grecyi, wybijającej się z pod jarzma tureckiego, syn An-d r u t s o s a, wodza kleftów (* w Prewezie w r.

1785—f w Atenach d. 16 czerwca r. 1825).    tajemniczo w d.    16 czerwca; niewiadomo czy

Służył na dworze A lego Paszy w Janinie    z własnej ręki,    czy też, co prawdopodobniejsze,

(ob.), z którym już ojciec jego w stosunkach    zgładzony jako    zdrajca. —W r. 1888 wzniesio-

dobrych pozostawał. Tam nauczył się przebie-    no mu pomnik w Grawii, którą w r. 1821 ob-

Por.

Red.

głości dyplomatycznej, matactwa wszelkiego ronił od Turków. — O. splamił się wandalizmem i nie przebierania w środkach, wiodących do za- niesłychanym, zniszczył bowiem jeden z naj-mierzonego celu, nakoniec pamiętania o korzy- wspanialszych pomników przeszłości greckiej, ści własnej, przytem był dumny, mściwy i prze- Pod Cheroneją istniał grobowiec okazały, od-ceniający samego siebie. Posiadając zaufanie wieczny, wzniesiony na cześć tebańczyków po-Alego, otrzymał od niego dowództwo w Beo- ległych w obronie wolności w r. 338 przed cyi, Focydzie i Dorydzie; zajmując to stanowi- Chr. przeciwko Filipowi Macedońskiemu; był sko t. zw. armatola (ob.), służąc jawnie Tur- to lew olbrzymi, z kamenia wykuty, siedzący kom, znosił się wciąż potajemnie z ziomkami na podstawie wysokiej, również kamiennej, swemi, zwłaszcza z rozbójniczemi kleftami który nietknięty przetrwał 20 wieków. O. spo-i popierał ich stale. — Gdy na Morei Koloko- dziewający się znaleźć skarby ukryte pod pom-tronis (ob.) rozwinął sztandar powstania prze- nikiem, aby je sobie przywłaszczyć, rozsadził ciwko Turcyi, O. udał się do niego, potem go prochem. Skarbów wprawdzie nie znalazł, z oddziałem niewielkim wyprawił się na pół- ale za służył sobie na smutną sławę drugiego noc i przybył do Grawii w r. 1821 zaraz po Hero strata. — Od niedawna zabrano się do porażce Greków pod Termopilami (ob.). Ściąg- odbudowania pomnika tego ze szczątków pozo-nąwszy do siebie rozbitków, osadził wąwóz stałych po czynie barbarzyńskim O-a. grawijski i wszedł w układy ze zwycięskim do- Papadopulos „’Avaaxsoïj tć>v slç r/]v laroptav tąd Omerem Wrionim, dowódzcą tureckim, rwv ’Axbjvwv àvacpspopivwv xspl too atpatrjyoo łudząc go nadzieją, że przejdzie do Turków; ’OSyjaaśwę“ (Ateny 1837) i Sur melis „‘Iotopta tymczasem napadł na niego zdradziecko z nie- mv ’AtbjVwv“ (tamże 1884). naćka i zmusił go do odwrotu. Za czyn ten    Odziemny punk, ob. Apogeum,

pierwsze zgromadzenie narodowe greckie za    Odzigbienie, ob. Odmrożenie,

których punkty topliwości

2ii>

mianowało go w r. 1822 wodzem naczelnym Odzokieryt lub O zokie ry t, minerał, będą-sił narodowych w części północno-wschodniej cy mieszaniną węglowodorów stałych wzoru Grecyi; w rzeczywistości był nim już przedtem, ogólnego CnH ale złożył je, gdy rząd zganił go za wyprawę leżą pomiędzy -j- 56°C a -|- 82°C. Skład jego nieopatrzną przeciwko Lamii i spędził bezczyn- przybliżony: węgla 85%. wodoru 18%, odpo-nie kilka miesięcy, żyjąc pustelniczo w Kory- wiada to wzorowi, który jest wielokrotnością kion-Antron, poczem, gdy trzy wojska tureckie CH₂. Zbity, niekiedy blaszkowaty, lub pręgowato-pod Dramali Paszą, Reszydem Paszą włóknisty. Bardzo jest podobny do wosku, i Omerem Wrionim ruszyły przeciwko skąd też często woskiem ziemnym zwany. Grekom, ulegając prośbom usilnym rządu pow- W świetle przechodzącem żółtawo-bruuatny, aż stańczego, objął dowództwo na nowo i bił się do hyacyntowo-czerwonego, w świetle zaś odbi-dzielnie pod Termopilami przeciwko Bajra- tern porowo-zielony do brunatnawo-zielonego, mówi Paszy; również z powodzeniem bronił a więc wyraźnie fluoryzujący. Ogrzany w pal-akropolu ateńskiego przeciwko Reszydowi each staje się lepkim. Zapach ma aromatycz-Paszy, nakoniec dał odsiecz skuteczną oblę- ny. Ciężar właściwy od 0.94 do 0.97. Przez żonym przez Turków Missolungom. W r. 1823 ogrzewanie zamienia się na ciecz oleistą. W olej-wraz z Kolo kotro nim należał do stronni- ku terpentynowym i benzolu rozpuszcza się ła-ctwa wojennego, a gdy rządy objął К on du- two, w wyskoku i eterze trudno. Z roztworu riotis (ob.) O. posłuszeństwa mu odmówił i za- parującego wydzielają się blaszki krystaliczne, czął działać na własną rękę. Lorda Byrona połyskujące. O. został odkryty nasamprzód (ob.) starał się daremnie przeciągnąć na swą w Mołdawii (Slanik), a następnie w Galicyi, mia-stronę, znalazł atoli poparcie u dwu przyjaciół nowicie w Borysławiu i Truskawcu, gdzie bo-jego, Stanhope g o i Trelauniego; po- gate jego złoża kryją się w formacyi solono-mimo to, gdy mu się nie udało oblężenie mia- śnej, zawierającej także sól kamienną, gips, sta Chalkis, rząd odebrał mu dowództwo, a O., anhydryt, często też naftę. Wosk ziemny two-obrażony o to, wszedł naprzód w układy rzy tu wśród piaskowców i iłów łupkowych z Omerem Wrionim, a następnie z oddzia- warstwy i wtrącenia, lub wypełnia szczeliny łem najwierniejszych stronników swych jawnie i spękania, biegnące nieprawidłowo w rozmai-przeszedł do obozu tureckiego. Jeden z jego tych kierunkach. Bywa często sprasowany, skut-podwładnych dawniejszych, G u ras, objąwszy kiem czego przybiera budowę pręgowatą, a na dowództwo nad powstańcami wiernymi sprawie powierzchni połysku. Z geologicznego występo-ojczystej, pobił pod Daulis Turków, u których wania O-u, oraz z doświadczeń EngleraiRa-znajdował się wtedy O. i zmusił go do pod- dzi s ze w[sk'i e"goTnad^powstawaniem jŁwęglo-dania się (kwiecień r. 1825) Jeńca odwieziono wodorów z tłuszczów zwierzęcych i roślinnych do Aten i osadzono na akropolu, gdzie zmarł | oraz drzewnika, który pod wpływem fermentów

О-y jest dziedziczna: ojcowie uczą synów zaklęć; po większej części dzieje się jednak inaczej.

rozpada się na dwutlenek węgla, gaz błotny i inne węglowodory, wnioskujemy, że O. jest wytworem przeobrażenia szczątków organicznych, zarówno zwierzęcych, jak roślinnych. Szczątki te nagromadzać się musiały w zacisznych lecz głębokich zatokach morskich, gdzie wkrótce zostały zamurowane osadami nadbrzeżnemu Obecność soli morskich wpłynęła na powstawanie przeważnie węglowodorów stałych, więc O-u, i ciekłych sprzyja bardziej tworzeniu się węglowodorów gazowych i węgla. A więc O. powstaje na tej

Odżybwaje, plemię Ind/an amer. ob. Czy-ре w aj e.

OdŻybwi, język, ob. Czypewajski język. Odżywianie. Całość spraw i czynności fi-zyologieznych, za pomocą których ustroje żywe, zarówno zwierzęce jak roślinne, z zewnątrz siebie wchłaniają materyały różne, aby, przero-nafty; woda słodka zaś biwszy je w sobie, utrzymać się przy życiu

i zapewnić mu rozwój prawidłowy, nazywamy O-m.—Jeżeli się na sprawy te zapatrywać ze-samej drodze, co olej skalny. —Kopalnie O-u | chcemy ze stanowiska czysto chemicznego, to istnieją dziś w Borysławiu, Dżwiniaczu i Sta-    przebieg ich dla stworzeń wszystkich, razem

runi; dobywają go rocznie blisko 80 tysięcy cent-    wziętych, okaże się krążeniem materyi bardzo

narów metrycznych. Przez dystylacyę i bie-    prostym: mianowicie rośliny ze świata nieorga-

lenie z O-u otrzymuje się parafina niskotopli-    nicznego umieją -przyswajać sobie istoty czyli

wa.

Nazwa jego pochodzi od gr. ’oÇw = pa-    ciała pewne, nieorganiczne i przemieniać je

chnę i xyjpôç — wosk. Nazywają go też wo-    na części składające ciało ich własne, już orga-

skiem ziemnym lub woskiem kopal-    niczne, czego zwierzęta czynić nie są zdolne;

z. w.

Odżha (Oj ha, zepsute sankryckie upad-ń//rt/ya=nauczyciel) —czarodziej, zaklinacz w In-dyach Wschodnich, współczesnych. O. przy pomocy obrzędów osobnych i zaklęć wypędzają złe duchy, sprowadzające choroby. U plemion drawidycznych ‘ Indyi środkowych zajmują się tern kapłani miejscowi, t. zw. bajka; systematyczne jednak, zawodowe wypędzanie demonów chorób jest wyłączną właściwością O-ów, zwanych jeszcze syana(=czarownik). O-ie dzielą się na zawodowych i niezawodowych. Pierwsi po większej części uczą się zaklęć od nauczycieli osobnych (guru), pozostali otrzymują moc cudotwórczą niby wprost od bóstw. Nauka zaklęć (mantra), połączona z różnemi obrzędami, odbywa się w świątyni miejscowego bóstwa opiekuńczego; powinna się zacząć w dzień zaćmienia słońca lub księżyca (por. Crooke „An introduction to the popular Religion and Folklore of northern India“, Allahabad 1894). — Aby zachować w sobie otrzymaną w ten sposób moc cudotwórczą, O. powinien trzymać się ściśle przepisów różnorodnych. Podczas każdego zaćmienia powinien się kąpać w morzu lub rzece i powtarzać przez czas kąpieli wszystkie mantry, które zna. Po kąpieli nie powinien się ocierać, ani wyciskać wody z włosów. O. powinien przestać jeść, gdy usłyszy głos kobiety miesiączkującej, lub gdy mu zgaśnie lampa. Indowie mahometanie mają inne sposoby nauczania zaklęć. Długiej nauce oddaje się zresztą tylko niewielu O-ów; większość dochodzi do godności zaklinacza po wyuczeniu się kilku mantr, lub wyleczeniu jakiej ciężkiej choroby. Sam sposób zaklinania chorób różni się zależnie od miejscowości. Rolę główną odgrywa przy tern wypowiedzenie samego zaklęcia; towarzyszy temu zwykle sypanie ziarna i wylewanie oliwy na wodę, niekiedy tańce i biczowanie. W niektórych miejscowościach godność

n y m.

żywić się zatem muszą roślinami, dostarczają-cemi im pokarmu już organicznego, bez którego obyć się nie mogą. Żywienie się to roślinami jest u zwierząt albo bezpośrednie (roślinożerne), albo pośrednie (mięsożerne), gdyż i zwierzęta drapieżne pozornie tylko obywają się bez pokarmów roślinnych, a to dla tego, że zwierzęta inne, pożerane przez nie, tylko za pośrednictwem roślin, któremi się karmiły same, nabywają własności czyniących je zdolnemi do służenia za pokarm. Części pokarmu nie strawione, t. j. te, których ustrój zwierzęcy przyswoić sobie uie mógł, oddaje znów ziemi lub powietrzu, wydalając je z siebie, a wtedy rośliny znów korzystać z nich mogą. W ten sposób tworzy się koło nieprzerwane materyUkrą-żącej ze świata nieorganicznego do roślin, od nich do zwierząt, od tych znów do świata nieorganicznego i t. d. bez końca. Tu jednak, nim pójdziemy dalej, nie zawadzi wtrącić uwagę, że gdyby zabrakło roślin, świat zwierzęcy musiałby wymrzeć koniecznie, rośliny zaś same bez niego istniećby mogły dalej, ponieważ powietrze i ziemia posiadają zapasy nieprzebrane materyałów nieorganicznych do żywienia ich do nieskończoności wystarczających.—Roślina przyswaja sobie z powietrza ciała pewne, nieorganiczne, o składzie chemicznym prostym, a pod wpływem słońca, pozbawiając je tlenu, przerabia je w ustroju swym na związki chemiczne, organiczue, bardziej złożone. Ustrój zaś zwierzęcy, żywiący się bezpośrednio lub pośrednio roślinami, związki owe organiczne, złożone utleniając, czyli, jak fizyologowie mówić zwykli, spalając je w sobie, przemienia je znów na związki nieorganiczne, prostsze. Potrzebnego do tego tlenu dostarcza mu powietrze (por. Oddychanie). Roślinom więc przypada w t. zw. krążeniu materyi działalność wprost przeciwna zwierzęcej. — Roślina rozkłada kwas węglowy, wodę, amoniak i sole

jego, pochodzące z powietrza i ziemi, przerabiając je na ciała białkowate, tłuszcze i węglowodany, a wydziela równocześnie z siebie tlen. Zwierzę przeciwnie, zjada ciała białkowate, tłuszcze i węglowodany, przez roślinę przysposobione, i rozkłada je w ustroju swym za pomocą wdychanego tlenu, wytwarzając przytem kwas węglowy, wodę i amoniak, albo związki jego proste, które z siebie tak lub owak wydziela na zewnątrz. Przyrównaćby zatem można ciało roślinne do przyrządu chemicznego, odtleniającego (por. O d tle ni e-n i e), ustrój zaś zwierzęcy do takiegoż przyrządu utleniającego (por. Utlenienie). Jednakże porównanie takie nie byłoby zupełnie trafne, ponieważ przyroda nie ogranicza się do takiej działalności czysto chemicznej, któraby zresztą nie wystarczyła do utrzymania życia; więc też krążeniu materyi chemicznemu towarzyszy, idąc z nim ręka w rękę, i krążenie siły, czyli energji żywej. — Czynność odtleniająca roślin odbywa się wyłącznie pod wpływem światła słonecznego i ciepła do tego koniecznego, a także od niego pochodzącego. Roślina zużywa ciepło, ale czyniąc to, nagromadza zarazem w sobie zasób pewien siły napiętej, która później znów przejść może w siłę żywą (por. Siła). Przejście to następuje w ustroju zwierzęcym, który spala (w znaczeniu fizyolo-gicznym) w sobie rośliny spożyte, przyczyni wytwarza nietylko ciepło, bez którego żyćby nie mógł, ale i siłę żywą, która uwydatnia się w czynnościach wszelkich zwierzęcia, nazywanych przez fizyologów pracą jego. Pokarm więc dla zwierzęcia będzie tym cenniejszy, im lepiej i dokładniej będzie go mogło utlenić, więc im więcej w sobie będzie miał nagromadzonej siły napiętej, którą zwierzę przekształ-. cić może na siłę żywą. — Aczkolwiek ustrój zwierzęcy, jak powiedziano, żywi się ciałami organicznemi, to jednakże wymaga też koniecznie i ciał nieorganicznych pewnych, mianowicie: tlenu swobodnego, który nabywa z powietrza oddychając, a bez którego spalanie się fizyologiczne pokarmów odbywaćby się nie mogło w żaden sposób, dalej wody, również koniecznej, jako rozczynnik do rozpuszczania ciał innych, nakoniec soli różnych, z których najważniejsze są: sól kuchenna, czyli chlorek sodowy (Natrium chloratum), fosforan w a p-n i o w y ( Calcaria phosphorica) i węglan wapniowy (Ü. carbonica). — Po nakreśleniu tym ogólnikowym i bardzo pobieżnym sprawy О-a, przypatrzmy się teraz, chociaż także nie wdając się w szczegóły drobne, 0-u się zwierząt, a więc i człowieka. — Opisywaniem sposobów rozmaitych przyjmowania pokarmów przez zwierzęta różne, czyli ich spożywania (ob.), zająć się tu nie możemy, ograniczamy się zatym do zwrócenia uwagi na materyały zasadnicze, ku O-ù służące, dla życia ustroju niezbędne; są to ciała białkowate, tłuszcze i węglo-

Enoykl. Powsz. Uustr Ser. IL Zesz. 29a T. 1У.

wodany, a do tego ciała nieorganiczne; każdemu z nich należy się z osobna słów kilka.—1) Ciała białko watę, czyli, jak też z łacińska nazywane bywają, albumin a ty. Są to związki chemiczne o budowie żłożonej, zawierające azot, dla tego dla ustroju nieodzowne, ponieważ tkanki ciała zwierzęcego po większej części właśnie z ciał takich są złożone, a nadto ustrój, jak, dowiedziono, ustawicznie rozkłada białko, nawet gdy jest głodzony, starając się wtedy odżywiać kosztem tkanek własnych. Pewnikiem więc jest, że ustrój zwierzęcy każdy, a więc i ludzki, potrzebuje, aby żyć i rozwijać się pomyślnie, otrzymywać w miarę ubytku pewnie ilości białka.—Fizyologowie, badając sprawę tę, dla człowieka i społecznie ważną nie^ zmiernie, nie doszli dotąd jeszcze do wyników zadawalających i zupełnie zgodnych. — Podług poglądów L i e b i g a (ob.), twierdzącego że praca mięśni odbywa się głównie kosztem białka, gdy wytwarzanie ciepła w ustroju jeste rzeczą wyłączną węglowodanów i tłuszczów, ilość białka, którą człowiek codziennie spożywać powinien, oznaczano może zbyt wielką stosunkowo. Badania porównawcze, podjęte przez Petten-kofera i Voita (ob.) wykazały jednak, że podczas pracy mięśniowej zużycie białka w ustroju nie zwiększa się bynajmniej, lecz jest mniej lub więcej takie samo, jak w stanie spoczynku. Stąd fizyologowie nowsi wyciągnęli wniosek, że źródłem właściwym siły mięśniowej są pokarmy nie zawierające azotu, więc węglowodany i tłuszcze; nie mogąc jednakże, zaprzeczyć, że pokarmy w białko zasobne podnoszą niewątpliwie sprawność ustroju, starali się to wytłó-maczyć tym, iż tylko narządy będące bogate w białko działają energicznie, fakt to niezaprzeczony; a że właśnie stan ich taki da się utrzymać tylko, jeżeli się spożywa stosunkowo niemało białka, więc je również za nieodzowne uznali. Znany flzyolog Pflüger (ob.) zwalcza pogląd ten, przytaczając przeciwko niemu zarzuty poważne. — Bądź co bądź, jest jednak rzeczą pewną, iż ciała białkowate do О-a ustroju zwierzęcego są stanowczo potrzebne, niezależnie od tego, czy siła mięśni i sprawność ich zależy od nich, czy nie; ale rzeczą nie mniej pewną jest i to, że używanie nadmierne białka także ustrojowi nie służy bynajmniej, może mu nawet szkodzić, chociaż nigdy do tego stopnia, jak to utrzymują wegetaryanie (ob.).—Z rozłożonego w ustroju białka powstaje szereg wytworkw chemicznych, rozkładowych, czyli rozkładzin, wydalanych następnie głównie za pośrednictwem nerek (ob.); najważniejszy z nich jest mocznik (ob.). Jak wykazały doświadczenia pracowniane, wielokrotnie podejmowane, podczas karmienia się obfitego białkiem wydzielanie się mocznika wzrasta zawsze i wtedy nawet, jeżeli ustrój nie będzie wykonywać czynności wytężonych; jeżeli zaś będziemy głodzić zwierzę do doświadczenia użyte,

101

Wołowina chuda Mąka grochowa Mąka pszenna Podobieństwo pewne łączy ciała białkowate z częściami ciała zwierzęcego zawierającemi klej, jak tkanka łączna, ścięgna, powięzi, chrząstki, kości i skóra. Nie wszystkie dają się oddzielić zupełnie od mięsa, przez zwierzęta drapieżne zaś zawsze z nim razem pożerane bywają. Wartość odżywcza kleju jest bardzo niewielka, do pewnego stopnia wprawdzie powstrzymuje zużywanie się białka ustrojowego, za pokarm posilający jednak w żadnym razie uchodzić nie może. Zwierzę żywione klejem samym, albo też nim z dodatkiem obfitym nawet węglowodanów i tłuszczów, ulega śmierci niechybnej.— 2) Tłuszcze (ob.) obok ciał białkowatych posiadają znaczenie odżywcze największe; w działaniu swym podobne są do węglowodanów, ale przewyższają je znacznie. Doświadczenia na zwierzętach czynione wyjaśniły, że 100 gramów

Jako pokarmy najtańsze, najobficiej też jadane bywają przez ludzi biedniejszych. Utlenianie się ich w ustroju odbywa się szybko, przyczem dostarczają mu głównie ciepła, tak samo jak utleniające się tłęszcze. jeno w ilości mniejszej, z nich też wytwarza się tłuszcz gromadzący się w tkań-kach ustroju, chociaż nie wyłącznie, gdyż do tego przyczynia się również i tłuszcz spożywany, a może nawet i białko.— Wartość odżywcza węglowodanów wogóle jest mała, a karmienie się wyłączn e niemi tylko, sprowadza niechybnie śmierć głodową bardzo prędko.—4. Ciała nieorganiczne. Oprócz tlenu, który do pokarmów zaliczany nie bywa, w O-u najważniejsza jest woda ze wszystkich ciał nieorganicznych. Woda jest potrzebą najniezbędniejszą; ustrój jej pozbawiony, chociażby otrzymywał najobficiej pokarmy suche, najposiluiejsze, umiera stosunkowo bardzo prędko; nawet dłużej wyżyć może samą wodą, bez pokarmów wszelkich, niż na odwrót.—Ustrój ludzki, a podobnie zupełnie i zwierzęcy, w ²/з wagi składa się z wody. Stosunek ten wprawdzie chwilowo zmniejszać lub zwiększać się może nieco, ale utrzymywanie go w równowadze zachowywane

wydzielanie się mocznika zmniejszy się stanowczo dość znacznie, co dowodzi, że ustrój sili się na zachowanie w sobie ilości białka koniecznej. Nadto stwierdzono, również doświadczalnie, że dostarczanie zwierzęciu głodzonemu takiejże ilości białka, jaką traci codziennie, nie wystarcza bynajmniej do podtrzymania życia jego, i że tak samo ginie wtedy śmiercią głodową, jak gdyby mu żadnego pokarmu nie podawano.—Aby utrzymać jako tako zwierzę mięsożerne, trzeba mu dawać przynanmiej 2x/a ra-za tyle białka w pożywieniu, ile go wydziela, gdy wcale pokarmu nie otrzymuje. — Jest też rzeczą bardzo wątpliwą, czy ustrój zwierzęcy, żywiony, chociażby najobficiej, samym tylko białkiem, mógłby nim wyżyć. Wprawdzie doświadczenia V o i t a wykazały, jak się zdaje przynajmniej, że zwierzę mięsożerne, żywione wyłącznie tylko mięsem chudym, więc pokarmem składającym się nieomal wyłącznie z białka, wody i soli kilku, da się przy życiu utrzymać dość długo, ale wtedy ilość mięsa spożywanego musi zawsze być bardzo wielka, a wówczas przymieszki tłuszczu, chociażby stosunkowo wcale nieznaczne, brane już muszą być w rachubę, a doświadczenie traci bardzo na dowodności przekonywającej. — Pokarmów białkowatych, najobfitszych i najważniejszych dostarcza świat zwierzęcy (mięso, mleko, ser, jaja i t. d.), mniej znacznie roślinny, a to w nasionach swych; najwięcej białka stosunkowo zawiera bób, groch i soczewica, ale także w razie najlepszym kilka razy mniej niż mięso najlichsze. Najważniejsza też różnica pomiędzy pokarmami roślinne-mi, a zwierzęcemi jest ta, że w pierwszych przeważają zawsze bardzo znacznie węglowodany, gdy w drugich górę bierze stanowczo białko, obok którego węglowodanów najczęściej nie spotyka się zgoła. Tak n. p. na 100 części wagi zawierają w stanie suchym:

Białka tłusz. węgl. soli

tłuszczu czystego posiada mniej lub więcej tę samą wartość odżywczą jak 175 gr. mączki.— Tłuszcze spożyte ulegając utlenieniu wewnątrz ustroju, służą głównie do wytwarzania ciepła, do życia niezbędnego, są więc rodzajem ma-teryału opałowego, nadto przyczyniają się do przysparzania ilości tłuszczu w ciele, jako też do zmniejszania zużycia białka ustrojowego. Gromadząc się w tkankach ciała, tłuszcze tworzą w nim rodzaj zapasu, z którego może korzystać przez czas pewien w razie głodu, lub zmiejszenia się ilości pokarmu zwykle przyjmowanego. Zwierzę chudę w razie pozbawienia go zupełnego pokarmów, ulega zawsze daleko wcześniej śmierci głodowej, niż tłuste w warunkach takich samych. Wogóle ustrój w miarę tłusty jest sprawniejszy i wytrzymalszy, nadmierne jednak nagromadzenie tłuszczu w tkankach czyni ustrój ociężałym i zdrowiu jego nie służy.—W krajach zimnych, ku północy wysuniętych, ale i w umiarkowanych zimą, lub podczas wytężenia sił niezwykłego (praca fizyczna ciężka, pochody wojenne i t. p.) ustrój znosi dobrze i wymaga nawet w pożywieniu wiele tłuszczu, a wtedy trawi go też łatwo; w razach innych użycie go nadmierne może zaszkodzić, stając się powodem niestrawności, wogóle jednak tłuszcze należą do pokarmów łatwo strawnych. Karmienie się tłuszczem zupełnie czystym, Wyłączając pokarmy inne, wiedzie do śmierci głodowej. — 3. Węglowodany (ob.), jak np. mączka, cukier, miód, ziemniaki i t. p. mają w O-u znaczenie podobne jak tłuszcze. Tak samo utleniają się w ustroju na kwas węglowy i wodę, oraz* służą do pomnażania tłuszczu ustrojowego. Są trudniej strawne od tłuszczów.

być musi koniecznie, jeżeli życie nie ma być ! na szwank narażone. Ustrój traci wodę swą ustawicznie, wydalają ją z niego: mocz, pot, wydzieliny płynne wszelkie, parowanie skóry i płuc. Ubytek ten należy w odstępach czasu niewielkich wypełniać, tymbardziej, że woda do rozlicznych czynności ustroju jest bezwarunkowo konieczna. — Sposób skupienia fizycznego tkanek {consistentia) zależny jest zupełnie od wody w nich zawartej; w niej rozpuszczone są sole dla ustroju konieczne; trawienie bez niej byłoby niepodobieństwem; ona oczyszcza ustrój, wypłó-kując z tkanek wytwory rozkładu i doprowadza je do narządów wydzielniczych; dalej służy też do miarkowania ciepłoty ciała, gdyż parując, czy to na powierzchni skóry, czy w płucach, ostudza je. Obficiej pochłoniona woda przyspiesza przemianę białka w ustroju, ale tylko wtedy, jeżeli ustrój na razie nie odczuwa jej braku.—To cośmy tu słowy krótkiemi powie- . dzieli, wystarczy zapewne do uwydatnienia znaczenia niezmiernego wody w O-u ustroju.—Sole niektóre nieorganiczne są również konieczne, aby utrzymać ustrój w stanie pożądanym, jak pokarmy właściwe i woda, która je w sobie rozpuszcza. Bez soli tych ciało ludzkie, lub zwierzęce, chociażby skądinąd odżywiane jak najlepiej, nie mogłoby rozwinąć sprawności swej, a nawet byłoby zagrożone utratą istnienia swego. Jeżeli soli tych koniecznych wraz z pokarmami nie przybywa z zewnątrz, to wtedy ustrój na razie stara się brak ich zapełnić z zapasu tkanek własnych, co oczywiście nie może starczyć na długo- wyczerpanie nastąpi szybko, a wtedy pomimo najobfitszego pokarmu organicznego i wody, naruszenie czynności ustroju występuje, narażając go na niebezpieczeństwo utraty życia.—Najważniejsza z soli nieorganicznych jest dla ustroju zwierzęcego sól kuchenna {Natrium chloratum), po niej dopiero idą sole wapnia, potasu, magnu, żelaza i fosforu,-zarówno potrzebne do utrzymania zdrowia prawidłowego i życia, jak pokarmy organiczne i woda. Zwykle sole wymienione zawarte bywają w ilości dostatecznej, bądź w wodzie wypijanej, bądź w pokarmach spożywanych, gdyż ilość ich dla ustroju konieczna jest stosunkowo nie tak wielka. Wyjątek stanowi tylko sól kuchenna, zawsze do potraw dodawana obficiej, jako przyprawa ich najbardziej rozpowszechniona; najpotrzebniejsza jest do strawy roślinnej, to też i spostrzegać się daje, że wszystkie zwierzęta roślinożerne chciwie sól liżą, gdy tylko do niej dostać się mogą. Ta potrzeba soli kuchennej, jak dowiódł Bunge, zależy od tego, że pokarm roślinny zawsze w sobie zawiera stosunkowo bardzo wiele soli potasowych, wywołujących obfitsze wydzielanie się soli kuchennej z ustroju, z czego powstaje znów potrzeba zapełniania ubytku tego. — Pokarmy czysto zwierzęce możnaby spożywać bez dodawania do nich soli kuchennej, ponieważ

mięso każde zawiera w sobie tyle chlorku sodowego, ile go ustrój potrzebuje; istnieją też w samej rzeczy ludy, żywiące się wyłącznie pokarmami zwierzęcemi, nie używające nigdy soli; jeżeli zaś gdzieindziej mięso, tak samo jak strawa roślinna, solone bywa, to jest to rzeczą przyzwyczajenia, nie zaś potrzeby rzeczywistej i koniecznej. — Poznawszy jako tako materyały zasadnicze do О-a służące, musimy teraz pomówić nieco o ilościach ich koniecznych do utrzymania ustroju, jak również o stosunku, jaki pomiędzy nimi zachodzić powinien, gdyż wiemy iż żaden z nich sam jeden nie wystarcza.—To, co tu powiemy, oduo-sić się będzie do człowieka, ale ze zmianami pewnemi da się też zastosować do zwierząt mięsożernych, lub pokarmem mieszanym żywiących się. Co sie zaś tyczy zwierząt roślinożernych, to mowa będzie o ich odżywianiu się p. w. Pasza i Żywienie inwentarza. — Pierwiastków pożywnych, więc białka, tłuszczów i węglowodanów ani człowiek, ani zwierzę żadne nie spożywa w stanie chemicznie czystym, ponieważ w tym właśnie stanie budziłyby w nim wstręt i obrzydzenie., Do O-a więc służą ciała inne, zawierające w sobie pierwiastki wymienione w stosunku bardzo rozmaitym, zwane pokarmami, których tu wszakże opisywać szczegółowo nie można (ob. Pokarmy). — Zwierzę spożywa pokarmy swe w stanie takim, w jakim je od przyrody otrzymuje, człowiek zaś, zwłaszcza ucywilizowany, przyrządza z nich potrawy najrozmaitsźe, które bądź przez sposób przyrządzenia (pieczenie, warzenie, smażenie i t. p.), bądź też przez dodawanie do nich przypraw rozlicznych, obejmowanych nazwą ogólną używek (oh.), stara się uczynić smaczniejszemu Przyprawy te wszystkie, aczkolwiek wcale nie konieczne, ułatwiają jednak O., a byle ich nie nadużywać, są rzeczywiście użyteczne, ponieważ podniecają wogóle chęć do jadła, wzbudzając zaś obfitsze wydzielanie się śliny i soku żołądkowego, również przyspieszają trawienie. Należy tu jednak wtrącić uwagę, że przyprawa każda taka, . przez czas dłuższy u-żywana, może się sprzykrzyć, albo też ustrój tak s ę do niej przyzwyczai, że przestaje nań działać korzystnie, nie podniecając go; więc też, aby używki służyły ustrojowi, powinno się u-żywać ich zawsze umiarkowanie i baczyć na urozmaicanie ich sobie. Używanie stałe potraw tych samych nieomal, nie urozm liconych przyprawami odmiennemi, stanowczo na O. działa ujemnie, więc też, o ile można, unikać go trzeba, starając się o to, aby pokarmy spożywane codziennie przyrządzane były rozmaicie. — Ze wszystkiego, co powiedziano powyżej, wynika, żę ustrojowi do О-a się prawidłowego, oprócz ilości dostatecznej wody i soli nieorganicznych, potrzeba koniecznie białka, tłuszczu i węglowodanów, oraz że ani jedno

z ciał tych, używane wyłącznie, do podtrzyma- . bardzo ciężko pracujących, obywa się ilościami nia życia nie wystarcza. Można wprawdzie wyżywić się pokarmem złożonym tylko z białka i tłuszczu, albo z białua i węglowodanów; najodpowiedniejsze jednakże dla człowieka będą zawsze pokarmy z trzech tych części składowych w stosunku właściwym złożone (por. Pokarmy). — Ilość codzienna żywności wystarczającej do О-a należytego jest zmienna, zależnie od okoliczności i warunków życia (wiek, kto tak nie pracuje nie potrzebuje ich tyle. płeć, wzrost, zatrudnienie i t. p.); wogóle wzrasta w miarę wielkości osoby (wzrost, tusza, waga), oraz stosuje się do pracy przez nią wykonywanej.—Opierając się na danych, dostarczonych przez badania Liebiga, Mul dera,

znacznie mniejszemi, a pomimo to ma się dobrze zupełnie i zachowuje sprawność swą do pracy. Natomiast zdaje się, że oglądając się za bardzo na ceny targowe, ilość tłuszczu, oznaczana w zestawieniach tych przez fizyologów, jest za mała. —Ludzie fizycznie ciężko pracujący potrzebują pożywienia zawierającego, obok białka, bardzo wiele tłuszczu i węglowodanów;

Tabliczka niżej podana, zestawiona przez F o r-stera, zawiera wykaz porównawczy ilości pożywienia codziennego, spożywanego rzeczywiście przez osoby różne co do wieku, jak i stanowiska społecznego, a wystarczającego im. Wyniki te otrzymał badacz wymieniony z szeregu spostrzeżeń kolejnych, wybierając do nich osoby, według zdania swego, najodpowiedniejsze, uchodzić mogące niejako za typy przeciętne, przytem nie wpływał sam niczem na sposób

Play fair a i wielu innych, J. Moleschott (ob.) doszedł do obliczenia, że ilość pożywienia mężczyzny dorosłego, będącego w sile wieku, ą zajętego pracą, zwłaszcza fizyczną, wynosić powinna codziennie: 130 gramów białka, 84 gr. tłuszczu i 404 gr. węglowodanów, obok ilo- żywienia się ich.

Osoba, jej wiek, płeć, zajęcie i t. d.

Ciężar

ciała

kilogram.

Białko

gramy

Tłuszcz.

gramy

Węglo-V' o dany gramy

Uwagi tyczące się pokarmów

Dziewczynka, niemowlę jednotygo-

dniowe.........

Dziewczynka, niemowlę dwutygodniowe .........

Chłopczyk jednomiesięczny .    .    .

Dziecko robotnika czteromiesięczne

Diecko pięciomiesięczne.....

Dziecko robotnika 2Va roczne . .    .

Dorośli: Lekarz (28—30 lat) . . .

Robotnik (36—38 lat) . . Kapitalista niepracujący . Górnik (robotnik) . . . .

Żona robotnika (30 lat).....

Pani zamożna.........

Starzec 65-1 etui........

Staruszka 60-letnia......

Matka karmiąca dziecko (25 lat) .

2.5

2.7

4.4

5.5

6.0

10.0

70.0

70.0

62.0

67.0

50.0

62.0

55.0

11

12    20

19    29

29

20

40    37

36

27

130    95

132

90

90    80

133    113

76

23

70 lOo 116    68

80 50 250 220

Si

Mleko matki

11    Г)

Mleko krowie z mąką.

„    „ z wodą'

Przeważnie pokarm roślinny. Pokarm mieszany,

„    „ (rośl. przeważa).

„    „    „ (wiele roślinnego).

Nieomal tylko roślinny.

Głównie mięso, jaja, mleko, chleb. Pokarm mieszany

„ i codzień 5litrów mleka.

Doświadczenia

ści koniecznej wody i soli. i badania późniejsze stwierdziły— w przybliżeniu przynajmniej — słuszność obliczeń tych. Podług Yoita np. wypada, że człowiek dorosły, pracujący, spożywać powinien codziennie 118 gr. białka, 56 gr. tłuszczu i 500 gr. węglowodanów. — We wszystkich obliczeniach i zestawieniach tego rodzaju kierowano się zwykle do pewnego stopnia przeważnie względami praktycznemu, i dlatego też ze stanowiska ściśle teoretycznego możnaby im zarzuty pewne poczynić; nazbyt się bowiem, liczono z cenami środków spożywczych, a stąd też ilość węglowodanów, jako pokarmów najtańszych, doprowadzono do granicy możności strawienia ich przez ustrój. Ilość białka, na 118 gr. dziennie podawana, jest też może zbyt wysoka, ako przeciętna, gdyż bardzo wiele osób, nawet

Najzdrowszy i najodpowiedniejszy dla człowieka jest pokarm mieszany, zawierający w sobie części zwierzęce i roślinne, właściwie dobrane. Świat zwierzęcy powinien dostarczać białka i tłuszczu, świat rośliny, obok tłuszczu, węglowodanów, ilości zawartego w nim białka można nie brać w rachubę. Nie jest bynajmniej rzeczą obojętną, czy spożywa się białko zwierzęce, czy roślinne. — Pokarmy niektóre roślinne, jak np. bób, groch, soczewica i wogóle rośliny strączkowe, posiadają wprawdzie w sobie stosunkowo wcale niemało białka, mogącego zupełnie wystarczyć do О-a się prawidłowego, jednakże dla ustroju ludzkiego daleko jest korzystniejsze żywienie się białkiem zwie-rzęcem, t. j. mięsem, jajami, mlekiem, serem, w których białko znajduje się w stanie skupionym, nieomal czystym, a stąd łatwiej daje się

za-

Chleb pszenny Groch świeży Ziemniaki

Chleb żytni, czarny Marchew Kapusta włoska Jarzyny i ogrodowiny inne oraz owoce, w wodę nie są uboższe. Ziarno i nasiona nie zawierają wprawdzie same w sobie tyle wody, ale, aby się stały jadalnemi, muszą być uwarzone z ilościami większemi wody, przyczem pęczniejąc, nabierają jej w siebie również wca-

Dr. J. P.

przyswoić od roślinnego, zmieszanego zawsze z bardzo wielkiemi ilościami węglowodanów, a nadto zwykle jest otoczone powłoczkami z błonnika, czyli drzewnika (łac. Cellulinum, fr. i niem. cellulose), którego człowiek nie trawi wcale. —Nadto pokarm roślinny zawiera zawsze w sobie ilości ogromne wody, nadające mu objętości; wskutek tego, aby uzyskać dostatek meteryału odżywczego, trzeba go zjadać bardzo wiele, znacznie więcej niż zwierzęcego; opychanie zaś takie żołądka bynajmniej nie wpływa korzystnie na przebieg О-a prawidłowego, ponieważ zbyt wielka objętość spożytej strawy roślinnej przeszkadza przesiąknięciu jej doskonałemu sokami trawiennemi, których ustrój czasem nawet nie może dostarczyć w ilości do tego potrzebnej (por. Trawienie), z tego zaś w przewodzie pokarmowym powstają łatwo sprawy fermentacyjne, nieprawidłowe i wcale niepożądane. Stałe opychanie się pokarmami ro-ślinnemi wywołuje też z czasem nadmierne rozszerzenie żołądka i kiszek, a wskutek tego wzrastać też musi ilość spożywanych pokarmów, ponieważ uczucie sytości, czyli najedzenia się, powstaje dopiero wtedy tylko, gdy żołądek jest na prawdę pełny, nie zaś gdy otrzymał ilość pokarmu wystarczającą do О-a ustroju. Dlatego też ludzie przyzwyczajeni wyłącznie prawie do pokarmów roślinnych, mało pożywnych, gdy im się zdarzy sposobność po temu, potrafią zjadać ilości mięsa po prostu zdumiewające, których jednakże potem strawić nie mogą należycie. Przeciwnie zaś, człowiek przywykły do pokarmów mieszanych, t. j. do zwierzęco-roślinnych, albo wyłącznie do mięsnych, więc jadający daleko mniej na ilość, pokarmem czy-sto-roślinnyin nasyci się bardzo szybko, spożywszy go niewiele, ale mało też stąd odniesie korzyści dla О-a swego, gdyż pokarm spożyty nie będzie zawierał ilości dostatecznej pierwiastków pożywnych. O prawdziwości tego, cośmy tu powiedzieli, przekonać się też można, porównywając na objętość ilości ogromne paszy zwierząt roślinożernych ze skromnemi, wystarczaj ącemi jednakże zupełnie mięsożernym, ponieważ pokarm ich jest o wiele posilniejszy. Wspomnieliśmy już, iż objętość wielka pokarmów roślinnych zależna jest od ilości zawartej w nich wody, tak np. na 100 części wierają:

74% wody 81-87 „ 85

86

92 93

le nie mało.—Nadmiar ten wody nietylko nadaje pokarmom roślinnym objętość tak wielką, dla człowieka stanowczo niedogodną, ale oddziaływa też jeszcze niekorzystnie na trawienie samo, wytwarzając zbyt wiele kału wodnistego.—Wogóle długie żywienie się wyłącznie strawą roślinną i dlatego jest niesłużące O-u, ponieważ bardzo często wywołuje zaburzenia w trawieniu, oraz sprowadza brak łaknienia, przez co ustrój zdaje się okazywać wstręt 3wój do wyłączności pokarmów rzeczonych. Nako-niec budowa anatomiczna przewodu pokarmowego (ob.) ludzkiego dowodzi nam najdobitniej, że nie jest bynajmniej urządzony do О-a się wyłącznego roślinami, lecz do przyjmowania

1- trawienia pokarmów mieszanych, t. j. zarówno zwierzęcych jak roślinnych. Budowa zębów ludzkich zarówno jest przystosowana do rozdrabiania pokarmów tak jednych, jak drugich, długość zaś całego przewodu pokarmowego człowieka jest o wiole mniejsza niż u zwierząt roślinożernych, większa zaś niż u mięsożernych; nie mówiąc już o tein, iż żołądek ludzki bez porównania więcej oddala się w budowie swej od narządu tegoż u roślinożernych, jako podobniejszy do żołądka zwierząt mięsożernych lub wszystkożernych. Wiele szczegółów, które tu pominąć trzeba było, znaleść można p. w. Asy milacy a, Pokarmy, Przemiana materyi, Spożywanie, Trawienie, Używki i W y dz i el an i e.—Literatura: Voit „Ueber die Theorien der Ernährung der thierischen Organismen“ (Monachium 1868); Ranke „Die Ernährung“ (tamże 1876); Cyr „Traité de l'alimentation“ (Paryż 1881); Voit „Physiologie des Gesamtstoffwechsels und der Ernährung“ (Lipsk 1881; tworzy tom VI, Hermanna „Handbuch der Physiologie“); Forster „Ernährung und Nahrungsmittel“ (Lipsk 1882, tworzy T. 1 Pettenkofera i Zie ms-sen a „Handbuch der Hygiene u. der Gewerbekrankheiten); G. Sée „Le régime alimentaire“ (Paryż 1887); Munk u. Uf felmann „Die Ernährung des gesunden und kranken Menschen“ (Wiedeii i Lipsk 1891, wyd.

2- e); S. Belotti „Dei cibi dell’ uomo, secondo le leggi dell’igiene e della fisiologia“ (Varese

1896) ; „Nahrungsmittel und Ernährung“ (T. III, Wey la „Handbuch der Hygiene“ Jena 1893 —

1897) ; H. Cat hei ine au et A. Lebras -s e u r „Des aliments. Hygiène et régimes alimentaires“ (Paryż 1897, z 31 tab.); Chr. Jürgens en „Procentische chemische Zusammensetzung der Nahrungsmittel des Menschen“ (Berlin 1903, wyd. 2-е); A. Gau tier „L’ali-mentation et les régimes alimantaires chez l’homme sain et chez les malades“ (Paryż 1904); C. Speck „Ueber Kraft-uud Ernährungs-Stoffwechsel“ (Wiesbaden 1904).

Odżywianie u roślin. Sprawa odżywiania u roślin pozostaje w stosunku odwrotnym do takiejże sprawy w świecie zwierzęcym. Pod-

czas gdy zwierzęta, jak widzieliśmy powyżej, dla życia swego potrzebują już gotowego ma-teryału organicznego, pod postacią białek, tłuszczów i węglowodanów, rośliny same wytwarzają potrzebne do życia swego ciała organiczne wprost przez urabianie ich z pierwiastków, czerpanych bezpośrednio z otoczenia martwego, t. j. mate-ryałami pokarmowemi dla roślin są pierwiastki mineralne. Sprawa odżywiania u roślin składa się z dwuch czynności: 1) z przygotowywania materyi organicznej z pierwiastków mineralnych; 2) z urabiania materyi organicznej na organizowaną, czyli z przerabiania białek, węglowodanów i tłuszczów na żywą zaródź komórek (Por. przemiana materyi u roślin). — Pierwsza czynność, czyli O. u roślin da się podzielić na kilka odrębnych kategoryi:

1) przyswajanie węgla, 2) przyswajanie azotu—

3) przyswajanie pierwiastków mineralnych (popiołu).—Potrzebny dla życia swego węgiel rośliny wogóle czerpią ze znajdującego się w atmosferze kwasu węglowego (C0₂); wyjątek stanowią wszakże bakterye, grzyby, a z wyższych niektóre rośliny pasożytnicze (n. p. Cuscuta euro-pciea) i saprofity (ob.), wogóle rośliny pozbawione zieleni, . które dla życia swego potrzebują gotowych związków potrójnych (t. j. zawierających węgiel, tlen i wodór). Do pobierania węgla z powietrza, jak również do karmienia się gotowym materyałem organicznym, przystosowane są t. zw. rośliny owadożerne (Drosem rotimdifolia, JJiouea muscipnla i in.). Dla syntezy białek chlorofil nie jest konieczny, białka syntezują same i rośliny pozbawione zieleni, jak również chlorofil da się zastąpić np. u niektórych bakteryi (Engelman ii) przez inny barwnik czerwony, t. zw. bakteryopurpuryn, pełniący czynność analogiczną. Inne bakterye (Nitrosomonas, Nitrobacter), posiadające zdolność utleniania azotu (N) na Na0₅, choć nie mają żadnych analogicznych do chlorofilu barwników, przyswajają węgiel (W i no grad-skij) jedynie wskutek tego, że energia, powstająca przy utlenianiu azotu (N). na N₂0₅ odtle-nia kwas węglowy na węgiel, i umożliwia wytwarzanie związków potrójnych. Wogóle o sprawie przyswajania węgla, warunkach i znaczeniu tej sprawy, nietylko dla świata roślinnego, lecz także i zwierzęcego, a nawet dla całej kultury ludzkiej ob. As ym il а су a. — Przejdźmy z kolei do drugiej kategoryi spraw odżywczych u roślin, mianowicie do przyswajania azotu: azot zawiera się w powietrzu, jako wolny gaz, stanowiąc ⁴/₅ atmosfery i w nieznacznej ilości w związku z wodorem, jako amoniak (NH₃). Doświadczenia Baussingaulta wykazały, że azot atmosferyczny przynajmniej przez rośliny kwiatowe nie bywa zużytkowy-wany na pokarm, podczas gdy amoniak atmosferyczny bywa pobierany przez liście roślin kwiatowych. Lecz w warunkach naturalnych ten sposób przyswajania azotu pozostaje prawie

bez znaczenia, ponieważ amoniaku w powietrzu jest zazwyczaj bardzo mało. Chodzi więc o glebę, która tylko może dostarczać azotu roślinom. Doświadczenia wykazały, że cały potrzebny do życia roślin azot, czerpią (prócz wielu motylkowych) z gleby. W glebie samej azot zawiera się pod postacią kilku związków, a mianowicie: amoniaku (NH₃) i soli arnono-nych kwasów organicznych i mineralnych, kwa--su azotnego (lub soli HN0₃) i rozmaitych połączeń organicznych. Otóż azot we wszystkich trzech postaciach jest zdatny na pokarm, najlepiej jednak do celu tego nadaje się azot zawarty w solach kwasu azotowego lub samym kwasie azotowym (HN0₃). Najwięcej azotu w glebie znajduje się pod postacią związków organicznych, jak w wytworach rozkładu ciał zwierzęcych i roślinnych, najmniej w połączeniu z wodorem (H) w amoniaku (NH₃). Kwas azotny wytwarza się w glebie z innych związków azotnych przez utlenianie (ob.). To, że analiza wykrywa w glebie tak mało kwasu azotnego (lub soli HN0₃) tłomaezy się tern, że gleba nie zatrzymuje tak dobrze kwasu azotnego, jak inne związki azotowe: cały kwas azotny (sole), nie pochłonięty przez rośliny, osady atmosferyczne wypłukują i gromadzą w warstwach głębszych gruntu. Zapas azotu w glebie tworzą rozmaite związki azotowe i amonowe, utleniające się stopniowo i pochłaniane przez rośliny. Nitryfikacya (ob.), t. j. utlenianie wolnego azotu, amoniaku i związków organicznych azotawych zależy od drobnoustrojów, znajdujących się w glebie. Doświadczenia Win ogradskie-go wykazały, że amoniak bywa utleniany na kwas azotny (HN0₃) przez działalność dwuch drobnoustrojów: jeden utlenia amoniak na kwas azotawy, drugi kwas azotawy— :ia kwas azotowy. Bakterye te przez Winogradskiego nazwane nitrobakteryami (ob.), posiadają zdolność przyswajania węgla, pomimo, że są pozbawione chlorofilu. Nitrosomonas utlenia amoniak (NH₃) na HN0₂— Nitrobacter HN0₂ na HN0₃. Związki organiczne azotowe, aby mogły uledz utlenieniu, muszą wpierw rozpaść się, tworząc amoniak. Czynność tę spełniają podług Winogradskiego ustroje inne (Bacillus ramosus). — Ustroje roślinne niższe (bakterye, grzyby), pozbawione chlorofilu, nie użytkują na pokarm soli kwasu azotowego: przy hodowlach sztucznych azot dostarczany bywa pod postacią związków azotowych złożonych, lub soli amonowych. — Pozostają wreszcie pierwiastki popiołu. W skład ciała roślinnego, oprócz czterech pierwiastków ustrojotwórczych, t. j. węgla, azotu, tlenu i wodoru (C,N, O i H), wchodzą jeszcze i inne pierwiastki, które po spaleniu rośliny pozostają pod postacią popiołu. Spaliwszy roślinę otrzymujemy 1$ — 10 $ popiołu. Lecz ze składu chemicznego jego nie można sądzić o tym, jakie mianowicie pierwiastki są niezbędne dla życia roślin. —Skład chemicz-

Magn (Mg) stale towarzyszy

Kd. M.

ny (jakościowy i ilościowy) ciała roślinnego bywa różny u roślin poszczególnych. Wogóle wykryto w rozmaitych roślinach następujące pierwiastki: Siarkę (S.), fosfor (P.), chlor (Cl.), brom (Br.), jod (J.), fluor (FI.), bor (Bo.), krzem (Si), potas (K), sód (Na), lit (Li), rubid (Rb), magn (Mg), wapń (Ca), stront (Sr), bar (Ba), cynk (Zn), rtęć (Hg), glin (Al), tal (Ta), tytan (Ti), cynę (Sn), ołów (Pb), arsen (As), selen (Se), mangan (Mn), żelazo (Fe), kobalt (Co), nikiel (Ni), miedź (Cu) i srebro (Ag). — Część większa wyliczonych powyżej pierwiastków bardzo rzadko spotyka się w ciele roślin—niektóre zaś czasami stanowią procent olbrzymi. Zjawisko, że niektóre pierwiastki stale i to w znacznej ilości wchodzą w skład ciała określonych gatunków roślinnych, tłomaczymy tern, że są bardzo w glebie, powszechne, nie zaś, że są dla życia roślin niezbędne—tak sprawa stoi np. z krzemem, który często stanowi procent olbrzymi wśród pierwiastków składających ciała rośliny (zboża 70$ — widłaki 70 — 90°/o) pomimo, że bez krzemu rośliny zupełnie obyć się mogą, jak to wykazały t. zw. hodowle wodne (ob.). Wogóle hodowle wodne rozstrzygnęły ostatecznie sprawę, które pierwiastki są dla życia roślin niezbędne. Ważne wyniki otrzymał przeważnie К n o p. Okazało się, że niezbędne są tylko następujące pierwiastki: (oprócz węgla, wodoru i tlenu), potas, wapń, magn, żelazo, azot, siarka, fosfor przytym fosfor i azot pod postacią tlenków wyższych (P₂0₅ i N₂0-) dla roślin wyższych, podczas gdy grzyby i bakterye mogą pobierać siarkę i azot nawet z H₂S₂03 a niektóre (Beggiatoa) z H₂S i z NH₃. Zarówno i co do innych pierwiastków, to dla roślin niższych wystarczają potas (K), magn (Mg), żelazo (Fe), siarka (S) i fosfor (P). Oprócz tego badania wykazały, że nawet pierwiastki wogóle szkodliwe, gdy są w nieznacznej przez roślinę pobierane ilości, działają podniecająco na wszelkie sprawy życia roślin. Jaką rolę każdy z niezbędnych dla rośliny pierwiastków spełnia w sprawach jej życia, stanowczo orzec trudno, ponieważ nie zostały jeszcze dokładnie zbadane zmiany poszczególnie w sprawach zachodzące wewnątrz komórki. Siarka wchodzi w skład białek i nie da się zastąpić przez inny pierwiastek. Fosfor (P) wchodzi w skład t. zw. nukleinów (ob.) i też nie może być zastąpiony przez pierwiastek inny. Potas (K) jest é jednym z najpotrzebniejszych —stale towarzyszy węglowodanom — przypuszcza się więc, że służy do ich przemieszczania — Potas można zamienić częściowo na sod (Na). — Wapń (Ca) niezbędny jest do rozwoju prawidłowego liści. Rośliny pozbawione chlorofilu mogą się bez wapnia obejść, białkom. Wreszcie żelazo (Fe) niezbędne dla wytwarzania się chlorofilu (nowsze badania wykazały, że i rośliny bezchlorofilowe dla rozwoju prawidłowego muszą mieć jako pokarm i Żela-

zo). Rośliny zielone, pomimo że są na słońcu, pozbawione żalaza (wogóle potrzeba go nadzwyczaj mało) bledną, stają się chlorotycznemi.— Na zasadzie wyników, otrzymanych przez hodowle wodne, nie można jeszcze twierdzić, że jakiś pierwiastek, chociaż jest niepotrzebny, nie ma żadnego dla rośliny znaczenia; to, że zawierać musi go ciało roślinne, wynika z tego, że jest w glebie; pod wpływem wydzielin kwaśnych komórek włośnikowycli przedostaje się do wnętrza komórki przez powłoki błonnikowe i przylegające do powłoki komórki warstwy zarodzi i będzie się nagromadzał w komórce, dopóki pomiędzy środowiskiem zewnętrz-nem, a sokiem komórkowym nie nastąpi równowaga osmotyczna. “ Istoty nawet niepotrzebne mogą się nagromadzać w roślinie, jeżeli bywają wycofywane z rozczynu np. wykrastylizowują się wewnątrz komórki lub z in. powodów. — Por.—Detmer „Lehrbuch der Pflanzenphysiologie“ (Wrocław 1883); Sachs „Vorlesungen über Pflanzenphysiologie“ (Lipsk 1887, wyd. II); Frank „Grundzüge der Pflanzenphysiologie“ (Berlin 1890) i tegoż „Lehrbuch der Botanik“ (Lipsk 1892 —1893, 2 tomy).

Odżywianie sztuczne. Zdarzają się przypadki, że człowiek z tego lub owego powodu nie może, lub nie chce przyjmować pokarmów w sposób zwykły, a wtedy chcąc mu życie za-chpwać, nie dopuszczając do śmierci głodowej, wprowadza się do żołądka lub kiszek jego pokarmy przyrządzone odpowiednio, zawierające ilości dostateczne białka, tłuszczu i węglowodanów (por. Odżywianie), posługując się przytym, według okoliczności, sposobami różne-mi, a to zwie się O-m sz-m. — Najbardziej do О-a prawidłowego zbliżymy się, jeżeli nam się uda pokarmy wprowadzić prost do żołądka, co dzieje się za pomocą t. zw. cewnika żołądkowego. Jest to rura odpowiednio długa, sporządzona z materyałn giętko-sprężyste-go, którą przez usta wsuwa się do przełyku, a stamtąd do żołądka, następnie przez koniec z ust chorego wystający, za pomocą strzykawki większej, pomału wlewa się do żołądka ilość odpowiednią pokarmu płynego, o 'ile można stężonego, jak np. mleka lub rosołu mocnego, w których rozbito kilka żółtek jaj, sok wyciśnięty z mięsa surowego, posiekanego, peptony (ob.), kakao na mleku z cukrem i t. p. — Sposób ten. może być stosowany w razie, jeżeli chory—jak się to zdarza u obłąkanych—wzbrania się od przyjmowania pokarmów dobrowolnego, co również czasem czynią zbrodniarze uwięzieni, aby się zagłodzić; dalej u chorych dotkniętych tężcem (ob.), nie mogących, wskute kurczu mięśni poruszających szczękę dolną, ust otworzyć, w tedy cewnik trzeba wprowadzać przez nozdrze. Także cewnik może oddać usługi pewne w razie istnienia zwężeń przełyku, powstającycli po oparzeniach kwasami mmeralnemi lub al-kaljami żrącemi (ług), albo też wskutek nowo-

D r ,T. P.

dek.

Rod.

S. D Г 7,

S. Drz

S. Drz.

S. Drz.

tworów w przełyku samym, lub w bliskości wpustu żołądkowego istniejących. Przeszkody tego rodzaju, nie dopuszczające przełykania prawidłowego pokarmów, przezwycięża nieraz cewnik cienki, umiejętnie użyty; ale jeżeli zwężenia są bardzo znaczne, kręte, albo nakoniec zamykają doszczętnie światło przełyku, cewnikiem nic już zrobić nie można. Wtedy uciec się trzeba do lawatyw odżywczych, wstrzykując do odbytnicy (ob.), albo za pomocą cewki dłuższej do okrężnicy (ob.), płyny odżywiające, przyrządzone właściwie. Ponieważ jednak odcinek dolny przewodu pokarmowego nie wiele wchłania i przyswaja pokarmów, nie posiadając zdolności swoistej trawienia, a doprowadzanie ich w ilościach większych wywołuje zwykle łatwo rozwolnienie, osłabiające i tak już wątłego chorego, więc sposób ten О-a sz-go najczęściej nie wiele i nie na długo bywa pomocny. W każdym razie żywienie za pomocą cewnika, o ile jest możliwe, lepsze daje wyniki.—W przypadkach rozpaczliwych, gdy o wprowadzaniu do ustroju pokarmów przez cewnik albo lawatywy mowy być nie może, nie pozostaje nic innego, jak utorowanie sobie drogi do żołądka lub kiszki za pomocą operacyi chirurgicznej, wytwarzającej przetokę (fistula) sztuczną, przez którą pokarmy dostawać się mogą do ustroju. — Przetoka żołądkowa taka ma tę wyższość nad cewnikiem, że przez uią wprowadzać można do żołądka nietylko pokarmy płynne, ale i stałe, byłe rozdrobione należycie (mięso posiekane, jarzyny rozgotowane, chleb rozmoczony i t. d.) i oddać może w samej rzeczy przysługi pewne, jeżeli niedrożność przełyku nie jest wywołana przez nowotwór złośliwy (n. p. rak). — Pożyteczność О-a sz-go jest wogóle nie nazbyt wielka, gdyż ustrój nigdy nie znosi go dobrze na czas dłuższy, ponieważ zawsze odbywać się musi w w;arunkacli zbyt dalekich od prawidłowych.

Odźwiernik, po łac. Pylorus (od gr. îr\ ттАт] =braina, drzwi, wrota i ó oopoę—strażnik), zwany dziś powszechniej w-y pustem żołądka, część żołądka łącząca go z jelitami, za pośrednictwem dwunastnicy. — Por. Jelito i Żołą-

D-r J. P.

Odźwierny (wyraz pochodzący od „dźwie-rze“ — drzwi), zwany też wrotnym, brain nym i mniej właściwie bramowym, stróż stojący przy drzwiacli domu albo jego bramie, później dopiero nazywany „szwajcarem“, ponieważ Szwajcarowie najemni, jako ludzie pewni i zaufania godni, służbę tą pełnili, ta nazwa i dziś jeszcze przeważa.—W klasztorach O-ych nazywano zwykle „furtjanami“, a wybierano na urząd ten braciszków roztropniejszych i rozgarniętych, obowiązkiem ich było pilnować furty klasztornej, zamykać i otwierać kościół, oraz baczyć na to, aby nie wchodziły osoby, którym należało bronić wstępu.

- Oe, wyrazy tak zaczynające się, a tu nie pomieszczone znajdują się pod E, lub Oi.

Oea, po greckn Ola, 1. miejscowość w części północno-wschodniej wyspy Eginy, w pobliżu świątyni Ateny, mylnie uważanej zwykle za świątynię Zeusa Panhelleniosa, pół mili od stolicy wyspy odległa; por. H e r o d o t (5, 83);—2. miasto na wyspie Thera; por. Pto-lemaeus (3, 15).

Ooagrus, po grecku Olaypoę. 1. Mityczny król tracki, który według trądycyi starodawnej, był małżonkiem Muzy Kalliopy, a ojcem Orfeusza i Li nosa (ob.); stąd też Muzy zo-wią się niekiedy OlayplSeę (domyśl, xoöpai), siostrami О-a; u poetów zaś rzymskich oznacza Oeagrius tyle co orficki, tracki, — Por. Apol-lodorus (1, 3, 2); Moschos (3, 17);Orph. „Argonaut.“ (73); Ovidius „Ibis“ (484), Sili us Italiens (5, 463).—2. Znakomity aktor w rolach tragicznych, żyjący za czasów Ary-stofanesa (ob.).

Oeaks, po grecku O Idę, po łacinie Оеат (drugi przypadek Oeaeis), według opowieści mitycznej , syn Naupliosa i Kii meny, brat P a-lamedesa i Nauzymedonta. Kiedy Grecy brata jego Palamedesa niecnym sposobem podczas wyprawy trojańskiej na śmierć przez ukamienowanie skazali, zemstę swą za zbrodnię ową wywarł w ten sposób, że żonom dowódzców greckich wieść zmyśloną opowiaT dał, jakoby mężowie ich piękne branki trojańskie z sobą do Grecyi pozabierali, i pobudził niejedną z nich przez to, że z zazdrości męża swego, kiedy do domu powrócił, zamordowała.— Por. Apollodorus (2, 1, 5); Euripides „Orestes“ (432).

Oeanthe, Oeanthea, po grecku olàvlbj, Oldvfrsta, u niektórych autorów także EuavtKa, Eoavihç zwane, miasto w krainie Lokryjczyków Ozolskich, na krańcu zatoki Kryssejskiej, niedaleko Naupaktos, słynące ze świątyni Afrodyty, obok której gaj święty wraz z posągiem bogini się znajdował; mieszkańcy zowią się Olavfiatç, Oldvfitoi; dzisiaj zwaliska w pobliżu Galaksi-dhi. — Por. Thucydides (3, 101); Pausa-nias (10, 38, 5); Stephanus Byzantius (str. 508); Plinius „Nat. Hist.“ (4,3,4).

Oeasso albo Oeaso, po grecku Olaaaco, Oiaawv, 1, przylądek u stóp gór Pirenejskich, na granicy Hiszpanii i Gallii; dzisiaj Cabo de H i g u e r a, obok Fuenta Rabia; por. Ptolemae-us (2, 6, 10); Mar ci anus (str. 45); w pobliżu jego leżało nad rzeką Magrada, w ziemi Waskonów, w Hispania Tarraconensis, 2. miasto, równe noszące miano, gdzie tuż nad morzem przełęcz przez Pireneje wiodła, przez którą Hasdrubal bratu swemu Hannibalowi posiłki poprowadzić zamyślał; dzisiaj О y ar co albo Oyarzun; —por. Pomp. M e 1 a (3, 1, 10); Ptolemaues (2, 6, 10).    s-Drz-

Oeballis, po grecku Ol'ßaXo«;, 1. Bohater sta-j rogrecki, syn Perieresa, wnuk К у n o r t a-

Oechalia, po grecku Ot/aXia, nazwa kilku odwiecznych miast greckich, z pomiędzy których najważniejsze są: 1. Znaczne miasto na wyspie Eubei, na wschód od Eretryi, zdobyte przez Heraklesa; w czasach późniejszych osada drobna, podlegająca władzy Eretryjczy-ków; — por. S trab on, (10, 448); Vergilius „Aen.“ (8,    290). -- 2. Osada Oetejczyków

sa, król Sparty, gdzie wystawiono na cześć jego kaplicę, spłodził z Nimfą Bateą: Tynda-reosa, Hi p po ko n ta i Ikaryosa, albo też, według innych tradycyi mitycznych: T y ndare-osa, Ikarosa i Arnę lub Arenę; stąd u poetów zowią się Kastor i Pollux, synowie Tyndareosa, Oebalidae, Oebalii Fratres, a Helena piękna, rzekoma córka Tyndareusa, Oebalia pellex — por. Ovidius „Ibis“ (590); „Fast.“ (5,    705);

„Remed. am.“ (458). — Jak inna opowieść starodawna niesie, był O. synem Kynor-tasa, a żoną jego Gorgofone, córka Perseusza; również i dzieci jego nazwiska źródła odmiennie podają, i tak z Bate ją miał oprócz Tyndareosa, córki Peirene i Arenę; Nikostrate znowu miała mu powić H i p-pokoonta albo Hippothoonta. Apollodorus (3, 10, 4).—2. Heros staroital-ski, rodem Grek, syn Te łona, z wyspy Ta-fos, w grupie Echinadów leżącej, i Nimfy rzecznej 8 eb et his. Nie zadawalając się odziedziczoną po ojcu wyspą Capreae, podbił O. pod swą władzę także część ziemi Kampań-skiej, a stąd wyruszył także w pole przeciw Eneaszowi, kiedy ten na italskiej ziemi Por. Vergilius „Aen“. (7,

S Di z

w Thessalia Phthiotis, nad rzeką Peneios, na północ od miasta Lilei, pomiędzy Pelinną, a Trikką leżąca; — por. Strabon, (8, 396).—

3.    Możne miasto w Messenii, nad granicą arkadyjską, które z biegiem wieków tak podupadło, że za czasów Epaminonda sa (ob.), w pierwszej połowie IV wieku przed Chr., na miejscu jego uboga tylko stała wioska; — por. Strabon, (8, 350); P au sani as, (4, 3, 10;

Por. 4, 26, 6); Plinius „Nat. Hist.“ (4, 5, 7). —

4.    Miasto w Etolii, dzisiaj cyklopowe gruzy w sąsiedztwie Karpenicy albo Karpenisi. —

wylądował. 734).

Oebotas, po grecku oißwtac, syn Oenia-sa z miasta Dyme, w krainie Achajskiej, pierwszy Achaj czy k, który w szóstej Olimpiadzie zwycięstwo w igrzyskach olimpijskich odniósł. Ponieważ mu ziomkowie nie dosyć honorów za tak wielkie odznaczenie składali, przeklął ich, błagając bogów, aby żaden z nich nigdy nagrody jakiejkolwiek w owych igrzyskach nie otrzymał. Bogowie prośby tej wysłuchali. Powiadomieni wreszcie o klątwie tej przez wyrocznię, Achajczycy postawili mu w Olimpii posąg osobny, poczem zaraz w igrzyskach następnych ziomek ich zwyciężył. Od tego też czasu każdy, pragnący ubiegać się o nagrodę w igrzyskach olimpijskich, składał na grobie О-a na cześć jego obiatę i wieńczył posąg jego. — Por. P aus an i as (6, 3, 4; 7,    17,

S. Drz.

5.    Miasto w krainie Trachińskiej, należące do Malijczyków;—por. Str ab on(8, 339; 10, 448).— Prawie wszystkie miasta owe rościły sobie preten-syę, że były rezydencyą mitycznegu króla E u-rytosa (ob.), a poeci późniejsi i mytografowie całą sprawę jeszcze więcej zagmatwali. Według badań nowszych zaszczyt ten pierwotnie należy się miastu, w Tessalii położonemu. — Por. O. Müller „Die Dorier“, (tom I str.

417).

S. Drz.

3; 6.)

Oebschelwitz, herb poski z indygienatu. Na tarczy w polu błękitnem kogut srebrny z piórami w ogonie naprzemian białemi i czarnemi. Nad hełmem, w zawoju błękitno-srebrnym, dziewięć gałeczek z różą i dwoma liśćmi chlarz. Labry błękitne, podszyte srebrem. Herb rodziny niemieckiej Oebsc hel witzów, z której Józef, podpułkownik w regimencie podczaszego litewskiego, i Fraciszek Rudolf, podpułkownik gwardyi koronnej, otrzymali in-dygienat polski w r. 1768 i 1788. Potomkowie ich, spolszczywszy nazwisko na Ebsze-1 ewicz, istnieją dotychczas. Z nich Dawid był senatorem kasztelanem kr. Polskiego (1825 — 1829). Źródła: „Metr. Litewska“ (220, f. 372);

S Dvz.

Qechard.es, po grecku Ol^pSrję, rzeka w kraju Serica, w dzisiejszych Chinach, która, według Ptolemeusza, z trzech źródeł wypływa i, w kierunku północno-wschodnim płynąc, do Oceanu Północnego (Oceanus Septentrionaliś) wpada. Szczegóły te jednakże nie mogą być wia-rogodne, ponieważ w całej północno-wschodniej Azyi napróżno dzisiaj rzeki takiej szukać.—Rzeka główna, wypływająca z gór Auracyjskich (dzisiaj gór Ałtajskich), jest to prawdopodobnie dzisiejsza Selenga, którą Ptolemeusz mylnie łączy z kilku rzekami, w stepach przepadającemu Nowsi uczeni twierdzą, że rzeka O. odpowiada Jarkandowi albo J arki andowi, wpływającemu do jeziora Lop, i upatrują w zachodnim dopływie dzisiejszą rzekę Ecine, ginącą w jeziorze Nohuk albo So-pu, a w południowo-wschodnim dopływie rzekę Onghen, zbliżającą się w części biegu swego do głównej rzeki Selengi.—Por. Ptolemaeus, w wa- 6, 16, 3; 4.

Qechelhäuser Wilhelm von (* w Siege-nie d. 26 sierpnia r. 1820) przemysłowiec, ekonomista, polityk i literat. — Wykształcenie techniczno-przomysłowe otrzymał w papierni ojca swego; w latach 1844 i 1845, z polecenia minister^ urn skarbu pruskiego, odbył podróż do Francyi i Anglii w celu zbadania rozwoju i postępu fabrykacyi papieru w krajach tych. W r. 1848 wstąpił jako sekretarz do ministeryum handlu ówczesnej rzeszy niemieckiej, a nieba-0 strowski; Boniecki: „Herbarz polski“. D t wem posunięto go na asesora ministeryalnego;

102

Eucykl. Po w »z. Iluitr. Ser. II. Zeez. 29b. Tom. IV.

bis 1850“ (tamże 1892)

Oechsli Wilhelm (* w Riesbachu pod Zurychem d. 6 października r. 1851) historyk szwajcarski. Początkowo oddawał się w uniwersytecie zurychskim nauce teologii, lecz zniechęciwszy się do niej, zabrał się do dziejów pod przewodnictwem profesora Biidin-g e r a; w kierunku tym kształcił się następnie dalej w Berlinie i w Heidelbergu. Po ukończeniu nauk i pobycie dłuższym w Paryżu, gdzie czynił poszukiwania historyczne, został w r. 1876 naczycielem gimnazyalnym w Win-terthurze; w r. 1887 powołano go na profesora dziejów Szwajcaryi do szkoły politechnicznej w Zurychu, w roku zaś 1894 stanowisko takie samo otrzymał w uniwersytecie tamtejszym i zajmuje je dotąd (r. 1904). ogłosił O. między innemi: „Schweizergeschichte für Mittelschulen“ (wyd. 2-e, Zurych 1894); „Allgemeine Geschichte für Mittelschulen“ (wyd. 2-e, tamże 1894); „Die Anfänge des Glaubens-konfiiktes zwischen Zürich und den Eidgenossen 1521—24“ (Winterthur 1883); „Zur Sempacher Schlachtfeier“ (Zurych 1886); „Bilder aus der

Red.

do roku 1766 był mincarzem gdańskim i na

stemplach swej roboty zamieszczał litery R.

w. w. w.

E. OE.

minimes

w г. 1851 wysłano go do Londynu ca pierwszą wystawę wszechświatową, jako sprawozdawcę komisyi związku celnego, niemieckiego (Zoll-ver einsländische Bericht erst attunyskommissioń). W r. 1852 miasto Mühlheim nad rz. Ruhr obrało go na burmistrza, a urząd ten sprawował do r. 1856. W latach 1852 i 1853 zasiadał

w sejmie pruskim; od r. 1878 do 1893 w parlamencie niemieckim, należąc do stronnictwa narodowo-liberalnego. — W r. 1856 wstąpił do towarzystwa gazowego dessauskiego i od r. 1857 do 1890 stał na jego czele. W r. 1883 otrzymał nobilitacyę pruską, w roku zaś 1893 uniwersytet erlangeński mianował go doktorem filozofii honorowym.--Jako wielbiciel zapalony Sh а к e s p e ar a należał O. do założycieli towarzystwa „Deutsche Schakespeare-Gesellschaft“, a później z w_yboru został jego przewodniczącym; wspólnie z Ulricimi Friesenem zajmował się wydaniem dzieł szekspirowskich, podjętem przez towarzystwo rzeczone, a sam dla sceny opracował 27 dramatów najwybitniejszych; również staraniem jego wyszło wydanie popularne utworów Shakespeara w przekładzie niemieckim Schlegla i Tiecka (Stuttgart 1894; wyd. 14-e); nadto napisał: „Einführungen in Shakespeares Bühnendramen und Charakteristik sämtlicher Rollen“ (Minden 1894; wyd. 3-e) i „Shakespeareana“ (Berlin 1894). Z prac ekonomiczno-politycznych О-a na wyróżnienie zasługują: „Die wirtschaftliche Krisis“ (Berlin 1876); „Die Nachteile des Actienwesens und die Reform der Aktiengesetzgebung“ (tamże 1878); „Die Tarifreform von 1879“ (tamże

1880); „Die Arbeiterfrage“ (tamże 1886); „Die socialen Aufgaben der Arbeitgeber“ (tamże 1887, wyd. 2-e); „Sociale Tagesfragen“ (tamże 1889; wyd. 2-e) i „Erinnerungen aus den Jahren 1848

Red.

Drukiem

Weltgeschichte“ (wyd. 2-e, Winterthur 1887 — 1890; 3 cz.); „Quellenbuch zur Schweizergeschichte“ (Zurych 1886, toż poczet nowy, tamże 1893); „Bausteine zur Schweizergeschichte“ (tamże 1890); „Die Anfänge der schweizer Eidgenossenschaft“ (tamże 1891) i monografie różne w wydawnictwach rozmaitych, zwłaszcza w „Jahrbuch für schweizer Geschichte“ i w Hi 1-tyego „Politisches Jahrbuch“.

Oeckermann Rudolf Ernest od г. 1760

Oecodoma, rodzaj owadów błonkoskrzydłych (Hymenoptera) z rodziny mrówek (Formicidae). Najlepiej znany gatunek tego rodzaju O. cephalotes, czerwonego koloru, żyje towarzysko w Gujanie i Brazylii północnej, tworząc mrowiska, składające się z samców i samic skrzydlatych i z robotnic bezskrzydłych, których wielkość waha się od 4.5 do 15 mm. Pośród robotnic odróżniamy trzy rodzaje osobników; 1) największe, czyli t. zw. żołnierze, o dużych

Fig. 143. Mrówka Oecodoma cephalotes'(t. zw. żołnierz); P/a wielkości właściwej.

głowach i szczękach silnych, pełniące rolę obrońców gniazd; 2) robotnice średniej wielkości, codziennie wychodzące z gniazd i znoszące kawałki liści i 3) najmniejsze robotnice, krzątające się zwykle tylko w mrowisku. Robotnice wyróżniają się głową sercowatą, po

fÉÉÜi^

Fig. 144. Mrówka Oecodoma cephalotes (samica’skrzydla-ta); lJ/a wielkości właściwej.

której bokach znajdują się kolce; rożki mają 1 - członkowe ; szczęki trójkótne z 2 - gła-szczkami 4-członkowemi; w części przedniej ciała po bokach dwa kolce w tył zwrócone; takież same kolce znajdują się i w części tylnej; łodyżka dwuczłoukowa, scieśniona^z boków. Samice są zwykle bardzo duże i posiadają na grzbiecie w tyle kolce mniejsze, niż u robotnic-

Oecolampadius — Oconomus.

803

С/. St.

Red.

Głowa samców mniejsza, niż u robotnic; różki 12-członkowe; środkowa część grzbietu, pokryta włoskami żółtemi, tworzy garb. — Obyczaje tych mrówek są niezmiernie ciekawe. Budują w plantacyach i małych laskach mrowiska niezbyt wysokie, lecz obszerne, których pagórki, wystające ponad powierzchnię ziemi, tworzą sklepienia gniazda podziemnego, w którym znajduje się mnóstwo korytarzy i kilka wyjść na-zewnątrz, zwykle zamkniętych. Sklepienia ga-leryi wewnętrznych, zbudowanych z grudek ziemi, i wejścia do nich wysłane są kawałkami liści, znoszonych przez robotnice. Codziennie z mrowiska, pod opieką kilku żołnieży, wyruszają całe zastępy robotnic ku plantacyom drzew pomarańczowych i kawowych, gdzie czynią istne spustoszenia, każda bowiem robotnica wycina szczękami krążek liścia. Z chwilą, gdy wszystkie robotnice zaopatrzą się w kawałek liścia, cały pochód zdąża z powrotem ku mrowisku. Oprócz wspomnianych wypraw dziennych na plantacye, stanowiących prawdziwą plagę mieszkańców tamtejszych, mrówki te robią także najścia na mieszkania ludzkie, gdzie rabują wszelkie słodycze.

Oecolampadius Jan (* w Weinsbergu [Wir-temberg] w r. 1482— f w Bazylei d. 21 listopada r. 1531), reformator religijny, szwajcarski, nazywający się właściwie Hiissgen albo Heüssgen, nie zaś Hausschein, jak nieraz mylnie twierdzono. — Początkowo przykładał się w Heidelbergu do teologii, następnie w Bolonii uczył się prawa, po powrocie z Włoch zajął się ponownie teologią w Heidelbergu i w Tybindze, później pod przewodnictwem R e u c h 1 i n a (ob.) zajął się gorliwie nauką języka greckiego i hebrajskiego. Po krótkim pobycie w mieście rodzinnem, gdzie pełnił obowiązki duchowne, przeniósł się do Bazylei, a tam w r. 1516 został kaznodzieją. W chwilach wolnych od zajęć kapłańskich pomagał Erazmowi z Rotterdamu (ob.) w przekładaniu Nowego Testamentu. W r. 1518 wyjechał z Bazylei, aby w Augsburgu zająć również miejsce kaznodziei i wytrwał na nim dwa lata, poczem wstąpił do klasztoru Altmünster, blisko miasta tego położonego, aby zdała od zgiełku światowego zabawiać się nauką. Nie długo atoli zażywał spokoju. Rozczytując się w pismach Lutra, zaczął przejmować się jego poglądami, a gdy jął się wychwalać je współbraciom klasztornym, tak ich tern oburzył na siebie, że w roku drugim po wstąpieniu do ich grona, nie czując się bezpiecznym, potajemnie klasztor opuścił. Schronienia udzielił mu na zamku Ehrenbergu Franciszek von Sickin-gen, który go przyjął gościnnie, mianując go zarazem kapelanem swym. Gdy mu śmierć zbyt prędko zabrała opiekuna tego, powrócił w r. 1522 do Bazylei, gdzie duch reformacyi zaczął już był ogarniać koła coraz szersze, a dokąd go zapraszał przyjaciel dawny, drukarz

Kratander. Zaraz po przybyciu mianowano О-a profesorem teologii oraz zastępcą kaznodziei kościoła św. Marcina. Pomimo że spotykał się z oporem, zarówno w uniwersytecie, jak w mieście samem, O. przystąpił odrazu do szerzenia nauki nowej z katedry i z kazalnicy, a pomału zyskiwał zwolenników coraz więcej, którzy, wziąwszy górę na początku r. 1529, oddali mu probostwo katedralne i postawili go na czele spraw religijnych w mieście i okolicy od niego zawisłej. W r. 1531, na krótko przed śmiercią, zaproszono go do Ulmu wraz z Buce r e m i Blarerem, gdzie we trzech również zaprowadzili reforinacyę. Powróciwszy z wyprawy tej umarł, a pochowano go w katedrze bazylejskiej, gdzie dotąd znajduje się grobowiec jego; na stronie zaś zewnętrznej wystawiono mu później pomnik.—Aczkolwiek O. poważał i cenił L utrą bardzo wysoko, w poglądach niektórych skłaniał się jednak ku Z w in g leniu i F ar el owi, z którymi łączyły go stosunki przyjacielskie; dotyczy to głównie zapatrywania się na komunię świętą, o której ogłosił rozprawę „De genuina verborum Domini, hoc est corpus ineum, interpretatione“ (1525); w sprawie tej samej rozprawiał z Lutrem na zjeździe w Marburgu (r. 1529), czyniąc to wszakże bardzo oględnie i łagodnie, co wypływało z usposobienia jego zgodliwego, unikającego starć ostrych; pomimo to jednak posiadał wiele stanowczości i nie dał się zepchnąć z drogi, na którą raz wstąpił; dowodzą tego też dysputy jego wcześniejsze, w Badenie (r. 1526) i w Bernie (r, 1528), które przyśpieszyły niezmiernie rozwój reformacyi w Szwajcaryi. — O. był zwolennikiem kościoła wolnego, niezależnego od państwa, wszelkie mieszanie się władzy świeckiej do spraw czysto duchownych potępiał stanowczo; przymus w rzeczach wiary uważał za naganny i szkodliwy; w tym też kierunku działał do śmierci słowem i piórem. Por. Hess „Lebensgeschichte D-r Joli. Oekolampads“ (Zurych 1791; do życiorysu dodany jest tam spis zupełny prac wszystkich О-a); Herzog „Das Leben Joli. Oekolampads und die Reformation der Kirche zu Basel“ (Bazylea 1843, 2 tomy; A. de M e s t r a 1 wydał w Neuchatelu toż dzieło w opracowaniu fracuskiem, skróconem); Hagen bach „Oekolampads Leben und ausge-wählto Schriften“ (Elberfeld 1859). Leopold Otto w „Encykl. pow.“ S. Orgelbranda (t. XIX, str. 749 — 751) podał życiorys О-a treściwy, ale dokładny.

Oeconomus Konstantyn (właściwie Oixo-vó[j.oę, co według wymowy nowogreckiej brzmi „Ikonomos“), teolog i pisarz nowogrecki (* w Tsaritsanie [Tessalia] d. 27 sierpnia r. 1780 —f w Atenach d. 9 marca r. 1857), syn duchownego, sprawującego w Elassonie obowiązki ekonoma biskupstwa tamtejszego; po ojcu otrzymał tenże urząd, a stąd też powstało nazwisko jego.—Podejrzewany o należenie do ruchu

politycznego w г. 1806, został uwięziony w Ja- Oedterg Jonasz Fridolf (* w Arnäs d. ninie przez władze tureckie. Po czasie pe- 14 lutego r. 1845) historyk szwedzki. Wy-wnym, złożywszy okup, odzyskał wolność i udał kształcenie uniwersyteckie otrzymał w Upsali się w r. 1808 do Smyrny, gdzie mu powierzo- i tamże w r. 1875 dyplom doktorski uzyskał, no zarząd szkoły greckiej, świeżo założonej; obroniwszy rozprawę „On den Svenske konun-wykładał w niej teologię i literaturę grecką gens Domsrätt före Svea Hofrätts invättaude blisko lat 11, poczem wskutek niesnasek mu- âr 1614“, poczem w roku następnym został siał wyjechać na wyspę Mitylenę; stamtąd pa- nauczycielem gimnazyalnym w Skarżę.—O. ja-tryarclia Grzegorz powołał go do Aten. ko historyk jest szczególnie znawcą niepospoli-Wybucłi powstania greckiego nie pozwolił mu tym dziejów reformacyi oraz jej przeciwników atoli pozostawać tam długo, opuścił więc kraj w Szwecyi, a w pracach swych dotyka też nie-rodzinny, udając się naprzód do Odesy, nastę- I raz spraw dzieje nasze bliżej obchodzących, pnie zaś do Petersburga, gdzie przebywał dość [ Z prac jego najwięcej cenione są następujące: długo. W r. 1828 napisał tam między innemi po grecku dzieło o pokrewieństwie języka rosyjskiego z greckim, został członkiem akademii petersburskiej, a potem i berlińskiej, zażywając rozgłosu uczoności poważnej.—Po odbyciu podróży, podczas której zwiedził Niemcy i Włochy, powrócił nakoniec do oswobodzonej już wtedy ojczyzny swej i osiadł początkowo w Nau-plii, skąd przeniósł się do Aten, a tam już mieszkał do śmierci. — Z dzieł jego licznych najwybitniejsze są: „Ilepl r/jç -(vrpiaç, Trpocpopâç tfjç éXXevixf]ç yXiôaayç“ (1833) i ,,'lepà Каг/^аса“

„Anteckningar om riksradet Hogenskild Bielkes friherrskap Lacko 1571—1599“ (Skara 1892); „Om Anders Lorichs k. Johan III: s ständige legat i Polen, och hans tid 1569 — 1584“ (tamże 1893); „Om princessan Cecilia Wasa, Mar-kgrefvina of Baden-Rodemachern“ (tamże 1896); „Tidsbilder ur 1500 talets Svenska häfder“ (tamże 1896); „Om stämplingarna not konung Johan III aren 1572 —1575“ (tamże 1897); „Om Klas Kurssell, k. Erik XIV: s och Johan III: s krigsöfverste i Livland“ (tamże 1899). — Od r. 1893 O. jest wydawcą pisma „Westergót-lands Foruminnesföreninings Tidskrift“.

Oedema ob. Opuchli na.

Oedemera—zalęszczyca,rodzaj chrząszczy ( Coleopter a) z rodziny zalęszczyc ( Oedemeri-dae ob.), podrzędu nierównoczłonkowych (Heteromera). Różki 11-członkowe; drugi członek rożków znacznie krótszy, niż połowa trzeciego; piszczele nóg przednich z 2 kolcami na końcu: udo nóg tylnych u samców najczęściej zgrubiałe. Oe. żyje na kwiatach. Rodzaj ten liczy 25 gatunków europejskich, z których najpospolitsze są następujące: Oe. flavescens L. koloru czarnego; pokrywy żółte; różki u nasady żółte; przedtułowie z przodu szersze niż z tyłu, pośrodku silnie przewężone; samiec posiada uda silnie zgrubiałe i odwłok czarny z nadzwyczaj cienką, żółtą od wódką po bokach; długość 8—11 mm.- O. podagrariae koloru czarnego z odcieniem zielonym; nasada różków i nogi żółte; pokrywy żółte, u samców najczęściej na brzegu zewnętrznym i na końcu czarno-brunatne; trzecia żyłka pokryw aż do wierzchołka oddzielona od brzegu bocznego; przedtułowie u samic żółte; odwłok ich żółty z czarną plamką pośrodku; uda nóg tylnych u samców silnie wygięte; długość 8—11 mm. — O. jlavipes koloru bronzowego, zielonego lub zielono - błękitnego, z nadzwyczaj delikatnem owłosieniem; nasada różków i nogi przednie żółte; ostatni członek różków z jednej strony zaokrąglony; pokrywy ciemne z liniami podłużnemi; przedtułowie dłuższe, niż szersze z 3 brózdkami głębokiemi; uda nóg tylnych u samców silnie zgrubiałe i wygięte; długość 5 — 9 mm. — 0. virescens ciemny lub brunatno zielony, z owłosieniem szarem; ostatni członek różków niezaokrąglony; pokrywy ciemne; przedtułowie krótkie, z przodu sil-

lled.

(Wiedeń 1814 i liczne przedruki późniejsze); oprócz tych ogłosił jeszcze w 4 tomach badania dotyczące przekładu Starego Testamentu [Septuaginta)-, poemat na cześć cesarza Aleksandra I (Petersburg 1825, po grecku i po rosyjsku); liczne przemówienia i mowy pogrzebowe; podręcznik retoryki (Wiedeń 1813) i przekład „Skąpca“ Molierowegop.n. „E^vraßsAcovr^“.

— Syn jego, So foki es O., sporządził wydanie zbiorowe dzieł po nim pozostałych p. n. „Та афСó-[rêva К. Olxovó{roo (Ateny 1864 i lata nast.). Ked-

Oecus (budown. rzymskie).

Wyraz ten

Vitruvius

grecki (o obtoę) jest nazwą domu wogóle, ale nadawany też bywał osobno pewnej części domu greckiego, mianowicie izbie wielkiej, w której pani domu, otoczona niewolnicami, zasiadała do przędzenia; w tejże izbie zastawiano także nieraz stoły biesiadne, ale tylko dla mężczyzn, gdyż niewiasty przyzwoite w Grecyi nie ucztowały nigdy pospołu z mężczyznami. — O. stosunkowo późno dopiero, gdy porzucono dawną prostotę życia, znalazł się i w domu rzymskim, a należał wtedy do najzbytkowniej urządzanych części pomieszkania.

Poili o („De architeętura libri X“, ks. VI, rozdz. 2 — 4 i 7) opisuje O. czworaki, jak oto:

1) O. tetrastylus, mający pułap podtrzymywany czterema słupami, składający się z czworoboku między słupami i z galeryi między niemi a ścianą budynku; 2) 0. corynthiącus z pułapem sklepionym, podtrzymywanym również przez słupy; 3) O. aegyptiacus, o dwu rzędach słupów, pokryty dachem w taras i 4) 0. cyzi-canus posiadający drzwi oraz okna oszklone.—

O. służył Rzymianom głównie do wyprawiania w nim uczt wystawnych.—Por. Plinius „Nat.

hist.“ ks. XXXVI, rozd. 60.

llod.

Oedemeridae — Oedi cnemu*.

805

nie rozszerzone, po za środkiem przewężone, uda nóg tylnych u samca zgrubiałe; długość 8 — 12 mm.

Ci. s.

Oedemeridae — zalęszczyce, rodzina chrząszczy ( Coleopter a) z podrzędu nierówno-członkowych (Heteromera), Różki 11 — 12 członkowe, cienkie, długie,, wynoszące przynajmniej połowę długości ciała, szczeciniaste lub nitkowate, osadzone przed oczami. Głowa stopniowo ku tyłowi zwężająca się, z przodu najczęściej wydłużona w kształcie ryjka; przedtułowie wąz-kie; uda nóg przednich wydłużone, walcowate; uda wszystkich par nóg zwykle stykają się z sobą; nogi długie, cienkie; przedostatni członek podymu sercowaty lub z 2 wyrostkami; pazurki proste; ciało wydłużone. — Chrząszcze te żyją najczęście na kwiatach, larwy zaś w drewnie drzew martwych. Larwy podługo-wate, z przodu szersze, niż z tyłu, z 2 oczkami kropkowatemi z każdej strony lub bez nich, z różkami 4-członkowemi i nogami 5-członko-wemi; pierwsze pierścienie odwłoka na spodzie posiadają brodawki parzyste, ostatni pierścień odwłoka trójkątny.

v Oedenburg, miasto i komitat na Węgrzech, ob.Sopron.

Oeder Jerzy Ludwik, piszący się po łac. Oederus, (* w Schoflachu w r. 1694 — f w Feuchtwangen w r. 1750), proboszcz protestancki w Feuchtwangen i od r. 1737 superintendent tamtejszy, zajmował się poważnie dziejami Socynianów (ob.) polskich i między innemi wydał książkę ich dotyczącą p. n. „Catechesis Racoviensis seu Liber Socinianorum primarius“

Red.

Cz. St.

przyrodą jako wzorem i mistrzynią jedyną, a że posiadał talent rzeczywiście niemały, doszedł do wyników wcale dobrych. Podróżując wiele po Bawaryi, Szwajcaryi, Hollandyi, Austryi, Włoszech, Francyi i Anglii, wszędzie zbierał gorliwie szkice i doskonalił się zarazem w technice malarskiej.—Po długiej wędrówce tej osiadł nakoniec w Dusseldorfie i zabrał się do opracowywania zbiorów swych, tworząc z nich krajobrazy, świadczące o bystrości spostrzegawczej talentu jego. W obrazach О-a panuje realizm, nastrój ich przeważnie bywa smętny. Za dzieła jego najlepsze uchodzą: „Widok leśny z sarnami“ (r. 1874); „Wyrąb leśny“ (r. 1876); „O późnej jesieni“ (r. 1879); „W listopadzie“ (r. 1880, Galerya narodowa w Berlinie); „Poranek jesienny“ (r. 1883); „Wnętrze lasu“ (r. 1884); „Równina hollenderska“ (r. 1892) i „Po polowaniu“ (r. 1892).—W r. 1880 otrzymał madal złoty mniejszy na wystawie berlińskiej.

Oederan, miasto w królestwie Saskiem,w obwodzie Zwickau. Posiada kościół ewangielicki, ratusz stary, szkołę handlową. Mieszkańców liczy 5 515 (r. 1895). Wyrabiają tu broń, kapelusze, wózki dziecinnne, meble żelazne, cygara, kobierce, fłanelę, jest tu też przędzalnia baweł-

Oederus G. L. ob. Oed er J. L. OedicnemtlS — kulon, rodzaj ptaków bro dzących {Grali at or es) z rodziny dżdżow ni kowatych ( Charadriidae). Dziób prosty nieco dłuższy od głowy, na końcu zgrubi ały

ny.

Red.

(Frankfurt 1739).

Oeder Jerzy Krystyan (* w Ansbachu w r. 1728 —f w r. 1791), botanik zasłużony, syn Jerzego Ludwika (ob.). Poświęciwszy się naukom przyrodniczym, już w r. 1752 otrzymał katedrę botaniki i zarząd ogrodu botanicznego w Kopenhadze. W latach 1755 — J760 zwiedził Norwegię i Danię, badając rośliny tamtejsze. Owocem podróży tej długiej było dzieło słusznie cenione wysoko p. n. „Flora Danica“ (Kopenhaga 1760 —1761 ); później ogłosił jeszcze między innemi „Eletnen-ta botanicae“ (tamże 1769). Na cześć jego nazwano Oedera, rodzaj roślin złożonych (Com-positae), pochodzący z przylądka Dobrej Nadziei.

1»

; ’ -V

Oj

*1

Red

Oeder Jerzy Wilhelm (połowa pierwsza i środek wieku XVIII) pedagog, był rektorem gimnazyum toruńskiego i drukiem ogłosił prac kilka, z pośród których wymienić można: „Memoria nominis Krivesiani“ (Toruń 1752); „De recto usu rhetorices“ (tamże 1752) i „De arti-ficio non respondendi“ (tamże 1763).

-'-NiA

isba-'**

Fig. .145. Kulon (Oedicnemus crépitons).

ogon klinowaty składa się z 14 piór; skok 3 — 4 razy dłuższy od palca środkowego; palca tylnego brak; z upierzenia podobny do skowronka.

Oeder Jerzy (* w Akwizgranie d, 12 kwie-    Rodzaj ten liczy 9 gatunków, zamieszkujących

tnia r. 1846) malarz niemiecki. O. początko-    okolice suche, piaszczyste wszystkich części

wo zajmował sią gospodarstwem wiejskiem, od    świata, z wyjątkiem Ameryki północnej; ptaki

roku zaś 1869, jako samouk, zaczął się żaba-    przeważnie nocne. Najpospolitszy gatunek ku-

wiać malowaniem krajobrazów, posługując się    łona—0. crepitans od góry z upierzenia podo-

Red.

Oedipus — Oedogonium.

ki plechy zabarwione na zielono, z wyjątkiem końca gołego, bezbarwnego, przeznaczonego do przyjęcia plemnika. Naprzeciw tego , miejsca tworzy się w błonie lęgni otwór okrągły, przez który przenikają komórki męskie. Skoro plemnik dostanie się do lęgni, przykleja się do części bezbarwnej jaja, a następnie zlewa się z nim całkowicie, przyczem jądro plemnika zlewa się z jądrem jaja. Zapłodniona komórka jajowa przeobraża się wtedy w zarodnik spo: czynkowy tj. w oospore. Ta otacza się wówczas błoną grubą, zawartość zaś jej przyjmuje zabarwienie brunatne lub czerwone. Oospora zimuje albo bezpośrednio, albo przeobraziwszy się przedtem w ciało wielokomórkowe. Na wiosnę zaś wydaje kilkanaście pływek, z których każda daje początek nowemu osobnikowi. Co się tyczy plemników, postacią swą nie różnią się wcale od pływek. Są tylko dwa razy mniejsze, ponieważ na wytworzenie jednego plemnika idzie nie cała komórka plechy, lecz jej połowa, skutkiem czego z każdej komórki powstają dwa plemniki. U wielu gatunków, zarówno plemniki jak jaja, rozwijają się w jednej i tej samej nitce. U innych znowu gatunków znajdujemy bardzo ciekawą dwupostacio-wość płciową, polegającą na tern, że obok zwykłych nitek z lęgniami, występują mikroskopowej wielkości osobniki męskie, samczykami zwane. Samczyk taki powstaje z t. z w. zaro-

bny do skowronka; pióra rdzawo-szare z czar-no-brunatiierai paskami po środku; czoło, podgardle i okolica oczu biała; na skrzydłach dwa pasy poprzeczne białe z obwódkami ciemnemi; część ciała dolna żółta wo-biała; lotki i sterówki czarne; brzegi i końce tychże białe. Oczy złocisto-żółte; dziób żółty, na końcu czarny; nogi słomkowo-żółte; długość ciała wynosi 45 cm.; —skrzydeł 25 cm., ogona 13 cm.—Właściwą ojczyzną kulonów (O. crepitans) jest Europa południowa, Afryka północna i Azya środkowa, spotykają się często także w Austryi, w Niemczech, a nawet w Hollandyi, Anglii Danii i południowej Szwecyi. W krajach północnych jednak należą kulony do ptaków wędrownych, gdyż zwykle na jesieni odlatują na południe. Przebywają w pustyniach, stepach, wogóle na równinach suchych, piaszczystych.

Po wstają

w komórkach osobnych, krótkich. Wydostawszy się z komórki macierzystej na swobodę, andro-spora pływa przez pewien czas, poszukując lęgni. Skoro ją znajdzie przyczepia się do jej ścianki, traci rzęsy, otacza się błoną, przegródką poprzeczną dzieli się na dwie komórki: dolną, podstawną, wydłużoną w wyrostek bezbarwny, za pomocą którego odbywa się przyczepienie roślinki i górną wierzchołkową. Ta zaś dzieli się potem na dwie duże komórki, z których każda wydaje po jednym plemniku. Dla wypuszczenia plemników część błony wierzchołkowej odrywa się nakształt wieczka; przez utworzony otwór wydostaje się zpoczątku jeden, a potem drugi plemnik. Ponieważ wydalanie plemników odbywa się właśnie wtedy, gdy w ściance rodni wytworzył się już otwór, przenikają więc odrazu do wnętrza rodni. Rodzaj Oe. obejmuje koło 150 gatunków, mieszczących się w dwuch rodzajach: Bulbochaete Ag. i Oedo-gonium Liuk (ob.). Należą tu rośliny słodkowodne, występujące nieraz w znacznej ilości w wodach stojących, w stawach, rowach i kałużach, szcze-

J. Trz.

Kulon jest ptakiem niezmiernie podejrzliwym i ostrożnym. W razie niebezpieczeństwa przysiada na ziemi, a wskutek swego ubarwienia, podobnego do otoczenia, z trudnością daje się zauważyć, lub ucieka, biegnąc nadzwyczaj prędko w zarośla, jeżeli są w pobliżu. Lot kulona dość zręczny, lecz krótkotrwały. Przy końcu kwietnia kulony urządzają w piasku gniazda niczem nie wysłane, do których składają 3 — 4 jaj wielkości kurzego (53 mm. długości i 38 mm. szerokości) barwy blado-gli-niasto-żółtej z plamami dużemi, łupkowo-błęki-tnemi. Samica wysiaduje jaja w ciągu 16 dni, dników męskich (microgonidia, androsporae) — samiec zaś przez ten czas opiekuje się swoją swoistego rodzaju pływek, różniących się od towarzyszką. Młode wkrótce po wylęgnięciu, zwykłych rozmiarami mniejszemi. jak tylko obeschną, opuszczają z rodzicami w tych samych nitkach, co i lęgnie, tylko gniazdo i więcej już nie wracają do niego. Kulony żywią się robakami, owadami, mięczakami, żabami, jaszczurkami i myszami. Cz- st Oedipus, Oidipus, ob. Edyp.

Oedogoniaceae—rodzina wodorostów z klasy zielenic ( Chlorohpyceae), rzędu Conferraceae.

Należące tu gatunki posiadają plechę (ob.) nitkowatą, gałęziącą się, lub prostą, złożoną z jednego szeregu komórek. Zamłodu plecha taka przyrasta do podłoża za pomocą chwytników (rlnzo-idae), później odrywa się i pływa swobodnie.

Rożmnaża się dwojako: 1) bezpłciowo, za pomocą pływek i 2) płciowo, za pomocą zapłodnienia. Pływki, czyli zoospory, występują u Oe. jako ciała jajowate, zielone, opatrzone na końcu cieńszym, bezbarwnym szeregiem rzęs. Każda komórka plechy wydaje po jednej pływce.

Oedogonium Link. Rodzaj wodorostów z kia-

Narządy płciowe znajdujemy u Oe. doskonale wyróżnicowane na żeńskie czyli lęgnie {pogonią) i męzkie czyli ple mnie (antheridia). Zazwyczaj osobniki z lęgniami i plemniami występują dopiero po kilku pokoleniach bezpłciowych, tj. posiadających tylko pływki. Lęgnie tworzą się z pojedyńczych komórek plechy golnie na wiosnę, wtedy rozrastają się silnie na objętość. W lęgni dojrzałej plasma kurczy się, odstaje od bło- sy zielenic {Chlorophyceae) z rzędu Confer-ny, jako ciało kuliste, przedstawiające właści- ¹ vaceae, z rodziny Oedogoniaceae (ob.), o piesze we jaja {oosphaera), podobnie jak inne komór- ( nitkowatej, nigdy nie gałęziącej się, na wierz-

chołku we włosek bezbarwny wybiegającej, u podstawy zaś wchwytnik też bezbarwny rozszerzonej. Za pomocą chwytników rośliny te przyczepiają się za młodu do kamieni, roślin podwodnych i t. d. Później odgrywają się i pływają swobodnie, tworząc ua powierzchni wód stojących (stawów, kałuż, rowów) płaty zielone. Od pokrewnego rodzaju Balbochaete różni się rodzaj Oe, prócz braku rozgałęzienia się w piesze, zabarwieniem żółtobrunatnem zarodników spoczynkowych (oosporae), które u Bul-bochaete posiadają stale kolor czysto czerwony.

grożąca niebu), D u f a (= głę-

m i n g 1 ä f a ( bia), Blodughadda (=chciwa krwi), Hef-fring (= unosząca się), Udur (= zguba), Raun (= szum), В y 1 g i a (— burza), Drobna (= grożąca albo groźna) i Kolga (— fala), stąd widać, że wyobrażały różne właściwości morza wzburzonego. Do matki ich i do nich należeli wszyscy, którzy w morzu zatonęli. Siedzibą О-a była wyspa Hlésey (dziś Lässöe) w Kattegacie położona. Sługami jego byli Fimasengur i El dir, odznaczający się oba szybkością nadzwyczajną. — O. nie należał do grona Azów, chociaż, jak podania niosą, utrzymywał z niemi stosunki przyjazne; liczyć go trzeba niewątpliwie do bóstw najstarszych prareligii skandynawskiej, czczącej uosobienia sił przyrody.

Oegopsida—rodzina, należąca do typu mięczaków (Mollusca), gromady głowo nogów (Cephalopoda), rzędu d wuskrzelny ch (J)i-branchiata), podrzędu dziesięcioramien-nych (Decapoda). Jak wszystkie dwuskrzelne dziesięcioramienne, posiada ta rodzina 2 skrze-le, 2 przedsionki, 2 nerki, 10 ramion|opatrzo-nych przysawkami i muszlę szczątkową (u O. nie podzieloną na komory); dodatkowa (w porównaniu z ośmioramiennemi), piąta para ramion (chwytnych), dłuższa niż pozostałe cztery, osadzona jest nie w jednem kole z niemi, ale bardziej ku środkowi. Cechą znamienną tej rodziny jest ustrój oka, w którem rogówka jest otwarta (w przeciwieństwie do Myopsida, mających rogówkę zakrytą). Prócz tego za szczegół znamienny dla O. (wspólny z ośmioramiennemi) uważać należy parę przewodów gruczołu płciowego żeńskiego (pozostałe głowonogi posiadają przewód nieparzysty). Do rodziny tej należy 14 rodzajów, liczących w przybliżeniu 50 gatunków, między któremi jest kilka kopalnych. Dzielą je podług długości i kształtu lejka (z zastawką lub bez niej), ustroju ramion i t. d. Do pospolitszych rodzajów "należą: 1) Ommatostrephes d’Orb., posiada ciało wydłużone, wałkowate, z tyłu ostro zakończone, z 2 plewami trójkątnemi; ramiona krótkie, z dwoma rzędami przysawek; ramiona chwytne krótkie i nie wciągające się, Ujwierzchołka z 4 rzędami przysawek; pierścień rogowy przysawek zazębiony; lejek bez zastawki; muszla wąska, o postaci lancetu, z przodu szersza niż z tyłu. Do rodzaju tego należy 14 gatunków, zamieszkujących morza ciepłe; 4 postaci kopalne znaleziono w łupku Solenliofeńskim. Żyją gromadami, pływają bardzo szybko; polują na makrele; same stają się zdobyczą delfinów i kaszelotow; 2) Onychoteuthis Licht, różni się od wyżej wspomnianego rodzaju tern, że pierścień rogowy przysawek nie jest zazębiony, a ramiona chwytne u wierzchołka opatrzone są dwoma rzędami haczyków mocnych, u nasady zaś ku-

Red.

Z 40 gatunków tutaj zaliczonych najpospolitszy jest Oe. capillarae Kiitz. (Conferva capil-laris Ag.) występujący nieraz w ilościach o-gromnych na powierzchni wód stojących i tworzący po spuszczeniu stawów lub na łąkach, które dłuższy czas znajdowały się pod wodą, powłoki zielone, pilśniowate, lub też przypominające watę, w których powstawaniu zresztą mogą uczestniczyć i inne gatunki zielenic (np.

J. Trz.

Cladophora jracta). Takie powłoki wielokrotnie obserwowano na Śląsku, na łąkach przybrzeżnych po wylewach Odry, a nawet w jednej ze starych bibliotek klasztornych we Wrocławiu przechowuje się podobna powłoka, pochodząca jeszcze z wieku XVIII, którą dokładnie zbadał Cohn i wykrył jej pochodzenie roślinne. Inne gatunki Oe. ùndulatum A. Br. Oe. stagnate Kiitz, trafiają się bardzo często pomieszane z inne mi zielenicami, lecz nigdy nie występują w tak znacznych ilościach jak gatunek nasamprzód wymieniony.

Oedt, miasto w Prusach, w regencyi Diissel-dofskiej, nad rzęką Niers; posiada kilka fabryk; mieszkańców liczy 3298 (r. 1895).

Red.

Oefele Franciszek Ignacy (* w Poznaniu w r. 1721—f w Monachium w r. 1797), malarz i rytownik na miedzi. Jako syn rodziców biednych młodo opuścił miasto rodzinne i wykształcił się na malarza dzielnego. Elektor bawarski, Maksymilian III, mianował go malarzem nadwornym swym, po założeniu zaś akademii sztuk pięknych w Monachium, kazał go w niej mianować profesorem. Obrazy О-go odznaczają się rysunkiem poprawnym i kolorytem dobrym; miedzioryty jego poszukiwane są przez zbieraczów. Prace jego wylicza E. Rastawiecki w „Słowniku malarzów polskich“ (tom. 2-i).

Oegir (właściwie Aegir, ponieważ imię to pochodzi od â ~ woda, po gocku ahwa) w mi-tologji skandynawskiej bóg morza spokojnego, syn praolbrzyma Forniótra; miał dwu braci, z których jeden zwał się Kare (= powietrze), drugi Loge (= ogień), sam nosi też jeszcze imię Hier; oprócz braci tych miał jeszcze siostrę, Ran (= grabież), brzydką i dziką, którą pojąłjza żonę; wyobraża ona, podług zdania mitologów, morze wzburzone. Para ta miała dziewięć córek, dziewic morskich, bardzo nie-    pką okrągłą przysawek, 6 gatunków tego ro-

bezpiecznych dla żeglarzy; imiona ich są: Hi-    dzaju również zamieszkuje morza ciepłe.—3

Płetwy tylne zaokrąglone; ramiona

A E.

Enoplołmthis D’Orb. odznacza się tem, że płetwy niektórych gatunków umieszczone są nie-tylko na końcu tułowia, ale idą wzdłuż oby-dwuch boków głowonoga. Ramiona posiadaj -tylko haczyki, czwarte prawe lub lewe ramię hektokotylizowane (ob. głowo nogi), 9 gatunków jest właściwych morzom ciepłym. —4) Thy-sanoteuthis Troscli. — wszystkie gatunki z płetwami u boków. Ramiona z obwódką skórną, o wyglądzie płetwy. Przysawki z pierścieniem rogowym, zazębionym. Końce ramion chwytnych z 4 rzędami przysawek; 2 gatunki żyją w cieśninie Messyńskiej. — 5) Ghiroteuthis D’Orb.

długie, u nasady zrośnięte pomiędzy sobą; ramiona chwytne również długie, cienkie, przez całą długość opatrzone przysawkami; na wierzchołku, mającym kształt maczugi, siedzą 4 rzędy przysawek, z których środka wychodzi hak długi; lejek krótki, bez zastawki, 2 gatunki żyją w morzu Sródziemnem i oceanie Atlantyckim.--6) Histoteuthis D’Orb.--3 pary ramion, górne zrastają się pomiędzy sobą do połowy długości, 4-a para niezrośnięta. Ramiona chwytne z 6 rzędami przysawek na wierzchołku. Lejek jak u Ghiroteuthis; 3 gatunki żyją w morzu Sródziemnem i oceanie Atlantyckim 7) Lo-ligopsis Lam. — o ciele miękkiem, nawpół prze-zroczystem. Głowa mała, oczy duże, wypukłe, ramiona krótkie z dwoma rzędami przysawek; ramiona chwytne krótkie. Lejek długi, tak samo bez zastawki, 8 gatunków jest właściwych morzom ciepłym. 8) Arehiteuthis, mątwy olbrzymie; największy z dotychczas znalezionych okazów miał 6 metrów długości, z ramionami chwytnemi 11 m. długiemi. Spotykany bywa u brzegów Japonii, Nowej Zelandyi, a szczególnie u ławic Neufundlandu. —Literatur a: Féru ssać et d’Orbigny „Histoire naturalle des Céphalopodes“ (1835—1840); Boonn-Ke-f erst ein „Klassen und Ordnungen etc“, T. 3 „Cephalopoden“; H о y 1 e „Report on the cephalopoda of the Challenger“ (1887); Tro-schel „Bemerkungen über die Cephalopoden von Messina" („Arch. f. Naturgesch“ 1857).

Oehlenschläger Adam Gottlob, poeta duński (* d. 14 listopada г. 1779 w Vesterbro, niedaleko od Kopenhagi — f d. 20 stycznia r. 1850 w Kopenhadze). Ojciec jego był organistą w zamku Fredericksberg, a następnie rządcą tegoż zamku. Środki rodziny były bardzo ograniczone, wskutek czego przyszły poeta nie mógł otrzymać w dzieciństwie wykształcenia należytego. O. pozostawił „Wspomnienia“ (wydane w r. 1850 — 51, 4 tomy), w których dał wierne i poetyczne abardzo opisy swego życia w dzieciństwie/i w młodości, oraz wrażeń, jakie nań czyniło wspaniałe otoczenie zamku królewskiego z jego olbrzymiemi komnatami i dziełami sztuki, staremi portretami i z otaczającym go rozległym, cienistym parkiem. W dwunastym roku życia oddany został O. do szkół i miał się kształcić na kupca; ale budzące się w nim wcześnie zamiłowanie do poezyi i do teatru odciągało go od nauk szkolnych. W r. 1797 wstąpił do teatru w Kopenhadze i w ciągu dwuch lat występował na scenie, nie osiągnąwszy jednak powodzenia u publiczności. Porzucił tedy zawód aktorski i począł uczyć się prawa, a jednocześnie rozwijał twórczość poetycką, która niebawem całkiem go pochłonęła. W r. 1802 spotkał się O. i zbliżył do człowieka, który na rozwój jego dalszy wpływ wywarł ogromny. Był to młody profesor Steffens, świeżo przybyły z Niemiec, skąd przywiódł panujące tam ówcześnie idee romantyzmu, wraz z wygórowanym kultem Goethe-g o. Po długich z tym nowym przyjacielem rozmowach napisał młody poeta pierwszy swój poemat znakomity p. n. „Guldhornem“ („Złoty róg“), pierwsze wybitne dzieło romantyzmu skandynawskiego. Odtąd postępował dalej wytkniętą w tym utworze drogą. W tymże samym r. 1802 ogłosił zbiór poezyi, który zjednał mu odrazu rozgłos w ojczyźnie, i od którego liczą powszechnie nową epokę w dziejach literatury duńskiej.—W latach następnych tworzy O. różnorodne utwory prozą i wierszem, zebrane w r. 1805 p. n. „Poetiske Skrifter“, („Pisma poetyckie“, .2 tomy). Znalazły się w tem wydawnictwie pomiędzy innymi znamienite utwory: „Voluudars Saga“, („Saga o Volundar/.e“), „Ewangelia przyrody", „Knud Wielki“, a nadewszystko znamienity poemat „Aladin albo Lampa cudowna“, osnuty na motywie słynnego zbioru baśni arabskich „Tysiąca i jednej nocy“. W r. 1805 udał się poeta w podróż po Niemczech. W Halli spotkał się z Steffensem, w Weimarze poznał Goethego. W tej porze utworzył pierwsze swoje tra-gedye z motywów skandynawskich wysnute: „Hakun Jarl“ i „Dobry Baldur“ oraz sam prze-tłómaczył na język niemiecki „Aladina“ i niektóre inne poezye swe dawniejsze. Z Niemiec udał się do Paryża, gdzie przebył rok cały, odwiedzając gorliwie teatry w celu obznajmie-nia się praktycznego ze sztuką dramatyczną. Zawiązał wtedy bliskie i bardzo przyjazne stosunki ze swym współrodakiem Baggesenem, zerwane następnie wskutek zaciętej polemiki, która wywiązała się pomiędzy obu poetami. W Paryżu napisał O. tragedyę „Palnatoke“ oraz wydał zbiór dawniej utworzonych poezyi (p. n. „Nordiskt Digte“) do których dodał teraz poemat p. n. „Podróż Tora do Jotunheimu“. Wtedy też wykończył dawniej rozpoczętą tra-gedye „Axel i Valborg“, która ogromne zjednała mu powodzenie w Kopenhadze i do dziś dnia poczytywana jest za najznakomitsze arcydzieło dramatyczne О-a. W ciągu dalszym zajmował się też przekładaniem swych poezyi na niemiecki, a dramat „Corregio“ oryginalnie nawet :po niemiecku napisał i później dopiero na język ojczysty przełożył. Po powrocie do

Kopenhagi otrzymał miejsce profesora estetyki w uniwersytecie tamtejszym, co pozwoliło mu zaślubić Krystynę Heger, z którą od r.

„Ueber das Verhiiltniss der alttestamentlichen Prophetie zur heidnischen Mantik“ (tamże 1861); „Gesammelte Seminarreden“ (tamże 1872); „Theologie des Alten Testaments“ (tamże 1873 1874, 2 tomy; wyd. 3-e Stuttgart 1891) i „Lehrbuch der Symbolik“ (Tybinga 1876; wyd. 2 tamże 1891). — Życiorys obszerniejszy wraz z oceną działalności jego napisał Knapp

Red.

Oehlschläger Otto Karol von (* w Prusach książęcych d. 16 maja r. 1831), prezes sądu najwyższego w Lipsku (Deutsches Reichsgericht). Od r. 1850 zajmował się nauką prawa w uniwersytecie królewieckim; w r. 1858 został asesorem sądowym, następnie był czynny jako sędzia w Swiecu i Löbaii, poczein wstąpił do służby prokuratorskiej. W r. 1874 powołano go na radcę (Vortragender Rat) do ministeryum sprawiedliwości w Berlinie; w r.

; 1879 posunięto go na urząd audytora naczel-

1801 był już zaręczony. Twórczość jego w tym okresie, jakkolwiek zawsze bardzo obfita, mniej doniosłe posiada znaczenie. Utwory późniejsze nie dorównywają wartością znamienitym arcydziełom z lat dawniejszych, zapewniającym O-wi cześć i miłość współziomków, jako wiel- (Tybinga 1876). kiemu poecie narodowemu. Najgodniejsze uwagi z ostatniego, do późnej starości przeciągającego się okresu poetyckiego twórczości O-a są: Dwa tomy poezyi zbiorowych—„Digtminger I“ i „Digtminger" II (1811, 1813) dalej cykle poetyckie: „Helge“ (1814) i „Nordens Guder“,

(„Bogowie północy“); poemat heroiczny „Hrolf Krake“ (1828) i dramaty: „Ursa“ (1817), „Hag-barth i Signa“ (1815), „Erik i Abel“ (1820),

„Królowa Małgorzata“ (1833), „Dina“ (1842),

„Amleth“ (1846) „Kjartan i Gudruna“ (1848).

lled.

Oehlscłllegel Jan Loełielius (* w Laża-nach pod Chomutowem w r. 1724 — f w Pradze w r. 1788), muzyk, kompozytor i organ-mistrz czeski. Początkowo był organistą w Szejnowie u Jezuitów, następnie w Pradze. W r. 1747 wstąpił do zgromadzenia kanoników regularnych (Premonstratensów) w dzielnicy praskiej St radio wie i objął stanowisko kapelmistrza w ich kościele, dla którego też w ciągu lat piętnastu sam zbudował organy wspaniałe, uchodzące długo za najlepsze w Czechach, i słusznie zupełnie, pomimo że O., jako samouk, podjął się dzieła tak trudnego, umiał je wszakże świetnie doprowadzić do końca. Organy te opisał w książce p. n. „Beschreibung der in der Pfarrkirche des K. Praemoń-stratenserstiftes Strachów in Prag befindlichen grossen Orgel sammt vorausgeschickter kurz gefasster Geschichte der pneumatischen Orgelh“ (Praga 1786; z podobizną autora). — O. pozostawił po sobie blisko 40 utworów muzycznych, głównie mszy, hymnów i innych śpiewów kościelnych.

Oehme F ryderyk Teodor, lekarz przebywający na Litwie w połowie drugiej wieku XVIII i na początku XIX, przypuszczalnie już nie żył w r. 1810. O. był z pochodzenia Niemcem i w Lipsku uzyskał dyplomy doktorskie z filozofii i medycyny, tak przynajmniej twierdzą biografowie jego, chociaż sam na napisach książeczek swych nazywa się tylko „medycyny chirurgii et artis obstetriciae praktykiem“; przeciwko doktoratowi jego lipskiemu przema-

W r. 1829, podczas podróży do Szwecyi, ! nego, w roku zaś 1885 na prezesa sądu ka-uczczony został z incyatywy Tegnéra (ob.) ! meralnego (Kammergericht), W г. 1889 został jako „król poetów północnych“; d. 14 listopa- sekretarzem stanu w zarządzie sprawiedliwości dą r. 1849 manifestacyjnie obchodzono w Ko- cesarstwa niemieckiego (Reichs] ust i z amt), nako-penhadze 71 rocznicę jego urodzin. Pogrzeb nieć w r. 1891 prezesem sądu najwyższego jego był wielką uroczystością narodową, będą- Rzeszy. O. należy od r. 1884 do pruskiej Iz-cą słusznym wyrazem uznania i czci dla naj- by panów, od r. 1885 do Rady stanu. W r. większego z poetów Danii, który w literaturze 1888 otrzymał szlachectwo pruskie. • ojczystej zuowu wytknął drogi twórczości, rozwinął ją samodzielnie z motywów swojskich, a mowę rodzinną do najwyższej doprowadził doskonałości i wzbogacił pomysłami oryginal-nemi. Wydanie krytyczne dzieł jego („Poeti-ske Skrifter“ 1857—62) ogłosił w 32 tomach Liebenberg. W r. 1888 wyszło w 28 tomach wydanie ludowe dzieł О-a. Biografię jego wydał Kr. Arenbren w r. 1879. Dzieła О-a tłómaczone były na wszystkie języki ważniejsze. Na polski tłómaczyli je Bolesław Wiktor (Budziński Stan.) „Corregio“

W. G

(Warsz. 1855) i Julian Bartoszewicz w „Bibi, warsz.“ z r. 1880 dramat „Hagbart i Sygna.“

Red.

Oehler Gustaw Fryderyk (* w Ebingen d. 10 czerwca r. 1812 — f w Tybindze d. 19 lutego r. 1872), teolog protestancki, znawca ńiep ospolity Starego Testamentu. Po ukończeniu wydziału teologicznego, od r. 1834 do 1837 pełnił obowiązki nauczyciela w zakładzie misyjnym w Bazylei; od r. 1837 do 18J0 zajmo-mał posadę repetytora w Tybindze; w r. 1840 został profesorem seminaryum w Schónthalu.

W r. 1845 powołano go na profesora zwyczajnego teologii do uniwersytetu wrocławskiego; takież stanowisko zajął w r. 1852 w Tybindze, zostając równocześnie przełożonym tamtejszego seminaryum teologicznego. Z dzieł jego przytoczyć należy: „Prolegomena zur Theologie des Alten Testaments“ (Stuttgart 1845); „Yeteris Testamenti sententia de rebus post mortem futuris“ (tamże 1846); „Die Grundziige einer alttestamentlichen Weishheit“ (Tybinga 1854); wia i to, że w r. 1803 musiał się poddać eg-

103

Encykl. Powez. llustr Ser. II. Zesz. 29b. T. IV.

malując głównie sceny rodzajowe z życia ludu z poczuciem głębszem, charakterem, i kolorytem delikatnym. W Galeryi są dwa obrazy jego: „ Ubieranie kościoła przed ślubem “ i „Dzień podatkowy“ (r. 1876).

zaminowi i doktoryzacyi ponownej w Wilnie; Oe. był ostatnim doktorem medycyny promowanym przez b. Szkołę główną litewską. Początkowo zajmował się wykonawstwem sztuki lekarskiej i chirurgii w Dreźnie, skąd przybył w r. 1768 do Nieświeża, gdzie potem długie lata był czynny jako lekarz nadworny książąt Radziwiłłów. — Jak utrzymuje J. Bieliński, Oe. wyuczył się dobrze po polsku i w tym języku pisywał; ponieważ jednak dwie prace jego, znane bibliografom naszym, równocześnie drukowane były po polsku i po niemiecku, więc też niema pewności, w jakim z dwu tych języków były napisane, prawdopodobieństwo raczej przemawia za niemieckim. Obie rozprawki jego są treści chirurgicznej, Oe. opisuje w nich operacye przez siebie dokonane; napisy ich brzmią jak oto: „Opisanie kamienia przez dwadzieścia i dwa lata w uretrze noszonego przez.....

wyrżniętego w Nieświeżu 9 lutego roku od narodzenia Chrystusa 1773 z kopersztychami“ (Warszawa u M. Groela 1773; w 8-e, str. n. 1. 28 i 3 tablice. —Operowany był Kacper К o s t r o w i c ki, podczaszy wojew. mińskiego,

.1. M.

Oehringen, miasto w Wirtembergii, nad rzeką Ohrn przy drodze żelaznej z Heilbronnu do Ellrichshausen. Posiada kościół ewangielicki z rzeźbami w drzewie z wieku XV i pięknemi nagrobkami książąt H o h enlohe, okazały pałac tychże książąt, bibliotekę publiczną, mieszczącą się w dawnym klasztorze z r. 1034, liceum i kilka fabryk. Mieszkańców liczy 3 554 (r. 1895).—Już za czasów rzymskich istniał tu zamek Viens Aurelii, w którego gruzach znaleziono wiele starożytności i napisów rzymskich.—Por. Keller „Vicus Aurelii oder Oehringen zur Zeit der Römer“ (Bonn 1872).

w Warszawie wyszło tegoż roku; A. Haller wymienia także wydanie łacińskie („Biblioth. chirurg.“ T. II, str. 544). Druga jest: „Obser-wacya lewey piersi niewieściey przez część skancerowaney, a resztę scyrhosae przez półtora Roku z nieznośnym bólem i ciężarem dzwi-ganey w Nieświeżu dnia dziewiętnastego Maia roku 1773 oderzniętey przez....“ (b. w. m. dr., w 8-e drobnej k. nl. 16—Bieliński, opierający się na porównaniu broszury z innemi drukami nieświeskiemi z czasu owego, utrzymuje, że drukowana była w Nieświeżu, co i najprawdopodobniejsze, chociaż inni, idący za C błędowskim, podają Warszawę), taż sama książeczka po niemiecku wyszła u Groela w Warszawie (1774).—Por. L. Gąsiorowski „Zbiór wiad. do hist, sztuki lek. w Polsce“ (T. IV, str. 10); S. Koś miński „Słowu. lek. pols.“ (str. 363), J. Bieliński med. promowani w Wilnie“ (Warszawa 1886, str. 72 — odb. os. z „Pam Tow. lek. warsz.“) i tegoż „Stan nauk lek. za czasów Akad. me-dyko-chir. wileńskiej“ (tamże 1889, str. 293 —

Dr. J. F.

Oei, rzeka w Chinach, dopływ rzeki Żółtej (ob.). Jej dolinę zamyka od południa łańcuch gór Czin-liń, który ją oddziela od dorzecza rzeki Han. Dolina rzeki O. jest żyzna i dostarcza wielkiej ilości zboża, bawełny, tytuniu i owoców; przecina ją droga, prowadząca z Pe-zejście było pomyślne), toż samo po niem kinu do Turkiestanu. Dolina ta jest jednym z najstarszych ognisk cywilizacyi chińskiej; na brzegach O. wznosiły się stolice dynastyi Czeu, Czin, Hani Thań; Si-ngan-fu, stolica pro-wincyi Szan-si, położona jest pomiędzy rzeką O. a górami Czyn-liń; miasto to zawiera ciekawe pomniki, a okolice jego pełne są zwalisk.

295).

Oehme, Ernest Erwin, malarz niem. (* r. 1831 w Dreźnie), syn pejzażysty E rn e s t a O-go. (* r. 1798—f r. 1854). Po studyach malował w różnych działach. W Galeryi drezdeńskiej, t. j. w oddziale nowoczesnym, umieszczony jest obraz jego „Kamieniołom w Saskiej Szwajcaryi“ (r. 1860), zresztą malował akwa-relle. Poczucie jego jest poetyckie, lecz niekiedy przesłodzone i afektowane.

Oehmichen Hugon, malarz niem. (* r.

J. M.

Oei, miasto w Chinach Starożytnych; wzięło od niego nazwę drugie państwo (por. wyżej), położone również w części południowej pro-wincyi Szan-si. W r. 661 przed Chr. zdobył je książę Tsin i nadał jednemu ze swych podwładnych. Potomkowie tegoż doszli z czasem do wielkiego znaczenia i potęgi i w V wieku przed Chr. wraz z książętami Czao i Han podzielili pomiędzy siebie państwo potomków Tsin a. Nowe to państwo zdobył w r. 225 przed Ch. Szi-hoań-ti z dynastyi Cziń. — O. dało też nazwisko jednej z dynastyi „Doktorowie chińskich. Toba-Ji-lu, jej założyciel otrzymał w roku 315 po Chr. dowództwo w Czi-li i Szan-si; jeden z jego potomków, Ta-ou-ti, przybrał tytuł cesarski (panował od r. 386 do 409). Następca tegoż, Miń-juen-ti (r. 409 — 424), wprowadził do kraju obyczaje chińskie, otoczył się Chińczykami, zaprowadził rządy prawidłowe w swych posiadłościach i osłonił je długim murem od najazdu koczowników z północy. Thai-ou-ti (r. 424 — 453) rozciągnął posiadłości swoje aż do rzek Oei (ob.) i Żółtej; rozkazów jego słuchała połowa Chin. Za panowania cesarza Hien-oen-ti (r. 466 — 471) do posiadłości dynastyi O. przybył Szan-tuń. W wieku następnym wybuchły wśród dynastyi O. niesnaski rodzinne, które zachwiały

1843), wykształcony w akademii drezdeńskiej jej potęgą. W r. 534 ród O. podzielił się na w latach 1858 — 64, szczególnie u J. Hüb- dwie linie, wschodnią i zachodnią. Posiadłości nera; w następstwie osiadł w Dusseldorfie, O. wschodnich zagarnięte zostały przez monar-

Red.

S. Min.

W N.

chę z dynasty i Czi północnej (r. 550), O. zachodnich zaś podbili (r. 657) Cze u północni. Thai-ou-ti popierał taoizm (ob.) i prześladował buddystów: następcy jego stali się za to gorliwemi hinduistami.

Oei, państwo w Chinach starożytnych, na połnoc od rzeki Żółtej, na pograniczu obecnych prowincyi Szan-si i Но-nan: utworzone zostało dla brata cesarza O u-oań, założyciela dynasty! Cze u, a zniesione-przez cesarza Szi-hoań-ti, założyciela dynastyi C z i ń.

Oeil de boeuf (dosłownie „oko wołowe“) nazwa ta francuska w budownictwie oznacza okna niewielkie, okrągłe zupełnie lab owalne, umieszczane na dachu, albo w ścianie tuż pod nim; budowniczowie z doby Odrodzenia, a zwłaszcza od zapanowania baroku, zwykli je byli od zewnątrz przyozdabiać bogato; okna takie spotyka się dość często i w budowlach dzisiejszych, ozdobniejszych, naśladujących styl Odrodzenia francuski.—Miano to samo nosił też przedpokój przed sypialnią Ludwika XIV w Wersalu, w którym co rano zbierali się panowie dworscy, dopuszczani do przyjęcia rannego króla J. Mci (Lever du roi); właściwie nazwa pełna salonu tego brzmiała „Salle de l'oeil de boeuf“, a że był kuźnią plotek i ploteczek dworskich, więc rozchodzące się z niego wiadomości i pogłoski, nieraz dość drażliwe, nazywano „Chronique de VO. d. />.“.

Oeiras, miasto w Portugalii, w prowincyi Estremadury; leży na brzegu północnym zatoki, którą tworzy Tag, wpadając do morza, niedaleko od Lizbony, przy drodze żelaznej z Lizbony do Cascaes. Znajduje się tu zamek księcia Pombala (ob.). Ludność zajmuje się ogrodnictwem i rybołówstwem. Mieszkańców ma 2 846 (r. 1878). W blizkości fort 8. Juli ao, panujący nad uściem Tagu.

Oekolampadius J a n, reformator szwajc., ob. Oecolampadius.

Oekologia (pochodzi od greckiego ohoę— dom i XÓYoę=nauka)—jest to nauka o stosunku ustrojów do świata zewnętrznego; w tym znaczeniu wyraz ten użyty został przez H ae-c к Га w „Generelle Morphologie“ i przez R. H er t wiga. O. więc, jako nauka bada: warunki istnienia ustrojów żywych, rozmieszczenie ich geograficzne, współżycie i łączenie się ich w zbiorowiska, postać pojedyńczych ustrojów i ich zbiorowisk w zależności od warunków istnienia i t. p., co razem można byłoby nazwać prościej—gospodarstwem ustrojów. —Gospodarstwo ustrojów zależy od pewnych czynników zewnętrznych, z pomiędzy których ważniejsze, działające bezpośrednio, są: ilość i jakość pożywienia, wody, ciepła i światła, skład powietrza, kierunek i siła wiatru, własności chemiczne i fizyczne gleby i wogóle gruntu; oprócz już wymienionych na gospodarstwo ustrojów wywierają wpływ, chociaż nie bezpośrednio, jeszcze i czynniki inne, jak:

ukształtowanie mórz i lądów, szerokość geogra ficzna i wzniesienie nad poziom morza, współ istnienie innych ustrojów w gruncie, mechaniczne własności jego i t. p. Z tego pobieżnego rozpatrzenia zakresu O-i i czynników, branych przez nią za punkt wyjścia przy badaniach ustrojów, widzimy, iż O. i biologia ogólna są to właściwie różne tylko nazwy nauki tej samej. R. Her twig w swej pracy: „Lehrbuch der Zoologie“ naukę o warunkach istnienia ustrojów nazywa O-ą lub biologią ogólną—i dalej mówi: „O. odnosi się do fizyo-logii lub zbliża się do niej, przynajmniej o tyle, o ile przejawy życia ustrojów są uwarunkowane stosunkiem ich do świata zewnętrznego.“ Dlatego też po bliższe szczegóły odsyłamy czytelnika do wyrazu „Biologia ogólna.

Oeland wyspa na morzu Baltyckiem u wybrzeża wschodniego Szwecyi południowej. Wąska (3---16 km.), długa (blisko 140 km.), oddzielona od lądu wąską (7 — 8 km.) cieśniną Kalmarską, posiada blisko 1350 km. kw. powierzchni. Składa się z wapienia syluryjskiego. Mieszkańcy (blisko 34 000) zajmują się rybołówstwem, hodowlą bydła i rolnictwem; jedyne miasto Berg-holm leży na wybrzeżu zachodniem; na wybrzeżu północno-wschodniem znajduje się przystań Boda. Cieśnina Kalmarska jest płytka, posiada skały niebezpieczne; była nieraz widownia bitew morskich między Szwedami i Duńczykami.

Oelhaf albo Oelhafen, rodzina gdańska, do której należeli. 1. Adam Joachim piszący się po łacinie Oelhafius (* w Gdańsku d. 26 lutego r. 1570—f tamże d. 20 kwietnia r. 1630), lekarz i pisarz uczony, zajmujący się anatomią i fizyologią. Do nauk zawodu swego przykładał się naprzód w Niemczech, a pozyskawszy w r. 1593 dyplom od uniwersytetu w Altdorfie, udał się do Francyi, gdzie przebywał lat kilka, kształcąc się dalej. W Montpellier w r. 1600 był promowany do godności doktora medycyny. Powróciwszy do Gdańska został tamże fizykiem miejskim oraz profesorem anatomii w tamtejszem gimnazyum aka-demickiem; nadto przez Zygmunta III był zaszczycony tytułem lekarza nadworuego. — O. jest autorem wielu prac drobniejszych, napisanych po łacinie i wydrukowanych w Gdańsku, wyliczamy je tu podług S. Kośmińskiego: „Problemata de dentibus“ (1607); „De foetu humano“ (1607); „De partibus abdomine contends“ (1613); „De hepate“ (1614); „De motu cerebri“ (1615); „De usu ventriculorum cerebri“ (1616); „De usu renum endoxa et para-doxa“ (1616; wyd. późn. Kopenhaga 1669); „De seminario pestilente intra corpus vivum latitante disquisitio“ (1620, 1624 i 1626 [z de-dykacyą Zygmuntowi III] i Frankfurt 1638); „De usu flagrorum“ (znany tylko przedruk późniejszy, Kopenhaga 1669); „An ventriculi actio primaria sit chylosis“ ,(1630) i „De corde et

l)-r J, Г.

Red.

venarum principio“ (wydanie pośmiertne 1643). 2. Piotr Oe. (* w Gdańsku w roku 1609 — f tamże w r. 1654), syn poprzedzającego, prawnik; sprawował obowiązki sekretarza miasta Gdańska, później został profesorem oraz inspektorem tamtejszego gimnazyum akademickiego. Jest autorem szeregu dzieł treści prawniczej i filozoficznej, napisanych po łacinie, a wydrukowanych w Gdańsku; z nich przytaczamy: „Sciagraphia systematis jurisprudentiae Roma-nae“ (1640) i „Exercitationes Justinianae“ (1641).—3. Mikołaj Oe., brat poprzedzającego, doktor medycyny; zarówno jak ojciec był, fizykiem miasta Gdańska i lekarzem nadwornym królewskim; z zamiłowaniem wielkiem zajmował się botaniką, badając rośliny dokoła miasta rodzinnego napotykane; wydał „Elenchus plantar um circa Dantiscum sua sponte nascentium, earum-que synonymia latina et germanica“ (Gdańsk 1656; L. Gąsiorowski przytacza wydanie wcześniejsze, jakoby już w r. 1643 w Szczecinie wydrukowane: czy istniało rzeczywiście jest wątpliwe).—Por. L. Gąsiorowski „Zbiór wiad. do hist, sztuki lek. w Polsce“ (t. I str. 334 i 365, t. II str. 42 i 230; autor samowolnie nazwisko przerobił na Elhaf) i S. Ko-śmiński „Słown. lek. pols.“ (str. 363).

Oelrichs Jan Karol Konrad (* w r. 1722—f w r. 1798), historyk pomorski, będący nauczycielem gimnazyalnym w Szczecinie. O. jest autorem dzieł następujących: „Entwurf einer Pommerschen vermischten Bibliothek von Schriften, Alterthümern, Kunstsachen etc.“ (Berlin 1771); „Zuverlässige historisch-geographische Nachrichten vom Herzogthum Pommern und Fürstenthum Rügen“ (tamże, tegoż r.) i „Libri vetustissimi rarissiinique constitu-tionum et statutorum regni Poloniae“ (Szczecin 1768).

Oelsnitz, miasto w Saksonii, w obwodzie Zwickau, nad Białą Elsterą. Posiada 2 kościoły ewangielickie (w tej liczbie starożytny kościół św. Jakóba) i piękny ratusz. Przemysł w O. jest bardzo rozwinięty, przeważnie wyrabiają tam plusze, materyały na meble i portje-ry, firanki, tkaniny bawełniane i in. Mieszkańców liczy 11 557 (r. 1895). W Elsterze i jej dopływach łowią latem perły. W pobliżu wieś Voigtsberg (2112 mieszk.), ze szczątkami wielkiego zamku, który do r. 1327 był siedzibą wójtów Wójtostwa ( Vogtland); obecnie znajduje się tu więzienie dla kobiet. — O. jest osadą bardzo starożytną, założoną podobno ”w wieku VI przez Serbów łużyckich. Należało do wójtów Plauen, później Miśnii i do burgra-biów Norymberskich; do Saksonii przyłączone zostało w r. 1410. W r. 1859 pożar zniszczył je prawie do szczętu; odbudowano je później regularnie.

Oelsnitz, wieś w Saksonii, w obwodzie Zwickau, z zamkiem książąt Schönbur g-

W a 1 d e n b u r g; znajdują się tu znaczne kopalnie węgla. Mieszkańców liczy 11571.

Oen-Czań, chiński bóg piśmiennictwa, pochodzenia taoistycznego, czczony w Chinach całych, najwięcej zaś w Tseu-thoń (w prowin-cyi Seu-Czoan). Osobistość ta jest duchem gwiazd X, X, [j. gwiazdozbioru Hydry, które tworzą konstelacyę chińską Czań; O. przybierał postać ludzką pod imieniem Czań kilkakrotnie: w wieku XII, IX, VII przed Chr., w wieku III i IV po Chr. Ludzkie istnienia jego zaznaczone bywały cudami rozmaitemi; cesarze z dynastyi Thań i Soń obdarzali go wysokiemi tytułami. Kult О-a wiąże się z czcią boga wojny, К o a n-J u i boga L i u-T o ń-P i n.

Oen-Czeu, obwód chiński w prowincyi Cze-kiań, otwarty dla handlu zagranicznego przez konwencyę w Czi-fu (r. 1876); urząd celny ustanowiony w nim został w r. 1877. Samo miasto, odbudowane w r. 1385, było przez czas jakiś schronieniem ostatniego cesarza z dynastyi Soń. Cudzoziemców jest tu bardzo mało, nie mają bowiem prawa założenia dzielnicy osobnej. W okolicach wyrabiają opium; z miasta wywożą drzewo, opium i herbatę.

Oenanthe. Gałucha. Jest to rodzaj roślin należący do grupy Seselineae z rodziny Bal-daszko watych ( Umbelliferae) rzędu В a 1-dachowych (L mb elli florae), z pośród roślin kwiatowych o dkryt o nasiennych, gromady dwuliściennych (Spermaphyta — Grijmno-spermae. Dicotylédones). — Rozpatrzmy tedy główniejsze cechy morfologiczne i biologiczne tego rodzaju. Liście większości gatunków pierzaste, o działkach drobnych, nitkowatych, — wogóle cechują gatunki O. wodne (limneidae), gatunki wód płytkich i bagnisk. Ogonki liści z pochwami, obejmującemi łodygę. Łodyga, jak przeważnie u baldaszko watych, w między-węzłach wydrążona. Kwiaty białe, niewielkie w kwiatostanach-baldaszkach żłożonych. Okryw niema—istnieją natomiast wielolistkowe, złożone z wielu wązkich i drobnych przykwiatków t. zw. okrywki (ob. Umbelliferae); kwiaty brzeżne baldaszków przeważnie bezpłodne, z płatkami większemi od reszty, promienistemu Kwiatki środkowe osadzone są na szypułkach krótkich, częstokroć zgrubiałych. Typ kwiatków oddzielnych, jak przeważnie u rodziny tej, pięciokrotny; kielich słabo rozwinięty, pięcio-_ działkowy, trwały — pozostaje przy owocu. Płatków pięć z blaszkami zagiętemi cokolwiek ku środkowi kwiatu; z kształtów płatki odwrotnie jajowate; słupek o dwu owoco-listkach. Pręcików pięć; dwie szyjki wolne słupka posiadają t. zw. zgrubiałość nadowocową, utworzoną przez podstawy wypukłe słupka, wydzielające nektar. Zalążnia dwukomorowa. Owoc jajowato-podłużny, na przecięciu podłużnym prawie walcowaty, z szyjkami zalążni wzniesione-mi, uwieńczony zaostrzonemi działkami kielicha trwałego. Jak u większości baldaszkowych

owoc, t. zw. rozłupnia dwuowockowa, pękająca na dwie połówki (ob. Umbelliferae), z których każda pięciożeberkowa, o żebrach niewiele wypukłych, tępych, z których dwa poboczne nieco szersze od 3-ch grzbietowych. Między-żebrza jednosmużne, w których przechodzą przewodziki gruczołków, olejki eteryczne wydzielających. Na podstawie budowy nasion O. należny do grupy Orthospermeae (o budowie nasienia i zarodka ob. Umbelliferae i Orthospermeae).—Rodzaj O. jest dość obszernie rozsiedlony na kuli ziemskiej; gatunki jego rosną w Europie, Azyi i Ameryce Północnej, wyrastając na gruntach wilgotnych, łąkach mokrych, błotach i w wodach słodkich, tworząc tam odrębne wraz z innemi, takim środkowi-skom właściwemi gatunkami, określone zbiorowiska roślinne. Z poszczególnych gatunków rozpatrzymy pospolitsze. —Tak więc gatunek Oe. Phellandrium (G a ł u c h a) inaczej Phel-landrium aąuaticum rośnie na gruntach błotnistych, lub w wodach płytkich bliżej brzegów. Łodyga, częściowo w wodzie pogrążona, wyrasta prosto, lub płoży się; jest obła, delikatnie żeberkowata, rozgałęziona obficie, o płożących się gałązkach dolnych; w międzywęź-lacli łodyga dęta; wysokość do metra i więcej sięgająca. Liście łodygi w częściach nadwo-wodnych podwójnie i’ potrójnie pierzaste, o małych, ¥,[podłużnie jajowatych, całobrzegich blaszkach listków oddzielnych; liście dolne, pogrążone w wodzie, wielodzietne, o listkach długich i cienkich, nitkowatych. Baldaszki przeważnie na szypułkach krótkich (do 12-tu pro-mieui); pokryw brak, istnieją pokrywki wielo-listne. Płatki kwiatowe białe; owoce jajowato-podłużne, z żeberkami mało uwydatnionemi i nikłemi działkami kielicha, wieńczącemi owoc.

istnieją, te zaś złożone są z niewielu drobnych przykwiatków; owoce okrągławe, prawie kuliste; każdy owocek dochodzi do 0.004 m. dl., uwieńczony ostremi działkami kielicha i dwiema szyjkami. — Osobniki tego gatunku rosną na łąkach wilgotnych, błotach i rozpowszechnione są w Europie, sięgając na Północ do Szwecyi i do Kaukazu na południe; kwitnie w czerwcu— lipcu.—Rozpatrzmy wreszcie jeszcze dość pospolity gatunek Oen. Pimpinelloides Linn. Korzenie boczne rozgałęziają się krzaczasto. Łodyga wyniosła 0.3 wielu gałęziami długiemi. Liście przeważnie pierzaste, dość rozmaite w rozmaitych miejscach łodygi. Liście o długich wąskich działkach; działki liści przyziemnych krótkie, szerokie i dość liczne. Baldachy o 8 —15 krótkich szy-pułkach - promieniach. Pokrywa z niewielu równowązkich, małych przykwiatków (u wielu odmian); kwiatki białe; słupki owoców krótsze, niż u poprzednich gatunków. Gatunek ten rozsiedla się na łąkach i błotach w Europie środkowej i północnej, na północ do morza Niemieckiego i na południe do Kaukazu; kwitnie w czerwcu i lipcu Wskutek znacznej przestrzeni rozmieszczenia geograficznego i co z tym jest w związku, rozmaitości warunków życia, rodzaj Oen. wytwarza wiele gatunków, uznawanych przez pewnych systematyków za odmiany lub formy przechodnie jednych gatunków w drugie. Zmienność dotyczy kształtów korzeni, działek pierzastych liści, płatków kwiatowych, owoców. Odróżniają więc Oen. La-chenalii Gmel. ( Oe. meyapolitana) Oen. peueeda-nifolia Oen. silaifolia i inne.

Oeneis, 1. imię rodowe, i to patronynicum, oznaczające u poetów córkę Oeneus a, De-janirę (oh.); por. S e n e c a „Herc. Oet.“ (583); 2. po grecku OlvYjLç, nazwa jednej z dziesięcin pyl attyckich, przez Kleisthenesa zaprowo-dzonych, nadana jej od Oineusa, syna Ран-

s. Drz.

0.6 m. wysokości z nie

st Min.

Oeneon albo Oeniurn, po grecku 0!vsu>v, Olvtov, miasto portowe w krainie Lokryjczyków Ozolskicli, nad zatoką Koryncką, na wschód od Naupaktos położone; w obrębie dzierżaw jego leżała świątynia Zeusa Nemejskiego, w której poetę Hezyoda synowie Fegeusa zamordować mieli; dzisiaj szukają uczeni szczątków tego miasta w okolicy Malandrino albo na lewym brzegu rzeczki Morno, w pobliżu Magu-li;— por. Thucydydes (3,96; 102); Strabo n

S. Drz.

Oeneus, po grecku Oivsôç. 1. Syn P o r t li e-usa albo Porthaona, króla Kalidonu i Pleu-ronu, w Etolii, brat Alkathos'a, Laoko-onta, L e u к o p e u s a, S Ре r o p y, Melasa, Agriosa, Klimenosa, Perifasa, Agela-o s a, Thyreusa i Tokseusa, którego sam zabił, małżonek Altei (Althaea), ojciec Ty de-

Wyrastają przeważnie na łąkach błotnistych brzegach rzek i strumieni, na przestrzeni Europy i Azyi (Syberya). Odmiany w wodzie ro- dyona (ob.), snące opisano pod nazwą Oe fhwiatilis. Kwitnie od lipca do końca sierpnia. —Gat. 2. Oen. fstulosa. Korzeń z płożącemi się odnogami bocznemi i pęczkiem cienkich rozgałęzień, które w pewnych miejscach tworzą zgrubienia kuliste. Łodyga obła, dęta, dosięga 0.6 — 1 m. wysokości. Liście dolne podwójne, o listkach drobnych, klinowatych, podzielonych jeszcze na 3 — 5 działek; liście okolic wyższych łodygi, z ogonkami długimi, wydrążonymi, posiadają w części górnej ogonka niewiele listków, pie- (9, 427; 10, 450). rzastych, wąskich. Baldaszki stojące; hałdach środkowy (główny) o 3-ch promieniach (szypułkach 2-go rzędu); każdy posiada wiele kwiatów bezpłciowych i niewiele płciowych (tych czasami brak zupełnie). Baldaszki boczne złożone są przeważnie z 5-iu promieni, białemi kwiatkami zakończonych, okryw brak; wprawdzie u wielu form, uważanych przez niektórych usa, Meleagra, D e j a[n i r y, Gorgi, Eury-systematyków za odmiany tego gatunku; okry- raedy, Melanippy i* Motliony, dziadek wę stanowi jeden tylko przykwiatek, okrywki sławnego bohatera greckiego, Dy orne de sa.

1, 5.).

a. Drz.

Por. „Tabula Peutingeriana“.

Oenisteria, po grecku Olvtorrjpwc (domyślnie îsp.â), 1. uroczystość święcona przez Ateńczy-ków, gdy synom obywatelskim, wstępującym w wiek młodzieńczy (e^pvjßot), włosy strzyżono i Heraklesowi uroczystą libacyą składano, przyczem także członkowie fratryi (=pobra-tymstw, ob.) uczestniczyli.—Por. Pollux „Ono-mastikon“ (6, 22).—2. Naczynie większe, z którego gościom wino do czar nalewano.

Athen aeus (11, 494).

Ośno, po grecku Oivio, córka Aniosa. syna Apoll i na i Kreuz у; matką jej była .Do-rippe, na wyspie Delos. Bożek Dyonizos zaszczycił ją, jako jej siostry, Spermo i E1 a i s, darem zamieniania wszystkiego, co tylko chciały, w wino, aby im nigdy na tym szlachetnym napoju nie zabrakło; zwano je też ztąd Oivo-rpórcoc = zamieniające w wino. Według innej opowieści mitycznej przemieniało się wszystko, czego jedna z sióstr dotknęła, to w wino, to w zboże lub w oliwę, jak to wyraźnie już same ich imiona oznaczają. Jak tradycya głosi,

Лак iima tradycya mityczna głosi, była drugą żoną О-a F e r i b o j a, córka Hipponoosa, którą albo w nagrodę za zwycięstwo w igrzyskach otrzymał, albo też, gdy zaszła z nim nieślubnie w ciążę, Hippo noos mu ją przysłał, czy też, kiedy ją Hippostratos, syn Am ar y n-k e u s a, albo bożek A*r e s zbezcześcił, odesłano ją do niego z poleceniem, aby ją zabił; O. jednakże pojął ją wtedy za żonę i spłodzić z nią miał Tydeusa, który znowu, według innej opowieści mitycznej, był synem О-a i własnej jego córki, Gorgi. Bożek Dyonizos miał О-a nauczyć kodowania w Etolskiej ziemi latorośli winnej, która według jego nazwiska (= król winny) miano swe oîvoç (= wino) otrzymała. Gdy razu pewnego wszystkim bogom ofiarę składał, zapomniał o bogini Artemidzie, a ta pomściła się na nim w ten sposób, że zesłała na kraj jego dzika straszliwego, wszystkie pola i winnice pustoszącego, którego po długich trudach zabito nakoniec na sławnych owych łowach kalidońskich (ob.).—Kiedy O. był już w wieku podeszłym, zbuntowali się przeciw niemu synowie brata jego, Agriosa, a sponiewierawszy go nielitościwie, wtrącili wreszcie do ciemnicy, na tronie zaś posadzili własnego ojca. Lecz gdy wnuk О-a, Dyorne-d e s, król Argolski, z wyprawy trojańskiej powrócił, zabił synów Agriosa, z wyjątkiem Onchestosa i Th er syte sa, którzy ucieczką się ratowali, wyswobodził z więzienia dziadka i władzę królewską, ponieważ O. był już za stary, oddał Andremo now i, mężowi G o r-gi; sędziwego zaś dziadka zabrał z sobą do Peloponezu. Tutaj, w ziemi Arkadyjskiej, śmierć też О-a spotkała, gdyż synowie Agrio-s a, zrobiwszy na niego zasadzkę, zamordowali go przed ołtarzem Telefosa. Dyomedes zwłoki jego sprowadził do Argos, a na cześć dziadka nazwał jedno z miast w swem Państwie Oenoë (ob.). Według opowieści P au z ani a-s z a (2, 25 2) umarł O. w wieku sędziwym na dworze Dyomedesa w Argos. Jak Homer („Ilias“ 2, 638 i nast.) opowiada, dowodził Etolczykami w wyprawie trojańskiej Thoas, syn A n dr e m o n a'.—Por. H o m e r. „Ilias“ (14, 115; 5, 813; 9, 529 i nast.); Apollodorus (1, 7, 10); OVidius „Metam.“ (8, 260 inast); Hyginus, „Fab.“ (172). — 2. Nieślubny syn Pandy o n a, heros attycki, według którego jedna z fyl klistenesowych miano swe nosiła.— Por. Pausa ni as (1, 5, 2). — 3. Jeden z 50 synów Aigyptosa i Gorgony, małżonek Danaidy Po dark e.—Por. Apollodorus (2,

T. Drz.

Oeniadae, po grecku Oiviâdai, starodawne miasto nadmorskie w Akarnanii, nad uściem rzeki Aeheloos, i to na prawym jego brzegu położone, w okolicy bagnistej, która, w porze zimowej zwłaszcza, przez wielkie wylewy rzeki dostatecznie go sama broniła przed ka-dem oMężeniem; dawniej zwało się się E ry

si che, a nowe miano z pewnością Oene-usowi (ob. p. 1.    1) zawdzięczało. Ponie

waż na samej granicy Akarnanii i Etolii leżało, zmieniało nieraz swych panów, i raz Akar-nańczycy, to znowu Etolczycy niem władali. Mieszkańcy jego, również Oivwôai zwani, sprzymierzyli się na początku wojny peloponeskiej ze Spartańczykami; później jednakże wypędzili ich Ateńczycy i sami zajęli ich miasto, trzymali je aż do czasów Aleksandra Wielkiego, wtedy Etolczycy je znowu pod swą władzę zagarnęli. Po rozwiązaniu Ligi Etolskiej posiadł je Filip V, król macedoński, który je silnie obwarował cytadelą, Nasos albo Nesos (= wyspa) zwaną, i mocnemi murami z portem i arsenałami połączył. Gdy nieco później Etolczycy przymierze z Antyochem, królem syryjskim, przeciwko Rzymianom zawarli, dostało się owo miasto po walce zwycięskiej Rzymian w roku 191 przed Chr. znowu w ręce Akarnańczyków. Od tego czasu zuika zupełnie z widowni dziejowej, ponieważ leżało daleko od głównego traktu rzymskiego. Po dziś dzień dochowały się z niego zwaliska znaczne, zwłaszcza mury warowni i teatru, na pagórze, Trikardokastron dziś zwanym, o półtoramilowym obwodzie; na miejscu starodawnej cytadeli wznosi się dzisiaj na wysepce, na jeziorze Legini, klasztor Agios Prodromos.—Por. Thucydides (2, 82; 102); Diodorus Siculus (18,    8); Polybius

(4, 65; 9, 33); Livius (26, 24).

Oeni Pons, mylnie zamiast Лет Pons (do-słownie=most na rzece Aenus), nazwa miejscowości w Windelicyi, nad rzeką Inn, w starożytnych wiekach Aenus zwaną, nad starym traktem rzymskim położonej; dzisiejsza niemiecka nazwa Innsbruck (ob.) odpowiada dosłownie starożytnemu mianu; zwaliska starodawne dochowały się w sąsiedztwie wsi Pfiinzen.—

S. Drz.

Por.

S. Drz.

zaopatrywały z rodzinnej swej wyspy w ży- waty cli, z pomiędzy • których zwieszają się wność wojska greckie, walczące pod Troją, mniej lub więcej rozgałęzione kwiatostany, po-Według opowieści późniejszej zaś chciał je Aga- kryte pilśnią jasnobrunatną i otoczone pochwą me m non zmusić do tego i przemocą z so- dwudzielną. Kwiaty żółte O. są jednopłciowe, bą zabrać, Dyonizos jednakże, na prośby ich, lecz w tym samym kwiatostanie znajdują się przemienił je w gołębie. - Por. Ovidius kwiaty męskie i żeńskie; kwiaty męskie mają „Metam.“ (13, -640 i nast.); Tzetzes „ad Ly- po 6 pręcików, żeńskie—-torebkę trójdzielną, cophr. Cassandr.“ (560); Diodorus Siculus owocową, w której rozwijają się jagody jajowate, koloru ciemnego, fioletowo-czerwonawego, dochodzące wielkości śliwki i zawierające mię-kisz kruchy, Y/łóknisty i jedno nasionko z białkiem promienistym. O. rośnie na gruncie żyznym, mokrym, w lasach Ameryki Południowej, w pasie równikowym; kilka znanych gatunków kwitnie, przez cały rok. Z gatunków O. wymienimy następujące użyteczne: O. ba-taua—znany z tego, iż z jagód jego wyrabiają napój, winem batawskim (batava) zwany; kłodziu używają do wyrobów ciesielskich i stolarskich. O. Bacaba—podobny do powyższego z wyglądu i z korzyści z niego otrzymywanych. Z jagód O. clistichus otrzymuje się za pomocą wygotowywania lub wygniatania smaczny olej do użytku kuchennego.

S. Di-/..

(5, 62).

Oenoë, po grecku Oivôtj. 1. piękna niewiasta pygmejska, małżonka Ni ko dam as a, która przemienioną została w żórawia, ponieważ zaniedbała oddać czci, należącej bogini Herze; według innych opowieści nazywała się G era-n a (ó Yspavoç — żóraw). — Por. Antoninus Li ber a lis (16.); Eustathius „Horn.“ (1322, 50). — 2. Nimfa Attycka, która gminie attyckiej Oenoë miano swe nadać miała; brat jej zwał się Epoch os. — Por. Pausanias (1, 33).— 3. Nimfa arkadyjska, która, jak to słynna rzeźba na ołtarzu w świątyni bogini Ateny w mieście Tegei przedstawiała, młodego Z e u-sa niańczyła. — Por. Pa u sani as (8, 47, 2).— 4 i 5. Nazwa dwucli gmin attyckich, w fy-lacli Aj a ntis i Hippothoontis, których mieszkańcy zwali się Otvaioi; jedna z nich leżała w pobliżu Maratonu; druga zaś w nadzwyczaj żyznej okolicy pomiędzy Eleuzys a Eleutherai, silnie obwarowana, nad granicą Beocyi, podczas wojny peloponezkiej często w źródłach wspominana.—6. Miejscowość w ziemi Argolskiej, zwana także OlvTfj, u stóp góry Artemision, przy trakcie do miasta Mantynei wiodącym, na prawym brzegu rzeki Inachos (dzisiaj Banica); mieszkańcy jej zwali się O'tvatot; tutaj rozpoczął Herakles sławne swe łowy na jelenia ze złotemi rogami (Apollodorus, 2, 5, 3); tutaj odnieśli też Ateńczycy, z pomocą Argolczyków, zwycięstwo nad Spartańczyka-mi; dzisiaj zwaliska w sąsiedztwie Katobelissi.— Por. Pausanias, (1, 15, 1; 10, 10, 4).— 7. Warownia Koryntczyków nad zatoką Ko-ryncką, w pobliżu miasta Pagai, na granicy Megarejskiej; dzisiaj Paleokastro w pobliżu Skino, przy przylądku Olmiae.—Por. Strabon (8, 380),—8. Miejscowość w krainie Elijskiej, zwana także Boenoa, po grecku Botvwa w sąsiedztwie starodawnej Efiry i uścia rzeki Sel-leis albo Peneios. — 9. Miasto na wyspie Ika-ryi; — por. Strabon (14, 639).—10. Port na wybrzeżu morza Czarnego, i to części jego, Pontos Polemoniakos zwanej, nad uściem rzeki Oenios; dzisiaj jeszcze zwie się Un-i e h.

St. Min.

S. Dr/..

Oenoatis, po grecku Oivwânç, przydomek bogini Artemidy, czczonej w mieście Oenoë, w ziemi Argolskiej, gdzie Pr o it os świątynię jej wystawił.—Por. Euripides „Hercules fu-

S. Drz.

rens“ (376).

Oenocarpus—rodzaj palm z rodziny Arecinae; wyróżniają się gołą, wysoką kłodziną (pniem), uwieńczoną koroną z liści pierzastych, kutnero-

Qenomaus, po grecku Oivôij.aoç, 1. Syn Aresa i Harpiny albo S te ropy, a podług innej opowieści mitycznej, syn Alk sy ona albo Hyper och osa i Steropy, małżonek Plejady Steropy, albo, jak inna znowu tradycya głosi, Eurythoy, córki Dana osa, albo Eu-arety, córki Akrizyosa, ojciec Hippo dame i i Leukipposa, który padł później ofiarą miłości swej ku pięknej Dafne, król miasta Pizy, w ziemi Elijskiej. Ponieważ wyrocznia mu oświadczyła, że śmierć go spotka, skoro córka jego wyjdzie za mąż, albo też sam rozkochany w czarujących wdziękach swej córki, postanowił ją wydać tylko za takiego zalotnika, który go w wyścigach wozem, na przestrzeni od miasta Pizy począwszy, aż do przesmyku korynckiego, a około ołtarza Posejdona, zwycięży; w razie, jeżeli Oen. go doścignie, musi współzawodnik jego w wyścigach śmiercią przypłacić. Popierany łaskami Zeusa i Posejdona, a także dzięki rumakom rączym, zwanym Pyli a i Ha r pin na, szybszym od wichru północnego, któremi zręczny Myrtilos powoził, 13 albo 18 starających się o rękę córki prześcignął i życia pozbawił. Zjawił się wtedy na dworze królewskim Pelops, syn Tantalosa, rodem z Frygii, pozyskał sobie względy pięknej Hippo damei; zwyciężył w wyścigach О-a, przekupiwszy Myrtilosa, który jedno koło u wozu umyślnie źle przymocował. Poczem, wedługjednej opowieści mitycznej, O. śmierć sam sobie zadał, a, według innej odmiany, zabić się miał, spadłszy z przewróconego wozu. Pelops zaś ożenił się z H i p p o d a -meią, a objąwszy władzę królewską po teściu, zawojował niebawem cały półwysep pelopone-ski, który od niego właśnie miano to odebrał.—

Z wdzięcznych szczegółów tradycyi mitycznej

о О-sie korzystały pilnie sztuki piękne: Pajo-nios, rodem z miasta Mende, przedstawił w przedniem polu szczytowem świątyni Zeusa w Olimpii scenę, jak O. sposobi się do wyścigów ; na szyi słynnej wazy ‘A r c h e m o r o s a wyobraził artysta z przedziwną sztuką wyścigi О-a z Pel o psem. W dramatach opracowali znowu opowieść mityczną: Sofokles, Eurypides i poeta rzymski A11 i u s.—Por. Apollo-dorus (3, 10, 1); P aus ani as (5, 10, 2); Diodorus Siculus (4, 7, 3); H y gi nu s „Fab.“ (84; 253); Ovidius „Ibis“ (365); Statius „Tlieb.“ (1, 274) Cicero „adfamil.“ (9, 16).-— 2 i 3. Nazwa wojownika greckiego pod Troją, który padł z ręki Hektora, lecz także bohatera trojańskiego, którego Ty deus zabił, — Por. Homera „Iliadę“.

Oenomaus z Gadary; Zwolennik filozofii tak zwanych cyników, szkoły filozoficznej założonej przez Antistenesa, ucznia Sokratesa. Żył O. za czasów cesarza H ad r y an a i jest autorem pisma przeciwko kuglarzom, z którego wyjątki podał Euzebiusz z Cezarei, pi-о. wypowiedział walkę

M. s.

Po nie-

s.’

l)rz.

S. 1> г /. ■

(ob.).

Dr*.

S. Dr-л.

sarz chrześciański. wyroczniom pogańskim, różnym sztukom zabobonnym, tudzież fatalizmowi stoików. Zarzucali mu też poganie brak bojaźni bogów, gorszyli się, że podeptał wszelkie prawa ludzkie i boskie. Miał jednak O. wysokie pojęcie o zadumach i stanowisku moralnem człowieka. Bronił wolności woli i dowodził, iż wolność ta jest faktem pewnym, posiadamy bowiem świadomość bezpośrednią, że jesteśmy wolni i moralnie odpowiedzialni; domagał się także od ludzi skruchy i poprawy moralnej. Celem filozofii jest według niego szczęśliwość, którą można osiągnąć tylko w życiu zastosowanem do natury. — Por. Zeller „Philosophie der Griechen“ (tom IV str. 769 i 770). —О О-е pisali: Teodor Saarmann „De Oenomao Gadareno“ (Lipsk 1887); tenże „Adnotatio ad 0. Cynici fragmenta“ (Dortmund 1889); wreszcie Cru-sius: Kovoç аотосрата des 0.“ (w „Rh. Museum“ torn 44, 1889, str. 309 — 312.

Oenone, po grecku OIviovy], 1. córka bóstwa rzecznego, zwanego K e b r e n albo O e ii i e u s, pierwsza małżonka dorodnego Parysa (ob.), z którym za górach Idajskich przez długie lata szczęśliwie żyła i syna Korythosa mu powiła. Nauczywszy się sztuki wieszczej od bogini Rhei, odradzała Parysowi od podróży do Sparty, gdzie przeznaczone mu było uwieść i zabrać z sobą piękną Helenę, żonę króla Menelaosa, i przepowiedziała mu zarazem, że ranę odniesie, której nikt prócz niej nie będzie mógł zagoić. Kiedy podczas wojny trojańskiej Parys zraniony został strzałą zatrutą Filokteta, szukał ratunku u О-y, lecz, ponieważ ta odmówiła mu zrazu swej pomocy, zmarł skutkiem tej właśnie rany. wczasie, wyrzutami sumienia dręczona, pospieszyła O. do Troi, a z rozpaczy rzuciła się w stos płonący, na którym palono zwłoki Parysa. Według opowieści mitycznej innej, rzuciła się z wieży wysokiej w przepaść i tak śmierć znalazła, albo też obwiesiła się.—Por. Apollodo-rus (3, 12, 6, z objaśnieniami Heyne go); Ovidius „Heroid“ (5).— 2. Pierwotna nazwa wyspy Eginy (ob.);—por. Her odo t (8, 46); Pli-nius „Nat. Hist“ (4, 12, 19).

Oenopłiorum, po grecku olvorjôpov, u Her o-dyana oivocpopov axsôoç, naczynie, skrzynka, kosz do wina, którego w wiekach starożytnych używano podczas wycieczek na wieś i dalszych podróży.—Por. komentarze do Horacego Sat. 4, 6, 109; Seebode „Scholien zu Horaz“ (Gotha 1831); Becker „Gallus“, tom II str. 264.

Oenophorus, po grecku Oivocpôpос, (dosłownie = wino niosąca), nazwa posągu, przedstawiającego kobietę, niosącą dzban wina; wykonał go, jak Pliniusz („Nat. Hist.“ 34, 8, 29) wspomina, sławny rzeźbiarz Praksyteles

S. l)r*.

Oenophyta, po grecku та Olvôcpota, nazwa miasta i okolicy, w południowej części ziemi Beockiej, prawdopodobnie na lewym brzegu rzeki Asopos, przy trakcie, wiodącym z miasta Tanagry do Oropos, leżących; miasto pamiętne jest szczęśliwą potyczką Ateńczyków przeciw Beotczykom, stoczoną w r. 456 przed Chr.; dzisiaj zwaliska w pobliżu miejscowości Inia.— Por. Thucydydes (1, 108); Platon „Me-nex“ (242 В.).

Oenopi&es, po grecku OivoTüiôrjç, astronom i matematyk grecki, rodem z wyspy Chios, prawdopodobnie spółczesny filozofa A u a к sago ras a, żył więc w pierwszej połowie V wieku przed Chr. Wyćwiczony w naukach przez kapłanów egipskich i astrologów, sam, na podstawie 25-letniego cyklu, według systemu własnego utworzonego, wyrównywał rok słoneczny i księżycowy, a odkrycie swe, wyryte na tablicy spiżowej, wystawił na widok publiczny podczas igrzysk olimpijskich. Miał też nowe pro-blemata geometryczne rozwiązywać, jako i wzbieranie i opadanie rzeki Nilu trafnie objaśnić; twierdził także, iż słońce krążyło najprzód przez drogę mleczną, a później dopiero w kierunku zodyaku przerzucone zostało. Odkrycie linii skośnej ekliptiki, dokonane już przez Pytha-gorasa, (ob.) podobno jako pomysł własny ogłaszał.—Por. Diogenes Laertius (9, 37); Diodorus Siculus, (1, 41); A el i anus „Var. Hist.“ (20,7); Athenaeus (2,87); Cen-sorinus „De die natali“, (18); Seneca „Quaestt. nat“. (4, 2).

Qenopion, po grecku OivorciMV, (dosłownie= wino pijący), syn bożka Dy onizo sa albo T e-zeusza i Aryadny, małżonek nimfy H e 1 i-k i, z którą spłodził córkę M e r o p ę, albo H a e-ero. Dyonizos nauczył go na wyspie Krecie hodować winną latorośl, a syn pojętny za-

prowadził zaraz hodowlę taką i na wyspie    wotnych dzierżaw obszernych. Najprzód więc

Chios, którą w darze od sprawiedliwego Rh a-    dokonali tego O pik    o wie, którzy, wtargnąw-

damanthysa (ob.) dostał; również i synowie    szy przez Apenniny,    także Sykulczyków ze sta-

O-a, Talos, E u an the s, Melas, Salagos    rodawnych siedzib    wypędzili. Późniejszemi

i At liamas, założyli liczne winnice na owej wyspie, słynącej w czasach historycznych z doskonałego wina. Znaczenie tej opowieści mitycznej jest jasne; oznacza bowiem w formie legendowej fakt historyczny, że hodowanie latorośli winnej dostało się z Krety na wyspę Chios, podobnie jak mityczna tradycya о I kary o sie wyraźnie wskazuje na rozszerzenie uprawy winnej jagody z wyspy Krety aż na ziemię Attycką. Kiedy O. olbrzymiemu Ory-onowi (ob.) ręki córki M e г о p у, o którą prosił, odmówił, włamał się tenże, winem cięż-kiem oszołomiony, do komnaty Meropyi shań-bił ją. Z zemsty spoił O. Oryona, wypalił mu oczy i wyrzucił nieszczęśliwego na wybrzeże morskie.

czasy ścieśniali Saranici, Lukańczycy, a szczególnie coraz liczniejsze i możniejsze kolonie greckie w południowej Italii odwieczne Oenotrów posiadłości. Za czasów wojny pelo-ponezkiej, a więc w pierwszej połowie V wieku przed Chr., nie pozostało po nich w owych ziemiach już ani śladu najmniejszego. — Por.

S Drz

S trab on (6, 253); P aus ani as (8, 3, 2); Vergilius „Aen.“ (7, 85); Servius „ad Verg. Aen“. (1, 536).

Cudownem zrządzeniem wyratował się Or y on, jak mityczna opowieść głosi, do bożka He f aj s t o sa na wyspę Lemnos, a wzrok z pomocą Heliosa, bóstwa słońca, odzyskawszy, chciał srogo na O-ie się pomścić; wszakże Chiijczycy ukryli dobroczyńcę swego w cysternie, albo, według innej tradycyi, w mieszkaniu podziemnem, które Hefajstos był wybudował. Oryon zaś udał się na wyspę Kretę, gdzie odtąd na łowach bogini Artemidzie towarzyszył. Grób О-a był, jeszcze w czasach

S. Drz.

Osnotri&es, po grecku Oivcocpiôsç, Olvootpîâsç vrjaot, nazwa dwuch małych wysp, na wybrzeżu zachodniem Italii południowej, naprzeciw miasta Elei albo Velii w Lukanii, przy uściu rzeczki Helos leżących; trzęsienie ziemi miało je, według tradycyi, od lądu stałego oderwać; ■ zwane też tak są wspólnem mianem od Oenotrów, pierwotnych mieszkańców owej części półwyspu italskiego; później nazywały się z osobna Portia i Iści a; por. S t r a b o n (6, 252); Plinius, „Nat. Hist.“ (3, 7 13).

Oenotrus, ob. O en o tri a.

„Poet. Astron.“ (2, 34); Plutarch „Theseus“ (20); Paus a ni a s (7,4, 8; 5, 13).

Oenothera, ob. Nocna świeca.

Oenotria, po grecku OivootrAx, zwała się,

S. Drz.

S- Drz.

Oennssae, po grecku Oivoüasxi, 1. trzy wyspy małe, przy kończynie południowej krainy Messeńskiej, naprzeciw portu Phoinikus, w pobliżu przylądka Akritas, z których dwie największe dzisiaj się zowią Sapienza i Skhiza albo Kabrera. Por. Plinius „Nat. Hist.“ (4, 12, 19) — 2. Wyspa albo też grupa, z 5 drobniejszych wysp złożona, pomiędzy wyspą Chios u stałym lądem Azyi Mniejszej leżąca, dzisiaj Bpalmadores albo Egonuses zwana.-—Por. Plinius, „Nat.Hist.“ (5, 31, 33); Thucydides (В, 24).

S. Drz.

OeochlS, po grecku OloxXoç, syn Posejdona i Askry, miał, według opowieści mitycznej, założyć miasto Askrę, u stóp Helikonu, w Beo-cyi, i miano jemu według imienia swej matki nadać.—Por. Pus a nias (9, 29, 1).

Oeolycus, po grecku OlôXoxo;, syn Thera-

S. Drz.

Osnus, po grecku Oivoôç, 1. rzeka w Lakonii, źródła mająca nad granicą Argolską, przepływa obok miasta Sellaryi w kierunku południowo-zachodnim ku Spareie i wpada do historycznych, jedną z osobliwości wyspy Chi- Eurotasu; dzisiaj zowie się Kelefma; por. Poos.—Por. Apollodorus (1, 4,3); Hyginus lybius (2,65,9); Livius, (34, 28);—2- osada nieznaczna w Lakonii, w pobliżu Sparty, nad rzeką, równą noszącą nazwę; mieszkańcy jej, trudniący się głównie hodowlą latorośli winnej, zwali się Otvoôvrcoi; Szczątki jej znaj-pierwotnie część poluduiowo - wschodnia pół- dują sią w pobliżu dzisiejszej wsi Tsitziny. na półwyspu italskiego, według miana odwieczne- północ i wschód od Sparty; por. Stephanus go herosa Oenotrusa (po grecku Oivwrpoç), Byzant. (s. v.); — 3. mylnie, zamiast Aenus który tam z osadą grecką z krainy Arka- (ob.), podawana starodawna nazwa rzeki ger-dyjskiej miał przybyć. Według tradycyi mi- mańskiej, dzisiaj Inn zwanej, tycznej był Oenotrus synem najmłodszym L у к a o n a, syna P e 1 a s go s a; brat zaś jego zwał się Peucetius i miał z nim wylądować w zatoce Auzońskiej; jak Yarro opowiada, był Oenotrus królem Sabińczyków, a bratu jego było imię 11 a 1 u s, od którego cały półwysep nazwę swą przybrał. Antiochos, który podczas wojny peloponezkiej napisał historyę Italii, poświadcza, że Oenotrowie posiadali część południową półwyspu, a więc późniejsze ziemie: Latium, Kampanię, Bruttiuin i Apulię. Najstarsi owi mieszkańcy, niezawodnie do pelasgijskie-go szczepu należący, trudnili się, prawdopodobnie, rychłemi już czasy uprawą roli i hodowaniem latorośli winnej. Poeci rzymscy zowią niekiedy całą Italię Oenotria albo Oeno-t r i a T e 11 u s. Pandosia, w okolicy Consen-tia leżąca, miała być siedzibą królów oeno-tryjskich. Z dziejów tego ludu słyszymy do-    sa, ojciec Aegeusa, miał osobną kaplicę

piero wieści późniejsze, kiedy potężne szczepy    w Spareie w pobliżu Poikile Lesche; uchodził

sąsiednie wyparły go po większej części z pier- bowiem za protoplastę sławnego kadmejskie-

104

Encykl. Powsz. Ilustr. Ser. 11 Zcsz. 29b T. IV.

S. Dr/.

15, 4).

Red.

W. W. W.

S. i /. .

sur l’identité des

go rodu Aegidów, który w Spareie doznał przyjęcia gościnnego.—Por. Herod ot (4, 142); Pausańias (3, 15, 8; 4, 7, 8).

Oeonus, po grecku Ouovôç, syn Licymnio-sa, przyrodniego brata Alkmeny, z Midei, w ziemi Argolskiej, krewny i towarzysz Heraklesa, któremu na czele zbrojnych z pomocą przeciw królowi Au g i as owi pośpieszył. Według tradycyi, miał w igrzyskach olimpijskich odnieść pierwsze zwycięstwo, i to w wyścigach pieszych. Kiedy w młodym jeszcze wieku z Heraklesem do Sparty przybył i zamek królewski oglądał, pozabijał kamieniami psy króla Molossyjskie, Hippokoonta, które go nagle opadły. Dwudziestu synów Hippokoonta natarło wtedy na О-a; zamordowało go, sam Herakles zaś, gdy chciał śmierć jego pomścić, odebrawszy ranę, cofnąć się musiał. W czasach późniejszych wystawiono O-owi w Spareie pomnik, obok świątyni Herakles a.—Por. Apollodorus (2, 17, 3); Pindar „Olymp.“ (11, 69); Pausańias (3,

S Drz.

Oer Te ob aid von (* w Rhedzie [Westfalia] w r. 1807 — f w Dreźnie w r. 1885), malarz niemiecki, hołdujący kierunkowi romantycznemu. Wykształcenie artystyczne otrzymał w Dreźnie i w Dusseldorfie; następnie odbywał podróże po Europie i Afryce; powróciwszy z nich zamieszkał stale w Dreźnie i malował dość wie-le. Obrazy jego historyczne, częstokroć bardzo przeceniane, są raczej anekdctami malowane-mi, niż wyobrażeniami głębiej pojętemi chwil w dziejach mających znaczenie. Najwyżej z utworów jego ceniony bywa „Schiller odczytujący swych »Zbójców« przyjaciołom“, pomimo teatralności wymuszonej w ugrupowaniu i ruchach osób na obrazie wystawionych. — Z utworów innych О-a wymienićby można jeszcze „Cesarzowa Marya Teresa u trumny męża“, „Śmierć Torkwata Tassa“ i „Albrecht Dürer w Wenecyi“. — Por. A. Gör ling „Geschichte der Malerei“ (t. II, str. 269).

Oer, w Polsce zwany jeszcze Orfugą, jest to jednostka monetarna wprowadzona w Szwe-cyi w XVI wieku, a stanowiąca czwartą część marki, bita w srebrze. Przedstawiony rysunek wyobraża О-a Zygmunta III króla polskiego,

ob.

Fj,T. 146. Moneta Oer.

a jednocześnie i króla szwedzkiego. O., jak i w ogóle wszystkie monety drobniejsze, uległ spodleniu w dobroci ziarna czystego srebra i już w końcu XVII wieku przedstawia wartość prawie że szeląga i obok swej nazwy, otrzymuje jeszcze nową Witten; obecnie zaś jest monetą miedzianą i stanowi setną część korony, (ob.).

Oeresund, cieśnina, ob. Sund.

Oëroë, po grecku ’ßspoYj, 1 rzeczka, mająca źródła na górze Helikonie, przepływa równinę Platejską, w Beocyi, a połączywszy się z rzeką główną Asopos, wpada do zatoki Kirrej-skiej;—2 miano wysepki, utworzonej na rzece Asopos, przy uściu rzeczki powyżej wymienionej, naprzeciw miasta Platei; por. Her o dot (9, 51); Paus ani as (9, 4, 3).

Oerst. po nazwach przyrodniczych, łacińskich oznacza A. S. Oersteda (ob.).

Oersted Jan Kry sty an, fizyk (* wr. 1777 w Rudkjöbingu na wyspie Langeland w Danii— f w r. 1851 w Kopenhadze). Był synem aptekarza; od r. 1794 kształcił się w uniwersytecie w Kopenhadze i w r. 1799 został adjunktem farmaceutycznym na wydziale lekarskim. Od r. 1801 do r. 1803 podróżował po Niemczech, Hollandyi i Francyi; po powrocie miewał w Kopenhadze wykłady z fizyki i chemii, a w r. 1806 został profesorem fizyki. W latach 1812 —13 przebywał znowu w Berlinie i Paryżu i w tym czasie ogłosił: „Recherches forces électriques et chimiques.“ Po podróży do Anglii w r. 1822 — 23 założył w Danii towarzystwo do rozpościerania wiedzy przyrodniczej przez odczyty wygłaszane w różnych miastach kraju. Po założeniu w Kopenhadze w r. 1829 instytutu politechnicznego został jego dyrektorem i wykładał tam fizykę. Od r. 1815 był sekretarzem towarzystwa naukowego duńskiego; w r. 1850, gdy obchodził 50-letni jubileusz swego stopnia doktorskiego, otrzymał od króla w darze posiadłość pod Kopenhagą. — Słynne jego odkrycie, tyczące się odchylenia igły magnesowej pod wpływem prądu elektrycznego, ma znaczenie istotnie epokowe w dziejach nauki, stąd bowiem zrodził się cały elektromagnetyzm. Odkrycie to nie było zupełnie przypadkowe, O. już bowiem dawno miał przekonanie o łączności elektryczności z magnetyzmem i podejmował w tym kierunku doświadczenia różne, aż wreszcie na wiosnę r. 1820, podczas wykładu, dostrzegł odchylenie igiełki pod wpływem prądu, przebiegającego przez cienki drut platynowy, na obu końcach połączony z biegu-uami stosu Vol ty. Ponieważ przy doświadczeniu tein drut był rozżarzony, sądził pierwotnie O., że odchylenie igły magnesowej wymaga prądu bardzo silnego. O odkryciu swem rozesłał wielu uczonym i różnym towarzystwom naukowym okólnik drukowany: „Expérimenta circa efficaciam confluctus electrici in a cum magneticam“ (Hafniae, Julius 1820), Niektórzy pisarze odmawiali O-wi pierwszeństwa tego odkrycia, przypisując je Dominikowi Rom ag nosi, profesorowi fizyki w Genui, a nawet oskarżali go o plagiat; zarzut ten jednak okazał się zupełnie nieuzasadnionym, wia-

S. K.

Rad.

(Lipsk 1873).

domóść bowiem podana przez Romagnosi e-go była bardzo niejasna, a on sam doniosłości spostrzeżenia swego ocenić nie umiał. — O. przeprowadził nadto i inne jeszcze badania: wykazał ściśliwość wody i innych cieczy za pomocą zbudowanego przez siebie sympiezo-metru (r. 1822): udoskonalił elektrometr (r. 1840); zwrócił uwagę na odchylenie ciał spadających w stronę południową pionu; otrzymał chlorek glinu z glinki przez wyżarzenie z węglem w chlorze. O. był nadto gorliwym pisarzem, a w przekonaniu jego nauka miała być służebnicą religii, Najpopularniejszem dziełem O-a było „Aanden i Naturen“ (t. j. duch w przyrodzie, 2 t., 1849 — 50), tłomaczone na różne języki i w licznych wydaniach powtarzane. Z innych dzieł jego wymienimy: „To capitler af det Skjöunes Naturläre“ (t. j. nauka przyrodnicza piękna, 1845), „Die Naturwissenschaft und die Geistesbildung“ (1850), „Die Naturwis-senchaft in ihrem Verhältnis zu Dichtkunst und Religion“ (1850), „Schriften über allgemeine menschliche Verhältnisse“ (1851), poemat „Luftskibet“ (t. j. statek powietrzny, 1836). W różnych pismach naukowych ogłosi! znaczną liczbę rozpraw, jak: „Galvanochemische Bemerkungen“ (1804), „Ueber Klangfiguren“ (1807), „Ueber Zusammendrückung der Flüssigkeiten“ (1817, 1822, 1828, 1834); „On the deviation of falling bodies from the perpendicular“ (1846) i in. Wydanie zbiorowe dzieł jego w 9 t. ukazało się w Kopenhadze (1850—51). Życiorys jego ogłosili Hauch i Forchhammer(l 853). W r. 1870 wzniesiono mu pomnik bronzowy w Kopenhadze.

Oersted Andrzej Sandöe (* w Rudkjö-bingu d. 21 grudnia r. 1778 — f d. 1 maja r.

1860), brat młodszy Jana Krystjana (ob.), prawnik i mąż stanu duński. — Po ukończeniu nauk prawniczych został w r. 1801 asesorem sądu nadwornego i miejskiego; w r. 1810 posunięto go na asesora sądu ziemskiego, najwyższego w Kopenhadze; w r. 1813 powołano go jako deputata czwartego do kancelaryi duńskiej, w której do r. 1834 doszedł do stanowiska deputata pierwszego; nadto od r. 1825 był prokuratorem naczelnym w państwie. W r. 1841 został radcą tajnym konferencyjnym, a w rok później ministrem stanu, z pozostawieniem na urzędach przedtem zajmowanych. Wskutek ruchu rewolucyjnego w marcu r. 1848 musiał Oe. wraz z ministeryum całem ustąpić, równocześnie pozbawiono go też urzędów deputata i prokuratora naczelnego. Niebawem atoli wybrano go na członka zgromadzenia ustawodawczego, po ogłoszeniu zaś konstytucyi nowej do sejmu (Landsthing). Dnia 21 kwietnia r. 1853 został prezesem ministeryum, obejmując równocześnie tekę wyznań religijnych, później objął nadto sprawy wewnętrzne, na końcu urzędowania zaś był ministrem wyznań i sprawiedliwości. Podczas rządów jego opracowano ostate

cznie prawo konstytncyjne duńskie, starając się połączyć w jedną całość wszystkie prowin-cye królestwa, ujednostajniając ich prawa, czego też dokonano przez rozporządzenie z d. 26 lipca r. 1854. Ale opozycya sejmowa, niezadowolona z rządu Oe-a, już w d. 12 grudnia tegoż roku zmusiła go do ustąpienia wraz z całem ministeryum i doprowadziła do oddania go pod sąd najwyższy państwa, który wszakże wyrokiem z d. 28 lutego r. 1856 ministrów od wszelkiej odpowiedzialności uwolnił. — Odtąd Oe. usunął się od spraw publicznych, zasłużywszy się niemało ojczyźnie swej przez ulepszenie jej prawodawstwa, jako też wykładu nauki prawniczej w uniwersytecie. — Z dzieł Oe-a najważniejsze są: „Haandbog over den danske og norske Lovkyndighed“ (Podręcznik prawoznawstwa duńskiego i norweskiego— Kopenhaga 1822 — 1835; 6 tomów) i „Kunomia“ (tamże 1815 —1822; 4 tomy); życie swe i działalność opisał w dziele „Af mit Livs og min Tids Historie“ (tamże 1851—1857, 4 tomy).

Oersted Andrzej S a n djó e, przyrodnik duński (* w r. 1816 w Rudkjöbingu — f w roku 1872 w Kopenhadze). Studya przyrodnicze odbywał w Kopenhadze, oddając się głównie zoologii i botanice; w r. 1845 —48 odbył podróż w celach naukowych do Indyi Zachodnich i Ameryki Środkowej; stamtąd przywiózł zbiory botaniczne bogate, które następnie, po powrocie do kraju, częściowo opracował. W r. 1858 został docentem, w r. 1862 zaś profesorem botaniki w uniwersytecie kopenhaskim. Praco- ' wał głównie nad systematyką botaniczną, florystyką,. przeważnie roślin skrytopłciowych oraz nad pierścienicami. Z prac jego wydanych najważniejsze są następujące: „Annulatorum danicorum conspectus“ (Kopenhaga 1843); „Grönlands Annulata dorsibranchiata“ (tamże 1843); „De regionibus marinis“ (tamże 1844); „Entwurf einer systematischen Eintheilung und spe-ciellen Beschreibung der Plattwürmer“ (tamże

1844); „Planserigets Naturhistorie“ (tamże 1839); „Centralamerikas Gesneraceen“ (tamże 1858); „L’Amérique centrale. Recherches sur sa Flore etc“ (tamże 1863); „Skildringen of Naturen paa Jamaica“ (tamże 1863); „Recherches sur la classification des Chênes“ (tamże

1867); „System der Pilze, Lichenen und Algen“

K. K-c.

Oersteda prawo, ob. Elektromagnetyzm.

Oertel albo Orteil po łac. piszący się Or tenus Abraham (fw Antwerpii d. 28 czerwca r. 4598) geograf flamandzki, potomek rodziny bogatej, z Augsburga pierwotnie pochodzącej. Otrzymawszy wychowanie i wykształcenie bardzo staranne, a posiadając środki po temu, podejmował liczne podróże po Europie całej, podczas których zgromadził wielkie zbiory starożytności różnych, bronzów, medali; później zaś oddał się zupełnie i wyłącznie pracom geograficznym i w r. 1570 wydał w Antwerpii

Ked

Dr, J. P.

kes“ (Wiesbaden 1868).

Oertel Maksymilian Józef (* w Dil-lingen [Bawarya] d. 20 marca r. 1835) lekarz, zajmujący się przeważnie laryngologią, ale i na polach innych głośny i zasłużony. — Początkowo w uniwersytecie monachijskim uczęszczał na wykłady filozofii, estetyki i historyi, następnie zajął się naukami przyrodniczeini, nakoniec wstąpił do wydziału lekarskiego. Dyplom doktorski uzyskał w r. 1863, będąc już przedtem od r. 1860 asystentem klinicznym profesora Pfeuffera i pracując pod przewodnictwem Czermaka nad chorobami krtani.

słynny atlas p. n. „Theatrum orbis terrarum“, jedno z najpierwszych dzieł tego rodzaju, później częstokroć jeszcze ponownie wydawane i przekładane na język francuski, hiszpański i włoski. Król hiszpański, Filip II zamianował О-a swym geografem nadwornym, a spół-cześni zwykli go byli nazywać Ptolemeuszem wieku XVI. Między innemi wydał jeszcze: „Synonymia geographica“ (Antwerpia 1578), w wydaniu późniejszem p. n. „Thesaurus geographicus“ (tamże 1596), jest to bardzo cenny słownik nazw geograficznych, zarówno starożytnych, jak nowszych; dalej „Itinerarium per nonnullas Galliae belgicae partes“ (tamże 1584); „Theatri orbis terrarum Parergon“ (tamże 1595) i „Aurei saeculi imago“ (tamże 1598).

Oertel Euch ar jusz Ferdynand Kry-stjan (* w Streitbergu pod Bayreuthem d. 17 maja r. 1765 —f w Ansbachu blisko r. 1850), krzewiciel fanatyczny leczenia wodą zimną, z powołania filolog. Po ukończeniu nauk uniwersyteckich, był początkowo nauczycielem domowym we Frankonii, w r. 1795 został nauczycielem gimnazyalnym w Ansbachu; w r. 1808 posunięto go tamże na profesora filologii klasycznej i historyi starożytnej. — Oe., który się nigdy w nauce i sztuce lekarskiej nie kształcił i nie miał też pojęcia jasnego o niej, stał się jednak rzecznikiem najgorliwszym leczenia wodą zimną, i bardzo wiele przyczynił się do rozwoju i rozpowszechnienia go. W sprawie tej napisał: „De aquae frigidae usu Cel-siano etc“ (Monachium 1826); „Die indische Cholera einzig und allein durch kaltes Wasser vertilgbar“ (Norymberga 1831); „Die allerneu-esten Wassercuren“ (tamże 1829 —1832); „Peter Bernhard, ein Capuziner, alter weltberühmter Eiswasserdoctor. etc“ (Lipsk i Naumburg 1834); „Vincenz Priessnitz oder Aufruf an alle Staatsregierungen Deutschlands zur Einrichtung von Wasserheilanstalten“ (tamże 1834); „Anweisung zum heilsamen Wassergebrauche für Menschen und Vieh etc“ (Norymberga 1834; wyd. 2-e 1837, praca napisana wspólnie z К о 1-bem i К i r c h m ay r e m); „Geschichte der Wasserheilkunde“ (Lipsk 1835) i wiele innych jeszcze, które wylicza Callisen w „Med. Schriftsteller-Lex“. (T. XIV, str. 96 i T. XXXI str. 73 — 76). — Ze stanowiska nauko-wolekarskiego wszystkie prace te są dziś nieomal bez wartości wszelkiej, a nie posiadały jej też nigdy, natomiast zawierają niejeden przyczynek bardzo cenny do dziejów wodolecznictwa.

Oertel, Fryderyk Wilhelm Filip, pisarz niemiecki, znany lepiej pod pseudonimem W. O. von Horn (* we wsi Horn d. 15 sierpnia r. 1798 —f W'Wiesbadenie d. 24 października r. 1867). Był pastorem w Mannbachu, następnie superintendentem w Sobernheimie. Wsławił się jako pisarz ludowy, cieszący się wiel-kiem uznaniem i wpływem w swoim społeczeństwie. Wystąpił naprzód w literaturze pod imieniem Fr. Wilh. Lipo z trzema tomami opowieści romantycznych. Odr. 1846 ogłaszał corocznie wydawnictwo dla ludu p. n. „Die Spinnstube“, ogromnem cieszące się powodzeniem. W latach 1858 -65 wydawał też czasopismo ludowe p. n. „Die Maie“. W obu tych wydawnictwach, a także w wydaniach oddzielnych, ogłosił mnóstwo opowiadań dla ludu i młodzieży, wysnutych przeważnie z życia ludowego okolic z nad Renu, Ahru i Mozeli. Wydał też dzieło historyczne o kraju nadreń-skim p. n. „Der Rhein. Geschichte und Sagen seiner Burgen“ (wyd. 4 Stuttgart 1893). Opowieści О-a pojawiały się wielokrotnie w wydaniach zbiorowych. Ważniejsze z nich wyszły p. n. „Aus der Maie“ (tomy 1 — 8 Wiesbaden, następnie Altenburg 1879 — 90); „Gesammelte Erzählungen“ (13 tomów Frankfurt n.

M. 1850 — 59; wydanie nowe, uzupełnione wyszło w r. 1860 — 63 w 15 tomach). Przez ogromne rozpowszechnienie swych pism i wpływ, który wywarł, O. zajmuje stanowisko wybitne w dziejach kultury ludu niemieckiego. — Por. „W. A. von Horn, ein wahrer Freund des Vol-

w. G.

W r. 1867 został w Monachium docentem prywatnym laryngologii (ob.), w roku zaś 1876 zajął nowo utworzoną katedrę nadzwyczajną tegoż przedmiotu. W r. 1868 odkrył laseczni-ka błonicy (diphtheritis) i napisał o chorobie tej prac kilka; niektóre z nich posiadamy w opracowaniu pobkiem, jak oto: Streszczenie W. Gajkiewicza („Medycyna“ r. 1874, nr. 47 i 48) i „Zaraza błonicowa czyli dyfterya podług D-ra Oertla i D-ra Steinera dla wiadomości i przestrogi troskliwych ojców i matek“ (Kraków 1879). —W kołach szerszych zjednał sobie wszakże rozgłos daleko większy jeszcze przez wskazanie sposobu leczęnia, noszącego imię jego, skutecznego przeciwko stłuszczeniu oraz innym chorobom serca, jak również przeciw otyłości nadmiernej i niektórym chorobom płucnym. O tym w przekładzie polskim mamy jego „Dyetetyczno-mechaniczne leczenie chorób serca“ („Odczyty kliniczne“ wyd. przez „Gazetę lek.“ w Warszawie; Serya 1, nr. 9 i 10). Sposób wymieniony obecnie z powodzeniem stosowany bywa w kilku zakładach, umyślnie do tego urządzonych w Niemczech i Austryi. —

i#

Dr J. P.

więcej około 25 kop.).

Oertmann Paweł (* d. 3 lipca r. 1865 w Bielefeldzie), prawnik niemiecki, współczesny, profesor w wydziale prawnym w Erlangen (Bawarya). Od r. 1887 nauk prawniczych, był referendaryuszem sądowym w Berlinie, tamże zosfał docentem prywatnym w r. 1892; od r. 1896 był profesorem nadzwyczajnym tamże, od roku zaś 1901 jest profesorem zwyczajnym w Erlangen (Bawarya). Prace ogłoszone większe „Die Fiducia im römischen Privatrecht“ (Berlin 1890); „Die Volkswirtschaftslehre des Corpus iuris civilis“ (tamże 1891); „Der Vergleich im gemeinen Civil-recht“ (tamże 1895); Komentarz do kodeksu Cywilnego niemieckiego dział zobowiązań „Das Recht der Schuldverhältnisse“ (tamże 1899); „Bayerisches Landesprivatrecht“ (Halla 1903), z prac drobniejszych należy wymienić: „Das gesetzliche Pfandrecht der Bauhandwerker“ (Wiedeń 1896); „Volksrecht und Gesetzesrecht“ (Drezno 1898); „Die volkswirtschaftliche Ве-

1891, po ukończeniu

deutung des Bürgerlichen Gesetzbuchs“ (Frankfurt 1900). Wspólnie z Kohlerem (ob.) wydaje w Berlinie „Archiv für bürgerliches Recht“.

W. Ci.

s. Drz.

w r.

Wynalazkiem О-a jest też t. zw. laryngo-stroboskop, narzędzie, za którego pomocą łatwo badać można ruchy i drgania strun głosowych (ob. Krtań). Oprócz wymienionych już prac O. napisał jeszcze wiele innych, z pośród których tu wymieniamy: „lieber Geschwülste im Kehlkopfe etc.“ (w „Deutsches Archiv für klin. Med.“ r. 1875 — w przekładzie polskim St. Kwietniewskiego „O nowotworach krtani i ich operowaniu na drodze we-wnątrzkrtaniov.Tej“ w „Medycynie“ r. 1875, nr. 84—37, 40, 42, 43, 46 i 48); „Ueber den la-ryngologischen Unterricht“ (Lipsk 1878); „Handbuch der respiratorischen Therapie“ (w Ziem s-sena „Handb. der allgem. Theraphie“. Tamże 1882); „Ueber den Mechanismus des Brust-und Falsettregisters“ (Monachium 1882); „Die epidemische Diphtherie“ (w Ziemssena „Handb. der speziellen Pathol, u. Therapie“ Lipsk 1886, wyd. 3-e); „Therapie der Kreislaufstörungen“ (tamże 1891, wyd. 4-e); „Ueber Terrainkurorte zur Behandlung von Kranken mit Kreislaufstörungen“ (tamże 1886); „Zusätze und Erläuterungen zur Therapie der Kreislaufstörungen“ (tamże 1887); „Die Pathogenese der Diphtherie“ (tamże 1887); „Ueber Massage des Herzens“ (Monachium 1889) i „Das Laryngostroboskop und seine Verwendung in der Physik, Physiologie und Medicin“ (Berlin 1895); nadto O. należał do współpracowników wydawnictwa zbiorowrego, amerykańskiego „Twentieth century practice of medicine“ i „Encyklopedyi“ L i e b r e i ch a.—Por. „Biogr. Lex. der hervonag Aerzte“ (T. IV, sti. 409) i S. Kośm ińskiego „Słown. lek. pols.“ (str. 363).

Osrtli (Ortsgulden) dawna moneta szwajcarska, kantonu zurichskiego, zwana także Züricher Bock, przedstawiała wartość ćwierć złotego tamtejszego, czyli 10 szylingów. (Mniej lub

w. w. w.

S P.

Oertzen Jerzy baron, współczesny poeta i pisarz niemiecki (* d. 2 lutego r. 1829 w Brun w księstwie Meklembursko-Strzeleckim). Wiatach 1852 — 57 służył jako oficer pruski i pozostawał w bliskich stosunkach z rozpoczynającym wtedy swój świetny zawód polityczny Bismarckiem. Służył też na dworze pruskim; uczestniczył w wojnach r. 1866 i 1870; w latach 1881—88 pełnił obowiązki konsula w Marsylii, a następnie w Chrystianii. Ogłosił w r. 1875 swoje: „Erlebnisse nnd Studien in der Gegenwart“, oraz różnemi czasy zbiory poezyi lirycznych i epigramatycznych: „Gedichte“ (wyd. 3 Beri. 1861); „Liebeslieder aus jungen Tagen“ (1873); „Reime eines Verschollenen“ (1877); „Deutsche Träume, deutsche Siege“ (1877); „Epigramme und Epiloge in Prosa“ (1880); „Lieder und Leute“ (1883); „Eines Lyrikers Chronik“ (1888); „Sommerfahrt eines Junggebliebenen“ (1890); „Lieder im Wiederhall“ (1891); „Kapitel aus einem bewegten Leben“ (1895); „Auf Schwarzwaldwegen (1896),

Oescus, po grecku Ocoxoç miasto Tryballów w Mezyi Dolnej, nad rzeką, równe noszącą miano, która, według Pliniusza („Nat. Hist.“ 3, 26, 29) z gór Rhodope wypływa i do Dunaju wpada; leżało przy trakcie, wiodącym z Vi-minacium, do Nikomedyi, i było głównem obozowiskiem piątego legionu macedońskiego. Według Prokopiusza („De aed.“ 4,6) obwarował je silnie cesarz Justynian; dzisiaj są to prawdopodobnie znaczne szczątki w miejscowości Wadin, obok których widać jeszcze odłamy filarów starodawnego mostu w Dunaju, zbudowanego przez cesarza Konstantyna podczas wyprawy, przeciw Gotom podjętej; inni uczeni znowu twiedzą, że na miejscu starożytnej owej osady leży obecnie Oreszowic, nad rzeką Esker.

Oesel, wyspa, ob. Ezel.

Oeser Adam Fryderyk (* w Pressburgu d. 17 lutego r. 1717—f w Lipsku d. 18 marca r. 1799) malarz, rzeźbiarz i rytownik niegdyś bardzo ceniony w Niemczech. Kształcił się początkowo w Wiedniu od r. 1730 do 1739, następnie w Dreźnie, gdzie przebywał od r. 1739 do 1756, malując głównie dekoracye do teatru nadwornego. Zamieszkując Drezno poznał i zaprzyjaźnił się też z Winckelmanne m (ob.), który atoli na kierunek jego artystyczny wpływu widocznego nie wywarł.—Przeniósłszy się do Lipska, O. został tamże 1764 dyrektorem nowo założonej akademii sztuk pięknych, a jako taki rozwinął działalność pedagogiczną, której uznania odmówić nie można, pomimo, że jako artysta nie umiał się wyswobodzić zupełnie z pęt mody ówczesnej, chociaż widocznie do tego dążył; hołdował je-

zanadto alegoryi tuzinkowej i oklepanej, oraz wymuszoności teatralnej, ale starał się za-o rysunek poprawny, zbliżający się do wzorów starożytnych; koloryt jego był blady, jeżeli tak rzec można, mączysty.—Z prac malarskich О-a pozostało się stosunkowo niewiele, ponieważ malował przeważnie obrazy dekoracyjne na ścianach i sufitach, które dotąd po większej części już zniszczył. Najlepsze utwory jego tego rodzaju dochowały się w kościele lipskim św. Mikołaja.—Z dzieł rzeźbiarskich najwybitniejsze są: pomnik Fryderyka Augusta Sprawiedliwego w Lipsku i królowej duńskiej, Matyldy w Celle (Han-nower). — Znanych miedziorytów О-a jest 45, wykonanych biegle podług Rembrandta oraz pomysłu własnego. — Por. A. Gör lin g „Geschichte der Malerei“ (T. II, str. 156) i życiorys napisany przez Dürr a (Lipsk 1879). —

land. Do zatoki Brâviken wpada największa z rzek w tych stronach, Matala, odpływ jeziora Wetter. Największem jeziorom jest tu Somrnen. W jego bliskości ciągnie się długi szereg jezior mniejszych, połączonych kanałami; składają się razem na dogodną drogę wodną (kanał Kinda), która w r. 1870 połączona została z kanałem Gota. Ludność wynosiła w r. 1900: 279 449 dusz (27 па кт, kw.); mieszkańcy zajmują się przeważnie rolnictwem i hodowlą bydła, nad morzem zaś rybactwem i żeglugą; oprócz tego w niektórych miejscowościach górnictwem. Ziemia orna zajmuje 23¹'₂°/0 obszaru kraju, ogrody 0.34$, łąki 6.8°/₀, lasy 617₂%. W r. 1894 zebrano: 1 314 500 hektolitrów owsa, 473 400 hl. żyta, 176 500 hl. jęczmienia, 154 700 hl. pszenicy i 621 100 hl. ziemniaków. W r. 1893 liczono. 20 866 koni, 175 537 sztuk bydła, 74108 owiec i 35 711 świń. Górnictwo dostarcza rudy żelaznej (w Skällvik) i miedzianej (w Ätvidaberg). Przemysł fabryczny skupia się w mieście Norrkö-ping (ob.), oprócz tego czynnych jest w pro-wincyi kilka odlewni żelaza. Przy brzegu morskim jest kilka drobnych portów. Droga żelazna ze Stockholmu do Schonen przecina kraj w kierunku od północy na południe.—Pod względem administracyjnym O. dzieli się na 21 okręgów sądowych. Stolicą jest Linköping

is. p.

szcze

wsze

czas

Syn Adama, Jan Fryderyk Ludwik O.

Red.

(* w Dreźnie w r. 1751—f tamże w r. 1792), również malarz i rytownik, był od r. 1778 profesorem malarstwa historycznego i krajobrazowego w Dreźnie, słynął jako dobry akwarelista i miedziorytnik.

Ösophagus, ob. Przełyk.

Oesterlen Józef Fryderyk (*w mia-

Oesophagotomia (z gr. o oiaoyńyoę—przełyk i TŚp.vM=tnę, przecinam), nacięcie przełyku, operacya chirurgiczna, bardzo • poważna, wykonywana 1) jeżeli w przełyku (ob.) uwię- (ob.), źnie ciało obce, n. p. kość, nie dające się usunąć żadnym sposobem innym, 2) jeżeli istnieją steczku wirtemberskiem Kirchheim unter Teck w nim zwężenia bliznowate bardzo znaczne, J w r. 1785—f tamże, ale rok śmierci niewiadome dozwalające na przełykanie pokarmów i 3) my) chirurg zasłużony. Do nank zawodowych jeżeli przyczyną zwężenia jest rak, otaczający przykładał się w Tybindze i tam też w roku

przełyk obrączkowato; celem więc O-i jest usunięcie przeszkód wymienionych, zagrażających choremu śmiercią głodową. — Sposób wykonywania operacyi, której tu szczegółowo opisać nie możemy, bywa zasadniczo dwojaki, t. j. wewnętrzny lub zewnętrzny; w razie wymienionym powyżej pod liczbą 1 tylko drugi z nich użyty być może, dokonywa się go po stronie lewej szyi; wogóle i w przypadkach innych cięcie zewnętrzne przekładane bywa powszechnie nad wewnętrzne, jako pewniejsze i mniej niebezpieczne.—Por. H ue t e r-L o s s e n „Wykład chirurgii szczegółowej“ (przekład pols. Warszawa 1900, str. 413—418).

Oestergoetland, kraj i prowincya (L in kopi ngslän) w Szwecyi południowej; graniczy od północy z prowincyami Örebro i Söderman-land, od wschodu z Kalmarem i morzem Bałtyckim, od południa z prowincyą Jönköping, od zachodu z jeziorem Wetter. Zajmuje 10 977 km. kw. (199.3 mil kw.). Od północy ciągną przez kraj pokryte lasem góry Tylöskog i Kńl-morden, od południa góry Holaveden. Środek kraju jest równiną żyzną i dobrze uprawioną. Morze Bałtyckie tworzy tu dwie głęboko wgłąb lądu sięgające zatoki, Bräviken i Slätbaken, pomiędzy któremi leży półwysep żyzny Wikbo-

D r J. P

1810 dyplom doktorski mu przyznano, poczem osiadł w miasteczku rodzinnem, gdzie zajmował się wykonawstwem lekarskiem, oprócz tego urzędował naprzód jako chirurg przysięgły, następnie jako okręgowy (Oberamtswundarzt).—Wdzie-jach chirurgii należy się O-owi miejsce zaszczytne za napisanie księżki „Ueber das künstliche Wiederabbrechen fehlerhaft geheilter Knochen der Extremitäten im Callus zum Behüte einer besseren geraden Heilung“ (Tybinga 1827; przekład franc. Paryż i Strasburg 1828), jest to pierwsze, umiejętnie i naukowo dokonane opisanie sposobu leczenia złamań kości wadliwie zrosłych, za pomocą ponownego łamania ich, w celu zestawiania ich prostego. Inne prace О-a, bardzo liczne, opuścić tu można, wylicza je Callisen w „Med. Schrift-steller-Lex.“ (t. XIV, str. 100 i t. XXXI, str.

78).

D r j. p.

Oesterlen Fryderyk (* w Murrhardcie [Wirtemberg] d. 22 marca r. 1812—f w Stuttgarcie d. 19 marca r. 1877) lekarz, szczególnie zasłużony jako farmakolog i hygienista. Po odbyciu nauk lekarskich w Tybindze (r. 1830 —1834), r. 1835 spędził na podróżach naukowych do Wiednia, Würzburga i Paryża, poczem osiadł w miasteczku rodzinnem i zajął

Oesterley K.

— Oestndae.

CC

D-r .1 Г.

Ked.

por. Apoll odor (2, 7, 8).

Oestridae —Gzy, rodzina owadów dwuskrzy-dłych (Diptera) z podrzędu krótkorogich (Bra-chycera). Gzy posiadają głowę wielką, czasem jakby rozdętą, po większej części nie szerszą od tułowia; jamka w której osadzone są różki, głęboka; różki same krótkie; ciało włochate;

się wykonawstwem lekarskiem. Ale życie lekarza na prowincyi nie dogadzało mu, więc w r. 1843 został w Tybindze docentem prywatnym i niebawem otrzymał katedrę profesorską. W r. 1845 powołano go do Dorpatu na profesora zwyczajnego kliniki chorób wewnętrznych. Stanowisko to opuścił dobrowolnie już w r. 1848 i wrócił do Niemiec. Od r. 1849 do 1853 mieszkał w Heidelbergu, zajmując się wykonawstwem sztuki lekarskiej, a będąc zarazem docentem prywatnym w uniwersytecie tamtejszym. — Opuściwszy Heidelberg osiadł w Stuttgarcie, skąd w r. 1858 przeniósł się do Szwajcaryi, gdzie był czynny jako lekarz, oraz pracował naukowo w Zurychu i w Glarusie. W r. 1870 powrócił znów do Stuttgartu i tam po latach kilku życia dokonał. — O. był lekarzem naukowo bardzo wykształconym; z zamiłowania zajmował się fizyologią, chemią fizyo-logiczną, farmakologią, hygieną, epidemiologią i statystyką lekarską; pierwszy też odkrył białko w wydzielinach chorych na biegunkę (dys-enteria). — Z licznych prac О-a drukiem ogłoszonych, wymienione być powinny: „Historischkritische Darstellung des Streits über die Einheit oder Mehrheit der venerischen Coutagien“ (Stuttgart 1836); „Beiträge zur Physiologie des gesunden und kranken Organismus“ (Jena 1843); „Handbuch der Hygieine, der privaten und öffentlichen“ (tamże 1851, wyd. 3 1876, podług niego przekład polski H. Łuczkiewi-cza p. n. „Hygiena publiczna i prywatna“ Warszawa 1877); „Medicinische Logik“ (Tybinga 1852); „Der Mensch und seine physische Erziehung“ (Lipk 1859); „Handbuch der medi-cinischen Statistik“ (Tybinga 1864; wyd. 2-e 1874); „Die Seuchen, ihre Ursacheu, Gesetze und Bekämpfung“ (tamże 1873). — W r. 1845 założył rocznik p. n. „Jahrbücher für praktische Heilkunde“, nadto w r. 1860 „Zeitschrift für Hygieine, medieinische Statistik und Sanitätspolizei“.—Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte“ (T. VI, str. 410). —Syn Fryderyka, Otton August O. (* w Murrhardcie d. 14 marca r. 1840) również lekarz, profesor medycyny sądowej w Tybindze, jest autorem wielu prac sądowo-lekarskich i był jednym z głównych współpracowników M a s c h к i, gdy tenże wydawał wielkie dzieło swe „Handbuch der gerichtlichen Medicin“.

Oesterley Karol (* w Gietyndze d. 20 czerwca r. 1805—f w Hannowerze d. 28 marca r. 1891) malarz niemiecki; kształcił się początkowo w Dreźnie, następnie od r. 1824 do 1829 w Rzymie; w r. 1831 został profesorem dziejów sztuki w Gietyndze i tamże wspólnie z Otfriedem Müll erem (ob.) wydał dzieło pomnikowe „Denkmäler der Kunst“ — Będąc już profesorem, dla wydoskonalenia się w malarstwie odbywał jeszcze kilkakrotnie wycieczki dłuższe do Düsseldorfu, Monachium i Paryża. W r. 1845 król hanowerski mianował go malarzem nadwornym. — Oe., znawca wytrawny dziejów sztuki, artystą był średniej miary, malował zaś przeważnie obrazy treści religijnej, lub wogóle biblijnej, jak np. „Córka Jeftego“ (r. 1836), „Wniebowstąpienie Chrystusa Pana“, fresk w kościele zamkowym honowerskim (r. 1838); „Chrystus błogosławiący dzieci“ (r. 1841) „Chrystus i Ahasvérus“ (1844) i wiele innych dla kościołów różnych; sporządził też szereg kartonów, podług których wykonano okna kościelne; oprócz tego wymalował niemało portretów, a w wieku późniejszym opracowywał w obrazach swych także tematy romantyczne i historyczno-rodzajowe, jak np. „Dornröschen“ (r. 1861) i „H. Memling w szpitalu w Bruges“ (r. 1865). —Syn jego, również Karol (* wGie-tyndze d. 23 stycznia r. 1839), także poświęcił się sztuce. Pierwotnie kształcił się w politechnice hanowerskiej, następnie od roku 1857 w akademii diisseldorfskiej, jako uczeń De géra, oddając się z początku, za przykładem ojca, malarstwu religijnemu; od roku wszakże 1865 zaczął się zajmować nieomal wyłącznie krajobrazami, a w kierunku tym wyszedł na artystę bardzo dobrego, celując szczególnie kolorytem i oświetleniem; główne prace jego, za które mu w Monachinm przyznano medal klasy I, wyobrażają krajobrazy norweskie, malowane wybornie.

Oesterreicher Jan Henryk (* w Bamber-gu w r. 1805 — f w St. Georgen pod Bayreu-thein d. 20 lutego r. 1843), anatom bardzo wybitny. Od r. 1828 był docentem prywatnym anatomii w Monachium, w r. 1831 mianowano go profesorem w szkole chirurgicznej w Landshucie, tam po kilku latach pracy wytężonej uległ pomieszaniu zmysłów, tak, że trzeba go było umieścić w domu obłąkanych, gdzie też zmarł w sile wieku. —Oe., pomimo że tylko żył krótko, zrobił jednak bardzo wiele, a prace jego anatomiczne słusznie zaliczane bywają do najlepszych; drukiem ogłosił. „Lehre vom Kreisläufe des Blutes“ (Norymberga 1824); „De gubernaculo sic dieto Hunteriano“ (Monachium 1828; rozprawa habilitacyjna), „Anatomische Steinstiche“ (tamże 1827 — 1830 in fol. 6 części; w opracowaniu nowem Er dl a p. n. „Oesterreichers anatomischer Atlas“ tamże 1855), jest to jeden z najlepszych atlasów anatomicznych, nakoniec „Neue Darstellung von der Ortsveränderung der Hoden“ (Lipsk 1836). Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte“ (t. IV, str. 411).    in j. r.

Oestrebles, po grecku ObrpsßXr^, syn H e-raklesa i Hezychii, córki T h e r p i о s a;

S. Dzr.

oczy dość małe;. 3 oczka kropkowate; tułów silny ze szwem wyraźnym na stronie grzbietowej; odwłok krótki, kulisty, lub nieco wydłużony, składa się z 6 pierścieni; nogi średniej długości, tylne niekiedy bardzo wydłużone; krę-tarz u nasady, a piszczel po środku, zgrubiałe; poduszeczki 2; przezmianki przykryte łuseczka-mi; trzecia żyłka podłużna skrzydeł prosta. Larwy przebywają jako pasorzyty w nosie, przełyku, pod skórą lub w żołądku pewnych zwierząt ssących. Niektóre larwy kilkakrotnie linieją, a dojrzawszy, po opuszczeniu swego gospodarza, na ziemi, lub niegłęboko pod jej powierzchnią, przeobrażają się w poczwarkę be-czułkowatą. Owady doskonałe żyją krótko; wysoko latają, lub spoczywają w trawie albo w szczelinach ścian i skał. Najpospolitsze rodzaje: Oestrus, Hypoderma, Cephmomyia, Ga-strophilus.

smoczek i głaszczki zmarniałe; czoło szerokie; “ * Oesyme, Ossyma, po grecku Oloóp,Yjr u Homera AiaonTj, osada starodawna Tazyjczyków na wybrzeżu trackiem, w późniejszej krainie Edonis leżąca, pomiędzy rzekami Strymonem a Nestosem; dzisiaj są to zwaliska L e vth er o-1 imani, ku południowemu wschodowi od miejscowości Orfana: por. Homer „Ilias“ (8, 303); Thucydides (4,    107); Ptolemaeus, (3,

12, 9).

S. D.z.

Oeta, Oetaeus saltus, po grecku Ocwj, 01ty]ç, та Oiraioov oopsa, та Okala oprj, wschodnia, wysoka i dzika odnoga gór Pindos, tworząca w Grecyi północnej granicę pomiędzy Tessalią a Macedonią, ciągnąca się w kierunku południowo-zachodnim od sławnego w dziejach wąwozu Termopilskiego, jako Kallidromos, Knemis i t. d., aż do zatoki Ambracyjskiej. Wąwóz, ów, którego granicę ku wschodowi bagna nadmorskie, ku zachodowi najwyższe właśnie w tern miejscu, strome ściany skaliste tworzyły, był w miejscu najszerszem nie wię-

Gi. St.

- Oestrus —G i e z, rodzaj owadów dwuskrzy-dłych (Diptera) z rodziny gzów (Oestridae). ceJ 3a^ 60 stóp szeroki; przez wyżynę, Anopaia Głowa bardzo duża, nieco szersza od tułowia; zwaną, wiła się wąska ścieżyna, na której pierwszy i drugi członek rożków bardzo krótki, zdrajca E t i a 11 e s wojska perskie poprowadził, trzeci dłuższy, kulistawy; głaszczki bardzo ma- а^У zająć tyły dzielnym Grekom, wąwozu pod łe; smoczek zmarniały; tułów' duży; odwłok wodzą L e o n i d as a w sierpniu r. 480 przed Chr. prawie takiej samej szerokości, jak tułów, dość broniącym. W czasach późniejszych skorzysta-krótki, wałkowaty; nogi cienkie i krótkie z ma- ^ z ścieżki Rzymianie pod wodzą Kat o u a, łemi pazurkami; skrzydła z wyraźnemi żyłka- kiedy konsul Acilius w bliskości wąwozu mi na brzegu przednim, pokryte bardzo krót- przeciw Antyochowi, królowi syryjskiemu, kieini włoskami. Rodzaj ten liczy 4 gatunki walczył. Właśnie ta część grzbietu górskiego, średniej wielkości, pośród których najpospolit- lia stadyów (=5 mil) długa, zowie się tak-szy—giez owczy (Oestrus oris). -lest to bu- w ściślejszein znaczeniu górami Oetej-

Sf

Fig. 147. Giez owczy (powiększony).

ry, prawie nagi owad z odwłokiem, pokrytym włoskami cienkiemi, jedwabistemi; okolica gęby żółto-brunatnawa; skrzydła szklisto-jasne z żyłkami żółto-brunatnemi; długość samca 10 mm., samicy 12 mm. Gatunek ten rozpowszechniony jest wszędzie, gdzie tylko są owce.

Owady doskonałe przebywają zwykle w szczelinach ścian lub kory drzew, w pobliżu owczarń, lub miejsc, gdzie pasą się owce. Samice składają zazwyczaj swoje jajeczka w nozdrza owiec. Rozwijające się w nosie larwy w ilości 7 — 8 wędrują do zatok czołowych, żywiąc się śluzem. — Po upływie 9 prawie miesięcy 13, 6). dojrzewają, a następnie podczas kichania owiec wyskakują z nosa i przeobrażają się w ziemi Heraklesa, wzięty od góry Oeta (ob.), na w poczwarki beczułkow ate, które rozwijają się której szczycie na stosie się spalił, a potem

czci wielkiej zażywał; Seneka napisał na te-

skiemi, a słynie bardzo w dziejach greckich, mitycznych, ponieważ tutaj, na ich szczycie, spalić się miał na stosie Herakles; szczyt ów, zwany stąd Пора albo Фроуба, dochodzi 2 152 metrów wysokości. Mieszkańcy gór Oety, zwani OiTato'., OiTastę, po łacinie Oetaei, przywędrowali z Tessalii, zwali się pierwotnie Enia-nami (Aenmneś). Tworzyli ligę (KotvA), w której wiodły rej szczególnie miasta Herakleia, Anti-kyra i Dryope; na czele jej stało trzech bulńrchów (ßooXap'/oi), przewodniczących w naradach wspólnych, zwanych îroXala. Najważniejszym płodem gór owych był osobny rodzaj nadzwyczaj silnej ciemięrzycy. Przyległy, z Lokrydą ganiczący obwód Tessalii, nosił miano łac. Oetaea, po grecku Olrala, równie jak i miasto, tamże leżące, założone, według opowieści mitycznej przez Amfissosa. Dzisiaj noszą owe góry ogólną nazwę Katavothra, a najwyższa ich cześć, wznosząca się nad wąwozem Termopyl-skim, Patr iotiko. —Por. Her od ot (7, 215); Thucydydes (3, 92; 8, 3); Strabo u (9, 428 i nast. 442); P au sani as (2, 4; 10, 20); Li vins, (36, 15; 22, 30); Ptolemaeus (3,

S Ul⁻ L.

Oetaeus, po grecku Okaloę, 3, przydomek

Cz. J?t

wT ciągu 7 — 8 tygodni.

S. Orz,

S. 1’.

M. S.

S. Drz.

mat ten tragedyę p. n. Hercules Oetaeus\ por. Apoll odor us, (2, 7, 7); О vidius „Metam.“ (9, 230 i nast.); 2 przydomek К e у к s a, króla Trachińskiego, w Tessalii, w pobliżu gór Oeta; por. Ovid i us „Metam.“ (4, 382); 3 Oetaeus Sinus, po grecku Olxoùoç KôXteoç (Ptolemae-us, 3,    15, 9), zatoka u podnoża gór Óeta,

pomiędzy Lokrydą, a Beocyą, odpowiadająca zatem części północnej cieśniny Eubejskiej, zwanej Euboicus Sinus albo E u r i p u s.

Oetker Fryderyk, publicysta i polityk niemiecki (* d. 6 kwietnia r. 1809 — f w Berlinie d. 17 kwietnia r. 1881). W r. 1848 był adwokatem przy sądzie apelacyjnym w Cassel i wydawcą liberalnej „Nowej gazety heskiej“. R. 1850 aresztowany, skazany na banicyę, żył do r. 1859 za granicą na Helgolandzie i w Belgii. R. 1859 założył „Hessische Morgenzeitung“; w sejmie heskim był przewódcą stronnictwa konstytucyjnego. Od r. 1867 był deputewanym na sejm pruski oraz na sejm rzeszy północno-niemieckiej, później niemieckiej, gdzie zajmował stanowisko wybitne w stronnictwie narodowo liberalnem. Pisma ważniejsze: „Helgoland, Schilderungen und Erörterungen“ (1855); ..Le mouvement flamand“ (1858, wyd. hollend. 1858); „Belgische Studien“ (1876);' „Lebeuserinnerungen“ (2 tomy 1877 — 8); „Vorfassung und Recht auf Helgoland“ (1878); „Aus dem norddeutschen Bauernleben“ (1880). —Por. Pfaff „Zur Erinnerung an Friedrich 0.“ (1883).

Oetinger Fryderyk Krzysztof, filozof niemiecki kierunku teozoficzno - mistycznego. (* w Göppingen w Wirtembergii w roku 1702). Ksztacił się w Bebenhausen, potem w uniwersytecie w Tybindze, gdzie założył z kilku przyjaciółmi towarzystwo filozoficzne. Następnie był jakiś czas nauczycielem domowym w Halli, słuchał wykładów medycyny; tam to powziął myśl przeciwstawienia filozofii świeckiej, filozofii na Piśmie św. opartej {pluło so phi a sacra). Za przewódców obrał sobie mistyków takich jak J. A. Bengel i Jako b В oh me; czytywał także pilnie pisma kabbalistów i wytknął sobie za cel walkę przeciw idealistycznemu racyonalizmowi Leibniza. W roku 1738 został O. proboszczem protestanckim w Hirsau; piastował później jeszcze różne godności kościelne i umarł w Murrhardzie w roku 1782. — Z dzieł jego następujące są najważniejsze: „Die Philosophie der Alten wiederkommend in der güldenen Zeit“ (1762); „Swedenborgs und Anderer irdische u. himmlische Philosophie“ (1765); „Metaphysik in Connexion mit der Chemie“, (1771); „Inbegriff der Grund Weisheit aus den Schriften Jacob Böhmes“ (1774); „Gedanken von den • Fähigkeiten zu empfinden und zu erkennen“ (1775). W roku 1845 wydał I. Hamberger jego autobiografię.—O. jest obok I. G. Ha-manna najwybitniejszym niemieckim mistykiem teozofem z wieku XVIII. Według niego natura wskazuje na Pismo św., a to znowu na

Encykl. Fowsi. Uustr. Ser. II. Zesz. 29b Tom. IV.

naturę. Filozofia Leibniza i Wolffa odwróciła jednak umysły od tego związku. Prawdziwa filozofia uczy, że w każdym szczególe jest całość, a każdy szczegół w całości. Prawdy więc nie zawiera ani Idealizm ani Matery-alizm, znaleść ją można tylko łącząc oba stanowiska w mistyce i w filozofii Pisma św. Z materyi można wydobyć siły nadzwyczajne, boskie, które znali zwolennicy magii i alchemii. Bóg jest wszystkiem i we wszystkiem, zesłał on—uczy O. —S wedenborga (ob.) aby ludzkości wątpiącej zapalił światło nowe i umożliwił jej wzlot w świat nadnaturalny, Swedenborg to tylko zrobił źle, że zaczął na swój sposób wykładać Pismo św., zamiast ograniczyć się do nauki o duszy ,i jej stanie po śmierci. O O-rze pisał K. A. Auber len „Die Theosophie Fr. dir. Oetingers^ nach ihren Grundzügen. Mit einem Vorvort von Rothe“ (1847)»

Oetosyrus, po grecku Okóaopoę, bóstwo scytyjskie, odpowiadające, według Hero dot a (4, 59), greckiemu A p o 11 i n o w i.

Oettingen, księstwo niemieckie medyatyzo-wane w r, 1806; leżało w dawnym okręgu {Kreis) Szwabskim, w okolicy żyznej, zajmując 990 km. kw. (17.98 mil kw.). Obecnie należy w części do Bawaryi (regeucye Szwabska i Frankońska środkowa), w części do Wirtembergii (obwód Jagsty).

Oettingen, miasto w Bawaryi, w regencyi Szwabskiej, nad rzeką Wornitz, dawniej stolica księstwa tegoż imienia. Kościoły, katolicki i ewaugielicki, pałac książąt Oettingen-Spielberg; progimnazyum, dom sierot, kilka fabryk drobnych. Mieszkańców liczy 3 409 (r. 1895).

Oettingen, rodzina książęca niemiecka, podzielona na dwie linie, O.-Spielberg i 0.-W a 11 e r s t e i ii; pochodzi od dawnych książąt szwabskich; od wieku XII posiadała dziedzicznie hrabstwo (później księstwo) O.—Tytuł książęcy otrzymała pierwsza linia w r. 1734, druga w r. 1774; od r. 1808 w linii О -Wal le rstein dziedziczna jest godność wielkiego mistrza dworu bawarskiego. Najgłośniejszym z rodziny tej był Ludwik, książę O.-W a 11 e r s.t e i n (* d. 31 stycznia r. 1791- f d. 22 czerwca r.. 1870 w Lucernie). Objął rządy w swein księstwie, po i opieką matki w r. 1802; w r. 1806 nie chiał wstąpić do służby francuskiej, co stało się powodem medjatyzacyi jego księstwa. O. wyjechał na studya do Landshutu, potem, po powrocie do swych posbidłości, zaczął gorliwie zbierać broń średniowieczną, monety i inne starożytności; zbiór ten zakupił później król Ludwik I Bawarski. W r. 1813 dowodził .0 pospolitem ruszeniem w Szwabii i Frankonii południowej. Działalność polityczną rozpoczął w r. 1815 jako pierwszy komisarz Stanów w sejmie wirtemberskim, gdzie przyczynił się wielce do wykończenia konstytucyi. Był również czynny przy układaniu konstytucyi bawar-

105

skiej. Na sejmie w r. 1822 wytykał w duchu liberalnym braki biurokracyi, przez co ściągnął na siebie nienawiść sfer rządzących, a gdy w r. 1823 ożenił się z Mary ą Bo u r gin, córką swego ogrodnika starszego, co pociągnęło za sobą zrzeczenie się senioratu w rodzie na rzecz brata młodszego Fryderyka, pozbawiony został urzędu dworskiego i prawa zasiadania w Izbie. Król Ludwik I przywrócił mu jednak w r. 1825 te godności.—W r. 1828 został prezesem regencyi w Augsburgu, w r. 1831 ministrem spraw wewnętrznych.—O. zapowie- ; nicznej ciepła starał się wyprowadzić drugie dział wtedy wprawdzie program liberalny działalności, nie dotrzymał go jednak.—W r. 1837 wszedł w nieporozumienie z ministrem skarbu w sprawie użytkowania oszczędności i otrzymał dymisyę. W r. 1846 był posłem nadzwyczajnym w Paryżu. Od listopada r. 1847 do marca r. 1848 stanął na czele ministe-ryum bawarskiego, które przeciwnicy nazwali „ministeryum Loli“ , (ob. Montez Lola).

1878; wyd. 3-e 1892) i Goethego „Fausta“ z objaśnieniami (Erlangen 1880).

Oettingen, Artur von, fizyk, (*wr. 1836 w Dorpacie), brat Aleksandra i Jerzego (ob.) kształcił się tamże i w Berlinie, w r. 1863 został docentem fizyki w Dorpacie, a r. 1865 profesorem. W r. 1893 przeniósł się do Lipska i został tam docentem prywatnym. Przeprowadził badania tyczące poprawy termometrów, a zwłaszcza ich kalibrowania, oraz wyładowywania elektrycznego, a w teoryi mecha-

lled.

jej prawo z ogólnej zasady równoważności pracy i ciepła. Dzieło jego „Harmoniesystem in dualer Entwickelung“ (Dorpat, 1866) ma ważne znaczenie w teoryi muzyki, nauce harmonii bowiem starał się tu nadać podstawy ściśle naukowe. Od r. 1896 podjął dalsze wydawnictwo słownika biograficznego Poggendorffa: „Biograph.-litterarisches Handwörterbuch“. ,s‘ K.

Oettingen Otton Leon von (* w Dorpacie w r. 1811—f w Warszawie d. 10 stycznia r. 1856) lekarz. Wykształcenie uniwersyteckie otrzymał w Dorpacie, gdzie mu też w r. 1835, po obronieniu rozprawy „Meletemata quaedam ad perinaei rupturam ejusque curam spectan-tia“ dyplom doktorski przyznano. Wstąpiwszy do służby wojskowej przysłany był do Warszawy i został ordynatorom szpitala wojskowego w cytadeli. Później pełnił obowiązki lekarza sztabu głównego przy generał-gubernatorze wojennym, warszawskim, oraz był lekarzem biura komory celnej.—Jako lekarz sumienny i zdolny doszedł Oe. do wielkiej wziętości i zżył się ze społeczeństwem miejscowem zupełnie; od r. 1846 był członkiem czynnym Towarzystwa lekarskiego warszawskiego. Oprócz rozprawy doktorskiej i książki, również łacińskiej, „Observationes pathologiam et therapiam spectantes“ (Berlin 1846), pisywał tylko po polsku, umieszczając prace swe w wydawanym wtedy w Warszawie „Tygodniku lekarskim“ oraz w „Pamiętniku To w. lek. warsz.“; wykaz prac jego podał S. Koś miński w „Słów. lek.

I)-r J. p.

Latem r. 1849 złożył urząd dworski i wszedł do Izby poselskiej, gdzie należał do przywódców opozycyi. W r. 1862 ruina majątkowa zmusiła go do zupełnego usunięcia się od życia publicznego. Przez czas jakiś uwięziony był za długi; później wyjechał do Szwaj caryi gdzie osiadł na stałe w okolicach Lucerny.

Oettingen Aleksander von (* w majątku dziedzicznym Wissust [Inflanty] d. 25 grudnia r. 1827) teologprostestancki wybitny, zajmując)' się też statystyką i sprawami społecznemi.

Od r. 1845 do 1849 przykładał się w uniwersytecie dorpackim do nauk teologicznych, następnie wykształcenie swe uzupełnił, zajmując się filozofią i językami wschodniemiw Berlinie,

Erlangenie, Bonuie i Rostoku. Powróciwszy do Dorpatu został w r. 1854 docentem prywatnym w wydziale teologicznym tamtejszym; po dwu latach posunięto go na profesora nadzwyczajnego teologii, w roku zaś 1857 został profesorem zwyczajnym; katedrę zajmował do roku 1891.—Dziełem najważniejszem О-a jest „Die Moralstatistik in ihrer Bedeutung für eine So-ciälethik“ (Erlangen 1869 — 1874; 2 tomy: wyd. pols.“ (str. 364).

Oettingen Jerzy von (* pod Dorpatem d. 24 listopada r. 1824) lekarz zajmujący się chorobami ocznemi, brat Artura, fizyka i Aleksandra (ob.), teologa. W naukach lekarskich sposobił się w Dorpacie i w r. 1848 dyplom doktorski uzyskał; w r, 1854 został tamże docentem prywatnym oftalmologii, wkrótce potem mianowano go naprzód profesorem nadzwyczajnym, a później i zwyczajnym chirurgii oraz chorób ocznych, które wykładał głównie, stojąc zarazem na czele kliniki oftalmologicznej; z katedry i kliniki ustąpił, jako emeryt, w r. 1878 i został później burmistrzem (głową) miasta Dorpatu. Ogłosił niemało prac drobniejszych z dziedziny chirurgii, a zwłaszcza oftalmologii,

3-e 1882); oprócz tego, pomijając prace dro-bniejszè, napisał jeszcze. „Antiultramoutana“

(tamże 1876); „Wahre und falsche Auktorität mit Beziehung auf die gegenwärtigen Zeitverhältnisse“ (Lipsk 1878); „Zur Inspirationsfrage“ (Ryga 1878); „Obligatorische und fakultative Civilehe“ (Lipsk 1881); „Ueber akuten und chronischen Selbstmord“ (Dorpat 1881);

„Christliche Religionslehre auf reichsgeschicht-licher Grundlage“ (Erlangen 1886); „Was heisst christlich-sozial?“ (Lipsk 1886): „Zur Duellfrage (Dorpat 1889) i „Das göttliche »Noch nicht»“

(Lipsk 1895). Od r. 1857 wydawał pismo przez siebie założone p. n. „Dorpater Zeitschrift für Theologie und Kirche“; oprócz tego wydał Hipp la (ob.) „Lebensläufe“ (Lipsk I między innemi monografię o ranach postrzało-

O., pomimo że był

I)-r J. l\

ciągłych.

W r.

Red.

wych oka, podług materyałów zebranych podczas wojny rosyjsko-tureckiej w latach 1877 i 1878. Najwybitniejszą z prac jego jest „Die ophthalmologische Klinik Dorpats in den 3 ersten Jahren ihres Bestehens“ („Dorpat, med. Zeitschr. II, 1871), w której pierwszy opisał nową postać chorobną oka, nazwaną „zwyrodnieniem skrobiowatym łącznicy“ (Degeneratio amyloidea coniunctivaé). profesorem chirurgii, nie wiele się nią zajmował, natomiast bardzo starannie i umiejętnie przewodniczył uczącym się w otworzonej od r. 1869 klinice okulistycznej; także podczas re-ktorstwa swojego uniwersyteckiego położył zasługę niejedną.

Oettinger Ludwik, matematyk niemiecki (* r. 1797—f r. 1869), zajmował kolejno stanowisko nauczyciela „Paedogogium“ w Lorrach, dyrektora „Paedogogium“ w Durlaeh, profesora gimnazyum w Heidelbergu, profesora matematyki w uniwersytecie we Freiburgu. Jest autorem wielu dzieł i rozpraw matematycznych. Między innemi ogłosił: Podręcznik rachunku różniczkowego i rachunku różnic, („ Differential -und Differenzen-Calcul“, Moguncya 1831). Badania w dziedzinie analizy wyższej („Forschungen im Gebiet der höheren Analysis“ (Heidelberg 1831), Podręcznik Arytmetyki i Algebry („Lehrbuch der Arithmetik und Algebra“, Freiburg 1837), Naukę о Kombinacyach („Die Lehre von den Combinationen“, tamże 1819); Podręcznik geometryi („Lehrbuch der gesamm-ten Geometrie“, tamże 1838), Arytmetykę polityczną („Anleitung zu finanziellen, politischen und juridischen Rechnungen“, Brunświk 1846, wydanie drugie Greifswald 1863), Rachunek prawdopodobieństwa („Die Wahrscheinlichkeitsrechnung“, Berlin 1852), Teoryę fakultetów analitycznych („Theorie der analytischen Facul-täten“, Freiburg 1854). W dzienniku matematycznym С r e e 1 e g o pomieścił liczne rozprawy z Rachunku prawdopodobieństwa, z teoryi fakultetów analitycznych, z nauki o kombinacyach, z Rachunku całkowego. W „Archivie“ Grunerta pisał z dziedziny Rachunku całkowego, teoryi procentów, teoryi liczb i ułamków

s. 1)

Oettinger Edward M a r у a (* we Wrocławiu d. 19 listopada r. 1808—f w Blasewitz pod Dreznem d. 26 czerwca r. 1872), pisarz niemiecki, bibliograf i dziennikarz. Początkowo zajmował się głównie dziennikarstwem w Wiedniu, Monachium, Berlinie, Mannheimie, i Lipsku, gdzie, od r. 1842 do 1852 wydawał pismo „Charivari“, w latach zaś 1843 do 1849 nadto kalendarze „Narrenalmanach“.

1852 przeniósł się do Paryża i tam przebywał do r. 1860, poczem osiadł w Blasewitz pod Dreznem, gdzie już przemieszkał do śmierci.—Oprócz artykułów różnych dziennikarskich napisał O. mnóstwo nowel i powieści, głównie treści satyryczno - humorystycznej, oprócz tego wydał dwa tomiki wierszy lirycznych. Żaden z utworów jego tych nie wznosi się ponad miernotę przeciętna; także praca jegc historyczna „Geschichte des dänischen Hofes von Christian II, bis Friedrich VII“ (Hamburg 1857 — 1859; 8 tomów) wartości wybitniejszej nie posiada; natomiast na uznanie zasługują prace jego bibliograficzne, jak oto: „Historisches Archiv“ (Karlsruhe 1841); „Bibliotheca Shahi-ludii“ (bibliografia szachów—Lipsk 1844); „Ico-nographia Mariana“ (bibliogr. obrazów cudownych Matki Boskiej — tamże 1852) i „Bibliographie biographique“ (tamże 1850, wyd 2-e Bruksella 1854), której ciągiem dalszym był „Moniteur des dates“ (Drezno 1866 — 1868; 6 tomów; ciąg dalszy do roku 1878 wydał Schram m).

__Oettinger Józef (* w Tarnowie w r. 1818

f w Krakowie d. 2 października r. 1895) lekarz i historyk medycyny. — Utraciwszy rodziców bardzo wcześnie, wychował się w domu wuja w Krakowie, gdzie też po ukończeniu nauk gimnazyalnych w r. 1834 zapisał się do wydziału filozoficznego; po dwu latach przeszedł do lekarskiego i w r. 1834 osiągnął dyplom doktorski po obronieniu rozprawy „Jose-pili Struthii mediciposnaniensis vita et duorum ejus operum, quorum alterum Commentarios ad Luci ani astrologiam, alterum vero artem sphyg-micam exhibet bibliographico-critica disquisitio“ (Kraków 1843, w 8-e; str. V, 168 i ryc.). Już w pierwszej tej pracy drukowanej Oe. ujawnią skłonność swą do badania dziejów sztuki lekarskiej, a skłonność ta nie opuszczała go też do śmierci. — Zamieszkawszy w Krakowie zajął się wykonawstwem lekarskiem, niebawem został też lekarzem tamtejszego szpitala żydowskiego; ale ta praca zawodowa nie wystarczała mu, więc jął się nadto innej, uczonej i społecznej.—W r. 1848 należał do najgorliwszych rzeczników prądów nowych wówczas, a jako taki polecony był przez współobywateli na posła do Rady Państwa, po raz pierwszy do Wiednia zwołanej, lecz wybór jego nie przeszedł. Z owego czasu pochodzą dwie broszurki polityczne Oe-a p. n. „Słów kilka do wyborców obwodu wyborczego II m. Krakowa“ (Kraków 1848, w 8-e, str. 7) i „Ueber Demokratie und ihr Verhältniss zur Polen-uud Judenfrage, vorgetragen als politisches Glaubens-bekenntniss im polnischen Vereine zur Förderung des moralischen und materiellen Wohles der israelitischen Mitbürger am 11 December, 1848“ (Kraków 1848 w 8-e; str. 13). — Gdy prędko rozwiały się nadzieje rozniecone przez rok 1848, pod ręką ministra Bacha, Oe. wróciwszy do pracy dawnej, starał się nieustannie wciąż dalej o podniesienie społeczne i moralne współwyznawców swych, a w celu tym przystąpił skwapliwie, jako członek założyciel, do stowarzyszenia zawiązanego ku krzewieniu cy-wilizacyi między Żydami, a zarazem ku zwal-

życiorysami, ocenami

oraz

i 242.

Dr. J. 1'.

czaniu ograniczeń cywilnych i politycznych, ciążących na nich. W sprawie tej nie skąpił nigdy słowa, piorą i trudu; rzeczywiście też niemało przyczynił się działalnością swą do uspołecznienia Żydów galicyjskich, a zwłaszcza krakowskich. — Już w r. 1850, oceniając jego badania historyczne, skrzętnie przedsiębrane, wydział lekarski uniwersytetu Jagiellońskiego powierzył Oe-owi zastępczo wykłady dziejów sztuki i nauki lekarskiej, jako też hygieny, czyli medycyny publicznej; widząc zaś, że godnie spełnia przyjęte na się obowiązki, po dwu latach przedstawił go w Wiedniu do zatwierdzenia na pierwszą z katedr wymienionych, ale ministeryum dało odpowiedź odmowną; musiał się więc Oe. wyrzec tymczasem profesorstwa. Z tym większym zapałem zabrał się wtedy do pracy innej. Będąc lekarzem szpitala żydowskiego znał wybornie wady jego, bolał nad niemi i pragnął je usunąć; więc też pomyślał o naprawie i dopiął tego, że zebrawszy pieniądze na to potrzebne, od r. 1855 zaczęto się krzątać około wzniesienia szpitala nowego. W r. 1861 należał do deputacyi krajowej do Wiednia, i podniósł w niej głos w sprawie zażegnania waśni współobywateli, wynikających z różnicy wyznania. Wogóle Oe. dążył zawsze do tego, aby współwyznawcy jego galicyjscy czuli się Polakami, nie wyrzekając się wiary ojców swych, lecz pozbywając się odrębności przestarzałych i nawykuień niezgodnych z cy-wilizacyą spółczesną. — Gdy w r. 1862 zaczął wychodzić w Krakowie „Przegląd lekarski“, Oe. należący do jego założycieli, wstąpił do redakcyi i był w niej czynny lat 7, a później również zasilał tygodnik ten pracami swemi oryginalnemi, i sprawozdaniami o pracach lekarskich wydawanych w kraju i za granicą. — W r. 1868 otrzymał nakoniec upragnioną katedrę dziejów medycyny w uniwersytecie Jagiellońskim i pozostawał na niej, z korzyścią dla uczących się, do r. 1889, w którym, po skończeniu lat 70 wieku, podług prawa obowiązującego uniwersytety austro-węgierskie, ustąpić musiał. — Od r. 1866, z wyboru współobywateli, zasiadał w Radzie miejskiej, krakowskiej i przyczynił się do ułożenia ustaw obowiązujących ją, jako członek komitetu, wysadzonego umyślnie w tym celu. Nadto pełnił długo obowiązek członka Rady szkolnej okręgowej, miejskiej i zamiejskiej, oraz należał, z wyboru współwyznawców, do reprezentacyi zboru żydowskiego, krakowskiego, którego ustawa także przez niego przeważnie była opracowana—Będąc już przedtem członkiem Towarzystwa naukowego krakowskiego, został też Oe. członkiem Akademii umiejętności; zarówno należał także do wielu towarzystw uczonych krajowych i zagranicznych.— Oe. żyjąc długo i zajmując się szczerze nauką, napisał też niemało, a wszystkie prace jego, pomijając zalety ich inne, od-

znaczają się czystością poprawną i kwiecis-tością języka ojczystego, który kochał i znał wybornie, jak o tem świadczy między innemi broszura jego p. u. „Niektóre ważniejsze właściwości polszczyzny w porównaniu z mową niemiecką, objaśnione przykładami powziętemi przeważnie z piśmiennictwa lekarskiego; tudzież kilka skazówek do unikania germanizmów“ (Kraków 1869; w 8-e str. 36), oraz uczestnictwo jego cenne i pożądane w ułożeniu „Słownika terminologii lekarskiej polskiej“ (Kraków

1881). — Pomijając liczne innej treści, z prac historyczno-lekarskich Oe-a wymieniamy następujące: „Umiejętność lekarska w obec szkół a w szczególności w obec urojonej szkoły dawnej i nowej“ (Kraków 1863, w 8-e, str. XVI i 182); „O przesądach lekarskich- -w różnych wiekach“ (tamże 1867, w 8-e, str. 281; „Rzut oka na najcelniejsze nabytki doświadczenia lekarskiego na tle dziejowem“ (tamże 1870; w 8-e, str. 34); „Kilka wspomnień z dawnych dziejów wydziału lekarskiego Uniw. Jagieł.“ (Przegl. lek“, r. 1874,1875 i 1876); „Rys dawnych dziejów wydziału lekarskiego Uniw. Jag. od założenia tegoż w r. 1364 aż do reformy dokonanej przez. komisyę edukacyjną w r. 1780. Część I od założenia Uniwersytetu aż do końca XVI stulecia“ (tamże 1878; w 8-e str. 1 nl.

Ocena przez Blumenstoka w „Przegl. lek.“ r. 1878, nr. 45) i „Zapiski lekarskie ze stulecia XVI, ze spółczesnego rękopisu łacińskiego“ („Przegl. lek.“ r. 1880; nr. 38 — 41). Więcej daleko prac wylicza S. Koś-m i ński w „Słowu. lek. pols.“ (str. 364 i 365). — Pozostał też po O-rze rys dziejów sztuki i nauki lekarskiej (w rękopisie 3 tomy grube w 4-e), który najprawdopodobniej powstał stopniowo z odczytów miewanych w uniwersytecie Jagiellońskim. Jest to oczywiście — jak nie może być inaczej--kompilacja, ale autor przeplata ją nieraz poglądami własnemi, oraz uzupełnia, gdzie trzeba, wiadomościami z dziejów sztuki lekarskiej, ojczystej. Jest to dotąd jedyne opracowanie całk o wite historyi medycyny w języku polskim, lecz chcąc je ogłosić drukiem, trzebaby je naprzód przerobić od początku do końca i oczyścić z bardzo wielu zaśniedziałości, oraz uzupełnić wynikami badań nowszych, pominiętych zupełnie przez autora. —.Oe, oprócz zasług już wspomnianych, posiadał też zalety towarzyskie, cenione przez znających go bliżej, szczególnie słynął z łatwości improwizowania krakowiaków dowcipnych i udatnych.

OetvÖS August (* w r. 1811 w Białogro-dzie Karłowskim na Siedmiogrodzie — f w r.

1861) lekarz i archeolog* węgierski. Kurs nauk lekarskich odbył w uniwersytecie peszteń-skim, poczem lat kilka, kształcąc się dalej, pracował w szpitalach wiedeńskich. W r. 1836, powróciwszy stamtąd, osiadł w rodzinnym Bia-łogrodzie i zajął się wykonawstwem lekarskiem.

sani as (3, 25, 16; 21, 7) i Strain*    S Dr/.

ści 309.

3. warownia górska w Lo-

S. Dr•/

Red

Oeversee, wieś w dzisiejszej regencyi pruskiej Szleswig, w powiecie flensburskim nad rz. Treene, mieszkańców liczy 283 (r. 1890); tu w dniu 6 lutego r. 1864 Austryacy stoczyli potyczkę pomyślą dla siebie przeciwko Duń-

Red.

W. W. W

sze tamże 1744 i Lyon 1774).

Oeynhausen, dawniej Rehme, od r. 1859 miasto i zakład leczniczy, dla kąpieli słonych licznie nawiedzany, leży w regencyi pruskiej i w powiecie Minden, nad rzeką Werre, blisko jej uścia do Wezery; krzyżują się tu drogi żelazne z Oebisfelde do Hammu i z Brunświku

W г. 1848, z wyboru współobywateli posłował na sejm peszteński.—Będąc wielkim lubowni-kiem starożytności krajowych zbierał i opisywał je skwapliwie, a w rzeczach lekarskich także się do pióra nie lenił; pracą najważniejszą jego, ale dla cudzoziemców, równie jak wszystko inne, co pisał, niezrozumiałą, jest opisarie sumienne źródeł leczniczych siedmiogrodzkich, wydane po węgiersku w Wiedniu (1836).—Por. „Ottuv Słownik uaucny“.

Oetylus, po grecku ОГтоХос, także ToXoç zwane, miasto starodawne, już przez Homera („Ilias“ 2, 583) wspomniane, położone w Lakonii, z portem w pobliżu przylądka Taena-rum, nad zatoką Messeńską, z głośną świątynią Ser a pis a. W pobliżu jego znajdowała się sławniejsza jesze świątynia bogini Hery, z której wnętrza obfity zdrój tryskał; źródło to do dzisiaj bije silnym promieniem. Nazwę swą miało otrzymać od argolskiego herosa, o którym Pauzaniasz wspomina, dzisiaj leży na jego miejscu uboga wioska Vitylo. — Por. P bon (8,

Oetyt minerał, ob. Aetyt.

Oetzthal, piękna dolina w Tyrolu, w obwodzie Imst, długa na 86 km.; płynie przez nią rz. Oetzthaler Ache, dopływ Innu. Okolica jest tu bardzo malownicza, ozdobiona licznemi wodospadami, skałami stromemi i lodowcami rozle-głemi. Pod Zwieselsteinem (1456 mtr.) dolina dzieli się na dwie odnogi, przezwane od leżących w nich wiosek Vent (1892 mt.) i Gurgl (1910 m.), najwyżej położonych osad w Tyrolu. Dolna część doliny jest bardzo żyzna; udaje się tu dobrze len, kukurydza i pszenica; w części górnej jedynym środkiem utrzymania ludności jest chów bydła. Mieszkańców liczy dolina 5196 (r. 1890).—Por. G we relier „Das Oetzthal in Tirol“ (Innsbruck 1886).

Oetzthalskie Alpy (Oetzthaler Alpèn), potężna grupa górska w pasie środkowym Alp Tyrolskich; granice jej stanowią: dolina górnego Innu, dolina Wipp, przełęcz Brenneru, doliny rz. Eisack i górnej Adygi, oraz Reschenscheideck. O. A. zajmują obszaru 5 258 km. kw., z czego 750 km. kw. wypada na lodowce w ilo-Doliny Oetzthal i Passeier (ob. te nazwy) dzielą O. A. na trzy grupy: O. A. właściwe, Alpy Stubalskie (ob.) i Sarnthalskie (ob.). Właściwe O. A., leżące w części zachodniej, składają się z dwuch łańcuchów górskich, obejmujących w kształcie podkowy dolinę Ven-ty. 15 szczytów w tych łańcuchach przekracza wysokość 3 500 m.; najwyższe z nich są Wildspitze (3 774 m.), Weisskogel (3 746 m.), Hintere Schwärze (3 633 m.), Śimilaun (3 607

m.) i Ramolkogel (3551 m.). Z przejść gór-, skich najważniejsze są: Timbler Joch (2 480 in.) i Hochjoch; z dolin: Oetzthal, Pitzthal, Kaun-ser, Langtauferer, Schnalser i Passeier. Góry te składają się przeważnie z łupku. Z li-cznycli lodowców największy jest Gepatschfer-ner.

Oeum, po grecku Olo'J, 1 i 2. nazwa dwu gmin w ziemi Attyckiej, z których jedna, Oîov AexsXsocóv, do fyli Hippothoontis, a druga do fyli L e o nt i s, należała; por. Stephanus By z ant. (s. V.) kryd/ie wschodniej, powyżej miasta Opus, przez trzęsienie ziemi zniszczona; zwaliska, zwane dzisiaj Palaeo Cliorio, leżą na stromym szczycie, blisko półgodziny drogi od Livanitis odległe, por. Strabo n (1, 60).

Qever Henryk ten (połowa druga wieku XVII) malarz hollenderski, zamieszkały w Zwolle. O. malował krajobrazy i portrety, także i zwierzęta. Bardzo piękny krajobraz jego, datowany z r. 1675, znajduje się w Edynburgu, drugi, wcale nie pośledniejszy, zdobi zbiory C r a m e r a w Kolonii.

czykom.

Oexlein Jan Leonard, (*w Norymberdze w r. 1715—f tamże w r. 1787), w r. 1740 został rysownikiem stempli w mennicy norymberskiej; wezwany przez Augusta III, przybył do Drezna w r. 1753, gdzie do r. 1756 przygotowywał stemple do wybijanych w Saksonii monet, kutych na stopę polską, jako przeznaczonych dla kursowego obiegu w Polsce. W r. 1756, po zaprzestaniu wybijania takich monet, Oe. powraca do Norymbergi, gdzie i umarł. Na monetach bitych stemplem jego roboty zamieszczał swój monogram OE.

Qexmelin Aleksander Olivier (* we Flan dry i blisko r. 1645—f blisko r. 1710) podróżnik, który, na okrętach towarzystwa indyjskiego żeglując, zwiedził kawał świata i napisał dzieło nadzwyczaj ciekawe p. n. „Histoire des flibustiers qui se sont signalés dans les Indes“ (Paryż 1686, 3 tomiki; wydania później-

Red.

do Osnabriicku. Oe. leży 71 m. nad poziomem morza, liczy mieszkańców 2 897 (r. 1895), posiada dwa kościoły, katolicki i protestancki, sąd, urządzenia lecznicze i warzelnie soli (Neu-salzwerk). Miejscowość ta powstała wskutek źródeł słonych, odkrytych w r. 1830, a nazwę swą otrzymała od nazwiska barona von Oeynhausen (f w r. 1865), który, jako urzędnik wyższy, górniczy, głównie przyczynił się do założenia kąpieli tamtejszych. — Woda słona, tryskająca ze studni wierconych, na przeszło 500

metrów głębokich, jest ciepła (do 33.7°C) i obfituje w kwas węglowy, głównie używana by-do kąpieli, mniej do picia.—Klimat posiada Oe. bardzo zdrowy i orzeźwiający, dla chorych płuca jednakże nie odpowiedni. Choroby, przeciw którym woda tamtejsza głównie zalecana bywa, są: porażenia, niedomagania nerwów i mlecza pacierzowego, zołzy, cierpienia artrytyczne i reumatyczne, brak krwi (błędnica), oraz rozmaite choroby niewieście. Działanie jej jest zupełnie podobne do ciechocińskiej naszej, której skutecznością bynajmniej nie przewyższa.

Dr J P.

we

nius „Nat. Hist.“ 6, 7, 7.

Ofeila, przydomek rzymski, n. p. Quintus Euer et i us Ofeila (Cicero „Brut.“ 48, 178); por. Lucretius.

Ofellas, po grecku ’OcpéXXaç, po łacinie Ophelias, syn Sy len o sa, rodem z Pełli, w Macedonii, pod wodzą Aleksandra Wielkiego jeden z oficerów wyższych floty, ope-rującej na rzece Indos, później wódz Ptolemeusza I, syna L a g o s a, władcy ziemi Egipskiej, który go na czele wojsk lądowych i floty do Cyreny posłał, aby ziemię tę pod jego władzę zagarnął. Spełnił to zlecenie w r. 322 przed Chr. i został namiestnikiem królewskim krainy. Kiedy zaś Cyrenejczycy znienawidzili jarzmo egipskie, podnieśli bunt w r. 313 przed Chr., zamordowali posłów Ptolemeusza i obiegli О-a w cytadeli Cyrenejskiej. Dopiero Agis, którego Ptolemeusz z odsieczą wysłał, wybawił О-a z niebezpieczeństwa i bunt przytłumił.

zagarnął O. sam dla siebie rządy w krainie Cyrene i stworzył tutuj wkrótce znaczną potę-* gę, ponieważ Ptolemeusz, zajęty wojnami

S. L)rz.

e!

Drz

S. Drz.

na

Z ługu pokrystalicznego warzelni tamtejszych sporządzana bywa sól używana do kąpieli (Rehmer Radesalz).— Liczba leczących się rocznie dochodzi przeciętnie do 6000. Zakład leczniczy jest urządzony dobrze i wygodnie, posiada ogród i park obszerny (25 . ektarów), utrzymywany wzorowo; okolica jest piękna.— Por. Lehmann „Bad Oe.“ (Gietynga 1887, wyd. 3-e); Vo i g t „Die Kurmittel Oeynhausens“ (Brunświk 1883); Rohden „Bad Oe. und seine Umgebung“ (tamże 1891) iBaehr u. Oetker „Bad Oe. u. s. Umgegend“ (tamże 1895).

Ofantû (w starożytności A u fi du s), rzeka Włoszech południowych ; źródło ma pod Nusco w prowincyi Avellino; płynie w kierunku północno-wschodnim, tworząc granicę pomiędzy prowincyami Avellino a Potenza, dalej pomiędzy Foggia a Bari, i po przebieżeniu 160 km. wpada do morza Adryatyckiego na zachód od Barletty, Ofarus, po łacinie Opharus, rzeka w Sar-macyi Azyatyckiej, po za Palus Maeotis (—morze Azowskie), wpadająca do zatoki Lagous; od niej przybrał lud, nad brzegami jej mieszkają-cy, swą nazwę Opkaritae; prawdopodobnie jest to ta sama rzeka, którą Herod ot (4, 123) pod nazwą O ar ós (ob.) wspomina; por. Ри-

s. 1)17,.

S. Drz.

Wszakże już w roku następnym

innemi, w pole przeciwko śmiałemu uzurpatorowi wyruszyć nie mógł. —Aby władzę swą silniej utwierdzić, dał się O. bez trudności A g a t о к 1 e s o w i, księciu Syrakuzańsldemu, namówić do dostarczenia mu posiłków na wyprawę przeciwko Kartagińczykom, w r. 308 przed Chr., szczególnie że w nagrodę sojuszu miał panowanie nad całą Afryką północną otrzymać. Wkrótce jednak Agato к les, z obawy przed zbyt wielką, niebezpieczną potęgą sprzymierzeńca swego, napadł niespodzianie na wojska jego, których część poległa, a reszta zwycięzcy zdradzieckiemu poddać się musiała. O. sam padł po dzielnej obronie na pobojowisku, w r. 308 przed Chr.. Żoną jego była Eurydike, rodem z Aten, pomiędzy przodkami swymi wielkiego Miltyadesa licząca; ztąd też O. otrzymał attyckie prawo obywatelskie, a stosunek ten z potężnemi jeszcze zawsze Atenami wyświadczył mu przysługi niemałe, kiedy się razem z Agato kle sem gotował do wojny z kartagińczy-kami. Po śmierci О-a wróciła Eurydike do Aten i wyszła w r. 307 za mąż za Deme-tryuszaPoliorketesa. —Por. A r r h i anus „Ind.“ (18, 3); Diodorus Siculus (18, 21; 20, 40 i nast.).

Ofellius, imię rzymskie, pisane także Off e-lius, Offilius, Ofilius, często zwłaszcza na napisach spotykane. Z pomiędzy osób, noszących imię owo, zasługują na wzmiankę: 1 O. Calavius, O v ii fili us, Kampańczyk, który, według świadectwa Liwiusza (9, 7), clarus (jenere fuctisf/ue (świetny z urodzenia i z czynów), Rzymian po sromotnej klęsce w wąwozach Kaudyjskich (ob.) gościnnie w mieście Kapui przyjął. —2 Marcus O. Hilarus, znakomity aktor w rolach komicznych, żyjący zapewne w ostatnim wieku rzeczypospolitej rzymskiej, zmarł śmiercią nagłą podczas uczty, którą sam wyprawił po świetnym występie na scenie; por. Plinius „Nat. Hist.“ (7, 53.)—3 Trybun wojskowy w wojsku Oktawiana, dzielnie walczący w wojnie Sycylijskiej w r. 36 przed Chr.; kiedy po ukończeniu wojny wódz naczelny żołnierzom i oficerom w nagrodę wieńce i szaty purpurowe przyrzekał, wzgardził O. takiemi darami następującemi słowy, „że są to zabawki dla dzieci, żołnierzy zaś gruntami i pieniędzmi wynagradzać należy“; por.

A pp i anus, „Bell. civ.“ (5, 128).

Ofellus, rolnik rzymski, którego Hora-cyusz (Sat. 2, 2) jako filozofa natury przedstawia, aby zdrowy pogląd jego na świat, skromność, prostotę, wstrzemięźliwość i stateczność umysłu w szczęściu i w smutnej doli w przeciwieństwie rażącern przeciwstawić zbytkom i zepsutym obyczajom ówczesnym; scho-liaści mylnie go uważają za filozofa, wyznającego zasady Stoików; por. Komentarze do Satyr Horacego.

Ofelion, po grecku ’OcpeXuov, albo ’SîcpsXiwv po łacinie Ophelio. 1. Komedyopisarz grecki,

Cierfs w dolinie Münsterthal (1 664 in.).—Por. M u s t a i г.

rodem z Aten, należący prawdopodobnie do średniej komedyi attyckiej, którego Athen a e-us i Suidas wspominają; pierwszy z nich wymienia 2, drugi zaś 5, a na innem miejscu 6 utworów jego; z pomiędzy których jednakże trzy, w innym ustępie poecie F r y n i c h o w i przypisuje. Drobne urywki ich zebrali: Mei-neke „Fragmenta comic. Graec.“ (tom III str. 381 i nast.); Koch „Comicorum Graec. fragm.“ (tom II część 1 str. 293 i nast.)—Por. Meineke „Quaestiones scen.“ (tom III str. 48), i

(str. 415).—2. Pisarz grecki, który, jak Pliniusz („Nat. Hist.“ Ks. 21) wspomina, pisał dzieła z dziedziny medycyny i nauk przyrodniczych. — 3. Syn A r y s t o ni d a s a, rzeźbiarz grecki, żyjący około r. 160 przed Chr., którego dziełem jest posąg marmurowy, znajdujący się obecnie w Muzeum w Louvrze, w Paryżu: posąg ten, rzymskiego męża przedstawiający, ma pewne podobieństwo z S e к s t u s e m Pompej usz e m. — Por. Brunn, „Geschichte der griechischen Künstler“ (tom I. str, 464 i nast.) 4, Malarz grecki, którego czasu bliżej oznaczyć nie można, wymalował obrazy, przedstawiające bożka Pana i Aeropę.—Por. „An-thologia Palatina“ (4 str. 315 i 316).

Ofeltes, po grecku 'O'UXrffi, w doryckim dyalekcie 'OcpéXtaç, po łacinie Opheltes. 1. Imię jednego z korsarzy tyrreńskich, którzy bożka Dyonizosa porwać chcieli i za karę w delfiny przemienieni zostali.

„Fab.“ (134); Ovidius, „Metam.“ (3, 605). — 2. Syn króla nemejskiego Likurgosa iE liry di к i, zabity przez węża, kiedy niańka jego, H у p s i p у 1 e, sławnym owym siedmiu bohaterom, którzy przeciw Tebom w pole wyruszyli, drogę pokazywała; odtąd w przeczuciu własnego losu, nadali oni chłopcu imię Arche-moros (=pierwszy smutnym losem dotknięty), a na cześć jego urządzili igrzyska pogrzebowe, z których, z biegiem wieków, sławne igrzyska Nemejskie powstać miały. Grób О-a pokazywano jeszcze za czasów Pauzaniasza, a więc w II wieku po Chr. —Por. Apollodorus, 3, 6, 4; Pausanias, 2, 15, 2; Hyginus „Fab.“ 74; Herman n, „ Gottesdienstliche Alterthümer der Griechen“ (39, 4).

Ofen, ob. Budapeszt.

Reel.

Qfenzywa (franc. Г offensive) po polsku działanie zaczepne na wojnie, jest przeciwstawieństwem defenzy wy (fr. la défensive), czyli działania odpornego —O. może być albo strategiczna, albo taktyczna, t. j. odnosić się do sposobu prowadzenia całej wojny zaczepnego, albo też tylko do bitwy danej.— Por. Strategia i Taktyka.

Ofertoryum, (Ofiarowanie) ob. Msza św.

„Historia critica comicorum Graec.“

Offa król Mercyi, panował od r. 757 do 794, na tron wstąpił po E t h e 1 bal d zi e. Był to wojownik dzielny i szczęśliwy, panowania i zdobyczy chciwy. Pobił wojska Sussexu, Northumbryi odebrał w r. 773 Nottingham; króla Kentu zmusił w r. 774 do uznania zwierz-

S. I>rz

Por. Hyginus

lied.

ehnietwa swego; w r. 777 Супе wolfowi, królowi Wessexu, zabrał Oksford, Glocester i wiele ziemi i zamków. Później zagarnął jeszcze wszystkie ziemie położone między rzekami Severn a Wye i wzniósł ku obronie zdobyczy swych długi wał graniczny, którego szczątki dotąd istnieją (ob. Offa’s Dyke). Wpływem swym przemożnym dokazał, że legat papieski, bawi tcy w Anglii, ustanowił w stolicy jego Lichfieldzie metropolię dla wszystkich biskupstw między rzekami Tamizą a Humbrem. Z Karolem W. pozostawał w stosunkach dyplomatycznych, nieraz dość naprężonych, a wtedy Alkuin (ob.) nieporozumienia te wygładzać musiał. W r. 793 zabić kazał zięcia swego Ethelberta, króla Estanglii, i przywłaszczył sobie jego królestwo. —Syn jego Egferth, który po nim nastąpił, zmarł już w cztery miesiące po ojcu. —Por. Mercy a.

Offa’s Dyke, wał graniczny pomiędzy Walią a Mercyą, usypany przez króla Offę (ob.) w wieku VIII. Rozciągał się od uscia rzeki D e e do uścia Se ver nu, składał się zaś z wału i rowu. Zachował się z niego do chwili obecnej tylko kawałek w okolicy Montgomery; dalej niema już po nim śladu.

S. 11г/.

Ofenpass, przesmyk górski w Alpach kantonu szwajcarskiego Graubünden, łączący Engadin dolny z doliną Münsterthal; przez niego wiedzie droga poczowa. Pod Zernetz, na wysokości 1497 metrów nad poziomem morza, droga skręca w koniec dolny, ciasnej doliny Spoi, przekracza następnie dwa płaskowzgórza, Champ sech i Champ long i z drugiego z nich spuszcza się do bocznej doliny Spoi (1804 m.),

n-r i. i*.

Offen Ml, wieś kościelna w obwodzie nekar-skim (Neckarkreis), w królestwie wirtember-skiem, nad Nekarem, przy drodze żelaznej Nec-karelz - dagstfeld położona; posiada kościoły, katolicki i ewangielicki oraz warzelnię soli, Klemensthal, połączoną z kąpielami i zakładem leczniczym. Miszkańców było w r. 1895 818, przeważnie katolików.

rzają przedmioty ze stali (400 rob.), farby anilinowe (400 rob.), maszyny (300 rob.), cement, siodła,

Offenbach, miasto w Hesyi, w prowincyi Starkenburg, nad Menem, przez który jest tu nowy most przerzucony; posiada 5 kościołów, bóżnicę, pałac książąt Isenburg. Znajduje się tu też źródło mineralne, zawierające sod i lit. Mieszkańców liczy 50 468 (r. 1900). — O. jest największą miejscowością fabryczną w Hesyi: wyrabiają tu przedmioty ozdobne ze skóry mijając dawne piece hutnicze (Ofen, stąd nazwa), (500 robotników), garbują skóry (430 rob.), wytwa-tam położone, pnie się potem doliną do wyżyny Soin (2155 m.), nakoniec stamtąd schodzi do

obuwie, farby drukarskie, świecę, papier i iu. Ojcami tutejszego przemysłu są wychodźcy z Francyi w wieku XVII i XVIII, głównie tkacze, pończosznicy i t. d. Fabryk ogółem jest w O. blizko 500. W r. 1890 wybudowano zakład, dostarczający do warsztatów ścieśnionego powietrza do poruszania motorów powietrznych. Handel jest też bardzo rozwinięty: istnieje tu przeszło 2 000 zakładów handlowych. W O-u znajduje się-gimnazyum, szkoła realna, handlowa i kilka rzemieślniczych.—Najstarsza wzmianka o O-u sięga r. 970. W r. 1486 stało się własnością hrabiów Isenburg, a po zme-dyatyzowaniu tego państewka, stało s:ę częścią w. ks. Heskiego (r. 1816). — Por. Pirazzi „Bilder und Geschichten aus Offenbachs Ver-

Ig F.

Po

son oeuvre“ (Paryż 1892).

Offenbanya, osada górnicza w Siedmiogrodzie, w komitacie Torda Aranyos, w miejscowości malowniczej nad rzeką Aranyos położona. Znajdują się tu kopalnie złota, srebra i ołowiu, znane O. było już za czasów Rzymian. Mieszkańców liczy 961 (r. 1890), Rumunów i Węgrów

fA

Fig. 118. Offenherg (herb).

„Baltisches Wappenbuch“;

D.

Ig. F

Red-

gangenheit“ (Offenbach 1879).

Offenbach Jakób (* d. 21 czerwca r. 1819 w Kolonii, — f d. 5 października r. 1880 w Paryżu), słynny kompozytor operetek. Był synem Judy O-ą (właściwie Judy Eberschta) kantora synagogi żydowskiej w Kolonii, ukończeniu konserwatoryum paryskiego O. przez czas jakiś pełnił obowiązki wiolonczelisty w teatrze opery komicznej; w r. 1849 otrzymał miejsce kapelmistrza „Teatru francuskiego“, dla którego napisał pierwszą operetkę: „Pios i-ka Fortimiä“. Powodzenie tego utworu zachęciło go do wyłącznego uprawiania niwy operetkowej. Jakoż objąwszy w r. 1855 teatr „Bouffes-Parisiens“, wystawił na jego scenie (oraz na wielu innych) znaczną liczbę swych operetek, z których największej wziętości w całym świecie muzykalnym dostąpiły: „Orfeusz w piekle“, „Piękna Helena“, „Sinobrody“, „Życie paryskie“, „Wielka księżna Gerolstein“, „Opowieści Hoffmanna“, „Małżeństwo przy latarniach“, „Perichola“ i „Księżniczka Trebi-zondy“.—Por. Martinet „Offenbach sa vie et

Л. Pol.

Offenberg, herb polski. Na tarczy w polu srebrnem —dwie góry zielone, jedna pod drugą nieco ukosem w prawo. Nad zawojem czerwo-no-srebrnym—trzy pióra strusie: czerwone, złote i zielone. Labry z prawej strony czerwone, podszyte srebrem; z lewej czarne, podszyte złotem.—Herb rodziny niemieckiej Offenber-g ó w, z której Jonasz, poseł do cara I w a-na Wasilewicza. Syn tegoż Jonasza, Wawrzyniec, przybył do Inflant z margrabią Wilhelmem Brandenburskim; posłował od rycerstwa inflanckiego na sejm lubelski w r. 1569, wnuk Wawrzyńca, Fryderyk Jerzy, dzielny żołnierz w służbie Rzeczypospolitej. W roku 1862 Off en ber-

gom został przyznany w Ces. Rosyjskiem tytuł baronowski. — Źródła: К u f o p a t n i с к i;

mi

Kosiński (I, 28);

Ostrowski.

Offenburg, miasto w w. ks. Badeńskiem, nad rzeką Kinzig. Posiada kościoły, katolicki i ewan-gielicki, piękny ratusz, pomniki Franciszka Drake go i przyrodnika Okena, gimnazyum, szkołę rzemiosł i handlów i; kilkanaście fabryk; pod miastem ciągną się winnice rozległe. Mieszkańców liczy 9741 (r. 1895). —O. wspomniane jest po raz pierwszy w r. 1101; w r. 1223 było już miastem; ucierpiało wiele podczas wojny Trzydziestoletniej; w r. 1632 zdobył je Horn, w r. 1638 napadł В e mar d We j marski. W r. 1689 zburzyli je Francuzi. Pod miastem wieś Ortenberg z zamkiem hrabiów Offenburg.

Offiarowicz Wojciech (połowa pierwsza wieku XVII), był proboszczem w Myślenicach i dziekanem Dobrzyckim; jest autorem książki „Historia o cudownym Matki Bożej obrazie w Myślenicach“ (Kraków 1642, w 4-e), opisuje w niej obraz N. Maryi Panny w r. 1633 przez księcia Zbaraskiego z Włoch do Myślenic sprowadzony.

Officium, albo też cohors, zwała się całość urzędników późniejszego cesarstwa rzymskiego, a poszczególnie jego członkowie nazywali się officiales, czasem także apparitor es cohortales. Gdy urzędnicy z czasów rzeczypospolitej mieli na swe rozkazy służbę, zwaną mianem ogólnem accensi,, apparitor es, noszącą wszakże wyłącznie znamię cywilne, liczyli się podwładni urzędników cesarskich do stanu żołnierskiego; zwani też są dla tego nieraz milites, noszą pas żołnierski {cingulum), a służba ich zowie się militia cohortalis, dla odróżnienia od militia armata albo legionaria, obejmującej jedynie ! żołnierzy, służących istotnie pod bronią. Służba cywilna przechowała się jeszcze w wiekach cesarstwa rzymskiego tylko przy dostojnikach ' starorepublikańskich, jak przy konsulach i pretorach, aż do czasów najpóźniejszych; dochowała się także przy boku namiestników, wszakże tylko na stanowisku podrzędnem, póki jej

prefekta urbi i prefekta praetorio.—Ranga O-ów zależna była od urzędu, przy którym owi officiales obowiązki pełnili; a tak, służba biurowa dworu cesarskiego zajmowała miejsce naczelne i zażywała przywilejów rozmaitych; po nich następowały О-a obydwóch prefektów; na najniższym stopniu stały O. namiestników. Skład służby w O-ach był bardzo liczny, stosownie do rangi i znaczenia urzędu naczelnego; i tak proconsul Africae liczył ich 400, cornes orientas 600, inne urzędy po 100—50 osób. Całość urzędników ustanawiał sam cesarz, na mocy patentu, wystawianego za opłatą osobną w kan-celaryi cesarskiej. Nowo przyjęty członek O., zapisany do matrykuły, składał przysięgę (sa-cramentum), a przez nią sam, razem ze swymi potomkami, wstępował do stanu officiales.—Kolonistów, niewolników, jako też innemi obowiązkami związanych osób, n. p. dekuryonów, nie było wolno do kategoryi owych urzędników przyjmować. Officiales awansowali według lat służby, w porządku przepisanym ściśle; wynagrodzenie pobierali in natura (annona), później dopiero w pieniądzach, a nakoniec i z należności biurowych (sportulae). Odpowiedzialność ich była wielka, ponieważ zobowiązani byli zwracać urzędnikom naczelnym uwagę na bezprawia, jeżeli ci ich się dopuszczali; ulegali zaś karze, gdy tego nie czynili, albo urzędnicy prawo samowolnie przestępowali. — Por. Suetonius „Octav.“ 77; „Cod. Th. de div. off.“ 8, 7; Cod. 12, 60; de cohort, princ. 8, 4, 12, 58; Cod. Th. de num. act. 8, 1; 12, 50; de tabul. 8, 12; 10, 69; Cod. Th. de execut. 8, 8; 12, 61; Cod. Th. de lucris 8 i nast.; 12, 62; 53—59; “Notitia dignit.“ (ob.); Cassiodorus, Var. 11, 18—32;Lydus, „de magistr.“ ks. III.; G u t h e r i u s „De off. dom.]Aug“. (w S a 1 1 e n g г e „Thesaurus“, tom III. str. 286 i nast.); Beth-mann - Hollweg „Civil - Prozess“ (tom I, część I. str. 160—195); Friedländer „Sit-tangeschichte Roms.“ (tom I., rozdz. 4).—Miano O-ów nosiły także rozmaite zobowiązania konwencyonalne, wynikające z życia towarzyskiego. Nie tylko bowiem klienci, lecz i wszystkie koła towarzystwa rzymskiego, od konsula począwszy aż do uczonego greckiego, starającego się o posadę guwernera w rodzinie arystokratycznej rzymskiej, składali w domach poszczególnych wizyty obowiązkowe, zwane także officia. Grzeczność towarzyska nakazywała także obecność koła znajomych przy każdej uroczystości rodzinnej, w czasie dla nas trochę niezwykłym, bo w dwuch pierwszych godzinach porannych.

Officium gothicum, zwane też O. Isidor i nazwa liturgii hiszpańskiej, ustanowionej na czwartym soborze toledańskim w r. 633.—Por.

wreszcie tutaj nowa służba, wyłącznie z woj-kowych dobierana, zupełnie nie wyparła.—Właściwego początku instytucyi owej z piętnem wojskowem, znamiennem szukać należy w nowo utworzonych urzędach cesarskich w Rzymie; byli to praefectus praetorio, praefectus urbi, praefectus ^vigilum, żołnierzy jako pomocników mający, ponieważ, sprawując obszerniejszą władzę policyjną, potrzebowali także koniecznie pomocy wojskowej, aby wszelkie rozporządzenia swe mogli bez zwłoki wykonywać. Zachowano też u nich po części stopnie i nazwy wojskowe, jak: centurio, cornicularius, adiutor, commentariensis, optio, speculator, strator. — Razem z podziałem ścisłym administracyi cywilnej i wojskowej zaprowadził cesarz Konstanty n W. tylko tę zmianę, że Officiales urzędników cywilnych zrobił pomocnikami cywilnymi, którym pozostawił wprawdzie tytuły wojskowe, lecz już do wojsk czynnych ich nie zaliczał, lecz tylko Officiales urzędników wojskowych brał z szeregów legionów, do których także później należeli, nosząc nazwę rfe^Mto^=odkomendero-waui do służby biurowej. Off. takie miały wszystkie urzędy wyższe rzymskie, a mianowicie rozróżniać należy. 1. Off. urzędników dworskich, jak magister officiorum, praepo-situs sacri cubiculi, castrensis sacripalatii, quaestor sacri palatii, cornes sacrarum largitio-num i comes rei privatae\ 2. Off. urzędników państwowych, którymi byli:praefectus urbi, praefectus praetorio i wszyscy namiestnicy; 3. Off. urzędników wojskowych, jak magister militum, duces, comités.

Każde O. liczyło większą ilość posad, z które-mi wiązały się obowiązki ściśle ograniczone; posady zaś te tworzyły zwyczajnie razem z należącymi do nich adiutores, podrzędnymi pomocnikami, kancelaryę kompletną, biuro (,scri-niurn). W O-ach więc owych istnieją zwykle posady następujące: 1. Princeps, dyrektor całego biura; 2. cornicularius, również dozorujący całą kancelaryą, wszakże znachodzimy go tylko przy boku urzędników państwowych, lecz nie przy urzędach dworskich i wojskowych; zobowiązany był także wszelkie dokumenty sądowe podpisywać; 3. adiutor, w znaczeniu ściślejszem, albo primiscrinius, szef biura wykonawczego ; 4. comment ariensis, pełniący obowiązki przy urzędnikach, mających juryzdykcyę kryminalną, z których rozkazu obżałowanych więźni katują i t. d.; od niego są bezpośrednio zależni dozorcy więźniów i pachołkowie kryminalni; 5. ab actis, pomocnik urzędnika głównego w sprawach cywilnych; stoi na czele biura, złożonego z adiutores, chartularii, excep-tores, odpowiadających rozmaitym stopniom dzisiejszych kancelistów; 6. numerarii, tabula-rii, urzędnicy, mający pod sobą kasę i rachun- Mozarabowie. kowość; 7, regendarius, zawiadujący pocztą, równie jak 8. cura epistolarum, załatwiający korespodencyę, przy boku namiestników lub

Eucykl. Powez. lluetr Ser. II. Zeez. 30& T. IV.

S. Orz.

Kod.

Officium sacrum, ob. Inkwizycya. Ofiara. Podatek О-y w Polsce p. n. „Ofiara wieczysta prowincyjów obojga Narodów na

I0ti

powiększenie sił krajowych“ uchwalony został we wyznaczały te deputacye. Dochód mógłby przez sejm d. 6 kwietnia r. 1789. Celem po- być znaczny i zasilić skarb na cele potęgi datku było powiększenie wojska, — przedmio- zbrojnej. Lecz wynik okazał się nikłym; nie tern miała być czysta intrata z ziemi. Podatek był głęboko obmyślony; podstawy jego opierały się na teoryach fizyokratyzmu, opracowanych przez ówczesnych statystów polskich. Idąc wskazaniami fizyokratyzmu francuskiego, który wszelkie podatki chciał pobierać z czystego dochodu ziemi, nasi fizyokraci, między innymi ks. Antoni Popławski (ob.), rozwijali już przed sejmem czteroletnim myśl „ofiary dziesiątego grosza“, jako opłaty, mającej spadać na intratę gruntową. Sejm w pewnej tylko części myśl tę sobie przyswoił i podatek, wojskowy na tein źródle oparł. Więcej tu zresztą oddziaływały pobudki patryotyczne, ofiarność na cele dobra pospolitego, niż przekonanie o trafności wymagań fizyokratycznych.

ziścił nadziei, pokładanych w O-rze.— Rząd pruski po rozbiorze i inne rządy w reszcie pro-wincyj zmieniły podstawy podatkowe, a w szczególności podniosły wysokość opłat. Komisya rządząca (ob.) znowu O. utrzymała, choć przeistoczyła niektóre jej zasady. (Ob. „Podatki w Polsce.“)

Ofiara niekrwawa ob. Msza św.

Ofiarowanie (offertorium) ob. Msza św.. Ofiarowanie N. Maryi Panny. Tradycya opiewa, że N. Mary a Panna, mając lat trzy, przez rodziców swych, św. Joachima i św. Annę, ofiarowana była w świątyni jerozolimskiej, aby poświęcona była służbie Boga i uczyniła ślub dziewictwa wiecznego. Ku uczczeniu pamięci legendy tej ustanowione zostało później święto O-a. Pierwszy zaprowadził je Kościół wschodni już w wieku IX. W Kościele rzymskim dopiero papież Grzegorz XI, mający stolicę swą w Awenionie, w r. 1372 zalecił, aby w dniu 21 listopada odprawiano nabożeństwo na pamiątkę O-a N. M. P., a skłonić go miał do tego Filip de Maisières, kanclerz dworu króla cypryjskiego, bawiący jako poseł w Awenionie. Pod koniec wieku XVI Sykstus V nakazał święcenie obowiązkowe О-a we wszystkich kościołach katolickich, w których dotąd d. 21 listopada jako święto kościelne, nabożeństwem obchodzone bywa; tylko w granicach dawnego królestwa neapolitańskiego, na mocy postanowienia Piusa IX, wydanego d. 30 listopada r. 1849 na prośbę króla Ferdynanda, obchodzone bywa jako święto uroczyste.—Podług L. Rogalskiego w „Encykl. pöwsz.“ S. Orgelbranda (T. XIX, str. 771).

za

Red.

Ofiary. 1. w okresie pierwotnym. Ofiary tworzą nieodłączną część kultu pierwotnego. W postaci szczątkowej dotrwały obficie w praktykach zabobonnych ludu naszego, a uiekiedy czasy barbarzyńskie nie powstydziłyby się tych zwyczajów. Knoop podaje, że we wsi Luboni w powiecie Leszczyńskim, dla pozbycia się zarazy, zakopano żywcem dziewczynę, a dokonał tego jej własny ojciec („Wisła“ IX, 20). Tenże autor zaznacza, że w Po-zuańskiem lud wierzy, jakoby jeziora wymagały co rok nowej ofiary („Wisła“ VIII 739); między inuemi jezioro pod Małym Krzyckiem „jeśli jej nie odbierze, to w następnym roku utonie dwoje osób“ (tamże 741). „W okolicach Kazimierza, jednej wsi nad Wisłą groziło zabranie brzegów przez rzekę. Mieszkańcy szukali rozmaitych sposobów zażegnania nieszczęścia. Pewnego razu flisak z Galicyi poradził im co następuje; zabić wieprza czarnego, obciąć łeb, wlać do niego żywego srebra, zakopać łeb na tym samym miejscu, gdzie woda rwie; tutaj też zakopać głowę Żyda brodatego. Wtedy Wisła mia-

Opłata, przez sejm ustanowiona, tak określona została: 1) z dóbr duchownych, przynoszących stałej i pewnej intraty nad 2,000 złp. po 20 od sta; 2) z takichże dóbr, przynoszących od 500 do 2,000 złp. po 10 od sta; 3) z dóbr maltańskich po 40 od sta; 4) z dóbr szlacheckich po 10 od sta; 5) z miast królewskich i duchownych, trzymających oddzielne folwarki i wsie za przywilejami, od intraty z folwarków i wsi, tudzież z włók i pół włóczko w, przez mieszczan trzymanych, po 10 od sta; 6) z dóbr po zniesionym zakonie jezuickim, dziedzicznie za przywilejami trzymanych, nie potrącając procentów od sum kapitalnych na szacunek tych dóbr, od całej intraty, jak z dóbr ziemiańskich, po 10 od sta. Wyłączono od O-ry: 1) klasztory, podejmujące się utrzymać swym kosztem szkoły publiczne; 2) fundusze na seminarya do edukacyi tylko świeckich kapłanów przeznaczone; 3) wikaryuszów, misyonarzy, nie więcej Por. też „Encyklop. kość.“ nad 500 złp. dochodu na osobę mających; 4) szpitale; 5) fundusze i konwikty ubogich studentów;

6) plebanie bez dziesięciny i innych dochodów z gruntu; 7) szlachtę cząstkową, czyli zagonową, nie wysiewającą więcej nad 10 korcy;

8) dochody z wszelkich fabryk leśnych, kopalń i innych, wyjąwszy pańszczyznę, na nie obracaną; 9) dobra królewskie, uprzywilejowane, w dożywotniem dziedziczeniu zostające i kwarty opłacające. Jak widzimy, dążenie do oparcia brzemienia podatkowego na czystej ’ rencie z ziemi, przeprowadzono tu dość ściśle, co w zakresie ukształtowania podatku stanowiło odbicie doktryn fizyokratycznych. Urzeczywistnienie jednak zamiarów tych, • wobec trudności poboru, nie czyniło zadość dążnościom sejmu.

Luąjratorowie nie potrafili doprowadzić do skutku ustawy, walczyć bowiem musieli z trudnościami formalnemi, z ociężałą machiną ciała poborczego i ze skąpstwem podatkującej szlachty.--Poboru dokonywać miały we wszystkich województwach i powiatach oddzielne deputacye z senatu i stanu rycerskiego; stany sejmo-

ła się zwrócić do brzegu przeciwnego. Dziś mieszkańcy wsi, zapytywani o fakt ten, przyznają się do wykonania pierwszej części rady Gralicyaka. Sąsiedzi ich jednak twierdzą, że rzeczywiście złapano jakiegoś nieznanego, przechodzącego tamtędy Żyda i zgładzono go ze świata“ („Wisła“ XI, 250 — 251). Autor słusznie oświadcza: „przypuśćmy nawet, że fakt ten nie stał się dosłownie według rady przybysza; widzimy jednak, iż straszliwy, barbarzyński zabobon dotychczas żyje między ludem, jako wierzenie i przeżytek cywilizacyi pierwotnej“. Matuszowie („Pamiętniki“ II, 15) podaje, iż Cyganki za jego czasów kazały na miejscu, w którem miały być zakopane skarby, zabijać dzieci lub kury. H. Łopaciński, który w „Wisie“ (IX, „Zabytki cywilizacyi pierwotnej“) zgromadził mnóstwo przeżytków tego ro- te, które przybrały na się znamię chrze-dzaju, wiąże ze zwyczajem Słowian pogańskich zakopywanie żywego człowieka przy zakładaniu osady (tak podanie głosi), zabijanie lub zakopywanie koguta pod węgłem nowobudujące-go się domu. Robiono to w tym celu, ażeby na tę jedną głowę sprowadzić wszystkie przyszłej osadzie grożące nieszczęścia („Wisła“ ХГ, 253).

przeżytków, jak np. na Powiślu gaszenie pożarów od pioruna mlekiem koziem.—U Hucułów istnieje w roku dwanaście świąt piorunowych; zwyczaj każe w takie święto pościć, a zwłaszcza przed Bożern Narodzeniem i Jordanem, a nadto milczeć. Kiedy zaś zaświeci na niebie pierwsza gwiazda i w domu przyrządzą wieczerzę, należy wyjść przed chatę i prosić „go“ (płanetnika) na ucztę. Hucuł prosi więc w gościnę do siebie pioruny i piorunięta, chmury i clunurzęta, a wróciwszy do domu pierwszą łyżkę każdej potrawy odkłada dla tych gości nadprzyrodzonych („Etnograficznij Zbirnik“, V 67). Liczba zaś ofiar, składanych siłom nadprzyrodzonym przez lud nasz, a początkami swe mi i duchem sięgających pogańszczy-zny, wzrosłaby znacznie, gdyby nadto uwzględnić

ściaństwa.- Jako wymowny przykład takiego postępowania można wskazać krzyże na S w i ę t e j górze (fig. 149 str. 836) pod Szawlami, pomiędzy wsiami Jurgajcze i Dowinonty. Z pochodzenia swego pilkalnia (ob. Pilkalnie), góra ta otoczona została przez lud żmudzki aureolą świętości. Wygląda zdaleka jakby las krzyży: w li-pcu r. 1902 znajdowało się tam 155 figur. Krzyże są wznoszone przez chorych — są to w o-t a (ob.), a właściwie О-y, które zatraciły dawne swe znaczenie.—Przykłady powyższe świadczą nietylko o tem, iż zasada składania O-r ogarnia całą dziedzinę życia ludu, ale nadto, co na razie jest rzeczą donioślejszą — iż ci, którzy składają О-y, nie zawsze zdają sobie sprawę jasną z tego, komu je niosą, i ów ojciec, który poświęcił w czasie zarazy córeczkę swoją, nie zdołałby może odpowiedzieć na to. Otóż w okresie pierwotnym jedno i drugie twierdzenie znajdują jeszcze rozleglejsze zastosowanie: barbarzyńca niesie w O-rze przedmioty niebezpiecznym przesmykom w górach i brodom rzecznym, skałom, z których odrywają się często głazy, kamieniom, mającym niepospolite kształty, zwierzynie którą zabił na polowaniu, lub opuszczonym mogiłom, tj. mogiłom, o których zapomniano, iż ktoś w nich leży, ale na które przechodnie rzucają mijając nowy kamień. Zapytany człowiek pierwotny, może stworzy na poczekaniu postać nadprzyrodzoną, której złożył O-ę: pana wodospadów lub boga brodu, ale nieuagabywany myśli swojej nie zaprząta takiem pytaniem. Z drugiej strony, niema tam ani jednej czynności codziennej, której nie towarzyszyłaby О-a; innemi słowy, duch ofiarności zabarwia sobą całe życie człowieka pierwotnego, wszystkie czynności jego, i to tem-bardziej, im sprawa jakaś jest donioślejsza dla plemieńca. Pomiędzy temi ofiarami zwłaszcza wielką rolę odgrywają te, które pozostają w związku ze sprawami publicznemi. Są składane bóstwom plemiennym, a zwyczaj ustala

Przytoczone przykłady świadczą, iż u ludu naszego dochowały się jeszcze tmdycye ofiar ludzkich, tak niekiedy silne, że tu i owdzie w odludnych ustroniach takie O-ry mogłyby się powtórzyć i dziś, gdyby nie obawa kary.

Przynajmniej tak było przed laty kilkudziesięciu, t. j. w czasach, z których pochodzą powyżej przytoczone przykłady.—Nie są także dawne te czasy, kiedy systematycznie robiono libacye zmarłym na mogiłach w dzień Zaduszny, a nawet na grobach samobójców i osób, które zginęły śmiercią gwałtowną, składano bez przerwy, w każdy dzień roku, О-y. W Lubelskiem po niektórych okolicach dają się gdzieniegdzie spostrzegać łomowiska gałęzi i wiechcie słomy i siana na jedną lub dwie kupy, jakby umyślnie ręką złożone. Są to mogiły samobójców, zamordowanych i t. p. „Przejeżdżający już zda-leka chwyta jakąbądź gałązkę, wiezie ją do mogiły i przyrzuca na niej. W niedostatku gałęzi miota wiecheć słomy lub siana z wozu wyjęty- Ktoby tego nie dopełnił, jest przesąd, że zły duch nieboszczyka gniewałby się na podróżnego i może go w drodze obłąkać w taki sposób, że swoją drogą nie trafi, albo że go w drodze spotkać może jakieś nieszczęście“

(Kolberg, XVII 89). Poniekąd do liczby O-r zaliczyć można przyczepianie szmat do figur, wypływające z uprzedzenia, ze ten kto swoją szmatę przyczepił, pozbędzie się brzydkiej i uporczywej choroby.— Takich przykładów możnaby mnożyć bez końca, u Hucułów zaś, lub na Białej Rusi udałoby się wykryć praktyki jeszcze bardziej znamienne. Tam można znaleść jeszcze О-y czynione ognisku domowemu, wiatrom, płanetnikom (ob.), niektórym chorobom. Zre- " zwolna zarówno przedmioty, które są niesione sztą i u nas niektóre z nich istnieją pod postacią ( w O-rze, jak i całą stronę obrzędową. W tem

' JV:- -'Г...

;| flfj

■PM

V '    :

“*    ,-    - r    i;,,ni    .    .....

д.;    Я.- ¹    -n.- .,-L    ^

arr'n.ï : ;    rü 11 I Ir-tn i

IS

âiÉÉ

tylko znaczeniu można mówić o odrębności O-r u Greków, Rzymian, Indów i t. d., ile że otoczenie danego ludu (w tej liczbie nietylko flora i fauna, lecz moc żywiołów, lesistość, różne właściwości topograficzne), oraz tok rozwoju społecznego są u każdego ludu odrębne i również kładą swoją piętno na О-ch, wyznaczając miejsca określone dla nich, jakość ofiarowywanych przedmiotów, a także urozmaicając sam obrząd. W żadnym jednak razie nie wolno zapominać *o tem, co z powodu O-r u Semitów mówi W. Rober'tson Smit h w swojem pięknem dziele „Lectures on the Religion of the Semites“ (str. 214—215): „Kwestya ofiar bynajmniej nie jest zagadnieniem dotyczącem ja-

stęp etnografii rozwiał to złudzenie, wykazując znaczenie podrzędne O-r—ze stanowiska teoretycznego (inna rzecz doniosłość ich w życiu codziennem jakiegoś ludu), acz wytknął zgoła nowe zagadnienia, dawniej nieznane lub milczeniem pomijane. Okazało się, iż pomiędzy przedmiotem ofiarowywanym, a zatem barwą zwierząt i ich gatunkiem, kształtami przedmiotów i t. d. a upragnionym celem, w imię którego O. jest składana, istnieje jak największa zależność, przynajmniej w okresie pierwotnym. Albowiem później wywierać wpływ zaczyna tradycya i mąci przejrzystość stosunku, właściwego okresowi wcześniejszemu. O-ry z tego stanowiska rozpatrywane, stają się cenną wskazówką dla bada-

шшт

ЗИШЦИрдИ

■o'.

Fig. 149. „Święta góra“ pod Szawlami.

kiejś jednej tylko religii, gdyż ofiara posiada wielką doniosłość u wszystkich ludów pierwotnych, we wszystkich dzielnicach globu, o ile te ludy dosięgnęły poziomu wyższego. Mamy do czynienia z urządzeniem, które kształtowało się pod wpływem czynników pows zechnie działających, i to wśród warunków, które w czasach pierwotnych były jednakowe u wszystkich ras rodzaju ludzkiego. Wszelka próba zbudowania teoryi ofiar na podstawie faktów, zaczerpniętych jedynie u Semitów, będzie nienaukowa, ale można zawsze wysunąć te fakty na plan pierwotny, odwołując się do zwyczajów innych ludów i odpowiednio rozszerzając lub zmieniając wnioski, do których doprowadziłyby nas te dane“, — Był czas, kiedy nauka gorliwiej niż obecnie zajmowała się rodowodem O-r wraz z obrzędami, towarzyszącemi ich składaniu. Pochodziło to z małego rozwoju etnologii; Semici, Grecya, Rzym, w ogóle cywili-zacye wieków starożytnych dostarczały wówczas jedynego oparcia dla wywodów, kodyfika-cya zaś strony obrzędowej kultów i znaczenie w niej О-y sprawiały wrażenie, iż О-y są kluczem do zrozumienia ducha samej religii. Po-

cza, która służy do odcyfrowania poglądów człowieka pierwotnego na przyrodę (ob. Magia sym-p a t у c z n a). Wyszło również na jaw, iż rodowód O-r jest bardziej złożony niż mniemano początkowo.—Jedna z pierwszych teoryi o początku O-r, uwzględniająca materyał etnograficzny, została wygłoszona przez Herberta Spencera, a następnie spopularyzowana przez J. L i p p e r-ta. Tłumaczyła początek O-r w sposób bardzo schematyczny, wyprowadzając je z upominków, składanych na grobach zmarłych (co pozostaje w związku z poglądami H. Spence-r a, iż cały kult wyłonił się ze czci, oddawanej zmarłym). „Zarówno w sprawie zabijania O-r ludzkich, w ofiarowywaniu krwi człowieka żywego lub konającego, w składaniu na O-ę części ciała, a nawet w ofiarowywaniu włosów— obrzędom pogrzebowym odpowiadają obrzędy religijne... Pierwotnem miejscem świętem jest miejsce pobytu zmarłych; ukrywająca trupa jaskinia, dom lub inny jakiś przybytek staje się przybytkiem świętym, czyli świątynią; nareszcie to, na czem są kładzione О-y dla zmarłego, zamienia się w święty stół ofiarny, ołtarz. Pokarm i napój, oraz inne rzeczy skła-

dane zmarłemu, wyrastają na О-y i libacye dla bogów: zabijanie O-r, poświęcanie krwi,

zgoła nowe tłómaczenie. —Przewybornego przykładu dostarcza zwyczaj swojski, pozostawiania na polu tak zw. „pępa zbożowego“. Na Kaszubach „gdy ostatnią furę zbierają z pola, nie-zagrabią, gdzie stała ostatnia sztyga, lecz zostawiają rozrzucone zboże w polu, a to ażeby myszy miały w polu żer, a nie ściągały do stodoły“ (Dr. Nadmorski „Kaszuby a Kocie-wie“ str. 94). Niekiedy wiążą ostatnią nieskoszoną garść zboża w t.zw. pępek, w brodę Chrystusową. Jest to dzisiaj O. myszom chociażby, ale dawniej był to środek nakazywany przez magię sympatyczną dla zachowania urodzajności gruntów. Natomiast wyszło na jaw, iż różne strony kultu pojęciowo obce O-rom, pozostają niekiedy z niemi w związku rodowodowym, jak np. ołtarze (ob.) poniekąd. Otóż to nieistnienie — z punktu rodowodów — różnicy zasadniczej pomiędzy O-ami, aniektóremi ołtarzami, z drugiej zaś strony zacieranie się w O-ach uczt przymierza z bóstwem, lub praktyk magii, sprawiło, iż studya nad O-ami nie mogą być wyodrębnione od rozbioru całego kultu, chyba, że chodzi jedynie o opis ofiar i cerymonii odpowiednich na wyższych szczeblach kultury. — W- rozwoju składania O-r warto zaznaczyć jedną zwłaszcza stronę, a mianowicia podstawianie z biegiem czasu ofiar pośledniejszych zamiast cenniejszych.— Pod Trzemesznem lud wierzy, że w dzień św. J an a trzech ludzi musi zginąć w wodzie lub w inny sposób; żeby więc przebłagać świętego Jana, zabijają trzy białe koguty poświęcone świętemu („Wisła“ VIII 736). Tak. np. Łotwa w okolicach Dynaburga lub Rzeżycy na ofiarę bogom wypiekała chleby w formie zwierząt, a prof. A. Mierzyński z tego powodu słusznie zaznacza, że (niektóre z tych ciast tułają się u nas jeszcze w piernikach, sprzedawanych na odpustach) są niezawodnie surrogatem dawnych O. krwawych. Zamiast zakopywania żywcem O-r lądzkich przy zakładaniu wsi lub chaty, ofiarowywany bywa kogut; pojedyńcza sztuka zastępuje trzodę całą, a ją ciasto lub zwierzę wycięte z tkaniny; zamiast człowieka bywa w O-rze składane zwierzę (por. klasyczny przykład ofiary Abrahama).—Usiłowano wykazać, iż to postępowanie wypływa ze zmniejszania się krwiożer-czości pierwotnej, Ale takie tłómaczenie może dotyczyć co najwyżej zwyczaju składania ludzi w O-e, ale traci swoją wartość, gdy zamiast wołu bóstwo otrzymuje tylko ciasto, istotny tego zastępowania cenniejszych przedmiotów przez pośledniejsze, tkwi zgoła w czein innern: w tern, że w umowie wzajemnej pomiędzy bóstwem a człowiekiem, tenże wciąż nie dotrzymuje warunków, a zasłaniając się róż-nemi wymówkami i fortelami wyzyskuje bezbronność strony drugiej. Mimochodem warto wspomnieć, że ^najkrwawsze O-y—z ludzi — są właściwe nie okresom najniższym, ale czasom

. obcinanie włosów, zdarzające się pierwotnie u grobów, później odbywa się przed bałwanami, i to jako oznaka wierności danemu bóstwu“.—Teorya ta, nietylko O-r, ale całego kultu, która w ciągu lat kilkunastu wywierała wpływ znaczny na prace nad wierzeniami i obrzędami ludów pierwotnych, oraz nàd rodowodem religii historycznych, należy dzisiaj do przeszłości.—Kult przodków, ancestreizm (ob. ojców kult), niewątpliwie odegrał rolę doniosłą w kształtowaniu się wierzeń religijnych, a zwłaszcza dosięgnął rozkwitu wysokiego u rolników-barbarzyńców, powołując tam stosowne О-y, ale oprócz tego wątku istnieją w paśmie rozwojowym kultów jeszcze inne, które zwłaszcza przeważały w okresach przedrolni-czych. O. tam istnieje, ale rodowód jej jest odmienny, a niekiedy pod względem swojej istoty tak odbiega od tego, co właściwie uchodzi za O-ę, iż tylko dlatego nadają jej tę nazwę, ponieważ umysłom trudno się rozstać z da-wnemi rubrykami klasyfikacyjnemu Otóż okazało się, iż za pośrednictwem szeregu ogniw O. przechodzi w komunię, t. j. zawarcie przymierza z bóstwem. Tutaj należą między innemi sławne święta u Ajnów, Giljaków i in., ofiarowywania niedźwiedzia, kiedy zgromadza się cały ród lub wioska, pospołu zabija niedźwiedzia i spożywa jego mięso, pozostawiając tylko część bogom. W istocie rzeczy jest to uczta, przypominająca obchody zawarcia przymierza pomiędzy jedną grupą społeczną a drugą (ob. T o-temizm i К om un ja t otemist y czna).

Nawet О-y, składane przez rolników-barbarzyńców z ludzi, są niekiedy aktem takiej samej komunii. Z pozoru taki obrząd jest uroczystością składania О-y, w gruncie rzeczy zawieraniem przymierza z istotą nadprzyrodzoną.

Powód

I nawet pomazywanie ^jist bałwana krwią ple-mieńca niekiedy jest także takiego samego rodzaju czynem (starczy tułaj przypomnieć obrząd pobratymstwa pomiędzy dwiema osobami, polegający na piciu wzajemnem krwi). Z drugiej znów strony О-y przechodzą w obrzędy magii sympatycznej (ob.): to co uchodziło ongi za O-ę, składaną bogom, jest jedynie oddziaływaniem na nich za pomocą środków, dyktowanych przez filozofję przyrody; i rzekoma О-a raczej przypomina sobą rzucanie czarów (tutaj należą poniekąd t. zw. vota). Przynajmniej tak bywa w chwili powstawania jakiejś przyszłej O-y.

Ponieważ pobudka, która powołała do życia obrząd, pierwsza zanika, a pozostaje sam obchód, istnieje i nadal mocą tradycyi; przeto różne libacye podczas komunii totemistycznej, różne przedmioty „ofiarowywane“ (o właściwości tego ofiarowywania da pojęcie poniżej przytoczony obrzęd „pępa zbożowego“) podczas praktyk magii sympatycznej trwają, ale trwają jako ofiary istotne, pod które podsunięto I rolnictwa pierwotnego. Ze wszystkich kultów,

kult macierzy-ziemi oraz kulty, które się z niego rozwinęły (np. fenickie), najwięcej pochłonęły żywotów ludzkicłi. — Bibliografia. Próby wyjaśnienia rodowodu O-r uHerbertaSpen-cera „Zasady socyologii“ (tom I, Warszawa,

wiące zarazem najdawniejszy rodzaj О-y w czasach niewinnej, naiwnej prostoty, dalej placki (7tśXavoi, placentae sacrae), a szczególnie placek miodowy, jako i wszelkie pieczywo, które często w kształcie najrozmaitszych zwierząt wypiekano. Osobliwym zwyczajem, u Greków i Rzymian przyjętym, było, w braku prawdziwych zwierząt ofiarnych, figury z ciasta i wosku urabiane, lub też z drzewa wystrugane, składać bogom w ofierze (fictae rictimae, sacra simulata). Do O. bezkrwawych liczą się także O. wonne, pierwotnie z miejscowego drzewa cedrowego, z liści wawrzynowych, żywicy i t. d., później jednakże szczególnie z drogiego kadzidła złożone, składane bóstwu zwyczajnie razem z O-ą krwawą i płynną. Ofiarą płynną, 1 i b а с у ę (oTrovôVj, d-oata oivoo, liba-tio), szczególnie wino, składano też w połączeniu z O-ą palną, z zamiarem wyraźnym, aby bóstwo nietylko strawą stałą, lecz także napojem uraczyć, ale także ofiarowywano ją w akcie samodzielnym. Samą więc libacyę składano mianowicie przy modłach o pomyślność w jakiem przedsięwzięciu, przy zawieraniu u-roczystego przymierza, na cześć zmarłych (in-feriae), szczególnie zaś przy biesiadzie publicznej i prywatnej, kiedy biesiadnicy pierwsze krople z puchara lub z czary na cześć bóstwa na ziemie wylewali i przez to resztę trunku, który sami kosztować mieli, uświęcali. Wino bogom uroczyście, a więc nie przy biesiadzie zwyczajnej, ofiarowane, powinno być< czyste, z wodą niezmieszane, z wyjątkiem libacyi, dla bożka Hermesa przeznaczonej. Jak zresztą każdą inną O-ę, należało i libacyę bogom z rękoma czy stem i i w szatach czystych poświęcać; a czystość ta zewnętrzna nie symbolizowała czystości duszy, lecz oznaczać miała uszanowanie i cześć głęboką przed potęgą boską, do której zbliżać się można tylko z ciałem czystem, szatą i sprzętem czystym. Oprócz wina używano przy libacyach także miodu, mleka, oliwy czystej, albo też z wodą zmieszanej. Libacyę na cześć zmarłych składały się prócz z wina także często z miodu. Niektórym jednakże bóstwom, jak Muzom, Nimfom, Heliosowi, Afrodycie Uranii, Eumenidom attyckim wolno było tylko libacyę bez wina, vqyâXia: fioatat, ofiarować. Po ukończeniu biesiady właściwej (5eLrvov), przy przejściu do pogadanki swobodnej przy pucharze lub do hulatyki (aop.îcôamv) składali Grecy zwykle jeszcze libacyę różnym bóstwom, jak: aYałfóę i5aî|itov, Zsoç Scor/jp. Rzymianie używali wyrażenia libare także przy ofiarowaniu przedmiotów suchych, jak: dapes, frag es, tura.—

1889, zwłaszcza roz. XIX); I. Lip pert „Kulturgeschichte der Menschheit“. Nowsze prace wspominają jedynie mimochodem o O-ch, rozpatrując stronę obrzędową kultu (pomiędzy niemi warto wymienić jeszcze poszukiwania J. W.

Fe w kęsa nad religią Indy an z Pueblów —

(ob. Pueblo). Istnieją monografie odrębne, poświęcone zwłaszcza O-om, składanym na grobach zmarłych (ob. Zmarłych kult), oraz O-om okresu totemistycznego (ob. Komunia to t e m i s t у c z n a). Szczegóły ob. Kult. W przekładzie polskim istnieje praca L. Go mnie la:

„Folklor w etnologii“; (Warszawa 1901), ciekawa ze względów metodologicznych: autor wykazuje, jak dzikie zwyczaje ofiarnicze, istniejące wśród ludu o wyższej kulturze, wskazują na to, że lud ten wchłonął w siebie obrzędy innej rasy niższej, która przed nim zajmowała daną okolicę. Warto tutaj zaznaczyć mimochodem, że О-y u Semitów doczekały się przed niedawnym czasem kilku opracowań poważnych. Między niemi należy wymienić: W eilt hausen „Reste arabischen Heidenthums“ (wyd. I. Berlin 1887); W. Robertson Smith „Lectures on the Religion of Semites“ (Londyn 1894); G. A.

L. к

Barton „A sketch of Semitic origins, social and religious“ (Londyn 1902).

2. Ofiary, u Greków lepa, tspsia, dootat, ł>óp.afa7 u Rzymian sacrificia zwane. W znaczeniu naj-obszerniejs/.em oznacza O. każdą daninę bogom złożoną, już to celem uznania zależności człowieka od nich, już też celem oddania im czci lub okazania wdzięczności, albo też uproszenia ich łaski lub przebłagania ich gniewu. Zaliczać więc do nich należy także dary bogom ślubowane, vota,, różniące się o tyle od ofiar, w ści-ślejszem znaczeniu tego wyrażenia, ile że te przeznaczone były do natychmiastowego spożycia przez bóstwo, zaraz więc niszczone i często powtarzane być winny, podczas gdy owe vota ciągle w posiadaniu bóstwa pozostawać miały. Pomiędzy О-y zaliczano zresztą jeszcze takie przedmioty, które w świątyniach wprawdzie tylko składano, lub na ścianach ich zawieszano, lecz które z natury swej z czasem niszczały, jak n. p. pierwociny owoców, kwiatów i t. p. (àxpcdJma, primitiae). Tak u Greków jak i u Rzymian stanowiła O. główną część kultu religijnego i właściwy rdzeń wszystkich niemal uroczystości. Składały więc O. tak osoby prywatne, rodziny i rody, jak całe państwo, podczas dni świątecznych i powszednich, przy każ- 2. О-y krwawe. O. ze zwierząt złożone, dem zdarzeniu ważniejszem w życiu pojedyń- | najważniejsze i najzwyczajniejsze były we czego człowieka i całego narodu. -Rozróżniać wszystkich znanych nam okresach wieków należy pomiędzy O-ami b ez kr w a we i к rwa- starożytnych. Wybór owych zwierząt zależ-w e. 1. Do bezkrwawych należą pierw- ny był od przepisów wyraźnych, szczegóło-sze płody ziemi, kwiaty, kłosy, owoce, stano- wych i nadzwyczaj skrupulatnych. Bóstwom

niektórym nie było wolno pewnych zwierząt, jak n. p. kóz bogini Atenie, w O-rze składać. Inne znowu bóstwa wymagały pewnych zwierzęta zwierząt jako О-y, czy to że miały w nich przedewszystkiem swe upodobanie, czy też, że zwierzę jakie było im szczególnie zirenawidzo-ne i wstrętne. Ponieważ więc bogini D e -meter mianowicie nierogaciznę, a bożkowi Dyonizosowi kozły ofiarowywano, tłumaczono zwyczaj taki w ten sposób, że świnie w roli, a kozły w winnicach wielką robią t-zkodę. Posejdon znowu lubował się w O-ach, złożonych z wołów czarnych i koni, bogini Hekate w psach, dziewicza Atene w cielętach,

Jowisz Kapitoliński w wołach białych z rogami pozłacanemi; bóstwom rzecznym zno-miłemi były konie jako O. Ryby i dziczyznę rzadko tylko spotykamy jako О-y; w jeleniach,' jako w O-ach, miłowała się bogini Artemis. Liczniej wspominają źródła o ptakach ofiarnych, i tak: bożek Asklepios odbierał chętnie w O-rze koguta, bogini Afrodyta gołębie, a He raki es przepiórki. Zwyczajnie jednakże składano bogom w O-rze woły, owce, kozy i świnie, a 0-> takie, wybrane ze zwierząt rodzaju męskiego, nileżały do najkosztowniejszych. Czasem też zestawia-O-y z trojga zwierząt owych rozmaitych gatunków, zwłaszcza rodzaju męskiego, złożone (vfjizzùç, s uov et nurilia albo solitauriUa), a więc z knura, barana i byka. — Ilość bydląt O-ych była niekiedy bardzo znaczna; zwłaszcza podczas wielkich uroczystości publicznych miast zamożnych wynosiła niekiedy całe setki. Podczas drugiej wojny punickiej, po bitwie nieszczęśliwej nad jeziorem Trazymeńskiem, złożono w Rzymie Jowiszowi O-ę z 300 wołów. Także osoby prywatne, pragnąc opinii publicznej zaimponować, okazywały nieraz i pod tym względem zbytek niesłychany.—Zupełna h e к a t o m b a (sxaTÖjxßrj wyraz złożony z śxa-Tov=rsto i [iobę = wół) oznaczała właściwie O-ę ze 100 wołów, lecz później wyrażeniem tem oznaczono każdą większą O-ę uroczystą, w której i mniejszą ilość bydląt bóstwu na cześć zabijano. —Zwierzęta, przeznaczone na O-ę winne były być zdrowe, tłuste, czyste, bez skazy, łagodne i wogóle jeszcze wcale do pracy nie używane; szczególnie zaś wołu w pługu już chodzącego, nie wolno było bóstwu ofiarować.

Wymagany też był pewien wiek dojrzały zwierzęcia, które wszakże do rozpłodu jeszcze nie służyło.—Prawidłem także było, że bóstwom męskim, męskie, a boginiom zwierzęta rodzaju żeńskiego w O-rze składano. Bóstwom nadziemskim, niebiańskim ofiarowywano bydlęta maści białej, bóstwom podziemnym natomiast, albo też bóstwom morza ciemnego, zwierzęta maści ciemnej. — Przed ofiarowaniem zlewał kapłan bydlęciu na łeb wino albo wodę, aby przekonać się, czy jest zdrowe; jeżeli przytem łbem potrząsało, uchodziło za mocne i zdrowe.

wu

no

Przepisy takie były wogóle tak u Greków jak u Rzymian obowiązujące. — Rzymianie dzielili na mai ores i lactentes na vietimae

t. j. woły, i hostiae, t. j. zwierzęta mniejsze, mianowicie owce (Pronto: victima maior est, hostia minor).— Jak większej części ludów, na niskim szczeblu kultury stojących, tak i Grekom nie były zrazu obce, ()-y z ludzi złożone. W niejednym kulcie, jak n. p. Zeusa Łykaj skie go w Arkadyii, wymagał tego pewien dziki zabobon, wiara prastara, że bóstwo samo chętnie spożywa strawę, składającą się z mięsa ludzkiego; zwyczajnie wszakże powstały takie О-y okrutne pewnie na podstawie wiary ludowej, że celem przebłagania gniewu bóstwa, na narodzie ciążącego, należało mu kilku członków ze swego grona w O-rze złożyć, О-y takie błagalne, przez Greków po części z obcych krajów przejęte, zniesiono wczesne-mi już czasy, skoro cywilizacya w szczepach greckich głębsze zapuściła korzenie, i zastąpiono je to zwierzętami, jak już w mitycznej ofierze Ifigenii i F r i к s o s a widzimy, albo też przedmiotami nieżywotnemi, a gdzie się owe О-y przechowały, łagodzono je w jakikolwiek inny sposób. 1 tak, wybierano zwyczajnie na ich złożenie zbrodniarzy, skazanych już na śmierć, albo też starano się życie człowieka, na ofiarę przeznaczonego, o ile to było podobne, uratować; tak np. przy ofierze, składanej dorocznie A p o 11 i n o w i w Leukas, strącano do morza ze stromego przylądka człowieka, pod-pasawszy mu skrzydła ptasie albo nawet całe ptaki, aby go od śmierci wybawić; jeżeli taki straceniec istotnie przy życiu pozostał, zabierano go na czółno, w pogotowiu stojące, i wywożono za granicę (Strab on, 10,452).—Chłostanie do krwi chłopców spartańskich przed ołtarzem bogini Artemidy, zwanej ’OpiKa, które nieraz, jeszcze w czasach historycznych, śmierć chłopca sprowadzało, jest również śladem wyraźnym złagodzonych O-r ludzkich. W Atenach znowu ofiarowywano Apolli nowi podczas uroczystości Thargeliami zwanych, dwóch złoczyńców, których już sąd na śmierć był skazał, strącając ich w przepaść. Także podczas świąt Agrionii, święconych na cześć bożka Dyonizosa w beockiem Orchomenosie, ścigał kapłan z mieczem w ręku dziewczynę na ofiarę boga poświęconą i jeżeli ją dopędził, wolno mu było ją zabić; wszakże przypuszczano zawsze, że kapłan na życie ofiary nie będzie nastawał. — O-y ludzkie, podczas uroczystości pogrzebowych (Homer „Ilias“ 21, 28) składane, przeznaczone były nie tyle dla bogów, jak dla cieniów zmarłych, mając zarazem uśmierzyć gniew i uczucie zemsty w sercach rodziny żałobnej. —Także u Rzymian były w czasach najdawniejszych О-y ludzkie w zwyczaju, a szczególnie gorąco wierzono, że bóstwo podziemne można tylko krwią ludzką przebłagać. Okrutny ten zwyczaj i w Rzymie z biegiem cza-

na

no

Jeżeli

sów złagodzono albo zupełnie zniesiono. Według prawa odwiecznego Romulus a jednakże wolno było pewnych złoczyńców, jak np. zdrajców, bóstwom podziemnym w ofierze poświęcać, a kto ich zabił, nie uchodził za mordercę (parricicln). Również podczas ^uroczystości, obchodzonej na cześć Jowisza, zwanego Latiaris, ofiarowywano zbrodniarza. Wieść pewna atoli niesie, że już król Nu ma ofiary ludzkie symbolicznemi cerymoniami zastąpił, albo przynajmniej złagodził. Jak O widy u sz opowiada, miał król ów czarami sprawić, aby J o-wisza się spytać, w jaki sposób błyskawice, znak gniewu ^najwyższego boga, przebłagać może, że bożek sam zstąpił na ziemię. J o-wisz rzekł: „Odetnij głowę“, a król odparł; „Usłucham cię; główkę cebuli, z ogrodów mych wykopanej, odetnę.“ Kiedy Jowisz na to odrzekł: „Człowieka“, odpowiedział Numa: „Włos z czubka głowy“. Gdy bóg potem żądał, aby mu duszę ofiarowano, a król na to odpowiedział: „Duszę ryby“, rozśmiał się Jowisz na tę przebiegłość N u m y i odrzekł: „W takim razie składaj takie ofiary, a przebłagasz me pociski.“—Również obrzędy przy ofiarach Argejskich, sacra Aryeorum (ob.), świadczą pośrednio, w jaki sposób Rzymianie, wyższym stopniu cywilizacyi się znajdując, zarzucili О-y ludzki. Dorocznie, dnia 13 maja, wyruszała procesya liczna, na której czele kapłani, Westalki i pretor postępowali, do Pons Sublicius, a złożywszy O-ę nad Tybrem, zrzucali z mostu 24 osóbki, z sitowia uplecione, do rzeki. Jak starodawna tradycya opiewa, akt ten symboliczny zastępował odwieczny, okrutny zwyczaj rzymski, według którego 60-letnicli starców, niezdolnych pod broń, z mostu do wody strącano, aby bóstwom podziemnym O-ę za powodzenie całego narodu złożyć; dusze zaś owych starców czczo-jako Larów (ob.) poszczególnych obwodów miejskich w kaplicach Argejskich. — W święta, Compitalia zwane, podczas których pierwotnie Man ii (ob.), matce Larów, dzieci w ofierze składano, ofiarowywano później, od czasów Brutusa, makówki i główki czosnku, „ut pro-capitibus supplicaretur*. Podczas tej samej uroczystości wieszano lalki, z wełny uwite, oscilla, przed drzwiami każdego domu, i to po tyle właśnie, ile członków rodzina liczyła, pragnąc Larów, bóstwa opiekuńcze rodziny, ubłagać, aby symbolicznemi wyobrażeniami owemi się zadowolili i żyjących członków rodziny do siebie nie zabierali. Dopiero za czasów konsulatu Gneusa K orneliusa Lentulus a i P u b 1 i u s a L i c i n i u s a K r a s s u s a, w r. 97 przed Chr., zniesiono na mocy uchwały senatu О-y ludzkie, wszakże napotykamy je od czasu do czasu jeszcze w wiekach późniejszych. I tak, z rozkazu Oktawiana, który przez to ostatniego wielkiego aktu okrucieństwa w swem życiu dopełnił, zamordowano jak bydlęta ofiar

ne po zdobyciu Peruzyi w r. 40 przed Chr. trzystu jeńców, Rzymian z rodów szlacheckich, przed ołtarzem, jako bóstwo czczonego, J ul i u-sza Cezara w dzień jego śmierci, dnia 15 marca (Suetonius „Octav.“ 15). — Czynność ofiarna i obrządki ofiarne u Greków nosiły w głównej mierze znamię uczty, którą człowiek dzielił się z bóstwem, wszakże pomny zawsze, że łaska bogów i szlachetna intuicya uświęcały ją dopiero w sposób właściwy. Bóstwom nadziemskim zwykli byli Grecy rychłym rankiem albo przed południem, podziemnym zaś bogom, herosom i cieniom zmarłych wieczorem lub w nocy О-y składać. Jako ognisko i miejsce ofiarne służył ołtarz, ustrojony w wieńce i wstęgi, również bydlę ofiarne zdobiono w wieńce i wstążki, a na większe uczczenie bóstwa pozłacano jego rogi. Za czasów Homera nie ⁷ strojono jeszcze zwierząt wstęgami (тс5р.рл.та). bydlę, prowadzone przed ołtarz, szło chętnie, dobrowolnie, uważano to za znak pomyślny, a nawet z razem śmiertelnym czekano, póki zwierzę samo skinięciem łba nie zezwoliło niejako na swoją O-ę. Kiedy wszyscy obecni wodą, którą przez zanurzenie głowili, z ołtarza zdjętej, poświęcono siebie i ołtarz pokropili, posypywał kapłan, przybrany w szatę białą, odświętną, z wieńcem na głowie, a potem i ofierze obe-cni kark bydlęcia suszonemi ziarnami jęczmienia, zastępującemi miejsce chleba, i odcinał wreszcie jako znak skazania na śmierć garstkę sierści z czoła bydlęcia i rzucał ją w ogień. Natenczas zapytywał się woźny obecnych: Th; TYjós; (kto jest tutaj?), poczem następowała odpowiedź: IloUoi xàya9-oł (=Wielu dobrych ludzi); prawo bowiem zakazywało złodziejom, zbrodniarzom, a zwyczajnie i niewolnikom uczestniczyć w obrzędach ofiarnych. Teraz rozpoczynał się właściwy akt ofiarny. Głosem donośnym wzywał teraz sam kapłan obecnych do zachowania świętego milczenia (sncpYj[xsàs, sô'prj-pia larw), aby słowo jakie nierozważne nie zakłóciło świętego obrządku. Z towarzyszeniem muzyki, mianowicie fletu, odprawiał kapłan sam głośno i wyraźnie modlitwę, aby bóstwo łaskawie przyjąć zechciało O-ę. Po skończeniu modłów powalano silnem uderzeniem maczugi albo siekiery bydlę na ziemię, a odgiąwszy łeb jego w górę, ku niebu, aby krew wytoczona bezpośrednio na ołtarz tryskać albo do czary spłynąć mogła, przerzynano nożem ofiarnym gardło bydlęcia; tylko przy О-ach, poświęconych bóstwom podziemnym, zwanych sva-fca^a, infe-riae, zginano łeb bydlęcia ku ziemi i wypuszczano krew do dołu. Potem ściągano skórę ze zwierzęcia, wyjmowano trzewa (агсХау^а), i rozcinano tułów na kawały, a części najlepsze, bogom przysługujące, prócz tego żółć, a niekiedy i serce, palono, składając równocześnie libacyę, ofiarę z kadzidła i placka na ołtarzu. Zwyczajnie przeznaczano bogom tłuszcz, z każdego członka bydlęcia pewną część, albo tylko pe.

wne mniejsze kawałki, zwłaszcza zaś kości ud, | dowi, znaczył lekko nożem ofiarnym kresę na

które, w łój obwinięte, zaraz palono. W czasach późniejszych ofiarowywano bogom szczególnie dolną część grzbietu bydlęcia z ogonem, razem z innemi kośćmi, na których mniej albo więcej mięsa pozostawiano. Osoby pobożne paliły bogom na cześć więcej mięsa, inne znowu, oszczędniejsze, tyle tylko, aby formalności uroczystej zadosyć uczynić. Lacedemoń-czyków pomawiano, że tylko kości bogom palili, a liche ofiary Karyjczyków poszły nawet w przysłowie (xapixov я>ор.а). Resztę zaś mięsa piekli i spożywali ofiarujący, albo zaraz przy uczcie ofiarnej, albo zabierali do domu, zwłaszcza udział, dla kapłana ofiarnego przeznaczony. Rzadko tylko napotyka się О-y takie, które całkiem palono.—Z O-r, składanych na cześć zmarłych, albo takich, na których przekleństwo ciążyło, nic nie spożywano, tylko zagrzebywa-no wszystko mięso, albo też w inny sposób niszczono je. Cerymonie ofiarne poprzedzały i towarzyszyły im muzyka, śpiewy, tańce, igrzyska, zabawy najrozmaitsze, a szczególnie wyróżnić należy przedstawienia sceniczne, w których początków poezyi dramatycznej greckiej szukać należy, wiele szczegółów wspólnych mają z cerymonia-łem greckim. Przy ofierze publicznej, rządowej, wyruszała procesya ofiarna, w szatach odświętnych do ołtarza, ustawionego pod go-em niebem, zdobnego w wieńce, z uświęconych łści, ziół i kwiatów uwite, oraz w liczne wstę-igi pstre i przepaski wełniane. Woźny (praeco) wzywał kapłana (pontifex) u obecnego urzędnika Inajwyższego, aby O-ę świętą w największem skupieniu myśli składali, a tłumy uczestniczących w O-rze, aby milczenie zachowywały (fa-vet e Unguis). Podczas О-y wygrywał fletnista melodye przeróżne, poważne, aby żaden inny głos, znieważający akt święty, do orszaku pobożnego się nie przedostał, a z tego samego powodu kapłan, ofiarujący według rytuału rzymskiego, zarzucał togę z tyłu na głowę; jedynie przy ofiarach, składanych według rytuału greckiego bóstwom niektórym, u. p. Herkulesowi, Saturnowi, bóstwu Honos, głowy nie przykrywano. — Płomieniem jasnym palił się na ołtarzu ogień, podsycany siarką i żywicą. Kiedy służba ofiarna (popae), zdobna w wieńce wawrzynowe, w szatach wysoko podka-sanych, uwieńczone bydlęta ofiarne na luźnym postronku przyprowadziła i wołając: „Procul este\“ (z drogi), nieczyste i niegodne osoby \ z miejsca świętego usunęła, odprawiali ofiarujący, uchwyciwszy się ołtarza, modły, które przepowiadał kapłan, on też poświęcał bóstwu ' zwierzęta, zlewając na łby ich wodę kryniczną i wino i posypując karki śrótem ofiarnym (mola salsa, immolatio) i kadzidłem; poczein kosztował wina, podawał je ofiarującym do picia, odcinał po garści sierści z łbów bydląt i rzucał ją w ogień. Natenczas zwróciwszy się ku wscho-

śkoś przez cały grzbiet bydlęcia, które przez to stawało się ofiarą, bóstwu poświęconą, przy-tem wymawiał słowa: „Mada est“ (= magis aucta est, ofiara jest poświęcona). Sługa ofiarny, victimarius, pytał się wtedy kapłana: „Agone?“; a na odpowiedź: „Agel“ albo „Hoc age\“ (=czyń to!), uderzał bydlę w łeb siekierą, albo młotem lub maczugą i powalał je na ziemię, poczerń cultrarius nożem ofiarnym (cutter) gardło mu przerzynał. Za znak niepomyślny uważano, jeżeli bydlęcia nie rażono na miejscu ściśle przepisanem, albo kiedy nie od pierwszego uderzenia na ziemię runęło, albo nawet, co najgorsza, z rąk ofiarnika się wyrwało. Przy owcach i nierogaciźnie spełniał tylko cultrarius swą czynność, victimarius nieodzowny był tylko przy ofiarach z wołów złożonych.—Krew bydlęcia, uchwyconą w czarach, zlewano razem z kadzidłem, winem i śrótem ofiarnym na ołtarz. Po złożeniu libacyi winnej rozcinano bydlę na stole ofiarnym, a trzewa (exta), których ręką nie było wolno dotknąć, szczególnie wątrobę, serce i płuca, wyjmowano osobnemi nożami małemi i oddawano je do zbadania wró-Czynności ofiarne u Rzymian żbitom, zwanym Haruspices (extispicia, exta

considéré). Jeżeli wnętrzności nie były zupełnie zdrowe, w stanie ściśle przepisanym, i nie wróżyły nic pomyślnego, trzeba było inne bydlę na ofiarę zabić, a powtarzano to tak często, póki oględziny wyniku pomyślnego nie wykazały. Kiedy zaś O-ę pod znakami pomyślnego złożono (ilitatum), następowała nowa li-bacya, przyczem palono kołacze ofiarne ( jer-dum, strues). Następnie gotowano w garnku trzewa, przyczem znowu na to pilnie uważano, aby wątroba podczas gotowania nie skurczyła się, albo całkiem rozpadła, gdyż to znowu uchodziło za znak niepomyślny, krajano je według cerymoniału dokładnego, posypywano śrótem ofiarnym i kadzidłem, skrapiano winem i w koszyku, razem z innemi kawałami mięsa, bóstwu poświęconemi, obnoszono trzy razy naokoło ołtarza, składano wszystko na nim, z modłami do bóstwa, aby ofiarę łaskawie przyjąć zechciało (Accipe, sunie, cape, Ubens, volens), a wreszcie na ołtarzu palono. Następowała potem adoratio, i to kapłan, dotykając palcami ust, obchodził ołtarz ku prawej stronie i z wznie-sionemi do góry rękoma modlił się do bogów. Po skończeniu modlitwy obracał się na prawo, ręką prawą ust dotykał, kładąc palec wskazujący na wielki palec, siadał, gdy dotychczas, podczas О-y całej wszyscy stali, i razem z całym orszakiem ofiarnym hołd bogom składał (beneratio). Po libacyi powtórnej rozpuszczano lud do domu słowami: ilicet (=ire licet=o&Q]ść wolno), albo valete = żegnajcie, albo ex tem-plo = ze świątyni, a na tern kończyła się cerymonia ofiarna.—Kapłani i urzędnicy wyprawiali potem biesiadę wspaniałą, przyrządzaną przez epulones. — Gdy O. była prywatna, urzą-

107

Enoykl. Powsz Uustr. Ser. IL Zcsz. 30a Tom. IV.

1902).

dzali ci, którzy ją składali, ucztę sutą dla przyjaciół swych i krewnych. —Wymownemi słowy opisuje Liwiusz (XLI, 14 i nast.) przebieg niepomyślnego aktu ofiarnego w Rzymie w r. 178 przed Chr. „kiedy konsulowie tego roku: Gnaeus Cornelius i Quintus Petil-1 i u s, w pierwszym dniu urzędowania swego Jowiszowi, jak zwykle, każdy wołu w O-rze składali, brakło w bydlęciu, które Petillius ofiarował, całego zraza jednego wątroby. Na wieść tę kazał mu senat więcej ofiar z wołów składać, póki wróżby pomyślnej nie uzyska. Podczas dalszych rozpraw w senacie opuścił kuryę Gnaeus Cornelius, wywołany przez woźnego. Naraz spiesznie, całkiem pomieszany, powraca i oświadcza senatorom, że rozgotowała się cała wątroba z wołu, 600 funtów ważącego, którego ofiarował; ponieważ zaś wieści tej ofiarnika nie dowierzał, kazał sam z kotła, w którym trzewa się gotowały, wodę wylać, i przekonał się, że kiedy wszystkie inne części nie były naruszone, dziwnym sposobem wątroba cała na drobne cząstki się rozpadła. Senatorów, przybitych tak straszną wieścią, przeraził jeszcze więcej drugi konsul, który nadbiegł z obwieszczeniem, że ofiarował już trzy woły, wszakże u każdego bydlęcia brakło zawsze jednego zraza wątroby. Natenczas rozkazał mu znowu senat, aby bydlęta tak długo bogom w ofierze składał, póki bożek pomyślnego znaku nie udzieli. Uzyskał wreszcie szczęśliwą wróżbę, jak wieść niesie, przy ofiarach innym bóstwom; znaków pomyślnych nie uzyskał Petillius, jednakże przy O-rze, składanej bogini Salus (= Powodzenie, Zbawienie). Obydwuch konsulów śmierć w tymże roku spotkała. Cornelius umarł, paraliżem tknięty, kiedy powracał z uroczystości Latyń-skich, święconych na górze Albańskiej, Petillius zaś zakończył życie z rany, zadanej mu dzidą nieprzyjacielską“. —Por. Ch. A. L o beck „De Graecorum placentis sacris“ (Królewiec 1817); tenże „Aglaophamus sive de theologiae mysticae Graecorum causis“ (Królewiec 1829. 2 tomy); van Limbour g-B r o u w e r „Histoire de la civilisation morale et religieuse des Grecs“ (Groningen 1832 — 1842, 8 tomów); S aube rt „De sacrificiis“, (Jena 1659 i Lejda 1699); Lake mac her „Antiquitates Graecorum sacrae“ (Helmstadt 1734), F. A. Wolf „Über den Ursprung der Opfer“ (Hala 1802); Scholl „Ueber die Opferidee der Alten“ (Stuttgart 1828); Lasaulx „Die Sühnopfer der Griechen und Römer“ (Würzburg 1841);

G. Hermann „Gottesdienstliche Alterthümer“ (Heidelberg 1846); Thomasius „De votis, do-nariis et tabellis votivis“ (Padwa 1645); P. К u n t z „Sacra et profana avocłbj[j.7Twv historia, si-gillatim vestium in templis suspensarum“ (Jena 1729); I. Frey „De more diis simulacra membrorum consecrandi“ (Altorf 1746); C. F. Pezold „De membris humanis diis gentium

consecratis“ (Lipsk 1710); Suchier „De victi mis humanis apud Graecos“ (część I, Hanau J848); Sclioemann „Griechische Altertümer“ (wyd. 3, tom II, Berlin 1873 ); J. Donaldson „On the Expiatory and Substitutionary Sacrifices of the Grecs“ (w „Transactions of Edinburgh, 1876, str. 432 i nast,); L. Schmidt „Ethik der Griechen“ (tom II, str. 40 i nast.); O. Schmidt „Die Opfer in der Jahvereligion und im Polytheismus“ (Hala 1877); Stengel „Symbolae Joachimicae“ (Berlin 1880); Guhl i Koner, „Das Leben der Griechen und Römer nach antiken Bildwerken“, (Berlin 1882; po polsku „Hellada i Roma“, Warszawa 1896, t. I, str. 467 i t. II, str. 309); 0. Band ,,Das Attische Deineter-Kore-Fest der Epikleidia“ (Berlin 1887); K. F, Hermann „Gottesdienstliche Alterthiimer“ (wyd. 3, Berlin 1889; § 24—28) —Graevius „Thesaurus antiquita-tum RomanarunW (tomVIII); Nieupoort „Ri-tuum Romanorum explicatio“ (str. 260 — 273); Struve „Antiquitatum Romanarum synt.“ (str. 455 — 495); Montfau con „L’antiquité expliquée“ (tom II); Hartung „Die Religion der Römer nach den Quellen dargestellt“ (Erlangen 1836, 2 tomy); Klausen „Aeneas und die Penaten“ (2 tomy, Hamburg i Gotha 1839, 1840); Preller „Römische Mythologie“ (wyd. 3 sporządzone przez Jordana, Berlin 1881 — 1883, 2 tomy); Kr ah ner „Grundlinien zur Geschichte des Verfalls der römischen Religion bis auf die Zeit des August“ (Hala 1837); Ambrosch „Studien und Andeutungen im Gebiete des altrömischen Bodens und Cultus“ (zeszyt I, Wrocław 1839); tegoż „Observatio-num de sacris Romanorum libris“ (Wrocław 1840); Bri ssonius „De formulis et sollein-nibus pop. Rom. verbis“ (tom I); Luebbert „Commentationes pontificales“ (Berlin 1859); Becker-Marquai’dt „Handbuch der römischen Altertümer“ (tomVf, wyd. 2, sporządzone przez G. Wis sowę, Lipsk 1885); Mommsen,,Die römische Chronologie bis auf Caesar“ (wyd. 2, Berlin 1859); tegoż „Römische Forschungen“ (tom II, Berlin 1879); Nissen „Das Templum, Antiquarische Untersuchungen“ (Berlin 1869); Usener „Götternamen, Versuch einer Lehre von der religiösen Begriffsbildung“ (Bonn 1896); Preuner ,,He-stia-Vesta, Ein Cyclus religionsgeschichtlicher Forschungen“ (Tybinga 1864); Roscher „Studien zur vergleichenden Mythologie der Griechen und Römer“ (Lipsk 1873, 1875); В o u c h é-Leclerq „Revue de l’histoire des religions“ (Paryż 1880, tom II i nast.); G. Wis sowa „Religion und Kultur der Römer“ (Monachium

S. Prz.

3. Indowie starożytni О-y składali głównie dwojakie, t. j. Haivïsz, czyli znoszenie do świątyni darów złożonych z mleka, masła, placków, kaszy i ziarna, oraz libacye (Sonia) będące ofiarowaniem bóstwu napoju odurzającego, sporządzanego z soku rośliny soma (ob.). Do tych O-r niekrwawycli dodawano też О-y ze zwierząt.—Najuroczystsze były: O. królewska(7M-dża Suja), trwająca dni kilka i O. konia (Açva-mcdha). — Składanie O-г wszelkich odbywało się zawsze podług prawideł i przepisów bardzo drobiazgowych, które należało zachowywać jak najściślej, jeżeli O. miała być skuteczna; uchybienie bowiem, chociażby najbłahsze, mogło zepsuć wszystko.—Na O-ę zapatrywano się, jako na rodzaj przymierza, zawieranego między człowiekiem a bóstwem, obowiązującego równo zupełnie strony obie; więc też, jeżeli tylko O. złożona była z zachowaniem przepisów i prawideł wszelkich, spełnienie próśb i życzeń przytem wygłaszanych stawało się obowiązkiem bóstwa, ponieważ przyjąwszy O-ę, brało przez to na siebie zobowiązanie, od którego spełnienia uchylić się nie miało prawa. To, co od bóstwa otrzymywano, nie uchodziło więc bynajmniej, jak w tylu religiach innych, za łaskę, lecz za odwdzięczenie się najzupełniej uprawnione, którego wolno było wymagać. Wobec tak pojmowanego stosunku człowieka do bóstwa, rozumie się samo przez się, że In-dowie znać nie mogli ofiar błagalnych, dziękczynnych lub oczyszczających, czy pokutnych. Ćwiczenia ich pokutne, o ile im się poddawali dobrowolnie, nie miewały też nigdy na celu przebłagania bóstwa zagniewanego, lecz zawsze tylko zamiar zmuszenia go do spełnienia woli pokutnika.—Por. A. Bergaigne „La religion védique (Paryż 1877); A. Hillebrandt „Das altindische Neu-und Vollmondsopfer“ (Jena 1880) i Schwab „Das altindische Thieropfer“ (Erlangen 1886). —4. Egipcyanie О-y swe pojmowali inaczej zupełnie, u nich każda bez wyjątku, obok innych widoków, miewała zawsze cel przebłagania bóstwa, dla uzyskania łaski jego, gdyż o nią tylko wolno było prosić człowiekowi, wymagać czegokolwiek od niego prawa nie posiadał nigdy, i cokolwiekby czynił, pozyskać go nie mógł. —Egipcyanie zabijali dla bogów swych w O-rze zwierzęta „czyste“, młode i zdrowe, bez skazy wszelkiej, głównie byczki młode i cielęta; ciało oprawione zwierzęcia, po wyjęciu trzew, napełniano Chlebem, miodem i kadzidłem, potem zaś palono je całkowicie na ołtarzu, polawszy naprzód olejem. Oprócz byków i cieląt ofiarowywano także bogom w sposób podobny wieprze, owce, kozy, ptaki, owoce, zboże, zwłaszcza kłosy pszenicy i jęczmienia. Również powszechne były libacye, towarzyszące ofiarom ze zwierząt, albo też i bez nich, wylewane przed posągami bóstw; okadzanie ich tak samo należało do O-r obowiązkowych.—5. U Semiłów, więc В ab i 1 oń c z y-ków, Syryjczyków, Żydów, Feni-c y a n i t. d. ogólnie przyjęte były О-y nie-krwawe i krwawe, między temi zaś miejsce niepoślednie zajmowały О-y ludzkie, najczęściej dzieci żywcem palone, ale zarzynano i dorosłych na ołtarzach bóstw różnych, zwłaszcza w Fenicyi i koloniach jej na wybrzeżach morza Śródziemnego, a to jeszcze za czasów, w których u ludów innych nad morzem tym zamieszkałych, О-y te okrutne już oddawna były zaniechane zupełnie, albo zdarzały się przynajmniej wyjątkowo tylko, zarówno u Greków jak u Rzymian (por. wyżej). —Obok okrucieństwa, drugą cechą znamienną kultu semickiego była rozpusta, uprawiana na cześć bóstwa, a do niej zaliczyć trzeba O-ę dziewictwa, obowiązującą np. w Babilonie każdą bez wyjątku dziewczynę po dojściu do dojrzałości płciowej; musiała wtedy udać się do świątyni Mylitty i na cześć jej oddać się pierwszemu lepszemu mężczyźnie, który jej zapragnął; odmowa była niedopuszczona. H e-rodot („Clio" rozd. 199) pisze o tern dość szczegółowo (por. też S t r a b o n, ks. XVI), wspomina także o tern, iż w świątyni Baala co noc zamykano niewiastę piękną, wybraną przez kapłanów, jako towarzyszkę łoża bóstwa; tenże autor czyni też wzmiankę, że zwyczaj podobny istnieć miał w Tebach egipskich i w Patarze w Licyi („Clio“ rozd. 182).—Obyczaje takie same, lub bardzo podobne, panowały również u Semitów innych, zwłaszcza u Fe-nicyan, w których kulcie lubieżność szła zawsze w parze z okrucieństwem krwawem. Od Semitów tego rodzaju О-y rozpustne dostały się do Iranu perskiego, gdzie składano je bogini A n a i t i s (Anahitu, Ardvisura). Na wyspie Cyprze zaprowadzili je Fenicyanie, gdzie później, już za czasów greckich, czczono w tak lubieżny sposób Afrodytę pafijską, w Koryncie też doszukać się można śladów kultu podobnego. Rzymianie zetknęli się z nim po zdobyciu Sycylii, gdzie na górze Eryx od czasów bardzo dawnych istniała świątynia Ast arty fenickiej, założona prawdopodobnie przez Kar-tagińczyków (Venus E г y c i n i a). Ale wpływ fenicki ani w Grecyi ani w Rzymie nie sięgał nigdy tak głęboko, aby jego O-ry rozpustne mogły się rozpowszechnić, pozostawały więc zawsze umiejscowione, przywiązane do świątyń niektórych tylko, będących pamiątką po Feni-cyanach. — Wielu szczegółów ciekawych, dotyczących się O-r bezwstydnych, składanych bóstwom różnym, dowiedzieć się można z dzieła dziś już bardzo rzadkiego J. A. D u 1 a u r e a p. n. „Des divinités génératrices, ou du culte du Phallus ches les Anciens et les Modernes“ (Paryż 1805). —Dokładniej niż Semitów innych znamy О-y Żydów starożytnych, więc też tu o nich pomówić należy nieco obszerniej.-—Według tra-dycyi biblijnej, już synowie pierwszej pary ludzkiej, Kain i Abel, składali Jehowie (Jahve, Jah, Jo, Jahó) О-y, a cechą znamienną sposobu zapatrywania się na nie semickiego jest to, że Jehowie milsza była O. krwawa Abla od niekrwawej Kaina („Mojżesza ks. 1“, r. IV, w 5),—Porządek i rodzaj O-r, ustano-

wiony ostatecznie, znajdujemy w księgach Sta- swoich zbrodni i karę na jaką zasłużył, bo O-ę rego Zakonu, przypisywanych powszechnie M oj- zastępującą jego miejsce, niszczył i trawił źeszowi, których redakcya wszakże, jak ją ogień. Dwa były rodzaje O-r zapokojnych: je-dziś posiadamy, podług krytyki nowoczesnej dne składano, jako dziękczynienia za odebrane jest bardzo znacznie późniejsza.—Pojęcia i zna- dobrodziejstwa, i były to О-y eucharystyczne; ozenie najdawniejsze О-y u Semitów palestyń- drugie składano w nadziei otrzymania nowych skich zawierają nazwy ich hebrajskie, najda- łask, i były to О-y błagalne. Zabiwszy O-ę, wniejsze: Mincha ( = dar, podarek dziękczyń- rozdzielano ją na kilka części; palono główną, ny, hołd, poddanie się) i Korhan (=poświę- a ta część, uważana za należącą Bogu, była cenie się, odpowiada łac. se offerre). — ’Jak znakiem zjednoczenia, jakie chciał On mieć wszędzie, tak i u Hebrajczyków О-y bywały z tymi, za których była ofiarowaną; druga krwawe i niekrwawe, najczęściej zaś mieszane; część była dla kapłana, jako pośrednika między ale, jak u wszystkich Semitów innych, O. krwa- Bogiem a ludem; trzecią oddawano temu, kto wa uchodziła zawsze za przedniejszą i dostoj- dostarczył O-ę, i pożywał ją przed ołtarzem niejszą. — О-y starożydowskie podzielić można z przyjaciółmi, w duchu zjednoczenia i radości na pięć rodzajów, jak oto: 1) Obiaty z wy- aby połączyć się z Bogiem, zasiadając niejako kłe {Szelamim i Zebachim), mieszane, które u jego stołu i mając udział w tejże samej co znów rozpadały się na dziękczynne, ślubowane, on ofierze. Takie były rozmaite rodzaje ofiar, dobrowolne, darowane, paschalne, pierworodne, składanych w przybytku, według wyraźnego dziesięcinne, i z pierwiastków ziemiopłodów.— rozkazu, jaki Mojżesz odebrał od Boga“. („Enc.

2) Pr z e b ł a g a 1 n e czyli p o ku t n e {Chataoth powsz“. S. Orgelbranda, T. XIX, str. 755 i Aszamot).—3) Całop alne (Ola), szczególnie i 756). — Pozostawiając teologom troskę o zło-uroczyste, do nich należały i О-y z ludzi, żenie dowodu, że Hebrajczycy nie w inny, lecz o czem niżej powie się jeszcze słówko. — w ten właśnie sposób symbolizujący О-y swe

4) Niekrwawe (Menachot), składane samo- pojmowali, dorzucić musimy o nich jeszcze niedzielnie, częściej wszakże w połączeniu z krwa- jedno. — W Jerozolimie, gdzie stała jedyna wemi; były to najczęściej wonności, kadzidła, w kraju całym świątynia Jehowy, kapłani przaśniki wypiekane z mąki i oliwy, ziemiopłody w imieniu ludności całej składali mu codzien-różne; nakoniec 5) 1 i b a c y e, czyli О-y płynne, nie О-y zwykłe, dwojakie, krwawe, całopalne (Nessachim), złożone z wina, albo z mąki naj- i niekrwawe. Krwawa składała się z dwu ba-przedniejszej, przymieszanej do oliwy, którą po- ranków, z których pierwszego kapłan zabijał lewano О-y zwierzęce na spalenie przeznaczone, i palił rano na ołtarzu przed świątynią, z dru-Inni odróżniają: 1) О-y całopalne t. j. te, któ- gim czynił to samo po południu. Na niekrwa-re całkowicie strawić musiał ogień święty. — 2) wą szło kadzidło (Ketoret), przysposobione po-P r z e bł a gal u e albo p о к u t ne, których część dług przepisów stałych i szczegółowych. Ka-jędną spalano Jehowie, drugą zaś kapłani płan palił je również codzień dwukrotnie, rano zabierali dla siebie. — 3) Zapokojne, rozpa- i wieczorem, na ołtarzu złotym, stojącym przed dające się na a) d z i ę к c z y n n e i b) bła- zasłoną we wnętrzu świątyni.—Oprócz O-r tych gaine; z tych jedną trzecią pochłaniał ogień codziennych, o których pamiętać powinni byli ofiarny, druga przypadała kapłanom, trzecia kapłani, tudzież składanych przez osoby pry-nakoniec ofiarodawcy, służąc mu do wyprą- watne, ponoszące też całkowicie wydatek za wienia uczty dla siebie i przyjaciół swych.— nie, istniały jeszcze też О-y uroczyste ogólne, Podział ten drugi przyjęty jest przez teologów za które płacił albo król, albo też skarb świą-chrześciańskich, którzy znaczenie O-r tych tłó- tyni, składano je w dni świąt uroczystych.— maczą w sposób następujący: „Cel całopalenia Najuroczystsza była ze wszystkich wielka był; uznanie najwyższego majestatu Boga, jego О-a przebłagalna, doroczna, składana w dniu potęgi nieskończonej, jego władzy najwyższej, dziesiątem miesiąca siódmego (Elul); był nieograniczonej zależności człowieka od niego, to dzień pokuty powszechnej za wszystkie i oddawanie mu hołdu uwielbienia, należnego grzechy narodu całego, w nim obowiązywał z tych wszystkich powodów. Dla tego też post ogólny, najsurowszy, którego pod karą wszystkie części О-y trawił ogień, a dym pod- śmierci nikomu nie y/olno było przełamać, noszący się ku niebu, świadczył, że Bóg jest W dniu tym, zwanym Jomkipur (pospolicie źródłem wszelkiego dobra; podobnież popiół „Sądny dzień“) wolno było wejść arcykapłanowi ofiary wskazywał, że człowiek przed obliczem z kadzielnicą w jednej ręce do przedziału^świą-Boga jest tylko popiołem i prochem, że jest tyni, przez rok cały zamkniętego dla wszyskich, przed nim tak jak gdyby nie był- O-ę błagał- nawet dla, niego samego, przedziału zwanego ną albo pokutną składano na zgładzenie grze- Świętym Świętych, gdzie stała arka przymie-chów popełnionych. Ofiarujący ją kładł ręce rza; w ręce drugiej dzierżył czarę pełną krwi na O-rze, jak gdyby obciążając ją swemi nie- cielca już przedtym na O-ę zabitego i, macza-prawościami. Kapłan zachowywał dla siebie jąc w niej palce, kropił nią siedmiokrotnie u-część tej О-y, resztę zaś obracano w popiół, błagalnię (ob.). Gy zaś wyszedł stamtąd, sta-Takim uczynkiem grzesznik wyznawał wielkość wiano przed nim dwa kozły; wybierał z nich

jednego, rzucając losy, a którego wskazały zabijał Jehowie na całopalenie, krwią jego skra-piając świątynię, aby ją oczyścić z grzechów ludu. Gdy to już uczynił, stawiano przed nim kozła drugiego, żywego; wtedy, położywszy na głowie jego ręce swe, wygłaszał nad nim wszystkie nieprawości, występki i grzechy synów Izraela, składając je na niego uroczyście, po-czem tak obciążonego, przez człowieka wybranego do tego umyślnie, rozkazywał go wywieść na pustynię, gdzie miał zanieść winy ludu (por. „Ks. III Mojżeszowa“ г. X, w 16; г. XVI w 5 — 31; г. XXIII w. 26-32 i Ks. IV г. XXIX w. 7 — 11). — Oprócz tej wielkiej i corocznie stale powtarzanej О-y przebłagalnej i oczyszczającej, istniały nadto inne, składane tylko w razie potrzeby, a do tych należało szczególnie ofiarowanie jałowicy rudej; palono ją całą poza o-brębem świątyni na drzewie cedrowem z liizo-pem i szkarłatem, a popiół pozostały, dodany do wody, służył do oczyszczania się ze zmaz grzechu różnych („Ks. IV Mojżeszowa“ г. XIX, w 1 — 10). — O-ą oczyszczającą osobliwszą w razie spełnienia zabójstwa przez sprawców nieznanych, była t. zw. eglon amfa, opisana w „Ks. Mojżeszowej V“, г. XXI, w. 1—9.—О-y uroczyste składano w wielKie święta narodowe: Paschy (ob.), Zie.lonych Świątek (ob.) i w święta Namiotów (Sukkot, pospolicie „Kuczki“), trwające dni siedm. W dni te składano O-r niezmiernie wiele, i ugaszczano się wzajemnie. Liczba O-r innych, z powodów rozmaitych składanych, była wogóle u Żydów starodawnych wcale niemała, wyszczególniać ich wszystkich tu nie możemy; kto ciekaw znaleźć je może wymienione w księdze Mojżeszowej III („Leviticus“); tu wspomniemy tylko jeszcze, że co miesiąc, gdy księżyc był na nowiu, składano О-y krwawe z cielców i z baranów („Ks. IV Mojżesz“. г. XXVIII w. 11).—Prawo zawarte w Starym Zakonie dozwalało Żydom tylko składać O-ry w świątyni jerozolimskiej, ale, jak z Biblii samej widzimy, lud nie stosował się nigdy do tego dość ściśle, składając О-y swe i gdzieindziej na wzgórzach, pomimo nawoływań proroków; nadto po rozpadnięciu się narodu żydowskiego na królestwa, Judzkie (z Jerozolimą) i Izraelskie (z Samaryą), o jedności miejsca ofiarnicze-go już mowy być nie mogło, gdyż dwa te odłamy jednego narodu, stojąc pod królami odrębnemi, nieraz wrogo przeciw sobie występowały.—Do pytań ciekawych, a spornych należy to, czy Żydzi starożytni Jehowie swemu składali też О-y całopalne z ludzi? — Ponieważ wszyscy Semici bez wyjątku bogom swoim 0-y takie składali, więc z góry nadzwyczaj prawdopodobne jes.t przypuszczenie, iż Żydzi pod względem tym nie różnili się od sąsiadów swych jednoplemiennych, chociaż teologowie chrze-ściańscy sposobami wszelkiemi dowieść usiłują, że nigdy tak nie było, a nie mogąc zaprzeczyć temu, że w księgach Starego Testamentu zda-

rzają się wielokrotnie ustępy, aż nadto wyraźnie mówiące o O-ach z ludzi, składanych przez Izraelitów, utrzymują jakoby czynilf tak tylko ci Żydzi, którzy odstąpili od nakazów Jehowy i praw Mojżeszowych, dopuszczając się szkaradzieństw tak ohydnych, co, jak zaprzeczyć trudno, nieraz jest rzeczywiście prawdą, ale nie zawsze, gdyż przeczą temu najwyraźniej słowa samego Pisma świętego, a to nie raz tylko. — Rozdział XXII księgi Mojżeszowej, mówiący o znanej O-rze Abrahama, dowodzi, że syn jego, Izaak, na rozkaz wyraźny Jehowy samego miał być mu ofiarowany; jeżeli zaś za niego zarżnięty baran, który w sposób cudowny znalazł się na miejscu, to jest to O. zastępcza, którą również, zamiast pierwotnej ludzkiej, spotykamy u Penicyan, tudzież w podaniu greckiem olfigenii w Aulidzie.—Legenda o Abrahamie i synu jego, Izaaku, jest niewątpliwie dowodem tego, że Hebrajczykowie najdawniejsi pierwotnie Jehowie swemu na całopalenie zabijali dzieci własne, tak samo jak inni Semici, oraz że później dopiero, znów tak samo jak u Semitów innych, О-y te zamieniono na zwierzęce. Zjawisko podobne napotykamy także u wielu innych ludów nie semickich, gdyż pierwotnie О-y z ludzi składano wszędzie, jak to jeszcze obaczym niżej, a dopiero w miarę łagodnienia obyczajów usuwano je stopniowo.— O. ślubowana Jeftego („Ks. Sędziów“ г. XI, w 30—39) z córki własnej na całopalenie, pomimo wszelkich wysiłków egzegetyków, jest faktem nie dającym się obalić. Również rozsiekanie „w sztuki Agaga przed Panem w Galgalach“ przez Samuela, kapłana (L ks. królew. г. XV, w. 33) nie może uchodzić za nic innego, jak za O-ę ludzką, z jeńca wojennego złożoną Jehowie.—Przytoczone tu przykłady mogłyby wszakże być postawione jako wyjątki niezwykłe, ale dowodu niezbitego na to, że Jehowa rzeczywiście wymagał pierwotnie składania sobie w O-rze synów pierworodnych w dni ośm po ich urodzeniu, dostarcza nam prawodawstwo Mejżeszowe, gdzie powiedziano najwyraźniej. „Poświęć mi każde pierworodne otwa-rzające żywot między syny Izraelowymi, tak z ludzi jako i z bydła: wszystko bowiem jest moje“ („Ks. II Mojżeszowa“ г. XIII, w. 2). Ale w tymże samym rozdziale znajdujemy niżej ustęp: „A każde pierworodne człowiecze z synów twoich odkupisz“ (w. 13). Z zestawienia słów tych jeden tylko wniosek wyciągnąć można, mianowicie, że początkowo niewątpliwie, tak samo jak u Semitów innych, О-y z synów pierworodnych były wymagane stanowczo, lecz że je później dozwalano odkupywać, to jest na ich miejsce składać zwierzęta. Stało się to najprawdopodobniej pod wpływem proroków, dążących zawsze do oczyszczenia kultu narodu swego i do wyodrębnienia go obrzędowo od kultów Semitów sąsiednich. W sprawie tej porównać jeszcze należy: „Ks. II Mojżesz“, г. XXII,

с» a

i г. XXXIV, w. 19 i 20; Ks. III, r.

, w. 26 — 28; Ks. IV, r. III, w 12 i 13 i nakoniec tamże r. VIII, w. 17. — Gdyby O. z ludzi nie była istniała nigdy w kulcie religijnym starożydowskim, jak przeważnie bywa utrzymywane, to ustanawianie możności odkupienia się od niej byłoby najzupełniej zbyteczne. — Po zburzeniu świątyui jerozolimskiej, jedynego miejsca uprawnionego do składania ich, О-y wśród Żydów ustać musiały. —Por, C.

P. Tiele „Histoire comparée des anciennes religions de l’Egypte et des peuples sémitiques“ (Paryż 1882, przeł. z hollend. G. Collins) i W. R obertso n Smith „Lectures on the Religion of the Semites“ (Londyn 1894); niejedno wyjaśnia też G. Aaron Barton w dziele „A sketch of Semitic origins social and religious“ (New-York 1902).—

6. Narody Germańskie dawne zwykły były składać bogom swym О-y krwawe, na które często przeznaczano lndzi; zabijano ich głównie ku uczczeniu W od an a (Odyna) i Thora (ob. te wyr.), zwłaszcza gdy chodziło o О-y przebłagalne, ponieważ według wiary ludów tych, nic z nich wobec bogów winy tak dobrze zmyć nie mogło, jak przelana krew ludzka. Rzeczą zwykłą było wieszanie jeńców wojennych na drzewach gajów świętych, ale i z pośród siebie wybierano ludzi, gdy chodziło o złagodzenie gniewu bóstwa. W Szwecyi np. istniał zwyczaj, gdy głód w kraju zapanował, zabijania króla bogom na O-ę, aby krwią tak drogocenną przebłagane, raczyły klęskę od narodu odwrócić. Na О-y zarzynano też często dzieci własne, podobnie jak to czyniły narody semickie. — Ze zwierząt na O-ę wybierano tylko czyste, t. j. takie, które jadano, gdyż z O-ą łączyła się zawsze biesiada, do której zasiadano po ukończeniu obrzędu. Ze zwierzęcych za O-ę najprzedniejszą uchodził zawsze koń, jako zwierzę cenione najwyżej, używane także do wróżbiarstwa, a przytem u-chodzące za przysmak, gdyż Germanowie jadali koninę bardzo chętnie, i wyrzekli się jej dopiero po przyj ęcin wiary chrześciańskiej, podobnie jak Słowianie i Litwini, którzy również za czasów pogańskich koniny używali za pokarm. —Oprócz koni ofiarowywano też bogom woły, wieprze i prosięta, dalej barany, kozły, zwierzynę, psy (jadane także), nakoniec drób, przeznaczany zwłaszcza bóstwom rolniczym. — О-y niekrwawe, będące dodatkiem do pierwszych, składały się z placków różnych, chlebów, jaj, miodu, piwa i mleka. Te każdy kto chciał mógł sam składać, krwawe zaś tylko kapłan, zarzynający i palący, zarówno ludzi, jak zwierzęta, wobec licznie zgromadzonych wiernych.— W Szwecyi corocznie obchodzono trzy wielkie święta z O-mi połączone, przypadały: blisko porównania dnia z nocą jesiennego, w środku zimy i na początku lata. Oprócz tego co lat dziewięć w Upsali składano bogom wielką O-ę przebłagalną, na którą zabijano po dziewięć zwierząt domowych z każdego rodzaju.—W sposób podobny także i w Danii co lat dziewięć obchodzono bardzo uroczyście święto przebłagalne i pokutne za winy narodu. Składano wtedy w Lethrze na wyspie Zelandyi bóstwom śmierci istną hekatombę, do której przeznaczano 99 ludzi, oraz liczbę taką samą koni, psów, kogutów i jastrzębi. — О-y nadzwyczajne były obowiązkowe przed wyruszeniem na wojnę i po jej ukończeniu, podczas pogrzebów, oboru króla i t. p. — Składanie na O-ę bogom jeńców wojennych u wszystkich Germanów było nadzwyczaj rozpowszechnione, do tego stopnia, że Gotowie, Herulowie, Longobardzi i Sasi, nawet po nawróceniu się na wiarę chrześciańską długo jeszcze zwyczaju tego nie zaniechali, lecz zgładzali wziętych do niewoli nieprzyjaciół w sposób żywo przypominający dawne ich O-y bałwochwalcze. — Por. Jahn „Die deutschen Opfergebräuche etc“ (Wrocław 1834).

7.    Gallowie, należący do szczepu celtyckiego, mieli zwyczaje ofiarnicze podobne do germańskich, chociaż w szczegółach od nich różne. Kapłani ich (Druidowie) składali bogom swym mnóstwo O-r z ludzi, utrzymując, że te właśnie są bóstwu najmilsze, co wogóle u ludów na szczeblu niskim uspołecznienia i oświaty stojących jest mniemaniem powszechnem nieomal.— О-y takie odbywały się w ten sposób, że z prętów wikliny splatano kosz olbrzymi, nadając mu mniej lub więcej postać bóstwa, które uczcić chciano; kosz ten napełniano ludźmi, a następnie spalano. Na O-ę szli zbrodniarzę, niewolnicy, jeńcy wojenni, gdy zaś tych nie było, a bóstwo gniewne łaknęło mięsa ludzkiego, zabierano się i do ludzi wolnych, ofiarując w razie takim przeważnie dzieci i niewiasty. Zwyczaj też nakazywał razem ze zmarłym palić mu na O-ę wszystko, co mu za życia było ze sprzętów i służby najmilsze, więc i niewolników, czasem ni wet i klientów.—Obok ludzkich, О-y ze zwierząt i ziemiopłodów u Gallów pierwotnie miały znaczenie podrzędne, a naprawdę zapanowały dopiero gdy kraj dostał się pod władcę Rzymian, którzy złamawszy wpływ i potęgę Druidów, znieśli też pomału О-y ich barbarzyńskie.

8.    Obyczaje ofiarnicze, mniej lub więcej podobne, panowały również u innych ludów Europy środkowej i wschodniej, więc u Słowian, Litwinów, Finów i t. d. Wszędzie u nich, tak samo jak u Germanów i Gallów, przelewano w gajach świętych na głazach ofiarnych obficie krew ludzką i zwierzęcą, a składano też О-y niekrwawe z owoców, ziemiopłodów, pieczywa, oraz z napojów, t. j. z piwa i miodu. Każda О-a taka bywała, jak gdzieindziej, połączona z ucztą, do której człowiek, jakby razem z bóstwem zasiadał. O obyczajach ofiarniczych słowiańskich posiadamy wiadomości pewnych bardzo niewiele, ponieważ je-

Rod.

dyni, którzy byliby mogli przekazać o nich cośkolwiek: t. j. duchowni, chrześcianizm wśród Słowian krzewiący, starali się właśnie o to, aby pamięć o nich jak najprędzej zaginęła; więc też głównie tylko wyobrażenie jakie takie powziąć można o O-ach starodawnych badając skrzętnie wierzenia i zabobony dzisiejsze ludu; jest to droga jedyna po której dojść można do wyników nie pozbawionych podstawy wszelkiej, jak na to, przytaczając przykłady, zwrócono już uwagę we wstępie ogólnym do artykułu niniejszego.—Wątpić trudno o tern, że w czasach dzikości pierwotnej О-y ludzkie u wszystkich ludów nie były spalane w całości dla bogów, lecz że ofiarnicy część ich zjadali sami, tak jak spożywali później jeszcze część О-y zwierzęcej. Dopiero wzrost stopniowy uobyczajenia i złagodzenie zwyczajów dzikich usunąć mogły ludożerstwo początkowe, ale О-y z ludzi utrzymywały się jeszcze bardzo długo, nawet u narodów tak wysoko stojących, jak Grecy i Rzymianie. — Do dziś dnia istnieją jeszcze plemiona Indjan amerykańskich, Murzynów afrykańskich i mieszkańców wysp oceanu Spokojnego, składające bożkom swym na O-ę ludzi; niektóre z nich oddają się też ludożerstwu. Do rozmiarów najpotworniejszych, jeżeli na słowo wierzyć można odkrywcom hiszpańskim, ‘О-y z ludzi dochodziły w Meksyku, gdzie zdarzać się miało, że w jednym dniu zarzynano nieraz bogom do 20 000 ludzi. —Okropności bardzo podobne działy się jeszcze do niedawna również w kraju zachodnio-afrykań-skim Dahomć, gdzie wszakże Francuzi, opanowawszy krainę, zabrali się z powodzeniem do wytępienia tych rzezi straszliwych.—Chrześci-aństwo uznawszy śmierć Chrystusa na krzyżu, za O-ę wystarczającą i skuteczną do końca świata, powtarzaną codziennie symbolicznie we mszy św. (ob.), wszelkie О-y inne potępiło i usunęło na zawsze we wszystkich krajach w których zapanowało. Podobnie postąpił również Islam (ob.), tak samo znoszący О-y dawne, pogańskie, a nie dopuszczający żadnych nowych. Dziś więc zwyczaj składania O-r, przynajmniej pod postacią dawną, uważać można słusznie za chylący się do zaniku zupełnego.—Por. P. Regn a ud „Les premières formes de la religion et de la tradition“ (Paryż 1894); A. Ré ville „Les religions des peuples non civilisés“; tegoż „Les religions du Mexique, de^l’Ainérique centrale, du Pérou.“

Oficer (dawniej O fi c y er, fr. Officier, niem. Offizier, ang. officer, ros. oficer, włos. uffiziale), jest to wojskowy, wykonywujący dowództwo nad oddziałem żołnierzy albo marynarzy, większym lub mniejszym, zaczynając w górę od podporucznika, najniżej w rzędzie oficerskim stojącego. Możnaby wprawdzie nazywać O-ami dowódców wszelkich, starszych i młodszych, w wojskach dawniejszych, czy starożytnych, czy średniowiecznych, chociaż wtedy nazwa sama, ani też

pojęcie dziś do niej przywiązane, biorąc rzecz ściśle, nie istniała, gdyż ustrój cały siły zbrojnej był inny, nie ustalony, lecz raczej przygodny tylko,—Wyraz O. pochodzi z Francyi, stamtąd zaś rozszedł się po Europie całej i jej koloniach w innych częściach świata. Wprawdzie Francuzi od bardzo dawna, tak samo jak i dotąd, posługiwali się wyrazem officier, pochodzącym od łac. officialis (por. Officium), oznaczając nim każdego, urząd jakibądź piastującego, lub pełniącego stale choćby inną służbę jakąkolwiek; odpowiada więc znaczeniem pierwotnym swym najzupełniej naszemu „urzędnik“, znaczenie zaś wojskowe dzisiejsze otrzymał dopiero u Francuzów w połowie drugiej wieku XVII, gdy wskutek utworzenia wojsk stałych, powstał też i stan odrębny dowódzców jego wyższych i niższych.-Podział stopni oficerskich, którego tu szczegółowo rozpatrywać nie możemy, tak jak dziś istnieje, rozwijał się stopniowo, powstając z godności wojskowych dawniejszych, a już od końca wieku XVIII ustalił się mniej lub więcej wszędzie i w zasadzie jest równy we wszystkich wojskach europejskich, ponieważ różnicę w stopniach i nazwach ich są tylko nieznaczne, jak to widać z tablic podanych niżej. — Nazwy stopni oficerskich, dzisiejszych pochodzą we wszystkich językach przeważnie z francuskiego, mniej z niemieckiego, obok właściwych narodowi każdemu.—W wojsku polskim dawnym, od w. XVI, O-em najsvyższym — o ile nazwy tej użyć wolno—był Hetman wielki, jako wódz naczelny siły zbrojnej, wyruszającej na wojnę, (ob. Hetman); po nim szedł Hetman polny, a za tym, stopniem niższy, regime ntarz (ob.), chociaż w wojsku nie mniejsze dowództwo sprawował; regimentarz generalny zaś, przez króla mianowany, wykonywać mógł zupełnie władze wielkohetmańską. Ponieważ wtedy u nas nie dzielono jeszcze wojska na pułki, więc też i pułkownikównie było wcale. O-em najwyższym wojsk pieszych był „kapitan nad piechotą“, która podzielona była na roty; w każdej z nich O-ami byli: rotmistrz, porucznik i propornik (później chorąży). Jazda dzieliła się również pierwotnie na roty, później nazywane chorągwiami, nakoniec od r. 1776 szwadronami, w których O-ami byli: rotmistrz, porucznik, namiestnik i chorąży. Gdy za Stanisława Augusta utworzono Ka-waleryę narodową, podzieloną na cztery „partje“, na czele każdej z nich postanowiono régi m enta rza, stopniem równego generałowi, O-ami pod nim byli w szwadronach porucznik (= pułkownikowi), chorąży {= kapitanowi), namiestnik (= porucznikowi) i towarzysze (= chorążym). W pułkach zaciężnych autoramentu cudzoziemskiego od r. 1635, stopnie oficerskie były niemieckie. Wojsko kozackie piesze, podzielone na pułki, miało O-ów następujących. dowódzcę pułku, pułkownika; roty

(Admiral of the Fleet. (Admiral.

Vice Admiral.

Rear Admiral.

Г Commodore. (Captain.

Commander.

Senior Lieutenant. Lieutenant. Sublieutenant. Midshipman.

Naval cadet.

Anglia.

Lieutenant General. Major General. Colonel.

Lieutenant Colonel. Major.

Captain.

Lieutenant.

Second Lieutenant.

General.

General Field Marshal. Field Marschal.

Anglia.

Vizeadmiral.

Konteradmiral.

I Linienschiffskapitän.

Korvettenkapitän. Linienschiffsleutnant. Linienschiffsfähnrich. Seekadett I Klasse. Seekadett II Klasse. Seeaspirant.

( Admiral.

Austro-W ęgry.

Oberleutnant.

Leutnant.

Vice-Amiral.

Contre-Amir al. Capitaine de vaisseau.

Capitaine de frégatte. Lieutenant de vaisseau. Enseigne de vaisseau. Aspirant I classe. Aspirant II classe. Elève de l’école navale.

Amiral.

Francya.

Vizeadmiral. Konteradmiral. Kapitän zur See.

Korvettenkapitän. Kapitänleutnant. Leutnant zur See. Unterleutnant. Seekadett.

Kadett.

Admiral.

Niemcy.

( Gienierał-Admirał. (Admirał. Wice-Admirał. Kontre-Admirał. Kapitan 1-go ranga.

Kapitan 2-go ranga. Kapitan-Ljejtienant. Ljeitienant.

Miczman.

Gardemarin.

Morskoj wospitannik.

Rosya.

//. Stopnie oficerskie w marynarkach mocarstw głównych w Europie.

Lieutenant.

Sous-lieutenant.

{SftZSf (KOnhnicar)t} } Capitaine

Feldmarschall.

\General der Kavallerie. '(Feldzeugmeister.

Feldmarschallleutnant.

Generalmajor.

Oberst.

Oberstleutnant.

Major.

Austro-Węgry.'

I Général de division.

Général de brigade. Colonel.

Lieutenant-colonel.

\ Commadant (piechota). / Chef d'escadron (jazda).

Maréchal de France.

Francya.

j Generalfeldmarschall.

! Generalfeldzeugmeister.

{Generaloberst."

General der Infanterie, Kawal-lerie oder Artillerie.

Generalleutnant.

Generalmajor.

Oberst.

Oberstleutnant.

Major.

(Hauptmann (piecb. i art.)

{Rittmeister (konnica).

Premierleutnant.

Sekondleutnant. *)

*) Od dnia 1 stycznia г. 1899 na mocy rozkazu cesarskiego te dwa stopnie przemianowano na: Oberientnant i Leutnant.

Poruczik.

Podporuczik.

Niemcy.

Ammiralagio.

Vice-Ammiraglio. Contre-Ammiraglio. Capitano di vascello.

Capitano di corvetta. Tenente di vascello.

Sottotenente.

Guardia marina. Allievo di marina.

Włochy.

Tenente.

Sottotenente.

Rotm'Sztahs^tm⁽(iazda) } Capitano.

ivU    tel Uui U till.(J dci U. et/\y

(Gienierał fiełdmarszał. (Gienierał - fiełdcejg-[mejstier. (Gienierał połnyj.

(Gien. ot infant., kawał.

Gienierał-ljejtienant.

Gienierał-major.

Połkownik.

Podpołkownik

Generale.

Tenente generale. Magiore generale. Colonello.

Tenente colonello.

I Maggiore.

/ Maresciallo.

Rosya.

Włochy.

/* Stopnie oficerskie wojsk lądowych mocarstw głównych w Europie

porucznika; półroty, es auł a; setki, setnika; kurenia, a t a m a n a.—Za księstwa Warszawskiego panowały w wojsku stopnie francuskie; mieliśmy więc: generałów <1 y w i z y i i brygady, pułkowników, p od pułk o-w n i kó w, majorów, kapitano w (rotmistrzów), poruczników i p o d p от u c z n i к ó w.

boskie i przygotowywują na przyjście Chrystusa. Ten zespala się z Jezusem, synem Maryi, aby światu upadłemu dać poznać nieznanego mu Pra-Ojca. Chrystus po śmierci Jezusa wraca do nieba i tam przyciąga do siebie dusze świętobliwe, aż nareszcie skupią się wszystkie koło niego i tak skończy się bieg świata. —Dziwna to wszystko mieszanina poglądów chaldejskiech, egipskich, greckich, żydowskich i chrześciańskich. Z tego można powziąć wyobrażenie, coby było stało się z nauką Chrystusa, gdyby był Gnostycyzm zwyciężył. — O ofitach pisali: L i p s i u s w „Zeitschr fur wiss. Tlieol.“ (roczniki 1863 i 1864); Jan N e p. Gruber „Über die Ophiten“ (Würzburg 1864), Por. także A. Harnack „Zur Quellenkritik der Geschichte des Gnostieismus“

M. s.

Za czasów królestwa kongresowego wszystkie stopnie pozostały te same, przybył tylko jeden genereralski, najwyższy, generała b r o ni.

Tablice dodane uwidoczniają stopnie oficerskie, dzisiejsze wojsk lądowych i marynarki sześciu mocarstw głównych, europejskich, podając zarazem nazwania ich w języku krajów wymienionych (ob. tablice str. 848).—Mundury i oznaki oficerskie noszą również uizęduicy iutendantury, audytorowie, lekarze i weterynarze wojskowi, ale nie we wszystkich wojskach (Lipsk 1873) ob. też Naassenowie. do stanu oficerskiego zaliczani bywają. KuJ    Oficyalista (z łac. officialis ob. Officium);

Oficer legionów polskich w Węgrzech, 1. nazwa dawana w Polsce urzędnikom prywatnym pseudonim Joachima Szyca (ob.).    w majątkach ziemskich i dworach, to też da-

Heil.

Heil.

Oficer polski, pseudonim Konst. Gaszyń- wniej nazywano ich powszechnie „urzędnika-s kiego i Józefa Paszkowskiego (ob.). mi“, О-ami zaczęto ich zwać dopiero później, OfiLci. Tak nazywała się sekta gnostyków, aby ich odróżnić od osób zajmujących urzędy która wywodziła naukę swoją od Jakóba, kre- publiczne. Podczas wieku XVII i XVIII w do-wtiego Chrystusa. O. znani byli także pod brach większych, pańskich i szlacheckich na-nazwami Kai nitów, Sethitó w, Mci cliis e- potykamy O-ów czworakich. Na szczeblu najdę к i an ó w, stosownie do tego, kogo za punkt wyższym stoi Komisarz zawiadujący kluczem oparcia idei messyanskiej obierali, czy Kaina, dóbr, złożonym z kilku lub kilkunastu wiosek czy S e t h a lub M e 1 c h i s e d e к a. Pod roz- i fol warków, pełniący obowiązki kontrolera i ka-maitemi takieini nazwami utrzymali się aż do syera; pod nim stoją ekonomowie, rządcy VI wieku po Chr. Znano ich także jako „bra- na jednym folwarku, a jeśli ten był bardziej ci wężowych“, czyli jako czcicieli węża, od- rozległy to dodawano im do pomocy podsta-dawali bowiem cześć boską duchowi złemu pod roś ci o go, który mniej lub więcej równał się postacią węża, jako istocie dobrej i mądrej, ekonomowi, w pojęciu dzisiejszem. Najniżej Ich punktem wyjścia był kult wężów w Egip- stał włodarz, później nazywany też w czę-cie, tudzież opowiadania Starego Testamentu ściach kraju niektórych g u m i eany m albo o roli węża w raju.—Nauki O-ów zbliżają się karbowym, na Litwie zaś na mi e st n i к i e m. do nauk młodszego od nich Valentina: mieli Na dworach wiolkopańskich komisarze miewali w ogóle być pierwszymi, którzy przybrali mia- do pomocy dodawanych pisarzów i wogóle no „G n*o s t у к ó w“ (ob.), upatrując początek do- kaneelaryę całą, także z O-ów złożoną. — Por. skonałości w poznaniu {(jnosh) człowieka, a jej Z. Glogera „Encyklop. starop.“ (t. III, str. cel w poznaniu Boga. Główne zasady ich nauki, 280). — 2. Nazwę 0-ó ,v nosili też dawniej u nas, tak jak ją nam przekazali ojcowie kościoła, jeszcze w wieku XVIII urzędnicy inni, zwłn-lreneusz, Epifaniusz, Teodoret i Hi-, szcza sądowi. -— Por. f. Krasickiego „Zbiór polit, były następujące: Z Pra-Ojca wyłonił potrzebnych wialomości“ (Warszawa 1781, t. się, jako jego myśl wieczysta, Syn Boży, z obu 11, str. 2»i9), zaś Duch święty, z połączenia się wszystkich Oficj alłiy, przymiotnik ten pochodzi : d łac. trzech wyszedł Chrystus. Z przepełnienia officialis (ob. Officium) i znaczy to samo zu-się boskiej istoty powstała następnie „Jo phi a“ pełnie co „urzędowy“, a zatem używanie go (mądrość), która runęła w otchłanie materyi. w języku polskim jest zbyteczne i niopotrze-Jej i Chaosu synem jest J a 1 d a b ao t h, który jest bne. — O. służy do określania wiadomości, telc-twórcą świata i wraz z aniołami swoimi panuje gramów, ogłoszeń i t. p., pochodzących od władz nad sferami niebieskiemi. J al d ab a o t h buntuje i urzędów do wydawania ich uprawnionych. — się przeciw Sophii i Bogu najwyższemu Jeżeli wiadomości tego rodzaju ogłoszone by-i płodzi w połączeniu z materyą ducha złego: wają nie bezpośrednio, ale jednakże w sposób węża, który jest początkiem złego. Jalda- taki, że łatwo odgadnąć ich źródło urzędowe, baoth stworzył także pra-człowieka Adama, wtedy nazywają się „póturzędowemi.“ Niemcy u-a Sophia tchnęła w niego ducha bożego. Wąż żywają w razach tych przymiotnika officios, zapo-jednak namówił go do odstępstwa, ale potom- życzonego od Francuzów, przyczetn jednak zauwa-kowie Abr aha m a i prorocy przypominają żyć trzeba, iż w języku franc, officieux posiada zna-potomkom Adama, ludziom, ich pochodzenie ! czenie inne zupełnie (—usłużny, chętny).

108

Kucyki. 1'owsz. llustr. Sev. 11 Zcsz. 30a T. 1C.

Kcd.

Red.

D-r .1. Г.

Z. W.

A. Pol.

znanemu

T. I).

wybrzeżu zachodniem Afryki, w krainie Libya interior zwanej, pomiędzy przylądkami Gannavium i Soloëntium, wpadająca do Atlantyku pomiędzy uściem Chusaviusa i miastem Bagari.

Ofiogenes, po grecku ’Ocpioyevsîç, po łacinie Ophiogenes, lud mityczny w Azyi, nad Helle-spontem zamieszkały, który przyłożeniem ręki każde ukąszenie węża podobno uzdrawiał; por. Strabon, 13, 588, Plinius „Nat. Hist.“ 7, 2, 2.

S. Drz.

Ofion, po grecku ’Ocpicov, po łacinie Ophion. 1. Jeden z najstarszych Tytanów, który z małżonką swą Eu ryno mą, jeszcze przed Krone s e m, na Olimpie panował, i przez tegoż, równie jak Eurynome przez Rh e ę, pobity i z tronu w przepaści morskie Okeanosa, albo do Tartarosa strącony został; por. Apollonius R ho d ius, 1, 50.3 i uast. — 2. Imię jednego z Gigantów, który poległ w walce zZeu-s e m; por. Claudia nus „Rapt. Proserp. “ 348.. 3. Ojciec Kentaura Amykosa. zwanego stąd Ophionides; por. Ovidius „Metam,“ 12, 245.

Oficyał (Officialis episcopi, dawniej nazywany też officiarius lub officiates), duchowny wyższy, któremu biskup w dyecezyi swej powierza wykonawstwo swej władzy sądowniczej (iurisdictio contentiosa). O. zasiada, jako przewodniczący w sądach konsystorskich, biskupich, a w sprawach rozstrzyganych przez prawo jest mocen stosować je i wydawać wyroki; nie wolno mu wszakże mieszać się do spraw, które biskup wyraźnie sam dla siebie zostawił. Podczas nieobecności chwilowej biskupa O. bywa też jego zastępcą, załatwiając wszystkie sprawy.—Urząd О-a powstał blisko środka wieku XII, a przekazano mu wtedy sprawowanie części obowiązków, wykonywanych przedtem przez archidyakona (ob.). Od r. 1300, mniej lub więcej, O-owie (off. principales, et spéciales) zajęli w dyecezyach już to stanowisko, które im dziś przypada.

Oficyna, pochodzi od łac. officina (pierwotnie opifcina), który to wyraz w języku Rzymian oznacza pracownię każdą, albo warsztat rzemieślniczy; później oznaczano nim zwłaszcza apteki, drukarnie, oraz wogóle pracownie zatrudniające nie rzemieślników zwykłych, lecz ludzi mniej lub więcej umysłowo wykształconych; w tym znaczeniu i dziś niekiedy bywa używany jeszcze. — Oprócz tego w języku naszym O. posiada znaczenie budynku dodatkowego, stojącego osobno obok zabudowania głównego, albo też łącznie z nim, tworząc jego skrzydło, lub inną część z tyłu lub z boku przyczepioną. Znaczenia tego wyraz O. nabrał u nas prawdopodobnie pod wpływem francuskiego office, określającego w pałacach, zwłaszcza wiejskich, część zabudowania mniej lub więcej wyodrębnioną, w której mieszczą się kuchnie, składy, pralnie, a zwykle też i mieszkanie służby pałacowej.— W domach wielkich miejskich te ich części, których okna wychodzą nie na ulicę, lecz na podwórze, również O-ami nazywane bywają.

OfLcynalny, łac, officinalis, przymiotnik ten znaczy to samo co „apteczny“ (por. Oficyna) i służy do określania rzeczy używanych do sporządzania leków, które apteka, zgodnie z przepisami farmakopei (ob.) obowiązującej, zawsze na składzie mieć powinna. Przymiotnik ten złwaszcza często bywa dodawany do nazw roślin w lecznictwie stosowanych.

Ofikalcyt, skała. Jest to wapień przerosły serpentynem.

Ofiklejda, instrument dęty, blaszany, z klapami; w orkiestrze prowadził partyę basu; dziś już wyszedł z użycia.

QfiliûS, Aul us, prawnik rzymski, przyjaciel i zwolennik Cezara. Według Pompoili us z a opracował O. wszystkie działy prawa cywilnego, mianowicie ius, prawo ustawnicze, responsa prudentium i proces cywilny z czasów rzęczypospolitej w swych pracach p. n. „De legibus, libri iuris partiti“ i „De actioni-bus“. Nie pominął prawnik ten edyktu pre-torskiego; prócz tego przytacza G a i u s dzieło O-a „ad Atticum“, poświęcone zapewne przyjacielowi Cycerona.

Ofiodes, po grecku ’OcpuoSrję, po łacinie Ophiodes. 1. Wyspa, w zatoce Arabskiej, nad wybrzeżem egipskiem i Sinus immundus, naprzeciw miasta Berenike położona, szczególnie w to-pazy obfitująca, a stąd też u Pliniusza („Nat. Hist.“ 6, 29,34) Topaz os zwana; prawdopodobnie jest to ta sama wyspa, którą Ptolemeusz (4, 5. 77), ’Ayâd-covoç y/jooę; zowie; dzisiaj Zemorjete albo Zamargat.— 2. Rzeka na

S. Drz.

S. Drz.

Ofir, kraina wymieniona w Starym Testamencie („Ks. III królewskie“ r. IX w. 26 — 28 i r. X w. 11), z której król Salomon sprowadzał złoto, drzewo sandałowe, kość słoniową i t. d. okrętami wypływaj ącemi z portów edomickich. Gdzieby kraj ten leżał na prawdę, powiedzieć trudno. Stary Testament w tej mierze wskazówek żadnych nie udziela, więc też dla domysłów stoi otworem pole bardzo szerokie. Uczeni dawniejsi O. chieli odnaleźć to w Indyach, co było i najwłaściwsze, to w krajach Azyi południowej, więcej na zachód wysuniętych, lub na jej wybrzeżach wschodnich; znaleźli się nawet tacy, którzy Amerykę za O. uznawali, nie licząc się z tym, że za czasów Salomona nawet najlepszy okręt fenicki nie byłby mógł przebyć drogi tak dalekiej przez ocean.—Z uczonych nowszych von Baer przypuszcza, że O-em mógłby być półwysep Malakka; Mauch radby go umieścić na wybrzeżu afrykańskim Sofala; Glaser szuka go nad zatoką Perską; nakoniec L a s s e n dopatruję się go na brzegu północno-zachodnim półwyspu indyjskiego w pobliżu uścia rzeki Indu, a to przypuszczenie właśnie ma za sobą może prawdo-

podobieństwo największe, ponieważ w stronach l rzyć miał świątynię bogini Demeter, aby na tych dotąd zamieszkuje plemię dość liczne, na- jej miejscu pałac sobie wystawić; lecz za ta-zywające się Ab h ira, co dźwiękiem przypo- ką zniewagę zesłała Demeter na niego węża jadowitego i ku przestrodze śmiertelnych Ofis, po grecku ’'Ofię, po łacinie Ophis, 1. umieściła go pomiędzy gwiazdami, obwitego

Red.

mina bardzo nazwę O.

Rzeka w Arkadyi, w sąsiedztwie Mantynei, wpadająca do rz. Alfejosa; dzisiaj zwie się Tripoli z za; por. Pan san i as, 8, 8,4; 7. Kse-nofon „Hellen.“ 5, 2, 4. — 2. Rzeka, zwana także ’O'-ftoùç, w krainie Pontyjskiej, tworząca granicę pomiędzy Kolchijczykami a Sannami, albo Tzanami; dzisiaj jeszcze nosi miano Of.;

splotami węża. Według legendy jeszcze odmiennej, jest to znowu Forb as (Phorbas), który wyspę Rhodos wyzwolił od węża niebezpiecznego. Dla tego też O. zowie się jeszcze Karnabon, Herakles, Asklepios, Polyidos, Trio-pas, Phorbas, albo też, z kombinacyą innych legend mitycznych, Kadmos, I a z o n, por. Arrhianus „Peripl. Pont. Eux.“ L a o ko on i t. d.—Por. Hygi nu s ,,Astr. poet.“ str. 6.    s. Drz. 2, 14; Eratosthenes, 6; Apoll o do rus,

S. Drz.

Ofit, nazwa użyta przez pisarzy starożyt- 8, 19, 4, Manili u s, 1, 331. nych, według wszelkiego prawdopodobieństwa Ofiusa, po grecku Ocptoöaa, po łacinie Ophiu-oznaczała skałę, zwaną obecnie serpenty- sa. 1 Jedna z wysp Pityuzyjskich; por. Stra-

Z. W

nem (ob. i por. O f i -t e s 2).

Ofites, po grecku ’OrpirrjÇ, po łacinie Ophites. 1. Syn Heraklesa i Megary, którego ojciec w obłędzie umysłu zabił; por. Hyginus „Fab.“ 32. — 2. Rodzaj marmuru (po grecku orpir/jç, po łacinie ophites, dosłownie = kamień wężowy), który Grecy tak od plam, podobnych na skórze wężowej, nazwali, uważają w nim dzisiaj kamień, por. Plinius „Nat. Hist.“ 37, 7, 11: „Ophites serpentium maculis similis, unde et nomen ac-cepit\ duo eins genera, molle candinigricans et durum“' por. Ofit.

0fi.UOh.OS, po grecku ’Oyiobyoę, po łacinie Ophiuchus, Anguitenens, Angmfer, Serpenta-rius, dosłownie—węża niosący, nazwa wielkiej konstelacyi gwiazd na stropie nieba północnego, znajdującej się na południe od Herakles a, na wschód od W a g i, na północ od Skorpiona, a na zachód od Orła i Antinoosa, przedstawiającej, w wyobrażaniu ludów starożytnych, człowieka, stojącego jedną nogą na Skorpionie, a drugą pomiędzy Skorpionem a Strzelcem, w ręku zaś dzierżącego węża, którego większa część leży pomiędzy jego nogami. Stąd też tradycya mityczna rozmaity początek i przeróżne miana mu nadaje.— Według jednej legendy więc jest to Karnabon, król Getów, którego bogini Demeter ukarała, ponieważ syna jej Triptolemosa, kiedy na wozie, ciągnionym przez węże, zajechał do niego, aby go uprawy roli nauczyć, skrzywdził i jednego węża mu zabił. Inna opowieść głosi, że jest toH e г а к 1 e s, uczczony w ten sposób za waleczność, którą okazał, kiedy zabił straszliwego węża nad rzeką San-garios, w ziemi Bityńskiej; inna znowu tradycya uważa w nim Asklepiosa, syna A polio na, który przez Zeusa piorunem rażony, lecz na prośby A poi łona pomiędzy gwiazdy przeniesiony został; według innej opowieści mitycznej ma to być Polyidos, który Glau-k o s a, syna M i n o s a, znowu do życia powołał za pomocą środka, którego się od węża wyuczył; inni znowu opowiadają, że ma wyobrażać Triopasa, króla Tessalii, który zbu-

bon, 3, 176; Plinius „Nat. Hist.“ 3, 5, 11.— 2. Wyspa w Propontis, na zachód od miasta Kyzikos położona; por. Plinius „Nat. Hist.“ 5, 32, 44,— 3. Okolica nadmorska w Hiszpanii; według jednych uczonych, wybrzeże miasta Wa-lencyi, w pobliżu Peniscola, według innych, słuszniej zapewne, półwysep na wybrzeżu pół-nocnem Hiszpanii. — 4. Miasto w Seytyi euro-zwany serpentynem; pejskiej, na lewym brzegu rzeki Tyras (=

S. Drz.

S. Drz.

Dniestr), w krainie Tyrigetów, na wybrzeżu za-chodniem morza Czarnego położone. Pliniusz („Nat. Hist.“ 4, 12, 26) zowie je Tyra, Ptolemeusz (5, 10, 10) zaś rozróżnia dwa miasta: Tyras i Ophiussa, jak pisze, z których pierwsze na brzegu południowym Dniestru, a drugie więcej ku północy leżało; M ela(2, 1, 7) wymienia tylko miasto Tyra, nad uściem Tyrasu, nie wspominając wcale nazwy O.; stąd też słusznie dwa miasta w owych stronach odróżniać należy; dzisiaj Palanca, blizko uścia Dniestru, w sąsiedztwie Akiermanu; por. Strabo n, 7, 306.

Red.

OTlaherty Rodryk (* w r. 1629 na zamku rodzinnym Moycullen [hrabstwo Galway] — f w Parke [Galway] d. 8 kwietnia г. 1718) historyk irlandzki, wybitny, potomek rodu znakomitego, wywodzącego się od jednego z dawnych królów Irlandyi. Był posiadaczem dóbr ziemskich bardzo rozległych, które mu podczas wojny domowej skonfiskowano, później wszakże część ich znaczną udało mu się odzyskać w latach 1653 i 1677.—Napisał dzieje królów irlandzkich, bardzo cenione p. n. „Ogygia, seu rerum Hibernicarum chronologia“ (Londyn 1685 — przekład ang. tamże 1793); w obronie dzieła tego napisana jest „Ogygia vindicated against the objections of sir George Mackenzie“ (Dublin 1775). Towarzystwo archeologiczne irlandzkie w г. 1846 wydało jego „Chronological description of west or H-Iar Connaught.“

OTlanagan, Jakób Roderyk, pisarz irlandzki, posługujący się, jak ogół jego współrodaków w pismach swych językiem angielskim. (* w Fermoy w hrabstwie Cork, w r. 1814), był z zawodu prawnikiem i adwokatem. W la-

lin 1893).

Oflimos, po grecku vOcpAtp.oę, po łacinie Ophlimus, odnoga gór Paryadres, we właściwej krainie Pontyjskiej, nad granicą Kappadocyi, która razem z Lithros, na północ-zachód od Amasei, granicę obszernej i żyznej krainy Fa-narei (Phanaroea) tworzy; dzisiaj Kemer Dagli albo Oktaks Dagh; por. Strabon,

S. Dr*.

Red.

S. Dr/,.

Red.

Red.

S. Orz.

z. W,

.7. К. li.

18.

Oftalmity (z gr. o ócpdaAjióę = oko); kamienie barwne z wyglądu podobne do oka, zdarzają się zwłaszcza między agatami i chalcedonami (oh. te wyr.); używane bywają do ozdób.

P-r ,7. P.

tach 1845 — 52 wydawał czasopismo „Irish National Magazin“. Pozostawił wiele pism treści historycznej, biograficznej, beletrystycznej, po części też ze wspomnień własnego życia: „The history of Dundalk“ (г. 1861) „Ваг life of O’ Connel“ i romans: „Bryan O’Regan“ (r. 1865); „The lives of the Lord Chancellors and Keepers of the Great Seal of Ireland“ (r. 1870); „The Irish Bar“ (r. 1878); „The Muster circuit“ (r. 1879); „Annals, anecdotes, traits and traditions of the Irish Parliaments“ 1772 — 1800 (Dub-

W. G,

12, 556.

Oflis, wyraz używany w leśnictwie, znaczenie dwojakie posiadający: 1. Ścinając drzewo siekierą, wyrębuje się naprzód z jednej strony pnia, nie bardzo wysoko nad ziemią, wióry długie naprzód, potem, im bliżej rdzenia, tern krótsze; następnie czyni się toż samo ze strony przeciwnej, aż, gdy się te dwa wręby zbliżą do siebie, drzewo upadnie, przez to wrębywa-nie się ukośne pozostaje na odziemku czub klinowaty, który nosi nazwę O. albo kieł. —2. Gdy kłodę drzewa ściętego ociosujemy na belkę, a obwód jej jest zamały, zwłaszcza na końcu cieńszym, aby z niej wyrobić było można belkę o przecięciu kwadratowem, tak, że pozostają krawędzi zaokrąglone, nieoprawne, z kory tyłko ociosane, to belkę taką niedoskonałą nazywamy O-em; drzewo zaś obrobione do kan-tu ostrego, na którym pozostają na krawędziach ślady kory, zowiemy oflisowate m.

Oflones, po grecku ’'OfAwvsç, po łacinie Ophlones, lud w Sarmacyi europejskiej zamieszkały, powyżej kończyny północnej Palus Maeotis (= morze Azowskie), na brzegu prawym rzeki Tanais (Don), zmieniającej tutaj swój bieg z południowego wschodu ku południowemu zachodowi; Ptolemaeus 3, 5, 24.

0. F. M. po nazwach przyrodniczych łacińskich oznacza Ottona Fryderyka Mülle-r a (ob.), którego nazwisko w tym samym razie też nieraz skracane bywa na Mül.

Ofmański Jan Władysław (połowa pierwsza wieku XVII), akademik krakowski, bliżej zresztą nieznany, jest autorem życiorysu Pawła Cellar i usa, Włocha osiadłego w Polsce, p. n. „Icon seu Imago virtutum D. Pauli Cellarii S. R. M. Secretarii, in Promuik et Ko-bylniki haeredis“ (Kraków 1642).

Ofrados, po grecku ’'OcppaSoę, po łacinie Ophradus, rzeka w krainie Drangiana, na granicy ziemi Aryjskiej; dzisiaj prawdopodobnie Cha sil Rud, rzeka poboczna H ii men du; por. Plinius „Nat. Hist.“ 6, 23, 25.

Ofretyt minerał, chemicznie zbliżony do f i-lipsytu, krystalograficznie do cliabazytu, występuje w postaciacli heksagonalnych kryształków tabliczkowatych z zapadniętą płaszczyzną końcową i pokreskowanemi płaszczyznami przyzmatu. Połysk posiada szklisty, barwę białą lub jest bezbarwny. Lupliwość równoległa do płaszczyzny podstawnej, odłam nierówny. Kruchy. Ciężar właściwy 2.la. W płomieniu dmuchawki pieni się i stapia na szkliwo białe. Prażony w kolbce daje wodę. W kwasach, nawet ogrzanych, rozkładny trudno i niezupełnie. Analizy dają wzór przybliżony (K2₁Ca)₂Al₆8il4 0₃₉ 1 7H.i0. Występuje we Fran-cyi w bazaltach Mont Simiouse około Montbrison (departament Loiry).

Ofrynoion, Ofrynion, po grecKu, 'Ocppovstov, "Ocppoviov, po łacinie Ophryneum, Ophrynmm, mała osada w ziemi Trojańskiej, w Myzyi, w pobliżu jeziora Peleos, pomiędzy Dardanos a Rhoiteion; znajdował się tutaj gaj, poświęcony Hektorowi; por. Her odo t, 7, 40; Kse-n o f o n „ Anab.“ 7,8, 5; S t r a b o n, 13, 595. s- I)rz-

Qftalmia (łac. ophthalmia, albo ophthalmitis. z gr. o ocp9-aX;j.ó?=o к o) zapalenie oczu; bywa różnego rodzaju, zależnie od tego, jakie części oka są w stanie zapalnym. Przeważnie jednakowoż miano O. służy do oznaczenia stanów zapalnych tkanek ocznych zewnętrznych: łącznicy i rogówki. —O f t a 1 m i ą sympatyczną“ nazywamy stan ciężki, zapalny tęczówki i przednich czę-' ści naczyniówki, który powstaje w oku dotychczas zdrowem na tle pewnych cierpień urazowych oka drugiego, umiejscowionych w okolicy ciałka rzęskowego.—Por. U к o (choroby).

Oftalmiatryka (z gr. ó &ęp&aAp.ó<;=oko i ii ia-TpixVj=sztuka leczenia) ob. Okulistyka.

Oftalmitis, po grecku ’О^рО-аХцси?, po łacinie Ophthalmitis, przydomek Ateny, pod którym Li kur g, kiedy Alkandros jedno oko mu wybił, w Spareie świątynię jej wystawił; por. Plutarch „Lyk.“ 11; P au s a nias, 3,

S. Prz.

Red.

Oftalmofory (z gr. ó ótp0-«Xp.óę=:Oko i rpśp(t)= niosę) narządy szypułkowate, ruchome, na których wierzchu umieszczono jest oko. U raków są to słupki twarde, mniej lub więcej wydłużone, mogące wykonywać ruchy boczne; u ślimaków wyrostki miękkie, skurczliwe, które zwierzę dowolnie wsuwać i wysuwać może, pospolicie nazywane r o g a m i.

Oftalmologia (z gr. o óip{>aX;j,óę = о к o i ó XÓ7oę=s ł o w o i n a u к a) ob. О к u 1 i s t у к а.

Oftalmomalacya (łac. ophthalmomalacia, z gr. ó crf daAp.óę—о к o i p,aAaxó<;—m i ę к к i), z m i ę k-c zenie gałki ocznej. Jest to zmniejszenie napięcia ścian gałki ocznej, z czego i zmniej-

li V J. Г.

obrazy zmniejszone i proste.

J. К E.

IV.—Lipsk 1904).

szenie jej objętości wynika. Stan ten powstać może wskutek skaleczeń, ale zdarza się też bez urazu wszelkiego. Towarzyszyć mogą O-i zaburzenia w widzeniu, lub nie. Stan taki przemija zwykle po kilku godzinach lub dniach; czasami jednak powtarza się w odstępach pewnych, niestałych, a wtedy często towarzyszy mu ból i podrażnienie oka.—Niekiedy O. powstaje pomału, nie sprawiając dolegliwości żadnych, jedynym zaś jej objawem, dostrzeganym przypadkowo, bywa naprężenie gałki ocznej, mniejsze od -prawidłowego.

Oftalmometr (z gr. ó bcpdaX;j.óę = o k o i to p.śtpov=-miara), narzędzie służące do określania promieni krzywizny rogówrki. Zasada polega na tern, że rogówka działa jak zwierciadło wypukłe i wytwarza z przedmiotów oddalonych

j. к. E.

Oftalmoplegia (łac. ophthalmoplegia z gr. o b^xłaXp.óę — oko, i rcXYjaow==uderzam, rażę) — porażenie mięśni ocznych; bywa różnego rodzaju, zależnie od tego, które mięśnie są porażone; dotknięty może być jeden tylko mięsień, lub kilka, nieraz nawet wszystkie. Objawy O-i polegają na zezie oka cierpiącego, nie-możebności wykonywania ruchów pewnych okiem, widzeniu dwoistem, zawrotach głowy i t. d.; objawy te mogą mniej lub więcej występować stosownie do stopnia porażenia i ilości mięśni porażonych. Przyczyny bywają różne: przymiot (syphilis), sprawy zapalne w ściankach kostnych dołu ocznego, sprawy chorobne w mózgu, lub w nerwach, ten lub ów mięsień unerwiających, lub też w samych mięśniach i t. d. — Leczenie załeży od tła choroby.

Oftalmoskop (łac. ophthalmoscopium, z gr. o orp\>aXp.óę = oko i oxo тшо (oxs7rtop.ai) opatrzę, wzieram) po polsku wziernik oczny — narzędzie służące do badania dna oka.— Dno oka żywego długo niedostępne było dla badania, bo nieznana była nam przyczyna koloru czarnego źrenicy. Dopiero Helmholtz (oh.) w r. 1851 wyświetlił tę sprawę i wskazał nam, w jaki sposób możemy źrenicę oświetlić, wynalazł przyrząd odpowiedni, który nazwał oftalmoskopem.—Kolor ciemny źrenicy zależy od prawa optycznego, na którego zasadzie promienie świetlne, przenikające do wnętrza oka, po odbiciu od dna ocznego, powracają do miejsca swego wyjścia; źrenica wyda się nam oświetlona, czerwoną, jeżeli skierujemy do oka badanego promienie świetlne w kierunku naszej linii wzrokowej, t. j. jeżeli oko nasze będzie źródłem światła; w tym razie promienie, biegnąc z oka badanego w takim kierunku, w jakim doń weszły, wpadną do oka naszego. — O. umożliwia właśnie zastosowanie wspomnianego prawa optycznego w celach badania oka. Przyrząd ten jest zwierciadłem w środku przedziurawione m, osadzo-n em na rączce małej. Zwierciadłem tem, znajdującem się przed okiem naszem, oświetlamy wnętrze oka badanego za pomocą światła odbitego tak, że oko nasze, patrząc przez o-twór O-u, znajduje się na przebiegu promieni wychodzących z oka badanego i widzi kolor czerwony dna jego. Szczegółów dna nie uj-rzemy, gdyż temu przeszkadza przyrząd optyczny oka; promienie światła, odbite od dna oka, przechodząc przez ośrodki optyczne, ulegają załamaniu i skupiając się, tworzą na zewnątrz oka obraz odwrócony dna ocznego, którego odległość od oka zależy od łamliwości (refrakcyi) jego. W celu utworzenia obrazu bliżej oka, umieszczamy na przebiegu promieni soczewkę dwu wypukłą, która też zjednoczy te promienie w pewnej, nieznacznej odległości od siebie, tworząc obraz odwrócony dna ocznego. Ta metoda, badania za pomocą zwierciadła i soczewki, nosi miano oftalmoskopo wania w obrazie od w rot n y m. —Jeżeli oko nasze, uzbrojone zwierciadłem, zbliżymy do oka badanego na tak blizką odległość, iżby soczewka tego oka nam za lupę służyła, to wtedy na zasadzie praw optycznych ujrzymy dno oczne w obrazie prostym — oftalmoskopo wanie w obrazie p r o s t y m.—Badania wziernikiem ocznym dokonywamy w pokoju ciemnym; usadowiwszy osobę, którą badać zamierzamy, stawiamy z boku nieco po za jej głową lampę, siadamy przed osobą i biorąc wziernik przed oko nasze, staramy się rzucić odbite od niego promienie lampy na źrenicę oka badanego, którą też ujrzymy przez otwór środkowy wziernika w kolorze czerwonym; umieściwszy teraz ręką lewą soczewkę dwuwypuklą przed okiem badanym, ujrzymy obraz dna ocznego.—Wziernik oczny należy dziś do narzędzi niezbędnych okulisty każdego, dozwala mu bowiem badać dokładnie wnętrze oka i rozpoznawać zboczenia wszelkie, dostrzedz się tam dające, których istnienia u człowieka żywego dawniej tylko można się było domyślać. Postęp znakomity okulistyki nowoczesnej zależy też bardzo od wynalezienia wziernika tego. — Por. Rollet „Traité d’ophtalmoskopie“ (Paryż 1898); W e-cker-M asselon „Ophtalmoskopie clinique“ (tamże 1891); Ö.raefe-Sa emisc h „Handbuch der gesamten Augenheilkunde“ (wyd. 2-e T.

j, к E.

Oftedal Lars (* w Stawangerze d. 27 grudnia r. 1888) teolog i polityk wybitny, norweski. Od r. 1862 do 1864 uczył się teologii w uniwersytecie chrystyańskim, następnie w ojczyźnie swej oraz w Anglii pracował jako mi-syonarz i kaznodzieja wędrowny. Powróciwszy do Norwegii osiadł w rodzinnym Stawangerze, gdzie rozwinął działalność polityczną, pisarską i religijną wielce wpływową, redagując od r. 1878 gazetę „Vestlandsposten“. W r. 1885 został proboszczem protestanckim tamże, a wtedy znaczenie jego wzrosło jeszcze więcej. Początkowo należał do stronnictwa zachowawczego, później jednak zminił kierunek i został

Red.

Oftedöler, stronnictwo polityczno-społeczne w Norwegii—ob. O ft e dal L.

Og, król Basanu, władca połowy północnej krainy Amorejskiej, w dolinie Jordanu położonej, pobity w pobliżu miejscowości Edrai przez Hebrajczyków pod wodzą Mojżesza. Zwycięzcy, opanowawszy 60 miast króla tego, podług obyczaju swego, mieszkańców w pień wycięli, a ziemię podzielili między plemiona Manassego, Rubena i G a d a.—Według podania biblijnego O g ów miał być olbrzymem, ostatnim z rodu Repha im, a łoże jego ogromne pokazywano później długo jeszcze w Rab-bath-Ammon (Filadelfia późniejsza), jako zabytek ciekawy. Łoże to, jakoby żelazne, długie być miało dziewięć łokci, szerokie zaś na cztery. Według mniemania uczonych dzisiejszych, musiał to być sarkofag (ob.) bazaltowy, podobny do tych, które i później w kraju tym znajdowano. Talmudyści o królu O-u i walce jego z Mojżeszem wysnuli baśni bardzo fantastyczne.—Por. „Ks. IV Mojżesz“, r. XXI, w. 33 i ks. V r. III, w. 1—11, oraz XXIX w. 7. Rcd-

1888).

Gdy zwie-

z czasem przywódcą stronnictwa kościelno-de-mokratyczuego w Norwegii zachadniej. Równocześnie rozwinął też działalność filantropijną _ i społeczną bardzo znaczną i uznania godną. Jako poseł miasta Stawanger zasiadał w sejmie norweskim (Storthing) w latach 1883 — 1885; gdzie stał w opozycyi przeciwko mini-steryum zachowawczemu Stanga i Selme-r a, zawiązawszy stosunki przyjazne i bliskie z ministrem późniejszym, Jakóbem Sverdrup em. - W r. 1885 wybór jego ponowny nie udał się, pomimo to zachował znaczenie swe polityczne dawne, jako przywódca główny stronnictwa „Oftedöler“, od nazwiska jego tak nazwanego, a rozgałęzionego szeroko. Stronnictwo to, ani krańcowo liberalne, ani zachowawcze, uprawiało i uprawia politykę kościel-no-demokratyczną w duchu umiarkowanym, a gdy O. w latach 1889 — 1891 znów zasiadał jako poseł Storthingu, popierało gorliwie ministe-ryum Jana Sver drupa(ob.).—W dniu 1 listopada r. 1891, odprawiwszy nabożeństwo, ku zdumieniu powszechnemu parafjan zgromadzonych licznie, O. publicznie oświadczył, iż popełniwszy czyn niegodny, którego zresztą nie ujawnił, poprosił o zwolnienie go od wszelkich obowiązków dotąd pełnionych, poczem opuścił stanowisko swe.—Pomimo że go znów na okres sejmowy wiatach 1892 — 1894 do Storthingu wybrano, nie zasiadł na ławie poselskiej, lecz pędził życie w zaciszu ustronnem. Pomału powrócił jednak na widownię szerszą i od r. 1893 występuje znów jako mówca religijny oraz jako redaktor pisma bardzo poczytnego „Stavanger Aftonblad“ i przełożony domu modlitwy zwanego „Salem“. —O. napisał i wydał mnóstwo książek i broszur treści religijno-moralnej, w Norwegii bardzo rozpowszechnionych.

Ogaden, (Ogadin) miejscowość w części środkowej kraju Somalów, w Afryce wschodniej, ograniczona od północy górami Berbera i rzeką We-bi od południa; od wschodu i zachodu nie ma granic wyraźnych. Jest to kraj stepowy, wzniesiony na 900 metrów nad poziom morza; równolegle z rzeką Webi ciągnie się łańców wzgórz. Pomiędzy Gan Libach a Dżerlogubi (9°—7° szer. półn.) jest to kraj pozbawiony wody i drzew; w pobliżu rzek Webi i Faf rośnie trawa bujna, brzegi nawet są dobrze zadrzewione. Pasą się tu wielkie stada wołów i owiec, jest też wiele antylop; w rzekach pełno hipopotamów, krokodylów i ryb. Różne plemiona Somalów, zwłaszcza Hawaidżeh, pędzą tu życie koczownicze, lub, jak przy brzegach rzek, osiadłe. Nie posiadają ani koni, ani wielbłądów. Ich niechęć podejrzliwa i usposobienie rozbójnicze czynią kraj ten niedostępnym dla Europejczyków.—Pierwszym Europejczykiem, który przeszedł przez cały kraj od Berbery do Barri nad rzeką Webi, był Anglik F. L. James w r. 1885. — Por. James „The unknown Horn of Africa“ (Londyn

ig. r.

Ogadin, ob. O g ad en.

Ogam, ob. Ogham.

. Ogar, dawniej O g a r z, nazywany też G o ń-czym (łac. Cams sagax\ fr. le braque; niera. der Brache, Siveisshund, Stöberhand), pies myśliwski, używany do łowów głównie w lesie; tropi zwierza węchem, który u niego jest nadzwyczaj czuły i goni go głosem, t. j. poszczekując, tak długo aż go napędzi pod strzał myśliwego. Czasy dawniejszemi szczuto też O-aini jelenia, a w Anglii dotąd odmiana pewna ich używana bywa do polowania takiego na lisa. — O-y trzeba od młodości wczesnej układać umiejętnie i przyzwyczajać je do tego, aby się łatwo dawały brać na sforę i prowadzić na niej, przyuczyć je też należy do tego, aby sfora szła porządnie za sforą. Również wpoić w nie trzeba posłuszeństwo, przyzwyczajając je do słuchania trąbki myśliwskiej i głosu nawołującego. Po za polowaniem powinny być trzymane w zamknięciu, ażeby się samowolnie za zwierzyną uganiać nie mogły, czyniąc przez to szkodę, a pozbywając się przytem posłuszeństwa. — O. dobry nie powinien się nigdy błąkać po tropach starych, lecz iść zawsze po najświeższym; aby to osiągnąć dodaje się zwykle psom młodym, w polu pierwszem będącym, О-y starsze, goniące jak trzeba, rzyna padnie od strzału, bierzę się psy na sforę natychmiast, aby jej nie rozszarpały, dając im przytem dla zachęty t. zw. „odprawę“, t. j. wnętrzności na prędce wypatroszonej zwierzyny lub skoki zająca odcięte.—Polowanie z O-ami bywa obecnie coraz rzadsze, co się tlómaczy zarówno przetrzebieniem lasów, jak i kosztownością utrzymania psiarni dobrej, chociaż miłośnicy uważają je za najpiękniejsze. Rzeczy-

Red.

ig. p.

Oggersheim, miasto w Palatynacie, przy drodze żel. z Neunkirchen do Wormacyi; posiada kościoły, katolicki i ewangielicki, klasztor minorytów, wielką przędzalnię i tkalnię bawełny, oraz fabrykę aksamitu, browar i odlewnię żelaza. Mieszkańców liczy 5 053 (r. 1895).

Oggionno Marek da, nazywany też M. d’Uggione, malarz włoski (* w Oggionno pod Medyolanem blisko r. 1470—f w r. 1530), od r. 1490 uczeń wielkiego Lionarda da Vinci (ob.), którego, o ile umiał, naśladował ź powodzeniem pewnym dość wiernie, bądź w utworach własnych, bądź w kopiach dzieł mistrza, z których szczególnie cenne są dwie „Wieczerzy Pańskiej“; jedna olejna, znajdująca się obecnie w zbiorach Akademii londyńskiej, druga al fresco w klasztorze Castellazzo pod Medyolanem; oba obrazy te, malowane starannie i umiejętnie, dają namowy obrażenie dokładne o arcydziele tym, które, jak wiadomo, w oryginale uległo zniszczeniu. — Muzeum me-dyolańskie Brera posiada pięć fresków О-a treści biblijnej, namalowanych dla kościoła Santa Maria della Pace w Medyolanie; tamże znajduje się również obraz jego olejny „Zwycięstwo Archanioła nad Lucyferem“. Zbiory londyńskie w Hampton Court przechowywują piękny obraz jego „Dzieciątko Jezus i Jan św.“—Por-ca hrabstwa Weber w stanie Utah, u stóp gór A. Görling „Geschichte der Malerei“ (T. I, Washatcli, przy zbiegu rzek Weber i Ogden; str. 340). stacya węzłowa kilku dróg żelaznych; posiada fabryki prochu, tkanin wełnianych i młyny; prowadzi handel ożywiony zbożem, owocami i solą; mieszkańców liczy. 14 889 (r. 1880).

Ogdensburg, miasto portowe w Ameryce Północnej, w stanie New York, przy uściu rz.

Oswegatchie do rzeki św. Wawrzyńca, naprze- wszakże napisy nim sporządzone irlandzkie, poclio-ciwko miasta kanadyjskiego Prescott. Jest sie- | dzące jeszcze z wiekuX. Napisy te, znajdujące się

wiście naszczekiwanie O-ów goniących w lesie, czyli, mówiąc po myśliwsku, ich „granie“, dla ucha wprawnego zrozumiałe zupełnie, posiada urok pewien niezaprzeczony.—O-ów jest kilka odmian-, hodują je dziś przeważnie w Anglii.— Por. Pies i S. Re w i eńsk i ego „Poradnik dla myśliwych“ (Warszawa 1903 — str. 173 — 185).

Ogarew, Mikołaj syn Platona, poeta rosyjski (* w r. 1813—f w r. 1877); pochodził z bogatej rodziny szlacheckiej w guberni Pen-zeńskiej. Kształcił się w domu, później wstąpił do uniwersytetu w Moskwie, W r. 1834 znaleziono u niego papiery, dowodzące, że zajmował się gorliwie pomysłami socyalnemi, fran-cuskiemi, a zwłaszcza Saint-Symonizmem (ob.); musiał wtedy opuścić Moskwę i zamieszkać w Penzie. Daleki krewny jego i przyjaciel serdeczny, Herzen (ob.), który wywarł wpływ przeważny na całe życie О-a, został za to samo wysłany do Permu. W Penzie O. kształcił się gorliwie dalej, zajmując się głównie filozofowaniem na temat społeczny; ożenił się też wtedy z panną Miło sł a wską, która później przyczyniła się rozrzutnością do ruiny majątkowej О-a i przez życie skandaliczne okryła hańbą jego nazwisko. Po śmierci ojca O. odziedziczył wielkie posiadłości ziemskie; oddał je chłopom za nieznaczną część wartości, tran-zakcya ta jednak dokonana została tak nieumiejętnie, że zarobili na niej tylko chłopi bogatsi, ubodzy zaś zostali w tej samej nędzy, jak i dawniej. W r. 1856 O. opuścił Rosyę na zawsze i połączył się z Herzenem; nie odegrał jednak roli wybitniejszej wśród emigracyi rosyjskiej; zarzucają mu nawet, że różne mniej szczęśliwe wystąpienia Herzena dokonane zostały pod wpływem О-a. Ostatnie lata O-a były bardzo smutne. Chory, opuszczony, ubogi, żył z pensyi pobieranej od Herzena, a później od rodziny tegoż.—Poezye О-a dowodzą talentu niepośledniego; zwłaszcza pod względem formy wiersze jego odznaczają się dźwięcznością i wysłowieniem pięknem. Pod względem treści należą do pezyi refleksyjnej. Część poezyi jego wydana została trzykrotnie w Moskwie (w latach 1856, 1859 i 1863); wydanie londyńskie z r. 1858 zawiera ich więcej, brak w nim jednak wielu utworów, wydrukowanych później w różnych pismach peryodycznych.

Ogasawara-Shima, ob. Bonin, wyspy.

Ogden, miasto w Ameryce Północnej, stoli-

dzibą biskupa katolickiego, prowadzi handel ożywiony zbożem; mieszkańców liczy 11162 (r. 1890).

Oger (podług W. Pola Ogier, po łotewsku O h g e r e) rzeka w Inflantach, prawy dopływ Dźwiny. Wypływa kilkoma strumieniami z jeziorek położonych na wysokości 700 — 800 stóp nad poz. morza w parafiach Sesswegen. Loeser i Erla w okręgu Wendeńskim, płynie w kierunku południowo-zachodnim, robiąc znaczne zakręty, w miejscowości malowniczej, wśród brzegów stromych i wysokich, na których wznoszą się szczotki zamków. Bieg ma bystry, dno w wielu miejscach kamieniste; wpada do Dźwiny pod wsią Oger w pobliżu Uexkuellu. Długość jej wynosi 135 wiorst. Jest wogóle płytka, tak że latem w niektórych miejscach wysycha zupełnie; na wiosnę spławiają po niej drzewo. W ryby jest dosyć bogata. Dopływy z brzegu lewego: spławna Lobe, Laas i Lohmann; z prawego brzegu Ais tur (Aktir), Aweks i Ranke.

Oggerlandya, prow, pruska, ob. Hocke r-1 an d.

Red.

Ogham (pierwotnie Ogam); jest to nazwa pisma starożytnego, do wieku III ery naszej używanego wyłącznie w Irlandyi, oraz zamieszkałej przez Celtów Walii, niekiedy też i w Szko-cyi. Od końca wieku III pismo to pomału ustępować zaczęło przed łacińskiem, napotyką się

przeważnie na kamieniach nagiobnych, obok    na laskach lub deszczułkach, za czem też

łacińskich, mają znaczenie wcale niemałe, ale    przemawia tak częste pisanie nim z góry

tylko jako pomniki języka staroceltyckiego,    na dół. Uczeni niektórzy, zwłaszcza nie

gdyż treść ich najczęściej nie jest ciekawa.

mieccy, dopatrują się związku pewnego między Nazwa O. wywodzona bywa od bożka celtyc-    О-ein i runami (ob.) germańskiemi, pomimo, że

kiego Ogmy albo O gm i usa (ob.), który miał    oba pisma te wcale nie są do siebie podobne,—

jakoby być wynalazcą, czy dawcą pisma tego,    Por. O’Curry „Lectures on the manuscript

nadzwyczaj prostego i pierwotnego, jak widać    materials of ancient Irish history“ (Dublin

z ryciny dołączonej. — O. posiada znaków od-    1861); G. Stephens „The old northern runic

/    z/i'fj

/ / /## i ii iii ni ni

Fig. 150

ham inscriptions in Ireland, Wales and Scotland“ (Edynburg 1887). •

Ogień, (Az.) objaw palenia się ciał, połączony z wywiązywaniem się ciepła i światła. Płomień jest to płonący gaz; gdy przy paleniu się ciał stałych i ciekłych nie wywiązują się wytwory lotne, ciała te żarzą się tylko. Objawów światła, którym nie towarzyszy wyraźne podwyższenie temperatury, nie nazywamy o-gniein, jac np. zjawiska fosforescencyi i tłuo-rescsncyi (ob. te wyr.).—Starożytni zaliczali O. do żywiołów, z których tworzyły się ciała; według Arystotelesa O. jest żywiołem suchym i gorącym (ob. Żywioły). W teoryi późniejszej był O. objawem uchodzenia z ciał fiogistonu (ob.). Czem jest O., zrozumiano istotnie dopiero, gdy wyjaśniono palenie się ciał, jako objaw ich łączenia się chemicznego. Ob. Palenie się i Ciepło.

Ogień w dziejach kultury. 1. Początki ognia. Niewątpliwie, do najważniejszych dorobków okresu pradzikiego należy odkrycie przez człowieka właściwości ognia, oraz nabycie umiejętności posługiwania się nim. Dopiero mowa i ogień wyżłobiły przepaść stanowczą pomiędzy istotą ludzką, a najbliższymi jego krewniakami wśród ssaków, a jednocześnie uzdolniły człowieka do nieustającego postępu cywilizacyjnego. Natychmiastowe a bezpośrednie skutki tego odkrycia były bardzo liczne i doniosłe: O. zrobił naszego przodka ostatecznie stworzeniem naziemnem, bo przy ognisku znalazł on bezpieczeństwo od zwierząt drapieżnych, od których w porze nocnej musiał kryć się ongi na drzewa; zaprzęgając go do troski nad utrzymaniem żarzewia (przez dorzucanie gałęzi), O. zaczął go wdrażać w zgoła nowy tryb życia (osiadły), a zwłaszcza unieruchomił kobietę i położył początki pierwszego w dziejach podziału zajęć — pomiędzy kobietą i mężczyzną; stał się spoidłem pomiędzy obiema płciami, któ-

KeJ.

muin (jeżyna), gort (bluszcz), ngedal (trzcina). z, st, X. straif (tarnina), ruis (bez), ailm (sosna), onn (janowiec), ur (wrzos), edhadh (osika), idliadh (cis).

m.

Monuments“ (Londyn 1866 — 1884; 3 tomy in fol.); Hübner „Inscriptiones Britanniae chri-stianae“ (Berlin 1876); Rhys „Lectures on Welsh philology“ (Londyn 1879; wyd. 2-e); Brash „The Ogam inscribed monuments of Gaedhil“ (tamże 1879); H. d’Ar boise de J u-bainville „L’Alphabet irlandais primitif et le dieu Ogmios“ (w „Comptes rend, de l’Acad. des inscriptions“ r. 1881); Ferguson „Fasciculus of prints from photographs of casts of Ogham inscriptions“ (w „Transactions of the dzielnych 20, które zestawić można w 4 grupy, Royal Irish Academy“ t. XXVII) i tenże „Og-posiadające odrębność pewną jedna od drugiej; znak pojedyńczy w grupie każdej składa się tylko z kresek prostych, równoległych do siebie (1- 5), stojących, prostopadle pod, lub nad linią, wiersz tworzącą, albo też z przecinających ją skośnie lub prostopadle. Kreski oznaczające samogłoski zazwyczaj bywają krótsze nieco, czasami zastępują je kropki na linii obok siebie stawiane. —Pisywano O-em zawsze na liniach, bądź poziomych, bądź prostopadłych, albo i skośnych. Litery wszystkie nosiły nazwy za-pożycżone od roślin, które tu podajemy podług porządku w abecadle tym przyjętego, po cel-tycku z przekładem polskim, jak oto: b. beitli (brzoza).

mj.

I, luis (jesion górski). <j. f. fern (olcha).

à. к.

a.

o.

s.    sail (wierzba).

n. nion(jesion dolinny), r. h. huath. (bodłak). cl. duir (dąb).

t.    tenue (znaczenie nie- u.

[znane) e.

i.

c. coli (leszczyna). ą. queirt (jabłoń).

Rękopisy średniowieczne irlandzkie, pisane po łacinie, które nam wiadomości o piśmie tym przekazały, od dwu liter początkowych abecadła tego nazywają je „Bethluisieion“. — Ponieważ, jak widzimy, litery pojedyńcze noszą nazwy drzew lub krzewów, więc powstało stąd mniemanie, oczywiście błędne, iż O. był pismem tajemnem Druidów (ob.), składającem się pierwotnie z gałązek różnorodnych, w porządku pewnym posplatanych ze sobą. Jeżeli się zważy układ bardzo systematyczny abecadła tego, dojść trzeba do przekonania, że musi być wynikiem wymysłu dowolnego, prawdopodobnie kapłańskiego, • więc druidycznego, ale również wątpić trudno o tern, że powstało z czego innego, jak z karbów nacinanych

re niegdyś spotykały się tylko podczas zbiegowisk czasowych i nie znały współżycia stałego; umożliwiając przyrządzanie pokarmów mą-cznych, pozwolił O. matce wcześniej odstawić dziecko od piersi i zmniejszył rozmiary dzieciobójstwa itd.—J. Li pp er t oświadcza, iż O. stworzył dopiero możliwość wzorów wyższych życia społecznego: rodziny stałej, trybu życia osiadłego, podziału pracy itd. Nie ulega wątpliwości, że rodzaj ludzki posługuje się ogniem od czasów bardzo odległych i, że nabył tej umiejętności w bardzo wielu, a niezależnych od siebie miejscach ziemi. — Ta właśnie umiejętność, tak prosta dzisiaj dla nas, wymagała prawdopodobnie tysięcoleci, nim utrwaliła się pomiędzy przodkami naszymi dalekimi.— O. istniał wtedy, w okresie pra-dzikim, pod postacią straszną, obawą zdejmującą człowieka, t. j. pożarów, wywoływanych przez uderzenie pioruna, wybuch lawy, niekiedy (jak zdarza się w Indyach przedgangesowych) przez tarcie się o siebie bambusów suchych skutkiem wiatru. Taki pożar był w pojęciu ludzi ówczesnych istotą złowrogą, a podania Australczy-ków jędrnie odtwarzają ów stosunek pierwotny do rozpatrywanego żywiołu: „myśleli, że nowe zwierzę, niemające ani ust ani nóg, ścigało ich i pożerało“. Jednak człowiek pradziki mógł się zaznajomić z dobroczynnemi właściwościami ognia tylko przy sposobności tych klęsk, a więc doświadczać przyjemności ciepła, błąkając się po spalenisku i na nim nocując itd. Do piero poznawszy dobroczynne skutki О-a, powziął myśl korzystania z nich w każdej chwili. Osiągał to, wykradając pożarom cząstkę ich jakąś i podtrzymując żarzewie przez ciągłe dorzucanie paliwa. Wykradanie to było czynem niezmiernej odwagi, i mity o Prometeuszach (ob.), właściwe najrozmaitszym ludom kuli ziemskiej w opracowaniu, różniącem się co do szczegółów, ale nie pod względem treści zasadniczej, pochodzą prawdopodobnie z tych czasów. Ognisko wtedy było cząstką pożaru przyrodzonego, oderwaną od tegoż i troskliwie pielęgnowaną. Czynność ta ciążyła na kobiecie prze-dewszystkiem i to dało początek pierwszemu podziałowi pracy społecznemu, który aż do dnia dzisiejszego przetrwał. Ale różne przypadki (deszcze, lenistwo dozorczyni, ucieczki) niszczyły O. i trzeba było znowu wykradać goto straszuym żywiołom (u Golów w Afr. Zach. jeszcze dzisiaj gaszą ognie w wiosce, gdy coś zapali się od pioruna, i żarzewiem z pożaru wziętem rozpalają nowe 0-e), to sąsiadom, którzy mieli O. (ślady tego pozostały w licznych podaniach). Naturalnie, z biegiem czasu człowiek nabywał władzy coraz większej nad żywiołem posiadanym; zamiast podsycania 0-a nauczył się przechowywać żarzewie samo w przyrządzie odpowiednio sporządzonym. Taki „pyr-foros“ (nosiciel oguia) towarzyszył stale wojsku spartańskiemu, mając ze sobą zawsze tlejące

Encykl. Pows*. iiiistr. Ser. II. Zesz. 30a Tom. IV.

się zarzewie, King zaś opowiada o tubylcach

N. Hollandyi, że „ani jednego nie napotkał, któryby nie miał przy sobie kawałka zarzewia tlejącego się“. Jeszcze częściej trzymano to zarzewie w spalenisku, a po przez wieki ów zwyczaj pomiędzy włościaństwem Europy dotrwał prawie aż do czasów naszych.—O. świeży zapalano w dzień św. Wawrzyńca, lub podczas ostatnich dni wielkiego tygodnia, od ogni w kościele, lub na cmentarzu, zarzewie niesiono do domów, na noc węgle zgarniano, osypywano popiołem i pokrywano uinyślnemi do tego denkami, a nazajutrz każdego dnia rozdmuchywano je w płomień. Słowem, pierwszy okres dziejów ognia—to hodowla coraz bardziej u doskonało a żarzewia, wykradzionego p żarowi przyrodzonemu. Człowiekowi w tym okresie zawsze zagrażało niebezpieczeństwo, iż żarzewie zagaśnie, więc będzie pozbawiony dobroczynnego źródła światła i ciepła. Od tej zależności i zarazem niemocy wyzwolił się, sztuczne odkrywając sposoby niecenia О-a: przez tarcie kawałków drzewa o siebie, przez krzesanie go z „kamieni ogniowych“ — „pyrit“ grecki i „Feuerstein'“ niemiecki powtarzają się w słownictwie Eskimów, niektórych ludów czerwonoskó-rych i t. d. Nazwy te świadczą, iż człowiek mniemał, jakoby w „kamieniu ogniowym“ ukrywa się ogień, jak np. ziarnko w łupiuce, i jedynie trzeba z takiego kamienia umieć go wyłuskać. Pogląd ten także był wyznawany w stosunku do gatunków drzew, z których tarciem niecono 0.-2) Dobywanie ognia za pomocą ta rciakawałków drzewa o s i e-b i e należy do sposobów najbardziej rozpowszechnionych — co do przestrzeni; w ten sposób otrzymywali go aż do niedawna i jeszcze dzisiaj otrzymują tubylcy Ameryki i Australii, ludy czarne Afryki, w Indyach, Japonii i t. d., a w czasach odleglejszych sposób ten był znany każdemu ludowi. Jednak metody takiego niecenia О-a są bardzo odmienne, i to tak odmienne, iż w żaden sposób niepodobna sprowadzić ich do tego samego typu zasadniczego, początkowego. Okoliczność ta także świadczy, że wszędzie działała przyczyna, która człowieka naprowadziła na myśl otrzymywania w ten sposób О-a, a ta nasunęła się prawdopodobnie, podczas pracy rzemieślniczej: świdrowania, piłowania i t. d. drzewa. Hough, który monografię osobną poświęcił temu przedmiotowi, odróżnia w tym sposobie trzy metody zasadnicze: a) dobywanie О-a przez płużenie jednym kawałkiem drzewa wzdłuż włókien drugiego. W jeduym, większym kawałku, istnieje rowek, w którym jest wzdłuż włókien posuwane naprzemian w tę stronę i z powrotem ostrze dru-giego(ob. fig.151 str.856). Tak postępują Polinezyjczycy, Australczycy, Papuańczycy, niektóre ludy afrykańskie i amerykańskie; Sjamoańczycy w ten sposób w 40 sekund dostają ogień, b) dobywanie О-a przez piłowanie, a raczej tarcie jednego kawałka drzewa o drugi w kierun-

">NvSs

Fig. 151. Nucenie ognia przez płużenie (w. Samoa).

ku poprzecznym do jego włókien przez całą szerokość tegoż. Metoda ta jest właściwa ludom malajskim, które posługują się w tym celu dwoma kawałkami bambusu (ob. fig. 152). M a-s o n zwraca uwagę na to, iż właśnie w tej

w Kalifornii otrzymują ogień po 20 sekundach, Apachowie po 8, a'nawet 2, są to liczby wyjątkowo niskie, bo Indyanie Karanczua potrzebowali już 5 minut, Aj nowie nawet l¹/,— 2 godzin!, u Kafrów zaś, gdzie, dwuch mężczyzn pracuje nad roznieceniem ognia, pot pokrywa ciało ich, zanim ogień się ukaże (ob. fig. 153) U Eski-mów przyrząd ten został udoskonalony i u-kazuje się „matka“, w którą bywa wkładany koniec wolny obracanego pręta i o którą opiera się ustami lub piersiami ten kto Krzesze O., a nadto pręt bywa wprowadzany w obrot za pomocą sznura nakręconego nań kilkakrotnie, przyrząd zaś jest często wyrobiony bardzo starannie i artystycznie (ob. fig. 154).

Г:

vs

Fig. 152. Przyrząd indyjski niecenia ogni przez piłowanie, (na dole przekrój przyrządu)

dzielnicy ziemi zdarzają się pożary, wynikające z tarcia się o siebie trzciny bambusowej podczas wiatrów silnych, i wiąże ze sobą te dwa fakty. Obie metody nie wydały z siebie wzorów bardziej udoskonalonych, natomiast metoda trzecia c) przez obracanie kawałka drzewa, opierającego się ostrzem o drugi kawałek, wydała z siebie pasmo ogniw coraz doskonalszych. U Indyan, także u Weddów, u niektórych ludów au-stralskich, Kafrów, Somalów i t. d. występuje ten przyrząd w formie najprostszej: składa się

ST.

У.

iß

..g

Fig 153. Niecenie ognia przez tarcie u Taveitôw w Afryce.

z kawałka drzewa większego, w którym znajdują się otwory niewielkie, okrągłe, i zmniejsze-go, któremu, po wetknięciu do tego otworu, nadaje się ruch obrotowy szybki. Hupowie

W

Fig 154 Przyrząd do niecenia ognia u Eskimów. Ale ten obraz ogólny bynajmniej nie daje jeszcze pojęcia o całej rozmaitości pomysłów niecenia О-a za pomocą obracania jednego kawałka drzewa w drugim. — We wszystkich metodach, tutaj rozpatrzonych, jeden kawałek drzewa zwykle pochodzi z gatunku miękkiego, drugi z twardego, a nadto potrzebna jest w zasadzie często hubka, któraby przyjęła na siebie iskrę. Ciekawa rzecz: Buszmeni, Hererowie uważają oba kawałki drzewa za narządy płciowe płci różnej, a dym poczytują za dziecko, pochodzącę z takiego obcowania. U nas, jak zresztą w bardzo wielu miejscach Europy, włościanie posługują się takim sposobem niecenia О-a podczas sobótek, przy rozpalaniu ogni przeciw zarazie (ob. ogień żywy) i t. d. „Wisła“ w ciągu lat kilku gromadziła w tym względzie ciekawy materyał w dziale poszukiwań, zatytułowanym „Wzniecanie ognia“ .Okazuje się, iż lud nasz bynajmniej nie zapomniał o tym dawnym sposobie. Na Mazowszu wydobywają O. „z tarcia drąga osicowego o belkę osicową albo i sosnową; gdy się osica rozgrzeje, przytykają do niej pakuły“ (Kolberg „Mazowsze“ IV 138). Zdaje się, że częściej używano leszczyny („mieli taki zabąbon, zęby robić ogień z drzewa leszczowego“, „Wisła“ V 432 — 33). Zresztą większość opisów świadczy, iż umiejętność dawna przebrzmiała, a sposoby dzisiejsze odznaczają się niezgrabnością: „wzięte dwa leszczynowe drążki, jeden przywiązano do płotu, a drugim z nich tarło po kolei sześciu ludzi“ („Wisła“ V 432). Jednak istnieją i środki doskonalsze, chociażby ów, o którym wspomina St. Ciszewski, a który był używany ongi w Olkuskiem (ob. fig. 155). Przyrząd składa się z dwuchnaj-

tr

ö il l

Fie. 155 Przyrząd do niecenia ognia w Olkuskim (Wisła III 430).

zwyczajniejszych, dość grubych kawałków żerdzi sosnowych, które wbija się w ziemię, a w których, od wewnątrz, znajdują się dwa otwory średnie, takiej wielkości, aby dość swobodnie mógł się w nich obracać wałek, zakończony stożkowato na obu swoich końcach, a zrobiony również z drzewa sosnowego. Końce wałka, przed złożeniem go w otwory podpórek, pokrywają się kawałkami płótna zgrzebnego, na których umieszczono nieco smoły; smoła powinna być czysta, t. j. gęsta, bez domieszki. Skoro wałek jest już obsadzony, natenczas okręca się go kilka razy powrózkiem i pociągając go naprzemian tam i napo-wrót wprowadza w ruch. Przy zajęciu tern, jeden z rozniecających ogień trzyma rękami podpórki i lekko je ściska, aby wałek nie wyskoczył przy obracaniu i aby powiększyć tarcie, drugi zaś pociąga za końce sznurka. Po upływie najwyżej minuty, wskutek tarcia wytwarza się w otworach podpórek tyle cieplika, że niebawem wydobywa się na zewnątrz dym i czuć się daje niemiły zapach tlącej się szmaty. Wtedy ściskający podpórki rozrywa je nagle, a towarzysz jego szybko wydoby wa z otworu jedną lub obie tlące się szmatki, przykłada do nich gałązkę suchej choiny, która niebawem zajmuje się płomieniem. Przyrząd ten przed laty mniej lub więcej 50 powszechnie był znany, a pasterze czatowali zazwyczaj na jakiś wóz, a gdy udało im się zebrać z osi nieco smoły, to mając pod ręką kołek sosnowy, a na sobie lub przy sobie kawał płótna zgrzebnego, mogli się już cieszyć, że będą jedli ziemniaki pieczone („Wisła“ III 668).    3) Krzesanie ognia

z kamieni jest o wiele rzadsze, niż sposoby poprzednie,-okoliczność, która świadczy, iż postępowanie to jest właściwe dopiero wyż-

szym względnie okresom kultury materyalnej. Wprawdzie istnieje ono u Eskimów i niektórych północnych plemion czerwonoskórych Ameryki północnej, u mieszkańców Ziemi Ognistej, a ongi było znane u ludów okresu kamienia w Europie. Używano krzemieni, pyritów, przyczem Eskimowie biorą pyrity, zawarte w meteorach. Zastosowanie tego sposobu wiąże się poniekąd z obecnością w danej okolicy minerałów odpowiednich, i tern można tłumaczyć rzadkie posługiwanie się przez ludy pierwotne krzesaniem ognia z kamieni. Na szeblach wyższych ludy posługują się krzemieniem i stalą, a używanie takiego krzesiwa (ob.) sięga w Europie okresu żelaza. Formy, nadawane przyrządowi, stają się bardzo urozmaiconemi, artyzm wkracza w tę dziedzinę—wszystko wskazuje, iż poziom kultury jest już bardzo wysoki. 4) Inne sposoby dobywania ognia. Warto zwrócić jeszcze uwagę na sposób rozpowszechniony u Dajaków na w. Borneo i u ludów Birmanin na tłocznię do ognia. W pustym wewnątrz i z jednego końca zamkniętym walcu metalowym porusza się dokładnie pasujący do jego ścianek wewnętrznych walec drugi, zaopatrzony na końcu w hubkę, powietrze ściśnięte nagrzewa się i wreszcie hubka zapala się. Sposób ten pozostaje w związku z techniką wyrobu dmuchawek malajskich z bambusu, przez usuwanie miąższu z wnętrza rośliny, tak samo jak inne sposoby—z rozwojem innych rzemiosł.—W postępie techniki niecenia ognia: od przechowywania żarzewia wykradzionego pożarom naturalnym, przez ciągłe podsycanie płomieni, do przechowywania go pod postacią kilku tlących się węgielków, od obu form przechowywania do niecenia ognia w sposób sztuczny za pomocą tarcia o siebie kawałków drzewa, do krzesania go z pyritów, ciągnię się pasmo sposobów coraz doskonalszych, aż wreszcie śsvieży zgoła, bo dokonany w r. 1840 wynalazek zapałek (ob. Z a-pałki) jeszcze bardziej skrócit czas potrzebny na rozniecenie ognia i zmniejszył wysiłek niezbędny do tej czynności.—Był okres, kiedy niecenie ognia wywoływało pot na całem ciele pracującego, wymagało wielkiego przyrządu a nawet było powierzane specyalistom. Dzisiaj stało się sprawą sekundy jednej, poprzestającą na napięciu mięśni tak małem, że nawet dziecko paroletnie.może zapałkę rozniecić. Bibliografia. Każda historya kultury materyalnej zawiera szczegóły o rozwoju ognia, a więc Tyl ora „Antropologia,“ Schurtza „Urgeschichte der Kultur,“ O. M a s o n a „The origins of Invention“ itd. Jednak najszczegółowiej traktował tę rzecz J. L i p p e r t w tomie I-ym „Kulturgeschichte der Menschheit“, zwłaszcza na uwagę zasługują ustępy, poświęcone rozbiorowi wpływów О-a na rozwój stosunków społecznych. — O przyrządach do niecenia O-a pisał W. Hough „Fire Making Apparatus in the U. S. National Museum“ (w „Reports U. S.

!.. K.

dzikiego, w Niem-

Nat. Mus.“ 1887 i 1888, str. 531 —587 i 1890, str. 395—409, oraz w „Amer. Anthrop.“ 1890, str. 359 — 371)! Co do kraju naszego, mate-ryał obfity znajduje się w rocznikach „Wisły“ w dziale poszukiwań (poszukiwania p. n. „Wzniecanie ognia“.)

Ogień żywy albo boży, tak nazywają O. po raz pierwszy rozniecony. w kolibie góralskiej w Karpatach, kiedy po minionej zimie wychodzą na pastwiska górskie. Używa się na to pnia spróchniałego, na którym robi się nacięcie; w nacięcie to wkłada się kawałek drzewa obciosany i dwueli ludzi za pomocą tarcia wydobywa O. Po ukazaniu się О-a wszyscy padają na kolana, żegnając się, a gospodarz głośno mówi „Ojczenasz“. O. taki nazywa się żywym, ponieważ otrzymywany jest przez tarcie, zresztą i druga jego nazwa, boży, jest dość znamienna. W innych okolicach kraju naszego tak rozniecony ogień słynie pod nazwą nowego, w Rossyi—dziewiczego, żywego, drzewnego, leśnego, nowego, car-o g n i a; u Serbów — żywego, u Czechów — bożego, u Łużyczan —

czech — wildes Feuer, a także Not jener (może od Imotfeur, tj. wywołany tarciem ogień), a z odpowiedniemi zmianami fonetycznemu tak samo i u innych ludów szczepu germańskiego. Lud nasz, oraz lud w innych krajach Europy, posługuje się O-m ż-ym przedewszystkiem w przypadku chorób nagminnych różnego rodzaju. „Było to dawno, bardzo dawno, gdy bydło padało po wsiach, tośmy wygnali wszystek dobytek do lasu i samiśmy tam wszyscy za nim poszli, ktokolwiek z każdej chałupy, a ogień pogasaliśmy w całej wsi, że nigdzie ani iskierki nie było. Tam dopiero w lesie narąbali drzewa surowego, i tędzy chłopi zabrali się trzeć to drzewo jedno o drugie, dopóki nie dotarli ognia z żywego drzewa. Wtedy rozpaliliśmy ogromne ognisko... i po kolei braliśmy nowy O. i nosiliśmy do każdej chaty; to już tego nieszczęścia nie było słychać więcej“ („Wisła“ V 924 z Chełmskiego, por. także tamże V 432: „jak bydło odchodziło, to w Gałęzowie robili nowy O., a jak była cholera, to też kazali n. o. robić“). Jeszcze w formie doskonalszej zwyczaj ten zachował się w Rossyi. W gub. Nowogrodzkiej np. jeśli we wsi zjawi się choroba nagminna, dla jej przerwania . niecą ogień tarciem, jest to święty ogień. W dniu obranym dla obrzędu nie wolno palić w żadnym piecu, nastawiać samo war u, palić fajki, wogóle niecić ognia w jakikolwiek sposób. Ze wschodem słońca zbierają się mieszkańcy całej wsi i zaczynają tarcie tak, ażeby każdy z obecnych mógł popracować. Wszyscy zdrowi przechodzą przez ogień, a potem przenoszą nad nim chorych („Etnogr. czesk. Obozr.“ 1894, I, str. 124]. Uroczystość polega wogóle na tern, że 1) gaszą wszystkie stare ognie, 2) rozniecają nowy za pomocą tarcia, będzie to ów święty, boży, żywy ogień, 3) przepędzają bydło

lub sami przeskakują, 4) od nowego ognia rozpalają we wsi ogniska (niekiedy oborują wieś, ob. oranie). — Obrząd ten jest puścizną po okresie pogańszczyzny i odtwarza zwyczaje, spotykane powszechnie u barbarzyńców, niecenia О-a nowego i rozpalania od niego ognisk w osadzie lub w plemieniu, ilekroć klęski żywiołowe spadły na człowieka. 0 Czuanów dla powstrzymania deszczów wódz roznieca nowy

O. w swojej chacie i każda chata bierze stamtąd żarze wie. Irokowie każdą zarazę przypisywali swojej opieszałości tyczącej się rozniecenia nowego ognia, w razie srożenia się więc choroby gasili O-e, rozpalali nowy wspólnein staraniem i od niego zapalali O-e w chatach swoich. Obrzędy tego rodzaju wypływają z pojęć o działaniu oczyszczającem O. (ob. Ognia kult). Ale oprócz wzniecania О-a ż-go w przypadkach moru, klęsk żywiołowych itd. lud nasz, a także włościanie w wielu krająch Europy, posługują się takim O-m stale podczas pewnych obchodów i uroczystości, które są także przeżytkami dawnych zwyczajów barbarzyńskich. A więc O-m ż-ym podpalają stosy na Sobótce, która odtwarza w formie szczątkowej dawne wielkie święta, związane z przesileniem letniem słońca (ob. S o b ó t к a); używają go również do rozniecenia ognisk, które stale rozpalają rok rocznie, a które są również przeżytkiem pogańszczyzny, chociaż niekiedy przybrały cechy obchodu religijnego, chrześciańskiego. Na]Ma-zowszu ii]), w dzień św. Rocha, a niekiedy Przemienienia pańskiego, rozpalają ogień na drodze pod wsią i przepędzają przezeń bydło dla uchronienia go od zarazy; O. ów niecą z tarcia drąga sosnowego, słomę zapaloną o ów O. i węgle rozrzucają umyślnie po drogach i niosą do domów (Kolberg „Mazowsze“ IV 138). W Janowskiem w Wielką Sobotę starannie oczyszczano piece, niecono nowy O. za pomocą tarcia w „obejściu“ i przenoszono go do domów („Wisła“, V 432). Niekiedy ognie takie rozpalano pod kościołem, a istniał zwyczaj iż przyniesionym stąd ogniem palono w chatach rok cały, aż póki w odpowiednim dniu znów nie rozniecono nowego żywego О-a. Posługują się wreszcie O-em ż-ym w uroczystości wypędzania bydła na wiosnę.—W Poznańskiem „w słupach drewnianych, podpierających ganki starych domów można widzieć dziury powywiercane... Otóż na wiosnę pasterz gromadzki tarł kawałek drzewa o słup któregoś z domów, dopóki nie otrzymał О-a. Ogniem tym rozpalał ognisko pod wsią. Kobiety musiały mu przypędzić krowy i przejść koło О-a. Ta, która przejść nie mogła, była z pewnością czarownicą“ (Knoop, „Wisła“ VIII, 758).—Wszystkie powyżej przytoczone obchody są wykoszlawioną i przekształconą pozostałością obrzędów dawnych, w których niecenie nowego О-a odgrywało rolę zasadniczą. Punkt ciężkości .tkwił właśnie w potrzebie zgaszenia starych O-i

L. К

Red.

. Red'

Dr, J. F.

i otrzymania nowego, wioskowego, od którego będą rozpalone O-ie w chatach (ob. Słoneczne święta, Sobótka, Ognia kult). Lud zachował przytem tradycyę niecenia takich O-i za pomocą sposobów pierwotnych, z żywego drzewa. —В i b 1 i o g r a f i a: Sumcow „Kultur, piereżiwanija“ (str. 127 —129); A. Wuttke „Der deutsche Volksaberglaube der Gegenwart“ (Berlin 1900, § 115), Grim m „Deutsch. Myth.“ (pod „Notfeuer“); Goblet d’ Al vie lie „Histoire religieuse du feu“ (Venders 1887, str. 53 — 54); Tylor E. B. „The Early History of Mankind“ (roz. IX); Maunhardt „Der Baumkultus“ etc. (1 518 — 522); „Wisła“ (dział poszukiwań „Wzniecanie ognia“).

Ogień (wojskowość), tak przez skrócenie nazywane bywa srzelanie z broni ognistej, czyli palba, zarówno ręczna jak artyleryjska. — O. piechoty, t. j. z broni ręcznej, może być dwojaki 1) dowolny, gdy każdy żołnierz strzela nie zwracając uwagi na sąsiadów obok stojących, a bierze na cel przeciwnika według uznania własnego i 2) salwami, t. j. gdy wszyscy żołnierzy tworzący oddział dany, stojący szeregiem, strzelają razem na rozkaz dawany przed każdem wystrzeleniem. O. taki salwami dawniej używany często, dziś tylko możliwy jest ze stanowisk zakrytych należycie, t. j. z za okopów (ob.), gdy w polu za zasadę przyjąć trzeba strzelanie dowolne żołnierzy poje-dyńczych, lub kupek z kilku ludzi złożonych. Batalion, lub kompania, stojące szeregami, ramię do ramienia, i strzelające na rozkaz oficerów salwami, jak to bywało jeszcze we zwyczaju podczas połowy pierwszej wieku XIX, dziś już w polu otwartem nie mogłyby się na to odważyć, wobec О-a zabójczego, tak artyleryjskiego, jak ręcznego. Wszelako i dziś jeszcze O. masami używany bywa, bądź z za okopów, bądź z oddalenia większego ze stanowisk ukrytych i zasłoniętych, a wtedy bywa nieraz bardzo skuteczny, mogąc zasypywać przeciwnika istnym gradem kul. O. taki zwłaszcza staje się bardzo niebezpiecznym dla wojska stojącego w odwodzie w kolumnach (ob.).— Artylerya strzela sposobem trojakim: 1) kolejno, działo po dziale; 2) bateryami całemi razem, czekając rozkazu i 3) dowolnie, wtedy działo każde po nabiciu strzela natychmiast, nie oglądając się na inne. Strzelając sposobem pierwszym i drugim osiąga się większą celność strzałów, trzecim większą ich liczbę w danej jednostce czasu.—Ze stanowiska taktycznego O. jest przeciwstawieniem starcia się na broń białą, która tylko może być skuteczna po zetknięciu się bez-pośredniem walczących, gdy O. działa już z bardzo daleka. Wskutek ulepszenia ogromnego broni ręcznej i wywołanej w następstwie tego zmiany taktyki, w bitwie O. piechoty nabył dziś znaczenia jeszcze większego niż posiadał dawniej. Znaczenie to jego wykazuje najdobitniej liczba ranionych podczas wojny; tak np.

wykazy bardzo drobiazgowe pruskie z wojny francusko-niemieckiej (r.    1870/1) podają na

liczbę ogólną 127 000 ranionych: 88% ugodzonych kulami broni ręcznej, 10% skaleczonych pociskami artyleryi, a tylko 2% dotkniętych bronią białą (szabla i bagnet). Jeżeli z wynikiem tym porównamy dawniejsze i późniejsze, to przekonamy się, że od początku wieku XIX procent ran postrzałowych z broni ręcznej wzrósł niezmiernie, równocześnie ze zmniejszeniem się ran zadawanych bronią białą, coraz mniej znaczącą na polu bitwy. — O. na okrętach z dział ciężkich bywa w zasadzie czworaki: 1) rzędami wszystkich dział bok jeden okrętu zajmujących, dających О-a równocześnie (fr. feu de bordée), 2) bateryami, 3) półba-teryami i 4) sekcyami, po 2 działa razem. Sposoby te jednakże wychodzą coraz więcej z użycia, ustępując dwu innym: 1) strzelaniu kolejnemu działa po dziale, zaczynając od dziobu okrętu, albo 2) dowolnie dawanemu O-owi. Działa okrętowe mniejsze, zwłaszcza szybko-strzałowe i kartaczniee, dają ognia przeważnie dowolnie,-starając się o jak największą liczbę strzałów. — Por. Strzelanie.

Ogień groeki, ob. Grecki ogień.

Ogień płynny (fluid fire), tak nazywano podczas wojny domowej Północno-amerykańskiej (r. 1861 —1865) rozczyn fosforu w dwu-siarku węglowym (Carboneum śulfuratnm), służący do wzniecania pożarów.

Ogień świętego Eliasza, o gień św. Elma, ob. Elma świętego ogień.

Ogień piekielny (choroba), nazywany też Ogniem świętym albo O-m św. Antoniego (łac. Ignis sacer, i. sancti Antonii; fr. fen ardent, feu Saint-Antoine; niem. höllisches Ieuer, Samt Antonius-Feuer), nazwa średniowieczna, używana i później jeszcze do wieku XVII; oznaczano nią bądź postaci złośliwe róży (ob.) i zapalenie groźne tkanki podskórnej (phlegmone), które to cierpienia oba wywołują w miejscu niemi dotkniętem ból palący, nieznośny, połączony z gorączką, bądź też zgorzel występującą po otruciu przewlekłym sporyszem (ob.). Zielnikarze nasi darzą też O. p. mianem „przymiotu ognistego“; nazywany też tak bywa również półpasiec (ob.) albo pasek św. Antoniego, oraz i przypadłości skórne inne, nie dające się już dziś określić bliżej, posiadające wszakże tę cechę wspólną, że wywołują uczucie palenia. W Wiekach średnich wierzono, iż nasyła je św. Antoni za karę na bezbożników.— W weterynaryi O-m p-m bywa nazywane zapalenie skóry wąglikowe, napadające u nas czasem owce i trzodę chlewną.

Ogień Święty (choroba) ob. Ogień piekielny O. s. jako przedmiot czci ob. Ogień żywy, Ognia kult i Sobótki.

Ogier, ob. к o ń.

Ogier Duńczyk (Ogier de Bannemarche, albo le Bands), nazywany też w podaniach

ają go za osobę jedną i tę sa-ariusem, który w r. 771 po śmierci Karlomana (ob.) wdowę tegoż z dziećmi odwiózł ojcu jej, Dezy deryuszo wi, królowi Longobardów, pod którego znakami później walczył dzielnie przeciwko Karolowi W-mu.—Poemat starofrancuski, najdawniejszy, napisaay przez Rai in berta z Paryża, wydał z objaśnieniami J. B. Bar rois p. n. „Ogier de Dannemarche“ (Paryż 1842; 2 tomy). Istnieją też o nim dwa stare poematy niemieckie, dotąd tylko w urywkach drukiem ogłoszone; są to przeróbki, a raczej przekłady poematów niderlandzkich, ułożonych w wieku XV; krótszy z nich opisuje młodość, dłuższy przygody późniejsze bohatera, wany bywa Ho lger Danske. — Por. Vo-retz-sch „Ueber die Sage von Ogier dem Dänen und die Entstehung der Chevalerie Ogier“

Hod.

CU-

Kcd-

Heul.

o.

francuskich: Oger, Ager i Autcair. Bohater legendy średniowiecznej, jeden z t. z w. paladynów (ob.) Karola Wielkiego, pochodzący jakoby z Austrazyi. Podług poematów rycerskich, starofrancuskich, młodość i wiek dojrzały spędzić miał na walkach i czynach bohaterskich, zestarzawszy się zaś został mnichem i, jak wieść niesie, umarł pod koniec wieku IX w opactwie Saint-Faron w Meaux. — Historycy liczni

mą z

W Danii O. nazy-

(Halla 1891).

Ogier Karol, po łac. Ogerius (* \y Paryżu w r. 1595—f tamże d. 11 sierpnia r. 1654) adwokat paryski, który, zostawszy sekretarzem hrabiego d’Avaux de Memes, towarzyszył dyplomacie temu, gdy tenże w r. 1635 jeździł w poselstwie do Danii, Szwecyi oraz Polski. Po powrocie do Francyi wstąpił do zakonu św. Genowefy i umarł mnichem. Podróż odbytą opisał dokładnie; wydał ją po śmierci jego brat młodszy, Franciszek (ob. niżej), p. n. „C. Ogerii ephemerides sive iter Dani-cum, Suecicum, Polonicum etc.“ (Paryż 1656). Wyjątek z dzieła tego, tyczący się Polski, przedrukował M e 1 f e r w „Magna Collectio Hist. Polon.“ (T. I, str. 695 i nast.), J. U. N i e mc e-wicz zaś w „Zbiorze pamiętników historycznych o dawney Polszczę“ (Warszawa, Puławy i Lwów 1822 — 1833) umieścił przekład polski skrócony p. n. „Karola Ożie (Ogier). Droga do Polski i Prus polskich w r. 1635“ (1. c. T. III str. 186 i nast.). Mieści się tam sporo rzeczy ciekawych, oświetlających zwłaszcza obyczaje ówczesne w kraju naszym.—F г a u c i-szek O. brat młodszy poprzedzającego (* w r. 1597 lub 1598—f d. 3 lipca r. 1670) należał do stanu duchownego i po ustąpieniu brata, К a-rola, objął obowiązki sekretarza przy boku hrabiego d’Avaux, któremu towarzyszył do Monasteru (Münster) na kongres mający zakończyć wojnę Trzydziestoletnią. Podczas pobytu na kongresie spisywał dziennik, który z rękopisu wydał M. A. Boppe p. n. „Journal du congrès de Munster“ (Paryż 1893).— F. O. używał sławy męża uczonego i dowcipnego, jako też kaznodziei wymownego. Za życia, oprócz wierszy udatnych i kazań, wydał między inne-mi: „Jugement et censure de la doctrine rieuse du P. Garasse“ (Paryż 1623); „Apologie pour M. de Balzac“ (tamże 1627) i „Actions publiques“ (tamże 1652 — 1655; 2 tomy).

Ogier d’Ivry Henryk Piotr Jerzy Mar y a hrabia (* w le Mans w r. 1843) spół-czesny poeta francuski. Do r. 1897 służył w wojsku; w roku tym opuścił szeregi w stopniu majora (chef d’escadron) 14 pułku huzarów. Wydał kilka tomików poezyi lirycznych p. n. „Rimes de cape et d’épée, sonnets poudrés et choses de guerre“ (Paryż 1876); „Nouvelles rimes de cape et d’épée“ (tamże 1879) i „Dernières rimes de cape et d’épée“ (tamże 1887).

Ogigel, herb polski. Na tarczy w polu błę-

Fig. 156 Ogige. (herb).

kitnem półksiężyc przebity do góry strzałą o złotem opierzeniu. Nad hełmem w koro aie szlacheckiej taki sam półksiężyc przebity strzałą. Labry błękitne, podszyte złotem. Używała go rodzina zachodnio-pruska von O gigę 11, która w XVI stuleciu przesiedliła się do Czech.—Z r ó d ł a: Borkowski; Ostrowski.

Ogilby Jan (* w Edynburgu w listopadzie r. 1600 — I d. 4 września r. 1676) pisarz angielski. Początkowo był nauczycielem tańca, potem zarządzał teatrem niewielkim w Dublinie; wojna domowa w r. 1641 zniszczyła go majątkowo zupełnie; udał się wtedy do Cambridge, a tam, żyjąc jak się dało, zaznajomił się ze studentami uniwersytetu i z ich pomocą nauczył się po łaciuie i po grecku. W r. 1661 udało mu się zbliżenie do dworu Karola II i otrzymanie patentu królewskiego na komisarza urządzającego \fidowiska teatralne w Irlan-dyi. Założył wtedy ponownie teatr w Dublinie, ale znów źle . na nim wyszedł; powrócił więc do Londynu i zarabiał na życie tłómacząc i pisząc książki, czym się zajmował już i wcześniej. Gdy się w ten sposób dorobił nie-

lled.

„Phlilosophical and critical

Red.

sam

Dictionary (1865).

co grosza, ' założył drukarnię własną i zaczął wydawać dzieła najrozmaitsze, przeważnie ozdobne z rycinami. — Przełożył na język angielski Wergiljusza (Londyn 1649); „Iljadę“ (tamże 1660) i „Odysseę“ (tamże 1665); nadto napisał i wydał dzieła tóżne inno, bądź tłóma-czone, bądź mniej lub więcej oryginalne, oraz mapy i atlasy geograficzne

Ogilvie Jan (* w Aberdeenie w r. 1733— f tamże d. 17 listopada r. 1813) pisarz angielski; zostawszy duchownym, ód r. 1759 był proboszczem w Mindmarze. Pisywał wiersze bardzo uczone, ale mało tylko poezyi zawierające, oraz dzieła filozoficzne, w których walczył przeciwko poglądom Hu mego (ob.). Z prac jego przytoczyć można: „The Day of Judgement“ (Edynbnrg 1753); „Poems on several subjects, with Essay on lyric Poetry“ (Londyn 1796;    2 tomy);

observations on conposition“ (Londyn 1774); „Inquiry into the causes of Infidtdity and Scepticism“ (tamże 1783); „The Fane of the Druids“ (tamże 1789); „The Theology of Plato compared with the Principles of Grecian and Oriental Philosophers“ i t. d.

Ogilvie Jan (* w hrabstwie Banffshire d. 17 kwietnia r. 1797 — f w Aberdeenie d. 21 listopada r. 1867) uczony angielski. O. był synem dzierżawcy niezamożnego i tylko pracą żelazną i wysiłkami nadzwyczajnemi zdobył sobie wykształcenie takie, że w końcu został profesorem matematyki w Aberdeenie. Długo był współpracownikiem wydawnictwa „Aberdeen Magazine“; przykładał ręku do wydania histo-ryi biblijnej Stackhouse a (r. 1836); wydał dzieło ogromne „Imperial Dictionary, en-glish, technical and scientific“ (1847 — 1855) i skrót tegoż p. n. „Comprehensive englisch Dictionary“ (1863), nakoniec „Students’ english

Red.

Ogîniec, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem belka poprzeczna czarna, w obu końcach załamana w kliny wygięte na zewnątrz, a na niej krzyż srebrny z wierzchołkiem rozdartym. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć piór strusich, białych (Niektóre rodziny kładą nad tarczą mitrę książęcą). Jeden ze starszych herbów rusko-litewskich, powstały prawdopodobnie w końcu XV stulecia z litery ruskiej U, oznaczajęcej piecza t’ (pieczęć), a kładzionej na pieczęciach wielu rodzin bardzo często, zamiast znaku herbowego. Kojałowicz, a za nim Nie siecki godło herbu niniejszego poczytali mylnie za bramę obozową, rzecz oczywista, na podstawie bardzo odległego podobieństwa w konturach. Ogińca używały lub używają jeszcze po dziś dzień rody: Fedorowiczów V. Fiedorowiczów, kn. Hłazyli ó w (zgaśli), Kontrymowiczó w, kn. O g i ń-skich, ks. Puzynów, Puzinowiczów, Puzyno wskieh, Puzyńskich i Rafa-łowskicli. — Źródła: Kojałowicz; Nie-

s i e с k i; Kuropatnicki; Boniecki; Wolff; Borkowski; Kosiński; Ż y c h 1 i ń s к i. Т)-Ogińscy herbu własnego, ród książęcy, litewski, gałąź książąt smoleńskich, jednego pochodzenia z Puzynami. Genealogowie nasi, opierając się na rodowodzie, wniesionym w r. 1702 do akt Trybunału Głównego Litewskiego, tudzież na ruskich „rodosłownych“ księgach, pochodzenie Ogińskich wywodzili od książąt siewierskich. Podług powyższych danych protoplastą znakomitego rodu tego miał być T у t Mścisławowicz, kniaź karaczewski, który blisko roku 1330-go, otrzymawszy na udział miasto Kozielsk, tytułował się od niego kniaziem К o-z i e 1 s к i m. Wnukiem jego miał być Jurij Fiedorowicz, wyzuty z udziału swego przez cara Iwana Bazylewicza i przybyły z dwoma synami swemi na Litwę blisko roku 1514. Z synów jego: Władysław, przezwany Pu-zyn, miał dać początek domowi Puzynów, Grzegorz zaś, przezwany Oheń (Ogień), z synami swemi Dymitrem, stolnikiem wielkim litewskim, i Maciejem, łowczym litewskim, — domowi O g i ń s к i cli. Badania atoli najnowsze rzuciły zupełnie inne światło na rodowód rodziny omawianej. Oto jak rzecz się przedstawia obecnie: W połowie XV stulecia wśród drobnych posiadaczy udziałów w Smoleńszczyźnie spotykamy kniazia W a sil a, zwanego Hłazyna („Metr. Litewska“. Zapisy III, k. 38). Synem jego był kniaź Iwan Hła-zynicz, noszący przydomek P u z у n i n, posiadacz Mścisławca w Smoleńskiem, w roku 1494-tym zbiegły do Moskwy. Ten pozostawił sześciu synów, z których I w an, używający stale przydomku Puzyna, dał początek rodzinie tego nazwiska, Dymitr zaś, używający przydomka Hłuszonok stał się protoplastą domu Ogińskich. Dymitr Hłuszonok otrzymał w końcu XV-go stulecia od w. ks. Aleksandra przywilej na dobra Ogińty w powiecie żyżmorskim, których posiadanie następnie potwierdził synowi jego, Bohdanowi, król Zygmunt I w roku 1510-tym („Metr. Litewska“. Zapis 8, k. 375). Synowie rzeczonego Bohdana, Fiedor i Matwiej, od posiadanych dóbr stale się już zaczęli pisać Ogińskimi i dali początek dwóm liniom tego domu — młodszej szlacheckiej i starszej — książęcej. Gałąź Fiedora, szlachecka, istniejąca po dziś dzień w połocczyznie, podupadłszy majątkowo, zarzuciła w końcu wieku XVII-go tytuł książęcy. Z członków jej, obywateli wo-góle zasłużonyah dobrze ojczyźnie i pożytecznych dla niej wedle sił i możności, na wzmiankę zasługują: Jan Jerzy, podkomorzy, później marszałek bracławski (r.    1672), poseł

na sejmy, osobistość bardzo poważana od współobywateli; brat jego stryjeczny, Michał, towarzysz roty wojewody trockiego (r.    1680),

dzielny wojownik przeciwko Turkom, uczestnik wyprawy. wiedeńskiej, i wnuk tegoż Michał a,

również Michał, podkomorzy, następnie mar- rza, hetmana wielkiego litewskiego (ob.), szałek, a w końcu kasztelan bracławski (r. syna wojewody Józefa (ob. wyżej), zmarłe-1793). Linia ta wylegitymowana została ze go bezpotomnie w r. 1800-ym i ostatnie-szlachectwa w Cesarstwie Rysyjskiem guberni go z tej gałęzi. Do gałęzi Szymona К a-witebskiej w pierwszej ćwierci XIX-go stulecia, rola (kwitnącej po dziś, dzień) należeli: syn Gałąź starsza—Matwieja, ciwuna wileńskie- jego Mar cyan Michał, wojewoda witebski go (f r. 1564), już w osobie syna jego В oh- (r. 1730), synowie Marcyana: Ignacy, mar-dana, podkomorzego trockiego, wznosić się szałek nadworny, a później wielki litewski, zaczęła na to wysokie stanowisko, na którem w końcu kasztelan wileński (ob.), Stani -sądzone było jej jaśnieć zarówno cnotami oby- sław, kasztelan mśeisławski (r. 1738), pó-watelskiemi jak i dostojeństwem i zaszczytami źniej witebski (r. 1740) i Tadeusz Franci-przez dwa z górą stulecia w dziejach b. Rze- szek, wojewoda trocki (ob.), synowie o-czypospolitej.—Wymieniony Bohdan, piszący statniego: Franciszek, kuchmistrz wiel-się „z Kozielska“, wsławiony dziełami rycer- ki litewski (r. 1775 — 1814) i Ję d r z ej, woskiem! w wojnach, prowadzonych za Stefa- jewoda trocki, referentarz litewski (ob.), wre-na Batorego i Zygmunta III (w nagrodę szcie syn Jędrzeja, Michał -Kleofas zasług, na tein polu położonych otrzymał mię- (ob.) podskarbi nadworny litewski, a po upad-dzy innemi zapis znacznej sumy na starostwie ku Rzeczypospolitej tajny radca i senator Dors.uniskiem, które to starostwo od tego cza- rosyjski. Synowie Mi c h a ł a-Kl e o f as a, T a-su (r. 1607) aż do upadku Rzeczypospolitej sta- deus z i F ranciszek-Ks a wer y otrzymali le w ręku potomków jego zastawało), pierwszy przyznanie tytułu kniaziowskiego w Kr. Pol-położył podwalinę znaczenia majątkowego do- skiem w roku 1824-zm, Ireneusz zaś, radca mu swego. Z synów jego, Aleksander, tajny i ochmistrz dworu rosyjskiego, tytułu chorąży nadworny litewski (r. 1633), wojewoda książęcego w ces. rosyjskiem w roku 1862-jm. miński (r.    1645), w końcu kasztelan trocki Źródła: Kosiński II (str. 410 — 414); Ży-

I).

Ogińska Helena (* w r. 1700 —f w r. 1790), sławna z cnót, siły fizycznej i nauki córka Kazimierza Ogińskiego, wojewody wileńskiego, a małżonka Ignacego, kasztelana wileńskiego. W młodości słynęła z nadzwyczajnej siły rąk, później, przemieszkując w Warszawie, życiem przykładnem, cnotami oraz umysłem niepospolitym wywierała wpływ dobroczynny na społeczeństwo warszawskie.

Ogiński herb książęcy. Na tarczy ściętej

(1649), dzielny wojownik przeciwko Szwedom, chliński V; Boniecki; Wo Iff „Kniaziowie“ Moskwie i Turkom, dobry gospodarz i zdolny (str. 288—327). mąż stanu, przyczynił się również niemało do wyniesienia swego rodu ponad zwykły poziom; wsławił zaś rodzinę i podniósł do potęgi magnackiej wnuk Bohdana, Mar cyan, mąż wielkiego męstwa i rozumu, wojewoda trocki (r.

1670), a później kanclerz wielki litewski (r.

1684    — 1690)    (ob.). Z braci Aleksan

dra: Jan był kasztelanem mścisławskiin (r.

1633), Samuel zaś —ciwunem trockim (r. 1633 1657), który znów miał dwuch synów: Szymona Karola, wojewodę mścisławskiego (r.

mm

ЩШ ipM

НЙК fi**¹

-■-Л-.

1685    — 1688) i Jana; wojewodę połockie-go i hetmana polnego litewskiego (ob.), protoplastów dwuch linii swego domu, które stale już należały do rodzin magnackich litewskich, nabyły olbrzymie majątki tak na Litwie właściwej, jak i na Białej Rusi, posiadały pierwsze dostojeństwa krajowe i, pisząc się zawsze „z Kozielska“, przybrały nawet w XVII stuleciu tytuł hrabiowski od licznych swych posiadłości Dąbrówna, Mołodeczna, Izabellina.

JM 4, ш

Fig. 157. Ogiński '(herb), w polu górnem czerwonem jeździec zbrojny koniu siwym, kopią przebijający smoka; w dol-nem błękitnem — litera ruska U o wygiętych zewnątrz ramionach, a na niej ozdoba srebrna w formie krzyża z wierzchołkiem rozdartym i kolisto na

okryta płaszczem książęcym z mitrą, miana herbu Oginiec (ob.), używana obecnie, przez rodzinę książęcą Ogińskich (ob.), zatwier-

Zalesia i t. d. Linia Jana (młodsza, wygasła obecnie po mieczu) wydała z siebie: Mikołaja Franciszka, podskarbiego nadwornego litewskiego (r. 1695), kasztelana trockiego (r. 1711 1715), M ar y a n а К ar o 1 a, kasztelana mścisławskiego (r. 1703), Grzegorza Antoniego, hetmana polnego (1703), a później wielkiego litewskiego (r.    1709) (ob.), Kazimie

zewnątrz załamanym. Tar-

Od-

rza Dominika, wojewodę trockiego (r. na 1710) i wileńskiego (r. 1730) (ob.), wszystkich synów hetmana Jana; Ludwika, biskupa smoleńskiego (r. 1716) i Józefa, wo- cza jewodę trockiego (ob.), obu wnuków hetmana Jana, wreszcie Michała K a zimie-

„Poem a tłustomoralne“,

A. 13

dzoną w tym tytule w Kr. Polskiem w r. 1821, a w Ces. Rosyjskiein w r. 1868.—Źródła. Kosiński I, 143,166; O s t r o w s к i; „Księga herbowa rodów polskich“.

Ogiński 1) Aleksander ks. (f w r. 1653), był wojewodą mińskim, później kasztelanem trockim, walczył z odznaczeniem pod Kirch-holmem (r. 1604), Smoleńskiem (r. 1611) i Cho-cimem (r. 1621), oraz posłował na różne sejmy.—2) Marcyan (f w r. 1690), syn poprzedzającego, wsławił się w wojnach przeciw Ra-k o c z e m u (ob.), w r. 1670 został kasztelanem trockim, a w r. 1685 kanclerzem litewskim; w r. 1686 uczestniczył w obradach przy zawieraniu z Moskwą pokoju Grzymułtowskiego. Niektóre listy jego o układach przedwstępnych w Radzyniu są pomieszczone w „Źródłach do dziejów polskich“ Malinowskiego (t. II, Wilno, 1844). —3) Jan (fw r. 1684), syn poprzedzającego, wojewoda mścisławski, potem połocki, od r. 1682 hetman polny litewski, walczył z Turkami i Tatarami, odznaczył się zaszczytnie w sławnej wyprawie wiedeńskiej. — 4) Grzegorz Antoni (fw r. 1709), syn poprzedzającego, kolejno starosta żmudzki, hetman polny litewski, marszałek trybunału litewskiego, nakoniec w r. 1708 hetman w. litewski. Podczas bezkrólewia w r. 1696, stanął na czele konfederacyi wojska litewskiego, które wypowiedziało posłuszeństwo hetmanowi w. litew. Sapie że, a za elekcyi zajęło wrogie względem kandydatury Ludwika XIV stanowisko. Walki pomyślne staczał ze Szwedami. — 5) Marcya n Karol, brat poprzedzającego, w r. 1702 został kasztelanem mścisławskim. — 6.) Kazimierz (fw r. 1737), brat dwu poprzednich.

7) Kazimierz, wojewoda trocki, od roku 1730 wileński, (f w r. 1733), poeta polski. Najobszerniejsze i najlepsze jego dzieło, to przeróbka wierszem romansu prozaicznego francuskiego, „Dyanei“, poświęcona ordynatowej Zamoyskiej, Antoninie Józefie z Zali о г o w s kich, miłośnicy wierszów i romansów czyli, jak dawniej mówiono, „romanij“: pod napisem „Zwierciadło przeciwnego ludzkim rzeczom sukcesu i przykrej od pięciu, Horydei z Nigropoutu, Dyanei z Cypru, Arelidy i Infan-ty sióstr z Numidyi, Dorycei z Norwegii królewien, doznanej alternaty“. Następuje wcale niezła przemowa do Ordynatowej wierszem i prozą, dowcipniejsza niż dzieło same, nużące jednostajnością przygód na lądzie i morzu, ucieczek, bitw, pojedynków i t. d.; heroiczno-awanturniczego charakteru, mało urozmaiconych, głównie listami bohaterów i bohaterek, bez moralizacyi zwykłych, np. u W. Potockiego. Język i formy nie grzeszą zbytnią poprawnością, chociaż im jeszcze daleko do rozwydrzenia saskiego; znać jeszcze starszą szkołę Kochowskich i Twardowskich; jaką taką staranność o formę wiersza i mowy. Obszerny ten romans wierszem (posiadamy

Encykl. Powsz. Ilustr Ser II. Zesz. 30b T. IV

i jego tłumaczenia prozą, również niedrukowa-ne dotąd) ocalał w kilku rękopisach; staranny przepis, ofiarowany właśnie Ordynatowej, ze zbiorów Załuskiego, jest w Ces. Publ. Bibl. w Petersburgu (162 kart folio); inny, pod dziwacznym napisem

u Krasińskich w Warszawie i t. d.

8) Tadeusz J ó z e f, (f w 1737)fsyn poprzedzającego, również wojewoda trocki, przez małżeństwo z Ann ą, córką ostatniego W i ś n i o-wiec kiego (ob.), stał się panem fortuny olbrzymiej, która, jako wiano czterech jego córek, przeszła do rodzin: Platerów, Przeź-dzieckich, Brzostowskich i Wielo-h u r s к i c h. — 9) Marcyan, wmuk Marcyana Karola, był w latach 1712,    1718 i 1723

marszałkiem trybunału litewskiego, w r. 1700 został kasztelanem, a w r. 1733 wojewodą witebskim. Bronił gorąco sprawy Stanisława Leszczyńskiego (ob.), jako regimentarz pospolitego ruszenia szlachty, przyczem zjednał sobie szacunek powszechny odwagą i wysokie-mi zaletami umysłu.—10) Ignacy (Pr. 1775), drugi syn poprzedzającego, oboźny w. litewski, od r. 1733 marszałek trybunału litewskiego, r. 1743 marszałek nadworny litewski, r. 1750 marszałek w. litewski, uakoniec od r. 1768 kasztelan wileński. Za Au gu s ta III jeździł dwa razy jako poseł do Petersburga. Zmarł w Halli,* pochowany w Witebsku. Są w druku mowy jego z sejmu r. 1762. —11) Tadeusz, młodszy brat poprzedzającego (* w r. 1711 — f r. 1783), kasztelan, wojewoda trocki, dla swej powagi przezywany w wieku późniejszym dziekanem senatu. Niektóre jego mowy znajdują się w „Swadzie“ Danej kowicza-Ostrowskiego, inne w „Dyaryuszu mów“, wydanym w Wilnie w r. 1745 i osobno w r. 1762. W rękopisie pozostawił pamiętnik, będący ważnym przyczynkiem do dziejów obyczajów współczesnych w Polsce. — 12) Michał Kazimierz, syn Tadeusza Józefa w-dy trockiego, (* w r. 1728 w Warszawie—f tamże d. 31 maja r. 1800). W r. 1744 został mianowany cześnikiem wielkim litewskim. Następnie prowadził w swoim i sióstr swoich imieniu procesy majątkowe z Ignacym i Michałem Ogińskie mi. W r. 1748 zostaje mianowany pisarzem polnym litewskim, później gene-rał-majorem; za cesją ciotki swej M a r c y b e 1 i Zawiszynej zostaje również starostą cze-czerskim. Po siedmioletnim pobycie za granicą żeni się w r. 1761 z Aleksandrą kanclerzau-ką Czartoryską, wdową po Michale Sa-pieże. W r. 1764 jeździł do Petersburga, licząc, że potrafi otrzymać koronę polską. Nadzieja ta go zawiodła; po powrocie d. 4 grudnia roku tego został mianowany wojewodą wileńskim, a w r. 1768 hetmanem wielkim litewskim. Przystąpił do konfederacyi barskiej; po bitwie pod Stołowiczaini w r. 1771, gdzie został porażony przez Su w o ro w a, tułał się przez lat

UO

kilka za granicą. Potem osiągnął amnestyę, odzyskał majątki i oddał się życiu cichemu w swych dobrach. Pomimo tego spokoju zewnętrznego, jak się okazuje, zostawał w r. 1788 w stosunkach przestępnych z posłem i królem pruskim (Kalinka, „Sejm czteroletni“, T. I, str. 183, 184). Udział jego w życiu publicz-nem poza tern ograniczał się tylko do spraw komisyi wojskowej. Przy powołaniu jej do    a głównie polonezy. Które jednak z tych pożycia na Litwie O. by jej pierwszym prze-    lonezów, opatrzonych nazwiskiem ogólnikowem:

oraz na skrzypcach. W grze na tym instrumencie kształcił się w Warszawie u sławnego skrzypka i kompozytora Jana Babtysty Viottiego, solisty kapeli króla Stanisława Augusta. Na zamku swoim w Słonimie miał własną orkiestrę, w której grywał, bądź w wykonaniu muzyki zbiorowej, bądź jako solista.

Komponował różne utwory muzyczne,

wodniczącym, następnie podczas jej zniesie-    „Księcia Ogińskiego“, są jego utworami, a któ-

nia w r. 1776 również należał do prezy-    re jego synowca Michała Kio fasa (ob.),

dyum, gdy powstała komisya wojskowa oboj-    niewiadomo, prócz jednego, ułożonego na skrzyp-

ga narodów O. znowu należy do prezy-    ce z towarzyszeniem fortepianu, drukowanego

dyum, przewodniczy jej dorywczo w latach    w numerze noworocznym „Kuryera Warszaw-

A. POI

1790 i 1791. Wogóle O-ski mało wiedział, co    skiego“ z r. 1902.

13) Jędrzej, syn Tadeusza (f w r. 1787), starosta oszmiański, potem miecznik i referendarz litewski, od r. 1773 marszałek sejmu. Kilkakrotnie posłował do Petersburga, Wiednia i Berlina. Są w druku liczne mowy jego sej-H) Michał Kleofas, syn J ę d r z e-

się dzieje w wojsku, chociaż od czasu do czasu pełnił swoje obowiązki wodza naczelnego (np. przeglądy). —Podczassejmuczteroletniego stał po stronic żywiołów postępowych, po upadku ustawy z d. 3 maja, złożył swą buławę d. 6 lipca r.

1793. Po upadku Rzeczypospolitej osiadł w War-    mowę.

szawie. Umarł bezpotomnie, pochowany na einen-    ja (ob. wyżej p. 1. 13), urodził się w r. 1765

tarzu powązkowskim.— Większą część życia    we wsi rodzinnej 7 mil od Warszawy. Tutaj

spędził swe lata młodości i tu otrzymał wykształcenie. Mając lat 19 wstąpił do służby cywilnej, w wieku lat 23 był już kawalerem Orła Białego i miecznikiem litewskim. Żywo uczestniczył w pracach sejmu 4-letnie-go. W r. 1789 był mianowany posłem nadzwyczajnym w Hadze, W czerwcu roku następnego opuścił Warszawę i udał się do Hollandyi,

dzić tranzakcyę, konieczną dla Rzeczypospolitej, a mianowicie w jej imieniu zawarł pożyczkę zfirmą Hogner Grand i Sme tli —na sumę 2 100 000 zł. holenderskich; dosyć korzystną

kom.—Sprawy rodzinne i majątkowe zmusiły go do powrotu do ojczyzny; udaje się więc na Białoruś, zajętą przez rząd rosyjski, i w Mohile-wie spotyka się z P o t i e m к i n e m. Podczas swej bytności w Wilnie wstąpiwszy do korporacyi miej -skiej, zostaje wybrany na deputata i reprezentanta municypalności i jedzie po otrzymaniu instrukcyi na sejm w kwietniu r. 1792. Wobec zmian, którym uległ cały bieg rzeczy, w końcu tegoż roku, opuszcza Warszawę i udaje się do Altwasser. Tam go dochodzi wiadomość o akcesie króla do konfederacyi Targowiekiej oraz o tym, iż dobra jego zostały zasekwestro-wane. Chcąc uratować swój majątek udaje się do Kossakowskiego, następnie do general-ności, ale wszelkie starania nie przyniosły wyniku pożądanego. Wtedy O. jedzie do Petersburga, aby uzyskać od Z u b o w a zwrot dóbr zajętych. Ulegając jakoby jego żądaniu, zgadza się przyjąć zaofiarowaną sobie przez sejm grodzieński —

swego spędził w Słonimiu, miasto to podniósł i dzięki swym zabiegom wzbogacił. Tamże utrzymywał drukarnię, zakładał fabryki i podnosił przemysł. O. wogóle dbał o uprzemysłowienie kraju. W wysokim stopniu przyczynił się do zbudowania traktu pińsko-słonimskiego, na budowę traktu pińsko-wołyńskiego ofiarował 20 000 złp., drzewo i faszyny, oraz do robót j dawał ludzi swoich. Najznakomitszem jego j dokąd wyjechał, poza inuetni sprawami, głównie dziełem jest kanał, po dziś dzień zwany „Ogiń- j w celach handlowych. Udało mu się przeprowa-skim“ (ob.). Kanał ten kosztował 12 000 000 złp. Sejm r. 1788, pragnąc uczcie jego zasługi, uchwalił posąg dla hetmana, który miał stanąć w dziedzińcu zamku wileńskiego. Pomnik ten jednak nie był nigdy wystawiony. W r. 1784 ■ dla Polski. Jednocześnie był używany i do już szły statki z Chersonu do Królewca. W r. ! spraw dyplomatycznych; jeździł do Londynu, by 1790 hetman kopał kanał na Polesiu pod Ste- ! tam rozpatrzyć z ministeryum sprawę możli-tyczowem. Umysł ogromnie wykształcony, wy- \ wego odstąpieniu Gdańska i Torunia Prusa-soka kultura artystyczna cechowały О-go., ale temu nie odpowiadały cechy charakteru. Był on zanadto bojaźliwy i niestanowezy w działaniu. Otaczał się rojem artystów; jego pałac Słonimski był środowiskiem kultury na południu. Hetman posiadał tu teatr nadworny polski i włoski, tutaj tworzył dzieła swoje.

M. Han.

Z prac literackich pozostały: 1) książeczka w 8-e b. m. i r. (Słonim; zawiera zbiór bajek, satyr i wierszy różnycb). 2) „Powieści historyczne i moralne“ (Warszawa 1782), 3) „Bajki i nie bajki przez obywatela Słonimskiego“, (Warszawa 1788) — nadto mowy w drukach spół-czesnych, np. z r. 1788, 1789, 1790.—Wolff „Kniaziowie litewsko-ruscy“. Korzon „Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta“ (t. II, IV. V);

O. zajmował się także z upodobaniem muzyką. Grał na kilku instrumentach, głównie na arfie, do której podobno dodał trzy pedały—

na żądanie Si evers a—godność podskarbiego i soekich, jest protoplastą żyjących dziś książąt wielkiego Litewskiego. Za zleceniem tegoż ; O giń s к i c h. Zostawił pamiętniki p. n. „Mémoires sejmu należał wraz z innemi ministrami do ko- ; sur la Pologne et les Polonais de 1788 à 1815“ misyi, która się zajmowała Ułożeniem budżetu, j (4 t. Paryż 1826 w zastosowaniu do zmniejszonych granic Polski.

1827, wyd. 2 tamże 1833). Tłumaczenie niemieckie wyszło w r. 1845 w „Bibliothek ausgewählter Memoiren des 18-ten und 19-ten Jahrhuderts“ wyd. Fryderyka Gleich a. Przekład polski wyszedł w Poznaniu u Żupańskiego w „Zbiorze Pamiętników z w. XVIII“ (tomy 4, 1870 — 1872). — Nielubowicz, niegdyś sekretarz О-go, wydał zjadliwą krytykę tomu 1-szego pa-miętków, które, pomimo pewnych przemilczeń, dotyczących ciemnych stron w życiu О-go, posiadają znaczenie duże,, szczególnie dla lat 1790 — 1800.—Por. Korzon. „Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta“, К raushar. „Barss,

M. Hau

Po wybuchu powstania uczestniczy w nim, jako członek rządu tymczasowego. Dnia 11 maja r.

1794 w obecności jego iTomasza Wawrzec-kiego (ob.) odbył się przegląd i popis wojsk powstańczych na Litwie. Swoim kosztem uzbroił i utrzymywał oddział z 480 strzelców, których zebrał i któremi dowodził. Oddział ten został rozbity pod Iwieńcem. O. jezdził następnie do Kościuszki, a potem po powrocie na Litwę pośredniczył pomiędzy naczelnikiem a Wielhorskim. Otrzymawszy od tegoż 50 ludzi, wyjechał z Wilna d. 1 sierpnia,

Jak wielu innych członków tej rodziny, również i ks. Michał Kleofas uprawiał niwę kompozytorską, i na niej zdobyć sobie zdołał popularność wszechświatową, zwłaszcza jako twórca⁻ sławnych polonezów na fortepian, drukowanych w Paryżu, Berlinie, Lipsku, Dreźnie, Wiedniu, Monachium, Brunszwiku, Hamburgu, Londynie, w Pradze, Magdeburgu, Offenbachu, Mogun-cyi, Medyolanie, Florencyi, Petersburgu, Warszawie i Wilnie. Wydawcy robili interesy ma-teryalne świetne na tych polonezach, reklamowali je iście po amerykańsku, i zaopatrywali w tytuły fantastyczne, zwłaszcza najsłynniejsze z nich: „F. dur“ (zwany w Polsce: „Rozbiór Polski“) i „A. mol“, najpopularniejszy, grywany po dziś dzień, przezwany: „Pożegnanie ojczyzny“. Jedno wydanie paryskie pierwszego z tych polonezów nosi napis dziwaczny: „La célèbre Polonaise d’Oginski, qui a fait le tour du monde“, inne zaś wydanie zostało ozdobione podobizną autora, odbierającego sobie życie wystrzałem z pistoletu, z podpisem: „Oginsky, désespéré de voir son amour payé d’indifférence, se donne la mort tandis qu’on execute une polonaise, qu’il avait composée pour son ingrate maîtresse, qui la dansait avec son rival“— co było oczywiście fałszem wierutnym. Sześć najpiękniejszych polonezów О-go wydał S. Moniuszko u Zawadzkiego w Wilnie, opatrzywszy je nową harmonią, odpowiadającą wymaganiom teoryi muzycznej. Bo choć O. kształcił się w teoryi u Józefa Kozłowskiego (ob.), twórcy słynnego „Requiem“ na śmierć króla Stanisława Augusta, gruntownego wykształcenia muzycznego nie posiadał. Wszystkie jednak jego polonezy, choć im zbywało na poprawnym podkładzie harmonicznym, odznaczały się melodyą piękną, prostotą formy, łatwością układu fortepianowego, nastrojem rzewnym i rytmiką rdzennie polską. Mniejszem powodzeniem cieszyły się inne jego kompozycye, jak: romanse do słów francuskich, „Legenda“ i „The harmonicum“ wyd. r. 1824, oraz opera jednoaktowa p. n. „Zelis et Valcour, ou Bona-

połączył powstańców z powiatów: zawilejskiego, palestrant warszawski“, bracławskiego i wiłkomierskiego i ruszył pod Dynaburg. Twierdy tej nie zdobył, ale udało mu się część miasta spalić. Pod koniec powstania opuszcza kraj pod nazwiskiem przybranym i udaje się do Włoch. W Wenecyi, gdzie było wielkie zgromadzenie Polaków, utrzymywał stosunki z pjzedstawicielem Polski w Paryżu— Barssem. Wysunięty przez opinię publiczną, zostaje mianowany agentem politycznym w Konstantynopolu. Po długich przeszkodach przybywa w pierwszej połowie r. 1796 nad Bosfor i rozpoczyna tu ożywioną działalność, wypracowuje projekty układania się o pożyczkę i o zorganizowanie konfederacyi w Polsce, usiłuje nawiązać stosunki szersze z głównymi przedstawicielami rządu tureckiego i francuskiego. Po przyjeździe Aubert-du В ay e t a, posła francuskiego, do Konstantynopola, O. opuszcza stolicę Porty i rusza na długie wędrówki po Europie, w celu zjednoczenia Polaków i przywrócenia niepodległości kraju.

Straciwszy nadzieję osiągnięcia tego celu O. po 8 latach emigracyi powraca do kraju, gdzie osiada we wsi Zalesie pod Wilnem, i tam oddaje się życiu spokojnemu, poświęcając się naukom, muzyce i ogrodnictwu, oraz spisywaniu swych pamiętników. Krótko trwa to życie spokojne. W r. 1806 opuszcza swój majątek, przez czas pewien podróżuje po Europie, bawi w Paryżu, w końcu dla spraw majątkowych przyjeżdża do kraju, by udać się następnie do Petersburga. W Wilnie przyjmuje na żądanie szlachty miejscowej mandat zakomunikowania cesarzowi skarg na uciski, którym podlegała ludność w kraju zabranym. Ta pierwsza, skutecznie załatwiona sprawa (r. 1810), zbliża O-go do Cesarza Aleksandra I, którego gorącym wyznawcą staje się od tej pory. Aleksander mianował go swoim radcą tajnym i senatorem, i często wzywał do wypowiadania się w sprawach dotyczących Polaków.— Po utworzeniu Królestwa Polskiego O. opuścił Warszawę i udał się do Włoch. Osiadł we Florencyi i tam umarł wr.M833. Żonaty był z Izabellą zLa-

A. Pol.

utrzymywano.

Red.

Red.

parte au Caire¹’, grana na dworze Napoleona I-go.

15) Irenens z, syn Mi chała Kleofasa, szambelan i ochmistrz dworu rossyjskiego (fw r. 1863 w Retowie), pozostawił po sobie chlubną pamięć, jako opiekun włościan, dla których założył w Retowie w r. 1859 szkołę agronomiczną, przy niej fermę wzorową dla zajęć praktycznych, szkółkę wiejską, dom dla sierot, szpital, dom położniczy. — Porówn. Wolff: „Kniaziowie litewsko-ruscy ” (Warszawa 1895); „Genealogia domu Ogińskich” (Wilno 1707); В o r ej к o-C h o d ź к o: „Rodowód ks. Ogińskich” (Paryż 1858).

Ogiński Karol (połowa pierwsza w. XVII) pisarz łacińsko-polski, syn Samuela stolnika, a późnięj ciwuna trockiego; przebywał długo w Hollaudyi, a tam się też ożenił oraz ogłosił przekład łaciński dzieła Castilionego „II libro del cortegiano”, lecz nie z oryginału, ale z tłómaczenia francuskiego Fore ta, dając mu napis „Honestus homo sive ars placendi in aula” (Franecker 1643).    Ked-

Ogiński kanał, łączący dorzecza Niemna

1    Dniepru, prawie cały leży w powiecie Pińskim w gub. Mińskiej. Zaczyna się o 33 wiorsty od uścia Jasiołdy do Piny, dopływu Prype-ci, pomiędzy wsiami Wieleśnicą a Mierczycami, ciągnie się w kierunku północnym i północno-wschodnim, mija miasteczko Telechany, dalej jezioro Wólkę (1 wiorsta średnicy), które z powodu głębokości i dostępności brzegów jest do-godnem zimowiskiem dla statków. Po przebieżeniu 42 wiorst kanał wchodzi do jeziora Wyga-nowskiego, jezioro to, długie na 7 wiorst, szerokie na 4, leży wyżej niż zwykły poziom rzek Jasiołdy i Szczary, jest też głównym zbiornikiem wody dla całego kanału. Część kanału od jeziora Wyganowskiego do Szczary (dopływu Niemna) długa jest na 2г/₂ wiorsty. —Szerokość kanału na dnie wynosi 3 do 5 sążni, głębokość dochodzi do 3 stóp. Na kanale jest śluz 10. Kanał O. od czasów'niedawnych z powodu wyniszczenia lasów i pobudowania dróg żelaznych na Polesiu utracił dużo ze swego znaczenia; w r. 1894 przewieziono po nim jednak jeszcze

2    720 tysięcy pudów w kierunku od Niemna do Dniepru i 14 tysięcy pudów w kierunku przeciwnym. Spławiają po kanale prawie wyłącznie drzewo i to tylko na wiosnę, w innych bowiem porach roku brak w nim często wody.— Kanał O. zaczął budować w r. 1765 Michał Kazimierz Ogiński, wojewoda wileński, później hetman w. litewski (ob.). Kiedy został otwarty dla żeglugi, niewiadomo; musiałjednak nie być dobrze opatrzony, gdyż Czacki mówi o nim w r. 1800 że jest „prawie zapomniany”. Później dopiero wzięto się energicznie do uporządkowania go, tak że już w r. 1803 był dogodny do spławu; odtąd go już też starannie

lg. F.

Ogle Jerzy (* d. 14 października r. 1742 f w Bellevue [hr. Wexford] d. 10 sierpnia г. 1814) polityk irlandzki, syn Jerzego O. (* w r. 1704 —t r. 1746), pisarza i tłumacza dzieł klasycznych, cenionego przez współczesnych. Otrzymawszy wykształcenie i wychowanie bardzo staranne, od r. 1768 do 1796 zasiadał w parlamencie jako reprezentant hrabstwa Wexford, a wymową porywającą umiał sobie wywalczyć wpływ nielada. Należał do stronnictwa liberalnego ( Whigs), pomimo to był przeciwnikiem równouprawnienia katolików. W r. 1783 wstąpił do Rady tajnej dla Irlandyi, w roku zaś 1796 został gubernatorem Wexfordu. W r. 1798 wybrano go znów do parlamentu, tym razem w Dublinie, występował wtedy bardzo stanowczo przeciwko unii prawodawczej Irlandyi i Auglii. W r. 1804 ustąpił z widowni publicznej i lata ostatnie życia spędził w zaciszu domowem. Wystawiono mu posąg w katedrze św. Patryka w Dublinie. — O., który od młodości zabawiał się poezją, jest autorem wierszy, z których wiele stało się pieśniami ! ludowemi.

Oględziny, ob. O pa try.

Oglio, rzeka we Włoszech: źródła ma w Alpach w prowincyi Brescia, płynie przez dolinę alpejską Val Camonica, pod Pisogne wpada do jeziora Iseo, które opuszcza pod Samico, płynie dalej przez równinę lombardzką, tworzy granicę pomiędzy prowincyami Brescia a Bergamo i Cremona, nakoniec wpada do rz. Po pod Borgoforte. Długość jej wynosi 280 km.; na przestrzeni 60 km., od Pontevico, jest spławna. Najważniejsze dopływy: Nfella i Chiese. *=■

Ogłódek, ob. Korniki.

Ogłowienie, jest to ścięcie wierzchołka czyli korony drzewu na pniu stojącemu; bywa dwojakie: właściwe i polegające na okrzesywaniu.—W razie pierwszym ścinany bywa na wysokości 5 do 8 stóp od ziemi wierzch drzewa, w celu zużycia drewna. Czynność tę powtarzać można co lat kilka, ale wtedy obcina się zawsze już tylko gałęzie i konary świeżo wyrosłe, bez naruszania pnia samego. W miejscu, gdzie po raz pierwszy czub drzewa ścięto, pień pozostały zawsze nieomal grubieje dość znacznie, wytwarzając jakby głowę, skąd też i nazwa O. powstać miała. Zgrubienia takie głowiaste szczególnie wybitnie występują u wierzb, którym wierzchołki pościnano, a te też drzewa najczęściej poddawane bywają O-u i znoszą je dobrze, inne mniej. Okrzesywanie najpospoliciej wykonywane bywa na topolach przydrożnych, którym ociosuje się do pewnej wysokości wszystkie konary i gałęzie boczne, nie tykając wszakże wierzchołka; gałęzie w sposób ten otrzymane idą na opał, liście zaś na paszę dla owiec; ale i topole można też tak samo ogłowiać, jak wierzby.

Ogmius, właściwie Ogra a po celtycku, po grecku ’'O/utoę, nazwa bóstwa staroceltyckiego,

które Lucyan („Herc.“ 1) mylnie za Herkulesa uważa. Przedstawiano go z włosem rzadkim na głowie, z twarzą zmarszczkami pokrytą, odzianego skórą lwią, z maczugą i łu-kiem w ręku; z ust jego wychodziły łańcuchy, sięgające do uszów otaczających go postaci.

pasterze nocą rozpalają ognisko i spokojnie przebywają wśród nawiedzanego miejsca, moc zła bowiem nie ośmieli się podejść do ognia; jeżeli ktoś zachoruje, trzeba wodą, w której pogrążono węgiel, pokropić go; gdy urodzi się dziecko nieprawe, matka w lesie wyszukuje pień, opalony przez piorun, i kładzie weń dziecko, ufna, że będzie zbawione; ogień wskazuje grzeszników i karze ich, it. d.— Poglądy te Wotjaków powtarzają się u wszystkich ludów, znajdujących się na niższych szczeblach kultury, i rodzą wielką moc obchodów i praktyk odpowiednich. Powszechnie palą tam ognie dla odstraszenia sił nieczystych (według Australczy-ków potwór Kuingo (oh.) zbliża się tylko wtedy, gdy O-ie zagasną), dla odpędzenia złego od chorych i położnic (np. w Bengalii mniemają, iż zły duch pod postacią kota usiłuje wyrządzić krzywdę położnicy, dlatego w ciągu 2 tygodni palą przed nią ognisko).—Rozniecają nowe O-ie, bo nowemu żarzewiu przypisują większą czystość, a zatem i większe wpływy, gdy zarazy się srożą pomiędzy ludźmi lub bydłem. Zwłaszcza w porze nocnej O. jest nieoceniony, jako środek odganiający wszelką moc nieczystą i t. d.—Wierzenia te występują u ludu naszego w mnóstwie zwyczajów przesądnych. Tutaj

Prawdopodobnie jest to Me Ikar tli (ob.), bóstwo słońca fenickie, którego kult do kraiu celtyckich, szczególnie na wybrzeżach morskich,

S. Dr/..

Fenicyanie w odwiecznych czasach zaprowadzili; uchodził później za wynalazcę pisma zwanego Ogham (ob.). -Por. E. Huclier „L’art Gaulois“, Paryż 1868.

zaklęcie Czeremisów; „spij, mój ogniu mały, bez nóg w gniazdku swojem, spij jak myszka w norze“, głosi pożegnanie О-a wieczorem u Ło-tyszów. Siady tych wierzeń również dotrwały wśród ludu naszego. (К o lb e rg, XVII, 79) przytacza podanie o rozmowie dwuch О-ni, z których jeden utyskuje, że gospodyni nie dba o jego zachowanie, ani przeżegna go na noc krzyżem, a poduszczony przez drugi mści się, puszczając z dymem chatę. — O. we-

Ognia kult. Kult О-a przechodził prawdopodobnie szczeble dość rozmaite, a to w zależności od kształtowania się całego trybu życia wśród odpowiedniej gromady społecznej: innym musiał być co do treści swojej w owym okresie pierwotnym, kiedy O., palący się wśród obozu, był cząstką pielęgnowaną pożarów naturalnych; innym w okresie umiejętności sztucznego niecenia О-a, ale kiedy człowiek prowadził jeszcze żywot koczujący, i tułaczka rwała nici pomiędzy przodkami zmarłymi a wnukami; innym nakoniec, gdy tryb życia osiadły stworzył trądycyę ojców i religię ubożąt domowych (ob.), a K. О-a tak zrósł się z kultem dziadów, iż niepodobieństwem jest wyod- \ należy przeganianie bydła przez O-ie na wio-rębnić wzajemnie pierwiastki jednego a dru- snę, rozrzucanie węgli żarzących się ze Sobót-giego. Naturalnie, wątki pewne, począwszy się ki po polu, odczynianie uroków za pomocą wę-w okresie najpierwotniejszym, ciągną się, acz gielków, wrzuconych do wody, użycie popiołu częściowo przekształcone, po przez wszystkie (ob. Popiół), palenie gromnicy podczas burzy szczeble kultury i nadają K-wi О-a pewną je- i t. d. (opuszczamy zaś same wierzenia, jak to dnolitość. Pomiędzy tymi wątkami na pierw- j chociażby, iż piorun nigdy w dom nie uderzy, szym miejscu należy wymienić pogląd na w którym na kominie pali się O.). Między ogień, jako na żywioł czysty, czystością innemi takim jest także początek zwyczaju swoją osłaniający człowieka. „Ogień palenia świec nad trupem. Drugim wątkiem, oczyszcza wszystko — powiada lud nasz; wie- który, począwszy się w epoce najodleglejszej, przowiny nie wolno byłoby jeść, gdyby wie- ciągnie się przez wszystkie szczeble kultury aż prza wpierw nie osmalono“ (P e tro w „Ludzie- niemal do czasów naszych (o ile mowa o nami dobrz.“, str. 126). Naturalnie, ów argument, szej cywilizacyi), jest pogląd, iż O. jest odwołujący się do oczyszczenia wieprza przez O., istotą żywą, a przynajmniej przypisywanie jest pochodzenia późniejszego, ale poglądy o sile mu niektórych cech żywej istoty. Pożary natural-oczyszczającej О-a sięgają okresów kultury j ne, z których, wykradłszy cząstkę, człowiek roz-naj wcześniejszych. Fakty takie, iż O. pożera [ niecał ongi ognisko własne, uchodzą w legendach wszystko „nieczyste“ - trupa, odpadki, a sam za stworzenia żywe (ob. Ogień). Wykradziona nie ulega zanieczyszczeniu, iż odgania drapież- cząstka również uchodziła za jestestwo, życiem ców, rozjaśnia mroki nocne, (a wszystko to by- obdarzone: beznogie, bezwłose, czerwonowłose ły żywioły złe, nieczyste), iż powstrzymuje krze- j lub złotowłose, płomienistolice, z ostremi pa-wienie się zarazy, i wiele innych musiały wy- ¹ żurami i językami ostremi. „Dobry ogniu, wrzeć wpływ na umysły i podsunąć pogląd, iż ! twój oddech jest długi, twój język ostry“, brzmi O. jest żywiołem czystym, świętym (przyczem niekiedy dzieli ten zaszczyt z wodą, upostaciowaną niejednokrotnie jako siostra jego).—Według Wotjaków wszędzie w przyrodzie siły nieczyste są rozproszone, ziemia jest pełna grzechu, żywiołów nieczystych znajduje się na niej więcej niż czystych, boskich. W liczbie tych zaś ogień zajmuje miejsce pierwsze. Jest to żywioł wszechmocny, wszystko oczyszczający: złe duchy przed nim pierzchają, wszelka rzecz nieczysta zostaje w nim oczyszczona; dług ludu naszego posiada dar mowy, wróży,

odczuwa zniewagi wyrządzone, nawet puszcza się w pogoń za złoczyńcą; jak dziecko do kołyski, trzeba go przeżegnać krzyżem i otulić na noc (tj. obsypać popiołem), niewolno go zanieczyszczać, dokuczać mu.—Dzicy australscy nie pozwalają poruszać О-a kijem zakrzywionym na końcu: O. zemści się za ten ból, odbierając życie któremuś z dzieci, a pogląd ten można odnaleść w wierzeniach włościan europejskich. Nawet ofiary, wrzucane pod róż-nemi pozorami do ogniska, można poniekąd uważać za karmienie go; w każdym razie istnieje tu i owdzie pogląd, iż O. może doznawać głodu.—Obapowyżej zaznaczone względy, a więc a) poczytywanie О-a za żywioł święty, odgania-niający siły nieczyste, oraz b) przypisywanie mu właściwości istoty żyjącej sprawiły, iż umysł prostaczy spogląda na O. ze czcią niezmierną.

umiejętności sztucznego krzesania O-a; dopiero później podsunięto pod tę praktykę tłómacze-nia inne. Bądź co bądź, kult О-a istnieje wśród ludu naszego i może należy do liczby zwyczajów i wierzeń staroczesnych, które dotrwały w czystości największej. Praktyki te włościań-stwa naszego wykazują także, na czem polega i polegał kult O-a u ludów innych. Cała różnica tkwi w tern, iż u nas są to rozstrzelone i zniekształtowane poglądy i praktyki, tam zaś tworzą zwartą całość, w której każdy szczegół wiąże się z innemi. W każdym razie kult ów ludu naszego dostarcza klucza do zrozumienia czci ognia u starodawnych Persów, Greków, i Rzymian, tj. u ludów rolniczych, z rozwinię-tem gospodarstwem domowem. Zastrzeżenie ostatnie jest konieczne, bo kult ognia na każdym ze szczebli kultury kształtuje się odmiennie. Nie zawsze, w dzisiejszym stanie nauki etnologicznej, można sformułować te różnice, ale bądź cobądź wyraźnie rzucają się w oczy, jeśli wypada porównać okresy wcześniejsze, koczownicze, z późniejszemi, rolniezemi. W tamtych przeważają w kulcie ognia pierwiastki kosmiczne, za rolnictwa na plan pierwszy występują wierzenia, właściwe kultowi przodków (ob.Oj ców kult). — 1. Kult kosmiczny O-a. Umysł pierwotny wytworzył systematy filozoficzne rzetelne, a to, co potem o O-iu, jako jednym z pierwiastków („żywiołów“) świata uczyli filozofowie greccy pierwotni, jest jedynie sformułowaniem piśmiennem wierzeń prostaczycli. Między innemi człowiek ówczesny usiłował powiązać w jedną całość zarówno ciepło i blask słońca, jak i każdy objaw О-a, jak wreszcie źródła, z których O. powstaje. Plemię jedno kalifornijskie wierzy więc, że ziemia cała składała się niegdyś z ognia, później żywioł ten pozostał jedynie w drzewach, skąd można „wyłuskać“

Ślady liczne tej czci dotrwały do dnia dzisiejszego w wierzeniach i praktykach ludu naszego. „Nasi włościanie szanują ogień bardzo, i kiedy swawolne dzieci bawią się O-em, starsi przestrzegają mówiąc: daj pokój, O. nie twój brat, żebyś z nim się bawił... Nim krzesać O. zaczną, żegnają się wprzódy (tj. robią ręką znak krzyża). Skoro rozdmuchają iskrę między węglami i łuczywo zapalą, żegnają się także“

„Tribes of California“ str. 171), natomiast plemię inne tamtejsze mniema, iż błyskawice pozostawiają O. w kamieniu (tamże str. 395). U ludów amerykańskich osiadłych (jak HuichoIowie, tak sumiennie zbadani przez K. Lumho ltza, Zuń-czycy i in., a prawdopodobnie Aztekowie, Inkowie, Mayowie, Natczowie i in.) kult O-a pozostaje w związku jak najściślejszym z kultem słońca. „O. jest jako słońce!“—Wprawdzie ze wskazówek dorywczych, które są rozproszone w pracach etnograficznych, trudno jest wyrobić sobie pojęcie jasne o tym przedmiocie, jednak sam fakt, iż związek ów istnieje, nie ulega wątpliwości żadnej. Bardziej zresztą niż komentarze, świadczą o tem obrzędy coroczne gaszenia O-a w całem plemieniu, zapalania ogniska ogólno-plemiennego, a od niego O-i prywatnych,—obrzędy odbywające się w okresie przesileń (ob. Święta słoneczne, Sobótka). O. taki jest krzesany ze „świętego“, „czystego“, tj. nie splugawionego O-a, „zawartego“ w drzewach i kamieniach, i ognisko, na którem

(Kolberg XVII, 79). Wchodząc do izby, mówią: „niechaj będzie pochwalony ogień“ (tamże XVI, 22). Odezwanie to może świadczy, iż dzisiejszy „niechaj będzie pochwalony“ ma za sobą przeszłość bardzo odległą.—Nie wolno zanieczyszczać ognia pod żadnym pozorem (Austral-czycy wierzą, iż O. mści się za niektóre tego rodzaju zniewagi,—przestępca umiera!), ani zalewać go pomyjami, a nawet wodą (i w ogóle gasić go czem kol wiek; O. na ognisku powinien zagasnąć sam ze siebie), pluć na niego lub tyłem się do niego obrócić; nawet nie godzi się o nim źle mówić, albo dopuszczać się i go tarciem jednego kawałka o drugi (Powers przed nim czynów nieprzyzwoitych lub sprośnych.—Jak dalece poglądy ludu naszego powtarzają się gdzieindziej, zaświadczyć może przykład następujący: u nas nie wolno pluć w O., kto tak postępuje, będzie po śmierci lizał kamień rozpalony do czerwoności. W Meksyku jedno z przykazań ludu głosi: „nie będziesz pluł w ogień, bo O. pochodzi od Boga. Jest on jako słońce i przedstawia Boga, który go stworzył dla naszego użytku. Kto pluje na O., pluje w twarz Boga“ („Jour, of Amer. Folklore“

1894, 127). Zresztą w tej czci О-a, istnieją pierwiastki, które są puścizną okresu, kiedy trzeba było pielęgnować żarzewie, ażeby nie zgasło: w Lubelskiem „porządna gospodyni starannie na noc O. zachowuje i węgle rozżarzone obsypuje popiołem, ażeby przez noc nie wygasł i żeby go nazajutrz miała w pogotowiu do rozniecenia“ (Kolberg XVII, 79). W tym przechowywaniu żarzewia i niezalewaniu O-a wodą należy widzieć przedewszystkiem przeżytki czasów bardzo odległych, gdy ^nie znano się pali w ciągu roku, uchodzi za instytucyę publiczną, od której istnienia zależy pomyślność społeczna. Miejsce takiego ogniska bywa często uważane za świątynię słońca. Jak pojedyńeze rodziny tworzą tylko cząstkę całości większej, jak świadomość tej całości istnieje za barbarzyństwa w poczuciu plemieńców, tak samo O-ie domowe są tylko ułamkami О-a plemiennego. Ale umysł pierwotny, uosobiając zjawiska, tj. nadając im byt człeko-kształtny, stwarza także dla ognia wogóle, oraz dla poszczególnych O-i, palących się na ogniskach prywatnych, takie same wcielenia antropomorficzne i robi związek pomiędzy niemi (t. j. pomiędzy O-em wogóle, a poszczególnemi ogniskami w chatach) tak zawikłanym, że sami filozofowie pierwotni nie mogą dać sobie rady z wywo-• darni własnemi. — U Ostjaków np. każdy O. uchodzi za wcielenie tej samej bogini Tarn, która językami swemi obejmuje przedmiot rzucony do ogniska. Ale np. u Huicholów rzecz przybrała wygląd bardziej zawikłany.

co wie, którzy tutaj są obecni, i ci, których niema, ojcowie których my znamy i których nie znamy,—ty wiesz, ilu ich jest! O Agni Ga-tawedasie, przyjmij ofiarę dobrze sporządzoną wraz z daniną ofiarniczą!“ — Niekiedy nu O-u, płonącym na ognisku domowem, ciążą jeszcze inne obowiązki. Tak jest u Ajnów. Ogień, „święty karmiciel“, „babka, która nas zrodziła“, śledzi czyny ludzkie i słowa, a na sądzie ostatecznym świadczy przeciw nam lub na korzyść ńnaszą, a jego świadectwo rozstrzyga,—poglądy, które prawdopodobnie rozwinęły się skutkiem oddziaływania postronnego. Jednocześnie w mocy swojej pozostają, a nawet potężnieją dawne oznaki czci oddawane O-i, gdyż osiadły tryb życia sprzyja temu, a nadto sam O. jest oddawna sam z siebie czemś boskiem, nawet bóstwem. Stare i nowe wątki wierzeń plączą się, kult О-a rozpływa się w kulcie ojców, a jednak za-chowywa cechy własne. Do wzrostu świętości О-a przyczynia się i ta okoliczność, iż w domu obok О-a zwyczajnego, przy którym są

ści gospodarcze, ukazuje się O. święty, płonący na ognisku odrębnem, które zamienia się na ołtarz czci ubożąt. „Dom Greka i Rzymianina zawierał ołtarz, na którym było nieco popiołu i żarzących się węgli. Na gospodarzu ciążył obowiązek podtrzymywania О-a dniem i nocą. Biada domowi, w którym zgasł O.! Co wieczór pokrywano węgle popiołom, ażeby nie zupełnie wypaliły się; po ocknięciu się ze snu śpieszono natychmiast rozdmuchać żarzewie i dostarczano mu nieco

drew. O. przestawał się palić na ołtarzu domowym dopiero wtedy, gdy cała rodzina wygasła „ognisko wygasło“, „rodzina wymarła“ były wyrażeniami jednobrzmiącemu Zwyczaje, którym hołdowano względem O-a, świadczy iż był to obrządek doniosły. Nie każdem drzewem można było podsycać ów O. Religia wskazywała, jakich drew wolno było używać, jakich zaś nie. Zakazywała zanieczyszczania O-a,. tj. rzucania do niego przedmiotów niegodnych,, oraz dokonywania przed nim czynów hańbiących. O. ów miał w sobie coś boskiego, oddawano mu cześć istotną. Składano mu w ofierze kwiaty, owoce, wiuo. Oddawano się pod jego opiekę, zwracano się do niego z modlitwami o dobrobyt, szczęście, bogactwo. W niebezpieczeństwie szukano przy nim schronienia. O. był Opatrznością rodziny“ (Fustel do Coulan-g e s). Odtworzyć duch kultu tego u ludów starożytnych można, posługując się dauemi etnografii, a między innemi zwyczajami ludu naszego. W kulcie tym O-a domowego, płonące ognisko było ołtarzem domowym, przed nim są zawierane małżeństwa, albo przynajmniej dokonywane niektóre obrzędy ślubne, z niego

Istnieje tam „nasz pradziad“, bóg O-a — życia gotowane potrawy i spełniane inne czynno-i zdrowia—jego wcieleniem jest O. w świątyni. Obok niego jest jeszcze „nasz prapra-dziad“, także bóg ognia, syn poprzedniego, acz starszy wiekiem od niego. Ten zaś jest iskrą, która pojawia się przez uderzenie krzemienia o krzemień, wówczas gdy „nasz dziad“ jest O-em, otrzymywanym przez dorzucanie drew. Niestety, Lumhol t z nie wspomina, w jakim stosunku pozostaje ów „nasz dziad“ i „pradziad“ do О-a na ogniskach poszczególnych. Możliwe jest, że u wielu ludów te O-ie odrębne, jak u Ostjaków, są tylko wcieleniem boga O-a; u innych nabierają natomiast samodzielności i wtedy pojawia się tylu bogów, ile jest ognisk. W tym kierunku poswa się zwłaszcza rozwój, gdy plemię rozpocznie tryb życia osiadły, a rozstrzelenie społeczne zniszczy ową atmosferę solidarności zwartej, która jest właściwa ustrojowi rodowemu. Wtedy każdy ogień staje się „naszym pradziadkiem“, „naszą prababką“—jako źródło ciepła, światła i pokarmu. Z dalszym rozwojem zamienia się w „pradziadka“ rzeczywistego, t. j. w upostaciowanie przodków. — 2)

Okres kultu przodków. W okresie trybu życia osiadłego nić, wiążąca żyjących ze zmarłymi ojcami, nabiera coraz większej mocy.

Dziadowie — u b o ż ę t a—stają się bóstwami opie-kuńczemi rodziny. O. płonący na ognisku rodzinnem, ów „pradziadek“, „prababka - żywicielka“ wcześniejszych szczebli kultury, zamienia się na pośrednika pomiędzy członkami rodziny żyjącymi a ubożętami. Nikt z pośród Zun-czyków nie będzie jadł, nie rzuciwszy cząstki pokarmu w O., ażeby dusze zmarłych nie cierpiały; w Rig-Wedzie zaś znajduje się ustęp:

„O Agni Gatawedasie ty przez nas ubłagany poniosłeś ofiary, któreś zrobił słodkiemi; ty odda- j biorą popiół, który sypią na głowę dziecka lub łeś je ojcom, którzy spożywają część swoją. | wkładają do ust jego, w ten sposób wprowa-Spożyj, o Boże, przyniesioną ofiarę. Nasi oj- ■ dzając je do sojuszu religijnego, domowego.

Przy przejściu na nowe mieszkanie przenoszą przedewszystkiem O-ń, a raczej zarzewie; w Ro-syi włościanin, wniósłszy zarzewie do nowej chaty, powiada: „witaj, dziadku, w nowej chacie“. U nas w Sieradzkiem „gdy się ktoś po raz pierwszy wprowadza do nowego domu, to należy przy poświęcaniu takowego, roznieciwszy O. na kominku, wlać doń pierwszy puliar toastu, którym wnoszą toast“ („Wisła“ III 506).

wychodźców opuszczała osadę, O. dla domu wodza w nowej wiosce brano z ogniska z domu wodza wioski macierzystej... Świątynia Westy, tak isamo jak irporavstov greckie, było budynkiem okrągłym. A tradycya zachowała wspomnienie o tych czasach, gdy budowa jej była bardzo niewykwiutna“. Warto zaznaczyć, że okrągłemi są estufy Zunczyków, świątynie Nat-czów, w których palił się O. św. na cześć słońca (ob. Koło w folklorze). Prawdopodobnie, ognisko owo w początkach było rodowe lub plemienne, albo wreszcie było symbolem fede-racyi plemion; z upadkiem zasady rodowej i zapanowaniem ustroju tery tory alnego stało się ogniskiem miejskiem, a w Rzymie było taką świętością, iż wierzono, że losy miasta były związane z niein, tak samo jak losy rodziny z ogniskiem domowem. Były to, jak brzmi wyrażenie właściwe, life-tokens miasta, względnie rodziny (ob. Life-token), t. j. jakby

Zresztą ów kult domowy О-a, jak wogóle wszelki kult ojców, jest zamknięty w obrębie swoich, nie zna i nawet znać nie może obcych, którzy wzrokiem swoim już obrażają święty O. domowy, a wyłączność ta sprawia, iż nie wolno z domu wydawać ani pożyczać O-ia. Zwyczaje ludu naszego niechaj służą za przykład:

dy astralne. Taki O. publiczny posiadał swoje obrzędy i cery monie, kapłanów, a raczej kapłanki (ob. Westalk i) i t. d. — Bibliografia: St. Ciszewski „Ognisko, studyum etnograficzne“ ' (Kraków 1903); A. Pr e un er „Hestia—Vesta. Ein Cyclus religiousgeschichtli-cher Forschungen“ (Tybinga 1864); J. W. Few-kes „The .New Fire Ceremony at Walpi“ („Amer. Anthr.“ 1900); Tenże „The Tusayan New fire ceremony“ (Boston 1895, odbitka z „Boston Soc. Natur. Hist. Proc“. XXVI); J. G. Frazer „Ste Prytaneum, the temple of Vesta etc“ (rzecz wartości pierwszorzędnej w „Jour, of Philol“. Londyn 1885, XIV, 145 - 172). D. O w s i a w i к о - К ul i к o w s к i j „К istoryi kul-ta О-a u indusow w epohu wed.“ (Odessa 1887); Kulm „Herabkunft des Feuers“ (przestarzałe,

L. K.

„nie można z domu wydawać О-a wtedy, gdy się krowa ocieliła... tym gorzej jeśli w domu, w którym ktoś z sąsiadów pożycza О-a, znajduje się kobieta w połogu... Lepiej wcale nie pożyczać О-a. Kto za życia pożycza О-a, ten wcielenia ich pierwiastku żywotnego, ich flui-w piekle oddawać go musi“ (Kolberg XVII,

79 —80). —Obok świętego О-a domowego istnieje zwykle taki sam O. wioskowy lub miejski (a pierwotnie rodowy), —O., który jest puścizną ogniska okresu pierwotnego, kiedy nie posiadano umiejętności sztucznego krzesania О-a, a żarze-wie podtrzymywano ciągłem dorzucaniem paliwa. Ciekawe światło rzucają na tę sprawę zwyczaje Czarnonogich, plemienia czerwono-skórego, koczującego, które nie posiada jeszcze trwałych chat ani nie zdołało rozwinąć kultu О-a domowego. Gdy plemię to przechodziło na nowe sadziby, żarzewie niesiono w rogu bawolim. Ci, którzy przybyli na miejsce pierwsi, rozpalali O-sko, a kiedy nakoniec nadeszły kobiety i rozłożyły namioty, brały stamtąd żarzewie i rozniecały O-e w namiotach, O-e prywatne są w tym przypadku tylko cząstkami wyd. II 1886).

Ognia peświ§canie. W Kościele katolickim istnieje obyczaj poświęcania О-a w każdą Wielką Sobotę; obrząd ten polega na tem, że przed kościołem zażega się stos z gałązek suchych za pomocą О-a świeżo wykrzesanego z krzemienia krzesiwem, przyczem zachowywane bywają cerymonie stale przestrzegane. O płomień stosu następnie kapłan, zawoławszy trzykrotnie „Lumen Christi“, na co lud zgromadzony opowiada „Deo (/raflas“, zapala świecę woskową, potrójną (o trzech knotach , którą potem, po wniesieniu jej uroczystem do wnętrza kościoła, zapalane bywają świece na ołtarzach stojące. — Por. O g i e ń ż y w у i Ognia

О-a publicznego. Takie już stałe O-ie rodowe lub plemienne istnieją u barbarzyńców, jak naprzykład u Krików (w Ameryce północnej) lub Hererów. U tych zaś obok chaty wodza, tam gdzie zwykle dniem przesiaduje, pali się zawsze O., a w razie deszczu wnosi go do chaty wodza kapłanka, która także, gdy grupa dana przechodzi na inne paśniki, idzie przed wołami z cząstką św. О-a i wogóle troszczy się o to, ażeby O. nigdy nie wygasł.

Ked.

Ognia zażegnywanie albo zamawianie. Dawnemi czasy, gdy ludzie wszędzie nieomal odczuwali bezsilność swą wobec potęgi pożarów groźnych, a gdy w duszach ich tkwiła jeszcze głęboko wiara odwieczna w nadprzy-rodzoność О-a (por. Ognia kult), mniemano

Gdy to nieszczęście się zdarzy, wtedy zbiera się całe „plemię“, czyni ofiary z bydła i zapala O. w sposób pierwotny, tarciem kawałka drzewa o drzewo. Z takich początków rozwinął się kult ognia publicznego w Rzymie (ob. Westa), Gre- kult. cyi (ob. Hestia), u Persów (ob. Persów re-ligia), Litwinów (ob. Romo we) i u in. ludów.

J. G. Frazer, powaga w zakresie studjów nad wierzeuiami pierwotnemi, pisze: „Prytaneum, budynek okrągły, było pierwotnie domem króla, wodza lub głowy (Trporavcç) oddzielnej wioski lub miasta, i mieściło w sobie ognisko, na powszechnie, iż środkami zwyczajnemi nie spo-którem ciągle palił się O. Kiedy gromada ; sób opanować pożogi szczerzącej się, że zatem

uśmierzyć można tylko żywioł straszliwy za pomocą świętości lub zaklęć magicznych, połączonych nieraz z czynami zabobonnemi rozma-itemi. Wierzono w to, że ludzie niektórzy posiadają moc zwalczania О-a za pomocą wyrazów tajemniczych, zaklęć różnych magicznych.

byte i pod wpływem ciepła, światła i powietrza nie wypuści kiełka; roślina rośnie bujnie i prędko, liśćmi swemi okrywa pole i wzrostem swoim tłumiąc roślinę uprawną, pięknej żółtej barwy kwiatem okrywa całe pole. Najlepszym środkiem do częściowego jej wytępienia jest uprawa ugorowa, jako też uprawa roślin okopowych, przy częstem wzruszaniu ziemi podczas ich wzrostu, przyczem młode, dopiero co skiełkowane roślinki O-chy ulegają zniszczeniu. W oziminie rzadko się pojawia i to tylko w czasie długiej i ciepłej jesieni, ale w takim razie przymrozki jesienne niszczą doszczętnie wyrosłe i kwitnące rośliny, lecz na ukryte w ziemi strąki nasienne pozostają bez wpływu. W latach głodu, na ciężkim przednówku, gotowana i usiekana nać O-chy służy za pożywienie ubogiej ludności wiej-

St Ri'vr

O g n i c h a albo Łopucha (podług Wagi Swierzepa lub Ognik).— Raplianus Raphanistrum Linn. Jest to gatunek roślin zaliczany przgz bardzo wielu systematyków do rodzaju Raphanus — Rzodkiew (ob.) z rodziny Krzyżowych (Cru-

dwuliściennych (Spermaphytae, Angiosper-mae, Dicotylédones): roślina ta posiada łodygę wyniosłą (prostą) wysokości 0.3 —0.6 m. wielokrotnie rozgałęzioną, owłosioną u dołu włosem szorstkim kolącym, wstecznie rosnącym. Liście lirowate (pierzaste), przy nasadzie pierzastosieczne, zakończone zastawką ząbkowaną, tępą, odwrotnie jajowatą; liście szorstkie wskutek krótkiego owłosienia. Liście części górnych łodygi wąskie, całobrzegie; kwiaty, jak wogóle u krzyżowych, o kielichu czterodziałkowym i takiejżc koronie, o 6-iu pręcikach (4 większe, 2 mniejsze); o pojedyńczej, jednokomorowej zalążni w słupku i z rozmiarów swych kwiat większy cokolwiek od kwiatu gorczycy polnej (Sinapis aroen-sis): kielich 1/3 cala długi — stulony; płatki białe z żyłkami czerwonawemi lub ciemnemi; niekiedy bladożółte (siarczyste) lub lila (czerwone rzadko). Owoc łuszczyna; dł. od 0.02 — 0.03 m. z kształtów walcowata (w młodości), uwieńczona dziobkiem szydełkowatym lub zaokrąglonym; przy dojrzewaniu ługzczyn między oddzielnemi nasionami, odgraniczając je wzajem, ze strony zewnętrznej powstają przegródki kolisto poprzeczne, wskutek czego łuszczyna uformowana jest jak gdyby z paciorków, na które po dojrzeniu rozpada się. —O. jest rośliną dwuletnią, rozpowszechnioną po całej Europie i Rosyi Azyatyckiej; kwitnie od maja do czerwca włącznie.--Pod nazwą „ognicha“ niektórzy systematycy roślin opisują wiele innych gatunków, zaliczając je do rodzaju „Ognicha“, należących podług innych do rodzaju Sinapis jak np. Sinapis alba (v. Brassica alba), Sinapis arvcn-

Nie wątpiono o tern, że chleb poświęcony w kościele, rzucony w płomień, głód jego zaspokoi i powstrzyma przez to dalsze szerzenie się jego. Wiara ta, nietylko u ludu naszego jest rozpowszechniona, ale i w innych krajach Europy do dziś trwa jeszcze, a podtrzymują wierzenia takie różne legendy nabożne, opowiadające o pożarach srogich, powstrzymanych w sposób cudowny, jak między innemi opowieść o Chlebie św. Mikołaja z Tolentynu (f w r. 1310), którego okruszyna, w płomienie rzucona, ocalić miała zagrożony pożarem kościół św. Marka w Wenecyi. — Tu możeby skiej. też zaliczyć wypadało umieszczanie na, domach zarówno u nas, jak w Niemczech, posążków lub obrazów św. F lor y a na, które bronić je miały od klęski pożaru. — Włościanin nasz do dziś jeszcze przeważnie, gdy się zagroda sąsiednia pali, zamiast śpieszyć z pomocą sku- ciferae, rzędu K r z у ż о к w i t n у c h(Roeadineae), teczną, często bardzo wynosi tylko z chaty roślin kwiatowych, okrytonasiennych, obrazy świętych i wiesza je na ścianach zewnętrznych, lub kładzie je na strzechę, modląc się, aby oguia do jego chudoby nie dopuściły.—

Że wiara w skuteczność zażegnywania О-a nietylko była właściwością tłumów ciemnych, dowodzi najdobitniej rozporządzenie rządu saskiego z r.

1742, nakazujące, aby w każdym domu znajdował się talerz drewniany do Chleba, na którym wypisane być miało zaklęcie tajemnicze:

S A T O R

A R E P O T E N E T OPERA ROTAS

a talerze te w razie wybuchnięcia pożaru miały być rzucane w płomienie, jako pomoc skuteczna przeciwko klęsce grożącej. Talerze te w Saksonii protestanckiej zajęły widocznie miejsce Chleba poświęcanego krajów katolickich.

К ('(1.

We wszystkiem tem najwięcej zadziwiać powinno, że ludzie, mając tylokrotnie sposobność przekonania się o bezskuteczności zamawiania О-a, dotąd jeszcze nie stracili zupełnie wiary w nie. — Por. Żarna«, i a nie i Zażegnywanie.

Ognice, ob. Pyr oso ma.

Ognicha albo Łopucha, w niektórych okolicach, jak nad górnym Niemnem i nad Wilią, świerzepą zwana {Raphanus raphanistrum), jest to chwast uprzykrzony na polach mocno nawożonych, zjawiający się szczególnie w zasiewach jarych, zwłaszcza w jęczmieniu. Nasienie O-chy, obdarzone niezwykłą siłą żywotną, zachowuje w roli zdolność kiełkowania przez kilkanaście lat, dopóki przez powtarzaną sis — Brassica sinapistrum, Sinapis nigra—• orkę i bronowanie nie zostanie na wierzch wydo- Brassica nigra, Sinapis incana—Brassica ad

pressa; poprzestając tylko na icli wymienieniu odsyłamy czytelnika do odpowiediftch artykułów pod w. S i n a p i s.

wtedy, gdy chodzi o sprawienie huku silnego, naśladującego strzały, albo też do wyrzucania prędkiego w górę wyrobów pyrotechnicznych innych; gdy tego nie ma się na widoku, stosowany bywa tylko proch utarty miałko na mąkę (fr. pulvérin, niem. Mehlpulver), do której w miarę potrzeby dodawana bywa saletra, również sproszkowana drobno, siarka utłuczona i utarta w moździerzu porcelanowym, albo t. z w. kwiat siarczany (Flores sulfur is), będący proszkiem nadzwyczaj miałkim. — Chlorek potasowy powinien być zawsze chemicznie czysty i bardzo starannie sproszkowany, co robi się w moździerzu porcelanowym, przyczem trzeba być ostrożnym, gdyż sól ta podczas rozcierania jej wybucha nieraz. Do nabojów (mieszanin) zawierających chlorek potasowy nie należy nigdy dodawać kwiatu siar-czanego, ponieważ wtedy nabój zapala się nieraz samowolnie.—Węgiel drze wny jest częścią składową O-i sz-nych bardzo ważną; w u-życiu jest dwojaki; z drzewa twardego (dąb, klon, grab, jarzębina i t. p.) i z miękkiego (wierzba, leszczyna, lipa, topola), a miewają oba przeznaczenie różne. Do wyrobu prochu czarnego brany bywa tylko węgiel z drzewa miękkiego,, a tenże, utarty na miał najdrobniejszy, zmieszany z mączką prochową, używany bywa również do wszelkich nabojów pędzących (race, koła wirujące i t. p.j iskry wydaje drobne, złoto-żółte, bardzo jasne. — Węgiel z drzewa twardego, znacznie trudniej utrzeć się dający na proszek zupełnie miałki, więc też i trudniej mieszający się dokładnie z ciałami innemi, spala się nieco powolniej, wytwarzając iskry mniej błyszczące ale większe. Węgla takiego używa się do t. z w. O-i stałych, wyrzucających iskry grubsze, płonące wolniej, które zresztą otrzymać można również z węgla miękkiego, jeżeli się go utłucze na proszek grubszy, który jednak powinien być przesiany przez przetak, aby kawałki były mniej lub więcej równe. Widzimy więc, że przyrządzając O. sz. obyć się możemy właściwie bez węgli twardych. — Oprócz materyałów powyższy cli, niezbędnych, do których od niedawna przybyły jeszcze niektóre sole kwasu pikrynowego (ob.), w skład O-i sz-nych wchodzą dodatkowo rzeczy rozmaite inne, a najważniejsze z nich są następujące, jako najczęściej używane: 1) Bursztyn grubo sproszkowany, palący się płomieniem żółtym, iskry zaś wydający promieniste, ciemnoczorwone; z powodu ceny stosunkowo wysokiej używany bywa nie często. — 2) Będźwin {Resina Benzoes). Żywica ta, podczas spalania się wydająca zapach przyjemny, dodawana bywa zwłaszcza do O-i sz-ych salonowych, aby złagodzić swąd niemiły z dymu ich wywiązujący się; w tymże celu do nabojów dodawane też bywają: sto raks, ambra, żywica jałowcowa i t. p., wszakże skuteczność kadzideł tych jest wogóie niewielka,

S. M

Cz St.

Ogniczek (O Itry sis iynita), owad z rodziny złotolistek (Chrysidae), rzędu błonkoskrzydłych (Hymenoptera). Głowa i tułów błękitne, zielone lub fioletowe; odwłok złocisty, często z odcieniem zielonym, na stronie brzusznej najczęściej zielony, lub błękitno-zielony; brzeg końcowy trzeciego pierścienia tułowia z 4 ząbkami; długość 4 — 11 mm. —Spotyka się bardzo często od wiosny aż do jesieni w pobliżu gniazd innych owadów błonko-skrzydłych (Phylanthus triangulum, Cerceris ornatu, Ody-nerus p ariet um, Antilope spinipes, Earn eues po-miformis), w które składa swoje jajeczka.

Ognie bengalskie, ob. Bengalskie og nie-Ognie sobótkowe, ob. Sobótka.

Ognie sztuczne dawniej też zwane Ogniami ochotnemi lub ucie s z ne mi (fr. Feux d’artifice, wł. Fuoco artificiale, ang. lire ivories, niem. Feuerwerk), niepotrzebnie często u nas z niemiecka nazywane fajerwerkami, po-lagają na spalaniu różnych materyałów palnych, w sposób umiejętny przyrządzonych i zestawionych, bądź razem, bądź kolejno po sobie, które jasnością i pięknością kolorów, blaskiem sypiących się iskier, tudzież poruszeniami swemi na widzu wywierają wrażenia przyjemne. — O. s. na początku ery naszej znane już były wybornie Chińczykom, którzy wyrób ich od bardzo dawna doprowadzili byli do doskonałości niemałej. Od wieku IV po Chr. i Rzymianie znali je także, ale w Wiekach Średnich poszły znów w niepamięć, a na prawdę odżyły na nowo dopiero na początku wieku XIX i weszły w użycie powszechne, stając się odtąd ozdobą ulubioną różnych uroczystości publicznych. Największa jest w tym zasługa Ruggierich, ojca i syna, którzy pyro-teclinikę (ob.) umieli podnieść dopiero nieomal do wysokości sztuki prawdziwej, doprowadzając ją do doskonałości niebywałej nigdy przedtem.—Podstawą wszelkich O-i sz-nych są pewne zaprawy, czyli mieszaniny palne, nazywane ogólnikowo nabojami, te zaś dzielą się głównie na płomienne, wydające światło bardzo jasne, zabarwione najrozmaiciej i na iskrzące, wytwarzające iskry jasne wielkości i świetności różnej; naboje iskrzące, w sposób odpowiedni przyrządzone, mogą też nadawać ruch wyrobom spalanym, więc też O. sz. podzielić możuaby na stałe i na r u choin e. — Ciała mi zasadniczemi, z których wyrabiane bywają O. sz. rodzaju wszelakiego są: proch strzelniczy, saletra, siarka, chlorek potasowy i węgiel drzewny; do nich dopiero dodawane bywają w stosunkach zmiennych ciała rozmaite inne, jak n. p. bursztyn, kreda, kamfora, ciała żywiczne, opiłki metalowe, sole zabarwiające płomień i t. p. — Proch myśliwski, drobny, w stanie czystym używany bywa j na powietrzu zaś otwartem są zgoła zbyteczne.

3) Dwuwęglan sodowy (Natrium ЫсагЪо-nicum) i azotan sodowy {N. nitricum), zabarwiają płomień pięknie na żółto.—4. Gips (Siarkan wapniowy wyprażony, Gypsum ustum) nadający ogniowi barwę czerwoną, wpadającą nieco w fiolet blady. —5) Gleita czyli rydza wiec (Tlenek ołowiowy, łac. Plumbum oxy datum; fr. Massicot; niem. Bleiglätte) służy do wytwarzania iskier wielkich. — 6) Grafit sproszkowany, w nabojach zawierających obficie saletrę, wydaje iskry różowe, bardzo piękne. — 7) Kalomel (Chlorek rtęciawy, Hydrargyrum chloratum) zabarwia płomień na kolor błękitnawo-biały. —8) Kamfora używana bywa przeważnie do O-i sz-ych, spalanych na wodzie; jako domieszka zwalnia spalanie się naboju, nadając ogniowi barwę białą, sama zaś pali się płomieniem pomarańczowo-żółtym, silnie kopcącym. — 9) Kreda miałka, w miarę domieszki do naboju, zabarwia płomień karma-zynowo, wiśniowo, pomarańczowo lub różowo.—

we od wytwarzanych przez opiłki stalowe. — 20) nakoniec w skład nabojów płomiennych wchodzą też nieraz żywice, jak np. Kolo-fonia lub szelak, albo dodawane bywają do nich trociny drzewne it. p. — Z powyżej wymienionych materyałów, do których dałoby się dodać jeszcze niejeden używany rzadziej, sporządzane bywają zazwyczaj O. sz. wszelkiego rodzaju. — Poznawszy jako tako ciała i mieszaniny składające się na naboje, trzeba teraz powiedzieć słów kilka o sposobie przyspasabia-nia ich do spalania, zwróciwszy przedtym jeszcze uwagę na to, że stosownie do szybkości spalania się ich, większej lub mniejszej, dzielimy naboje te na prędkie i powolne, co zależy od ich składu i przeznaczenia. — Nabój wprawiający w ruch ciało spalone, nosi nazwę pędzącego, jeżeli zaś tego nie czyni, nazywa się ogniem spokojnym. Różnica ta wszakże nie jest zawsze zasadnicza, gdyż bardzo często zależy wyłącznie od sposobu umieszczenia naboju, który tylko dla tego nie rozwija siły swej pędzącej, ponieważ będąc przymocowany do podstawy jakiejkolwiek rozwinąć jej nie może. Nabój, nie mogący bezwarunkowo nigdy wywołać ruchu jakiegokolwiek nazywa się p ło m i e nn y m.— Naboje płomienne mogą być spalane swobodnie, t. j. można wysypać mieszaninę składającą je, przed zapaleniem jej, na ziemię gołą lub na deseczkę, albo miseczkę jakąkolwiek, czego się wszakże nie czyni zwykle, umieszczając je powszechniei w rurkach obszerniejszych lub ciaśniejszych, tak samo jak naboje iskrzące, jeno, że rurk przeznaczone dla nich miewają ścianki cieńsze, aby się równocześnie z nabojem samym spalały; dotyczy to głównie t. zw. ogni bengalskich, palących się światłem nadzwyczaj jasnem, o nich tu wszakże mówić nie będziemy (ob. Bengalskie ognie); natomiast wspomnieć trzeba o pokrewnych z niemi świeczkach, nazywanych też nieraz z francuska lancami {lances). Są to rurki papierowe, długości różnej, mając e średnicy najwyżej centymetr jeden, wydające, z siebie płomienie małe, bardzo jasne, różnobar wne; świeczki te odgrywają rolę bardzo ważn 3, gdyż za ich pomocą ustawiane bywają cyfry, arabeski, ba nawet całe obrazy, rodzaj mozajki, złożony z ogni różnobarwnych, umieszczonych umiejętnie na rusztowaniach z żerdzi i łat zbudowanych, a dla wzroku zgoła niewidzialnych, tak, że na tle nieba nocnego powstaje obraz złożony z ognia samego. Tabliczka poniższa podaje skład nabojów najpowszechniej używany do sporządzania świeczek takich (ob. str.876). Ponieważ naboje zawarte w świeczkach, jedne palą się prędzej, inne powolniej, wszystkie zaś powinny zapalać się i gasnąć równocześnie, więc przyrządzając je, należy pamiętać o tym i w długościach ich zachować stosunek odpowiedni. Rozumie się samo przez się, że rurki

10) Minia (Ołowian ołowiowy dwuzasadowy) nadaje płomieniowi kolor biały, silnie błyszczący.—11) Opiłki lub otoczki metalowe, domieszane do nabojów iskrzących, upiększają je niezmiernie, wytwarzając gwiazdki rozmaite, t. j. iskry promieniste, świecące bardzo żywo; najpospoliciej używane są: a. Opiłki żelaza kutego, które powinny być świeże i czyste, bez śladu rdzy, a bardzo drobne i równe; wydają iskry białe i czerwone, b. O. stalo-w e wytwarzają iskry wężykowate, biało-żółta-we, świecące bardzo jasno i rozsypujące się w gwiazdeczki drobne. c. O. żelaza lanego, wydają iskry wielkie, różowe, d. O. miedziane i mosiężne wytwarzają iskry zielo-nawe. c. O. cynkowe wydają ogniki jasne, niebieskawe, mieniące się zielonawo. f. Proszek glinu i magnezu spala się płomykami białemi, nadzwyczaj jasnemi. —12) Porcelana, utłuczona drobno na proszek, żarzy się iskrami białemi z odcieniem różowawym. 13)

Sadze angielskie zabarwiają płomień na ciemno-czerwono, w połączeniach zaś z niektó-remi ciałami innemi także na zielono lub różowo. 14) Azotan iwęglan strontowy (Strontium nitricum i Str. carbonicum) dodane do nabojów płomiennych w stosunku różnym, wytwarzają ogień purpurowy, karmazynowy, pon-sowy, fioletowy lub różowy. — 15) Salmjak (Chlorek amonowy, Ammonium chloratum) zabarwia płomień na zielono.— 16) Siarek antymonowy (Stibium sidfuratum aurantiacum) nadaje płomieniowi barwę niebieską. — 17)

Siarek miedziowy ( Cuprum sulfuricum) służy do zabarwiania ognia na niebiesko lub zielono. — 18) Sól kuchenna (Chlorek sodowy, Natrium chloratum) barwi płomień na żółto. — 19) Szkło potłuczone bardzo drobno, podobnie jak porcelana, dodawane bywa do nabojów iskrzących, t. zw. brylantowych; wydaje iskry białe, dość jasne, ale mniej migotli- i zawierające nabój palący się najżywiej, muszą

Mieszaniny do sporządzania świeczek

BARWY

Części składowe

biała żółta zielona czerwona niebieska fiolet

częsci

Saletry.

Siarki

Siarku autymonu.

Azotanu barytowego. Dwuwęglanu sodowego.

Cynku w proszku.

Azotanu strontowego.

Antymonu metalicznego w proszą. Chlorku potasu.

Tlenochlorku miedzi.

Kalomelu.

»CD CM т—i

10

ю со

so

13

10

У)

У>

У)

tO a

iS

CC ^ Ю 00

też byc najdłuższe, — W zużytkowaniu umie-jętnem świeczek, bardzo różnorodnem, najwięcej uwydatnia się talent i smak pyrotechnika, ponieważ za ich pomocą, zestawiając je z ogniami innemi, rzeczywiście wywoływać może nieraz na widzach wrażenie zdumiewające po prostu. — Prawideł ogólnych, tyczących się sposobu stosowania świeczek wskazać niepodobna. — Aby skończyć z ogniami płomiennemi, dodajemy tu jeszcze, iż w teatrach, tudzież innych widowiskach nie odbywających się pod gołym niebem, aby uniknąć dymu i swędu, nieodstępnie towarzyszących spalaniu się nabojów zwykłych, używa się do wytwarzania ogni jasnych i barwnych mieszanin innych, mokrych i suchych, których skład uwidoczniają dwie tabliczki poniższe:

Mieszaniny mokre

Części składowe

SI-

o-

czer-

wona

zielo-

na

Wyskoku Soli morskiej Chlorku strontowego Chlorku miedziowego

części

те*

r—1

те

Mieszaniny

CD

CD

Części składowe

SC-

o-

DD

czer

wona

zielo-

na

Pikrynianu amonow.    części

50

50

54

48

52

46

Obecnie wszakże unika się w teatracli lepszych O-i sz-ych zupełnie, mogąc zastąpić je

światłem elektrycziiem, któremu za pomocą szkieł barwnych można kolory wszelkie nadawać.

wają zawsze w rurkach dość grubych, sporządzanych z papieru naklejonego kilku warstwami, albo z tektury cienkiej. Rurki te są zamknięte z obu końców, lub z jednego tylko, stosownie do tego, czy służyć mają do ogni powolnych, spalających się bez huku, lub przeciwnie; średnica icli bywa bardzo różna, długość także, co zależy od ich przeznaczenia, o którym ogólnikowo nic powiedzieć się nie da. Wyrób rurek odbywa się na wałkach drewnianych, o średnicy rozmaitej, wałki te owija się kolejno kilku warstwami papieru grubego a skleiwszy je dobrze pozostawia na nich aż do uschnięcia kleju. Po zdjęciu z wałka gotowej już rurki, jeden jej koniec, mający służyć za wylot ogniowi, bywa zacieśniony za pomocą struny lub grubej nici konopnej tak, że na końcu tym powstaje rodzaj lejka płytkiego, którego otwór, do wnętrza rurki wiodący, jest o 7₃ lub Va mniejszy od jej średnicy; lejek ten wypełnia się ciastem z prochu miałkiego, zmieszanego z węglem, zwilżonego wodą, lub wódką i służy następnie za zapał. Rurkę w ten sposób przysposobioną stawia się wyło • tein na dół, poczem napełnia się ją nabojem, który powinien ją wypełniać szczelnie i być dobrze i równomiernie ubity. Jeżeli na końcu spalenia ma nastąpić wystrzał, to wtedy na zakończenie dosypuje się odpowiednią ilość prochu ziarnistego, który często oddzielany bywa od reszty uaboju krążkiem z papieru grubego, z otworem niewielkim w środku. Na proch nakłada się znów krążek drugi, podobny, ale już nie przedziurawiony, pozostałe zas jeszcze w rurce miejsce wypełnia się gliną lekko zwilżoną, na zakończenie zaciąga się rurkę tak samo jak na końcu drugim. Glina dodawana bywa dla tego aby się od rurki niemogło zapalić rusztowanie, do którego jest przytwierdzona. — Rurki długie, służące do wyrzuca-

Naboje iskrzące umieszczane by-

Ciała te, sproszkowane

nia t. zw. świec rzymskich (fr. chandelles de Home; niem. Leuchtkugeln) otrzymują zwykle ściankę cieńszą, u wylotu nie zacieśnia się ich nigdy, na drugim zaś końcu zamyk się rurkę nie gliną, lecz kołkiem obłym, na końcu zaostrzonym, służącym do łatwego zatykania ich w ziemi. Rurki te nabijane bywają od góry, co dzieje się w sposób następujący: na spodzie umieszcza się nieco prochu ruszniczego, drobnego; ilość jego zależy od wielkości gwiazdy kolorowej (świecy rzymskiej), którą ma wyrzucić w powietrze; gwiazda ta jest krążkiem, ulepionym z mieszuniny, złożonej z ciał palnych, w tabliczce podanej poniżej wyszczególnionych.

cały wzlatując; jeżeli zaś podsypiemy nabój słabszy, to wzniósłszy się do wysokości pewnej krążek płonący zaczyna znów opadać i gaśnie dopiero podczas tej drogi powrotnej, zakreśliwszy łuk, tym większy im skośniej ustawimy rurkę. Krążki podobne używane też bywają do rac oraz innych rodzajów O-i sz-ych.—Rolę ważniejszą jeszcze od ogni p łomienny ch odgrywają w pyrotechnice isk rz ą c e, znajdujące w niej zastosowanie wielorakie i bardzo urozmaicone zarówno w O-ach stałych, jak w pędzących. Zaprawy do nich umieszczać z^vsze należy w rurkach o ścianach stosunkowo grubych, aby nie spalały się równocześnie z nabojem, ani też pękały, gdy zawie-

Mieszaniny do wyrobu świec rzymskich

BARWY

Części składowe

biała żółta zielona czerwona niebieska fioletów.

Saletry

Siarki

Antymonu w proszku Dwusiarku arsenowego Chlorku potasowego Szczawianu sodowego Gumy laki Chlorku barowego Chlorku rtęciowego Azotanu strontowego Sadzy

Tlenochlorku miedziowego

części

1C

R CO R R R R R

OO 00    3 a

R R R CO Г—1

R R OO

R R R lO

Jednakże doświadczenie wieloletnie nauczyło, że najodpowiedniejsze są zestawiania pewne, które w tabliczce poniższej podajemy (str.878). Rozumie się, że, znając się na rzeczy, inożua do nich dodawać jeszcze ciał innych, z których najważniejsze już wymieniliśmy na początku.— Rurki z O-ami iskrzącemi, stałemi ustawiane bywają w sposób najrozmaitszy; przymocowy-wa się je zwykle do wiązań z żerdzi albo łat cienkich, lekko skleconych, a dających się łatwo i szybko usuwać. Takich wiązań stawia się nieraz po kilka w odstępach pewnych, jedno za drugiem, a gdy ognie na pierwszym umieszczone spalono, usuwa się je natychmiast, aby nie zasłaniało widoku najbliżej za ninWstoją-cego. Nieraz żerdzi i łaty wiązań takich powlekane bywają zaprawą z sadzy i wody klejowej, aby mniej były widoczne. — Wszystkich

drobno, miesza się naprzód bardzo starannie, J rają wystrzały z prochu czystego. Naboje ich następnie zwilża je się umiarkowanie wysko- powinny zawsze być ubijane silnie i równo-kiem i wodą z gumą arabską, zaczyniając je miernie; wyjątek od tej zasady dopuszcza się na ciasto; z ciasta tego lepi się krążki gruba- tylko dla t. zw. szmermeli (ob. niżej). — Mie-we, płaskie, przedziurawione w środku na wy- szaniny do O-i tych używane, mogą być bar-lot. Krążek taki, po wysuszeniu go, nakłada dzo rozmaite, a przez pyrotechników w sposób się bezpośrednio na proch, poczem pokrywa go wieloraki zestawiane i odmieniane, w miarę te-się warstwą nieco grubszą naboju iskrzącego, go, jakie wrażenie wywrzeć mają na widzach, a ubiwszy ją lekko, sypie się znów warstewkę prochu czystego, na niej kładzie się krążek drugi i t. d., aż się rurka napełni do wylotu samego, przyczem uważać na to trzeba, aby warstwa ostatnia składała się zawsze z naboju iskrzącego. Wylot rurki napełnionej zakleja się papierem cienkim. Po zapaleniu z wylotu sypią się naprzód w górę iskry, następnie wypada krążek zapalony, wzbijając się wysoko w górę i świecąc światłem jasnym a barwnym; z wylotu tymczasem sypią się znów iskry, po których wylatuje krążek drugi i t. d. aż do wypalenia się całej rurki. Dla urozmaicenia widowiska każdy krążek robiony bywa z mieszaniny spalającej się kolorem odmiennym. Zwykle pod krążkiem umieszcza się nabój prochu czystego tak silny, aby go wyrzucił na wysokość znaczną, a wtedy spala się

Mieszaniny najpospoliciej używane do ogni iskrzących.

NABOJE

prochu

miałkiego

saletry

siarki

węgla

twardego

węgla

miękkiego

opiłek żelaznych lub stalowych

otoczek żelaza lane-

go

opiłek cynkowych lub antymonowych

do rac

do świec rzym-kich

do snopów do rac do snopów chińskie do snopów do deszczu ognistego

zwykłe

brylantowe

części

10

15

40

500

110

20

13

CO

12

13

31

250

22.6

159

5 lub 6 dziurek wywierconych, z których po zapaleniu sypią się iskry rozliczne; rurki takie przytwierdza się do wiązania poziomo, osią podłużną do widza zwrócone.—Ponieważ oczywiście rzeczą konieczną jest, aby ognie z wielu rurek złożone zapalały się jednocześnie, więc łączy się je za pomocą t. zw. knotów pusz-karskich (fr. é,toupille; niem. Zündschnur, Leitfeuer) nazywanych też stu pi nami. Są to knoty w miarę potrzeby na kilka metrów długie, lekko skręcone, lub tylko obok siebie ułożone z kilku nici bawełnianych, namoczonych w zaprawie złożonej z 23 części prochu miałkiego i 1 — 2 części gumy arabskiej rozpuszczonej w ilości odpowiedniej wódki lub octu winnego. Po wyjęciu z zaprawy przeciąga się je między palcami, żeby ją wszędzie równomiernie rozdzielić, a potem suszy się je w miejscu ciensitym; aby uchronić je od wilgoci, knoty te otacza się gdy wyschną pochewkami z papieru. Knotami takiemi, których przyrządzanie wymaga staranności niezmiernej, łączy się wyloty wszystkich rurek mających się palić równocześnie; podpalić je można gdziekolwiek, a ogień ogarnie od razu wszystko, co ma płonąć razem. Do podpalania knotów, jak też ogni pojedyńczych, służą zapalniczki (fr. lances de feu\ niem. Zündlichter) t. j. rurki papierowe, cienkie, napełnione mieszaniną saletry (75 cz.) i siarki (25 cz.), do której dodaje się nieco kolofonii, aby się paliła wolniej.—Dotąd mowa była tylko o rurkach z nabojami przytwierdzonemi nieruchomo do wiązań stałych, teraz więc powiedzieć należy cośkolwiek i o ruchomych. Jeżeli rurki, napełnione w znany nam już sposób nabojem iskrzącym, umieścimy bokiem na obwodzie koła wyciętego z deseczki lekkiej albo tektury,

O-i stałych nawet z nazwy tu wyliczać nie możemy, tembardziej, że różnice między niemi opierają się przeważnie tylko na wielkości różnej rurek z nabojami, lub rozmaitym składzie tychże, a nadto na rozmieszczeniu ich na wiązaniach, od czego oczywiście zależy kierunek przybierany przez sypiące się z nich iskry; dla przykładu wszakże choćby niektóre wymienić należy.—Używane najpowszechniej są snopy, nazywane też ogniotryskami lub fontannami (fr. Gerbes; niem. Funkenfeuer, Feuergarben, Feuer font mien), są to rurki ustawione pionowo, wyrzucające dość wysoko ilości wielkie iskier jasnych, większych lub mniejszych.

Zestawiać je można na sposoby najrozmaitsze, mnożąc ich liczbę i nadając im przytem położenia różne, oraz łącząc je z ogniami płomien-nemi lub ruchomemi; sposobem takim daje się osiągnąć rozmaitość bardzo wielka, zależna od talentu i smaku pyrotechnika, który, posługując się umiejętnie środkami tak prostemi, wykonać potrafi nieraz rzeczy godne podziwu. — Rurki ustawione rzędem poziomo, lub z wylotem nieco ku ziemi pochylonym, ale stojące na wiązaniu nie zbyt blisko siebie, wytwarzają t. zw. deszcz ognisty, albo złoty (fr. pluie de feux niem. Goldregen); ustawione zaś gęściej, w dwa lub trzy rzędy, jeden pod drugim, przy-czein ku dołowi umieszcza się rurki grubsze tworzą t. zw. kaskady ogniste, nazywane też ogniospadami (fr. Cascades, niem. Kaskaden). Z takichże rurek, ustawionych dokoła środka wspólnego, nakształt promieni koła, tworzy się p r o m i e n i c e, czyli słońca stałe (fr. Soleils, niem. stehende Sonnen). Zamieniając w ten sposób układ rurek wytwarza się jeszcze wiele sztuk innych; ale już dosyć o nich; wspomnieć tylko jeszcze musimy o t. zw. gwiazdach stałych (fr. étoiles; niem. stehende lub też złożonego tylko z kilku promieni o dłu-Sterne), ponieważ urządzenie ich rurek odbiega gości równej, obracających się lekko dokoła od wzoru ogólnego; są na obu końcach zam- I osi swej i zapalemy rurki, to gaz wywiązujący knięte szczelnie, mając poniżej jednego z nich , się w nich wprawi przyrząd cały w ruch na obwodzie swym w oddaleniach równych, ' wirowy, tworząc t. zw. słońca ruchome,

młynki lub к o ł a w i r uj ą c e i t. p.; we wszystkich przyrządach tych oś obrotowa stoi pionowo do widza, więc poziomo do podstawy swej; rozumie się samo przez się, że wyloty rurek wszystkie zwrócone być muszą w jednym i tym samym kierunku. Na osi jednej można też umieścić razem dwa koła obracające się w kierunkach wręcz przeciwnych, wielkość ich w razie tym powinna być nierówna, t. j. naprzód wysunięte powinny mieć promień mniejszy; zastawienie takie urozmaica bardzo widok kręgów wirujących. Przez różne ustawienia (nachylenia) osi ogni kręcących sie można im nadać rozmaitość wielką, zwłaszcza jeżeli równocześnie spala się ich po kilka lub kilkanaście.—

wiek, ale nie ubija go się nigdy równomiernie, lecz przeciwnie starać się trzeba o to, aby warstwy jego były o ile można nierówne, na-przemian zbite i luźne, co szmermelom właśnie nadaje ruch ich niespokojny, wężykowaty.--Zamiast szmermelami można też burak napełnić krążkami palnemi, używanemi do świec rzymskich, opisanemi już wyżej, a wzlot równoczesny kilkudziesięciu kul ogniem różnobarwnym świecących sprawia wtedy wrażenie czarujące. Dla urozmaicenia widowiska, gdy burak napełniony jest szmermelami, rurka środkowa, mniejsza, w sobie mieścić może, zamiast naboju iskrzącego, świece rzymskie, ale i wtedy, to się rozumie samo przez się, koniec jej dolny musi być otwarty, aby ogień do prochu mógł się dostać.

Bywa to

niespodzianką niemałą dla widzów, gdy po wzniesieniu się spokojnym kilku świec rzymskich, naraz z hukiem i trzaskiem rój szmer-meli wyskoczy i przez chwilkę wije się w powietrzu jak wężyki ogniste. — Szmermele rozmiarów nieco większych, po francusku zwane lardons, rzucane też bywają ręką, co nie zawsze jest bezpieczue, gdyż nieraz pękają przedwcześnie, lepiej zatem wystrzelać je nabojami słabemi z pistoletów, jak czyniono dawoiej,ale dziś wyszło to już prawie z użycia.—O pająkach (fr. Girandoles, niem. Feuersonnen), ra^ each wirujących (fr. Tourbillon, niem. Tafelrakete), Salamandrach, b o m b a c h, żabkach (fr. Péterolles; niem. Frösche) i w. in. sztukach ogniowych wspominamy tylko, gdyż opis ich, jako tako zrozumiały, wymagałby za wiele miejsca, znaleźć go można, jak również wiele rzeczy innych, z konieczności pominiętych, w dziełach przywiedzionych tu na końcu. Ale wspomnieć można jeszcze o t. zw. strzałach armatnich (fr. marrons; niem. Kanonenschläge), rozpoczynających i kończących zazwyczaj widowisko ogniowe; są to zwykle pudełka tekturowe, sześcienne, większe lub mniejsze, ze wszech stron okręcone szpagatem pocięgniętym warstwą kleju stolarskiego; jeden rożek mają obcięty, przez otwór ten prowadzi do wnętrza wypełnionego prochem strzelniczym rureczka zawierająca knot puszkarski; po podpaleniu pudełka te pękają z hukiem wielkim, podobnym zupełnie do grzmotu działa. — Mówiliśmy dotąd tylko o O-ach sz-ch lądowych, dodać więc trzeba jeszcze, że istnieją także wodne, sprawiające nieraz wrażenie jeszcze wspanialsze niż lądowe, gdy w noc ciemną blask ogni odbija się jaskrawo w wodzie podczas palenia się ich nad nią lub na niej. —W zasadzie nie różnią się od lądowych; puszczane zaś bywają albo wprost z łódki, albo też przymocowuje się je do deseczek pływających po powierzchni stawu lub rzeki; te nakoniec, które po zapaleniu rzu-

Do ogni ruchomych zaliczyć też trzeba właściwie świece rzymskie, o których mowa była już wyżej, najważniejsze jednak wśród nich i zwykle podziw największy budzące są race (fr. Fusées volantes; niem. Raketen), czyli ognie wznoszące się nadzwyczaj wysoko w powietrze o sile własnej, t. j. pędzone przez gazy które wytwarza spalający się w nich nabój.—

Ponieważ o nich samych i wyrobie ich będzie mowa gdzieindziej (ob. Raca), więc też tu dodamy tylko jeszcze, że sporządzanie ich jest daleko trudniejsze, niż wszelkich ogni innych i wymaga dokładności niezwykłej, której nabywa się dopiero przez wprawę kilkoletnią. Race puszczane bywają albo pojedynczo, albo też pękami całemi równocześnie, a wtedy tworzą t. zw. ogon pawi, należący do widowisk najwspanialszych wśród O-i sz-ych.— Do O-i bardzo pięknych należą również t. zw. buraki (fr. Fot à feu, niem. Feuertopf), są to rury z tektury, mające 5 — 10 centym, średnicy i wysokość odpowiednią; na dno ich wsypuje się nabój prochu strzelniczego dość silny i przykrywa się go krążkiem z tektury grubej, przystającym szczelnie obwodem swym do ściany rury, przedziurawionym w środku, w otwór ten wstawia sie rurkę mniejszą, napełnioną nabojem zwykłym, iskrami sypiącym, na końcu dolnym swym oczywiście otwartą; rurka ta końcem górnym wystaje zwykle nieco ponad rurę większą, tę zaś, dokoła mniejszej, wypełnia się szczelnie szmerme 1 ami, obróconemi wylotami na dół. Burak stoi na ziemi swobodnie, lub też bywa w niej do połowy zakopywany. Po podpaleniu rurki środkowej, wytryska naprzód z niej snop iskier, a gdy się nabój jej dopali do końca, proch na spodzie wybucha i wyrzuca wgórę szmermele, które paląc się, sypią iskry i latają rojem, kręcąc się w powietrzu i nakoniec gasną, wydając wystrzał. — Szmermele (fr. serpentaux; nm.

Sehwärmer) są to rurki iskrzące, długie ua 10 —12 centrymetrów, a średnicę ua 1 centym, mające; na duje ich mieści się zwykle nabój ‘ prochu czystego, dający wystrzał przed ich    ca się wprost do    wody powlekać należy po

zgaśnięciem; na p^och ten aż do wylotu na-    wierzchu pokostem,    łojem lub woskiem rozto-

kłada się nabój z zaprawy iskrzącej jakiejkol-    pionym, aby się do    ich środka wilgoć dostać

Red.

re, z pomiędzy nich wymieniamy: słońca wirujące, czyli koła ogniste, kręcące się poziomo, sporządza je się tak: bierze się miskę okrągłą, z drzewa wytoczoną, albo donicę glinianą, przykrywa się ją denkiem drewnianem, kolistem, wystającem po za jej brzeg o kilka lub kilkanaście centymetrów; denko powinno być spojone szczelnie kitem z brzegiem miski, aby się do jej wnętrza woda nie mogła dostać; na obwodzie denka, stycznie do niego, przytwierdza sie bokiem w odstępach równych kilka znanych nam rurek, zawierających naboje iskrzące; gdy te palić się zaczną, miska pływająca na wodzie będzie się obracać dokoła swej osi. Na środku denka tymczasem palić się mogą nadto naboje płomienne, lub stać na nim rurka płonąca, napełniona nabojem iskrzącym albo świecami rzymskiemi. Aby się sztuka udała, trzeba przedtymmiskę zrównoważyć należycie.— Węże wodne, są to race przywiązane w sposób odpowiedni do deseczek podłużnych, pływających po wodzie, posuwające się po niej i ciągnące za sobą ogon z iskier; jeżeli racę przywiąże się do deseczki tak, że oś jej przecinać będzie pod kątem ostrym oś podłużną deseczki, odchylając się od niej nieco, to wtedy raca nie popłynie prosto, lecz wić się będzie, jak wąż, na prawo i na lewo. Zamiast na deseczce można też racę umieścić we wnętrzu pęcherza wydętego tak, że tylko wylot jej na zewnątrz wystawać będzie.—T. zw. smoki, suwające się po wodzie, ale wzlatujące też chwilami po nad nią, wyrabia się w sposób następujący: sporządza się z tektury grubszej dwa ostrokręgi (lejki) zupełnie równe, wierzchołki ich ucina się o tyle, aby przez nie można było przełknąć racę tak, że koniec jej jeden znajdowałby się w lejku pierwszym, wylot zaś wystawałby z drugiego, poczem skleja się podstawami do siebie zwróconemi lejki oba, całość zaś, dla zabezpieczenia jej od wilgoci powleka się grubo pokostem, woskiem lub łojem; zażegszy zapał przyrząd cały puszcza się na wodę. —Można też race, albo szmermele nieco większe, zapaliwszy je rzucać wprost do wody, nie gasną wtedy, gdyż gazy wywiązujące się ze spalenia, wody do ich wnętrza nie dopuszczają, i szybują po wodzie, lub częściej pod jej powierzchnią, a pękają tam z hukiem przytłumionym, wyrzucając w górę słup wody; na stawach rybnych puszczać ogni w ten sposób nie należy nigdy.--Widok nadzwyczaj uroczy sprawiają kawałki kamfory zapalonej, pływające po wodzie na deseczkach maleńkich, lub na kartach do gry. —Wszystkie inne ognie sztuczne, wspomniane już wyżej, tak samo jak na lądzie mogą być spalane na wodzie, byleby w sposób właściwy były umieszczone na wiązaniach, stojących bądź na łodziach, bądź też na żerdziach grubszych, wbitych w dno wody. Koszt O-i sz-ych puszczanych na wodzie jest

o wiele wyższy, dlatego też mniej często bywają używane. —Literatura. Oprócz dzieł dawniejszych, klasycznych Ruggierich, F.

M. Chertiera, Ł. E. Au dota i Marcina Webskyego („Lustfeuerwerkerei“ — Wiedeń, wyd. 8-e 1891), dostępnością swą i wykładem jasnym zaleca się książecka niewielka „Katechismus der Lustfeuerwerkerei“ (Lipsk 1833, autor von Nida), podręcznikiem dobrym jest również Picker a „Die vornehme Kunstfeuerwerkerei“ (Celowiec 1892); po polsku rzecz o O-ach sz-ych dość obszernie i dobrze opracował Ludwik Domański p. w. „Fejenverk“ w „Encyklopedyi“ S. Orgelbranda (t. III, str. 715 — 723). — Objaśnień dotyczących O-i sz-ych, stosowanych przez artyleryę poszukać należy p. w. Pyro technika i Raca

Ogniki, ogniki błędne, ob. Błędne ognie.

Ogniotrwałe materyały. W technice wiele robót odbywa się przy ciepłocie bardzo znacznej, wtedy przyrząd używany do nich, a noszący nazwę pieca (ob.) wewnątrz bywa wyłożony tak nazywanym ma tery ałe m ogniotrwałym, który powinien: po pierwsze długo wytrzymywać ową ciepłotę wysoką, bez roztopienia się, po drugie nie wstępować w re-akcyę chemiczną przy tej ciepłocie z innemi ciałami w piecu obecnemi. To wymaganie podwójne wyciąga, że w każdym poszczególnym przypadku wybór materyału ogniotrwałego zależy nietylko od topliwości jego bezwzględnej, lecz również od właściwości samego procesu, gdyż inateryał powinien posiadać takie własności, żeby z ciałami znajdują-cemi się w piecu nie tworzyć związków łatwo to-pliwych.—Minerały następujące służą do wytwarzania materyałów ogniotrwałych: 1) krzemionka (Si 0₂), która przy ciepłotach najwyższych, które otrzymać potrafimy, nieco mięknie, lecz tak mało, że spiekanie się jej cząstek nie następuje; 2) magnezy a i wapno zupełnie nie topliwe; 3) krzemian wodny glinki przy silnym nagrzewaniu traci wodę krzystaliczną, a w ciepłotach najwyższych ujawnia małą tylko zdolność spiekania się; 4) węgiel w postaci grafitu lub koksu — zupełnie nie topliwy. Zaznaczyć należy, że każdy z wymienionych minerałów posiada wielką ognio-trwałość wtedy tylko, kiedy jest zupełnie ezy-' sty; domieszki zaś postronne zmniejszają ich zdolność opierania się ciepłocie wysokiej, a w niektórych przypadkach robią te minerały łatwo topliwemi. — O. m. wyrabiane z krzemionki noszą nazwę kwaśnych, wyrabiane z ma-gnezyi i wapna - zasadowych; wyrabiane z gliny są więcej obojętne pod względem chemicznym od dwuch pierwszych gatunków, wyrabiane zaś z grafitu i koksu ^ą w ciepłocie wysokiej czułe na żelazo roztopione (które wę-j nie mogła. —Wodzie tylko właściwe są niektó-

krzemianu wodnego glinki —

giel przechłania), i znaczną obecność w piecu wolnego tlenu. Znając tylko co wymienione własności chemiczne 0-ycli m-ów, łatwo można oryentować się, który z nich wybrać należy w danym razie. Naprzykład przy wytapianiu stali sposobem B es semer a otrzymuje się zu~ żelica kwaśna, zawierająca stop krzemionki i tlenków żelaza; wtedy wylepienie retorty robi się z cegły krzemionkowej, kwaśnej i zuże-lica na wyprawę oddziaływać nie będzie. Jeżeli zaś stal otrzymuje się sposobem To massa ( ob . Bessmera metoda), gdzie zużelica bywa zasadowa, powstała ze stopienia tlenków żelaza z wapnem, wtedy wyprawa retorty powinna być zasadowa, gdyż wyprawa krzemionkowa przy zetknięciu się z wapnem stworzyłaby materyał łatwo topliwy i wypłynęłaby z pieca razem z zużelicą. Dalej podajemy krótki opis sposobów przygotowywania czterech gatunków O-ych m-ów, oraz cementów ogniotrwałych, potrzebnych do spojenia części składowych wewnętrznych ścian pieca. —

I O. m-y krzemionkowe bywają naturalne i sztuczne. Naturalne otrzymuje się ze skał i złożonych z ziarnek piasku, spojonych jakimkolwiek cementem, nie zmniejszającym ogniotrwałości krzemionki; takiemi są: P i a s к o -w i e c, w którym ziarnka piasku połączone są małą ilością gliny; należy w tym kamieniu wybierać części zabarwione na kolor ciemniejszy, jako zawierające domieszki tlenku żelaza, które topliwość materyału zmniejszają. Pudding składa się z większych groszyn krzemionki, złączonych również cementem krzemionkowym — materyał doskonały, znajduje się tylko w Anglii i Belgii.—Łupek krzemion-ko wy—skała łupkowa koloru jasno-popielate-go, złożona przeważnie z ziarn kwarcu, ceni się jaki dobry materyał do pieców hutniczych, lecz, równie jak pudding spotyka, się rzadko; najlepsze łupki krzemionkowe* znajdują się na Śląsku. Materyały krzemionkowe sztuczne noszą nazwę cegły dinasowej, która powstała od nazwy skał Dinasowych położonych w dolinie rzeki Neath w Anglii, gdzie najpierwiej owe cegły wyrabiać zaczęto. Materyał skvilny złożony z czystego kwarcu tłucze się na drobne krupy, do tego proszku dodaje się 1% gliny ogniotrwałej, lub tyleż wapna wypalonego i trochę wody. Z takiej masy, doskonale wymieszanej, wyrabia się pod ciśnieniem znacznem cegły, które po wysuszeniu podlegają wypaleniu rozżarzone do białości, t. j. w ciepłocie przewyższajęcej 1 500° C. Wprowadzona w tym razie w małej ilości glina, lub wapno, wytwarza między ziarnkami kwarcu zuże-licę o wysokiej temperat.irze topliwości, co sprowadza spiekanie się ziarn kwarcu; otrzymuje się zatem materyał mocny, bardzo ogniotrwały, ale bojący się zmian ciepłoty, i pękający przy ogrzewaniu lub ochładzaniu nągłem. II O. m-y z gliny. Glina czysta ogniotrwała-jest to krzemian wodny tlenku glinu (Al2 O3—j—S i Oa-j-HaO); minerał ten w ciepłocie zwykłej wchłania jeszcze pewną ilość wody od czego pęcznieje, t. j. zwiększa objętość swą; podczas ogrzewania traci najprzód wodę dodaną mechanicznie, następnie wodę krystaliczną i w ciepłotach najwyższych, które możemy otrzymać, daje tylko ślady spiekania (stapiania się). Wpływom chemicznym ciał zasadowych O. 111-y gliniane opierają się lepiej niż krzemionkowe, zużelica bogata w krzemionkę mniej działa na nie niż na materyały zasadowe, przy należytem przygotowaniu pękają mniej od zmian ciepłoty niż materyały krzemionkowe. Z powodu zalet wymienionych O. m-y gliniane używane bywają częściej niż inne, a bywają tylko przygotowywane sztucznie. — Wszystkie spotykane w naturze gliny, oprócz części składowej głównej zawierają jako domieszki: piasek, tlenki, żelazo, wapno, magnezyę i in. Wszystkie te domieszki wpływają na zmniejszenie ogniotrwa-łości materyału, a w glinie używanej do wyrobu cegły zwyczajnej domieszek jest tak wielo, że przy nagrzewaniu do koloru ciemno-czerwonego (600°C) cegła ta spieka się i nawet zaczyna się topić. Oto jest skład chemiczny glin ogniotrwałych, podług rozbioru Bischof a:

Glina bardzo ogniotrwała z Saarau

% Glinki

Kwas krzemowy związany z glinką.

Piasek

Alkalie i tlenki żelaza

Strata wody podczas wypalania

36,30    38,94

4,90    1,26

17,78

Glina ogniotrała czeska

38,54    40,54    5,15    2,04

13,00

Glina średniej ogniotrwałości z Fałaty na tu    35,05    39,05

Glina mniej ogniotrwała z Siegen

8,01

6,75

10,51

28,05    30,71

27,61

4,75

8.66

112

Encykl.    Ilustr. Jer. li. Zrsj. 30b. Tom. IV.

Glina najbardziej obfitująca w piasek t. j. w kwas krzemowy, swobodny staje się najmniej ogniotrwałą. Każda glina po nasiąknięciu wodą pęcznieje, staje się bardzo plastyczną i wtedy nosi nazwę gliny tłustej; wszelkie domieszki mineralne zmniejszają pęcznienie i plastyczność, a glina wtedy staje się chudą; wszystkie gliny ogniotrwałe są bardzo tłuste. Podczas wysychania i wypalania glina, tracąc wodę, kurczy się, zmniejsza się w swej objętości, co wywołuje tworzenie się w niej wielkiej ilości rys i pęknięć. Własności wymienione nie pozwalają z gliny tłustej, ogniotrwałej nic wyrobić i wypalić, gdyż każdy taki przedmiot w wielu kierunkach będzie popękany, skutkiem kurczenia się gliny podczas wysychania i wypalania. Dla usunięcia podobnej niedogodności w wyrobie O-ych m-ów glinianych, dodaje się do gliny znaczną ilość (50 do 80%) jakiego minerału innego, któryby nie zmniejszał ogniotrwałości mieszaniny, a sam przy wysychaniu nie pękał; wtedy glina tłusta, rozłożona warstwami cienkiemi między ziarnkami minerału dodanego, po wypaleniu daje skurcz bardzo mały, a wyrób otrzymuje, dziurkowatość pewną, pozwalającą na ulotnianie się wody. Przy takiem postępowaniu zmniejsza się też łamliwość wyrobu glinianego, który staje się wytrzymalszym na zmiany ciepłoty niż cegły di-nasowe. Jako domieszki do gliny w tym celu używa się grafitu lub szamotu i wtedy otrzymuje się wyroby gr a fi t o w e lub szamotowe; te drugie najbardziej są używane. Żeby otrzymać szamot, należy glinę ogniotrwałą doskonale wypalić i stłuc na proszek. Ten zaś, zmoczony wodą, już pęcznieć nie będzie, a zatem przy powtórnem wypalaniu nie będzie się kurczyć; dodaje się tedy do niego blisko i/, części świeżej gliny tłustej i wody, z tej mieszaniny tworzy się cegły, które następnie wypala się, nagrzewając je do białości. Masa szamotowa używaną też bywa do nabijania bezpośredniego niektórych części pieca, a wypalanie jej odbywa się przez samo rozgrzanie pieca; wtedy otrzymuje się w piecu jeden wielki monolit formy pożądanej. Szamot również może być otrzymywany po zmieleniu starej cegły szamotowej. —.Masa gliniana z domieszką % części grafitu na % gliny używana jest do wyrabiania tak zwanych tygli grafitowych. W tym razie grafit użyty powinien być bardzo czysty, gdyż przez wprowadzenie do mieszaniny z grafitem piasku, tlenków-żelaza, lub ziem alkalicznych można znacznie obniżyć ognio-•trwałośó wyrobu. Do fabrykacyi tygli najbardziej jest poszukiwany grafit z Passau w Bawary i, z wyspy Cejlon, i Syberyjski (grafit A1 i b era). Tygle po wyrobieniu z masy podlegają również wypaleniu w ciepłocie bardzo wysokiej.—III O. m-y zasadowe. Ze wszystkich prób, które były robione dla stworzenia wyprawy zasadowej pieca, najlepszym skutkiem zostały uwieńczone doświadczenia Tomassa w r. 1878, który używał do tego wapna, magnezy i, albo jednego i drugiego razem. Dla tege dziś w tym celu używa się przeważnie dolomitu (ob.), minerału, będącego mieszaniną węglanu wapnia z węglanem magnezu i zawierającego blisko 49°/o kwasu węglowego, 30% wapna, 20 magnezyi, 1—2% kwasu krzemowego, tyleż gliny; dolomit zawierający większy procent magnezyi jest bardziej poszukiwany do wyrobu O-ych m-ów. Przed użyciem dolomit wypala się w piecach osobnych w ciepłocie bardzo wysokiej; wydziela wtedy wodę, kwas węglowy i spieka się trochę, przytem traci możność wchłaniania z atmosfery wilgoci i dwutlenku węgla. Po wypaleniu dolomit zawiera zwyczajnie blisko 55% wapna, 35 magnezyi i 5% krzemionki, oraz glinkę, tlenki żelaza i inne domieszki w małych ilościach; następnie dolomit bywa mielony i dodaje się do proszku smoły gazowej, pozbawionej przez dy-stylacyę wody i części lotniejszych. Ilość smoły brana bywa 3 do 8 na 100 części dolomitu. Otrzymana w ten sposób masa służy do nabijania pewnych części pieca, lub wyrabia się z niej cegły, które wypalane bywają w ciepłocie blisko 350°C. Po wypaleniu cząstki dolomitu będą związane między sobą masą koksową, która powstaje z rozkładu ostatecznego smoły przy wypalaniu cegły.—IV O. m-y węglowe. Do ich wyrobu używa się grafitu lub koksu sproszkowanego, dobrze wysuszonego i zawierającego małą ilość popiołu. Jako ma-teryał wiążący służy smoła, równie jak w cegłach dolomitowych, jednakowo się formują i przy jednakowo niskiej ciepłocie się wypalają. Cegły węglowe są dwa razy droższe od szamotowych, lecz o połowę mniej ważą, przeto cena wyłożenia pieca otrzymuje się prawie jednakowa; wytrzymałość ich jest sprawdzona praktyką wieloletnią w tych razach, gdy cegła nie styka się z roztopionym żelazem lub z atmosferą, obfitującą w znaczną ilość tlenu wolnego. Wyrób cegły węglowej został opra-солапу we Prancyi i tam ma największe rozpowszechnienie, do innych krajów przeszedł mało, gd}ż jest to pomysł nowy, zapoczątkowany w końcu ósmego dziesiątka stulecia ubiegłego. —O g n i o t r w a ł e cementy. Jeżeli do stworzenia wyprawy ogniotrwałej piecowej używa się masy szamotowej, lub dolomitowej, nabijając ją dla pokrycia dna i ścian pieca, wtedy cement jest niepotrzebny. Jeżeli zaś wykładanie robi się z kamieni lub cegieł, wtedy połączenia ich muszą być zapełnione cementem ogniotrwałym. Powierzchnie takich kamieni i cegieł powinny być na tyle dostosowane i przytarte do siebie, żeby dla uszczelnienia budowy trzeba było kłaść o ile można cienką warstwę cementu; następnie cement ów powinien być również ogniotrwały jak materyał budowlany i w żadnym razie

A. K.

D-r J-j li-r.

I. K.

Hyperbola).

nie tworzyć z nim związków łatwo topliwych. —Do przygotowywania cementów ogniotrwałych używa się tych samych materynłów, które wchodzą w skład cegły. Naprzykład podczas ciosania cegły dinasowej lub szamotowej otrzymane odłamki i proszek należy zebrać, utłuc, przesiać, żeby nie'byly większe jego ziarnka, jak gorczycy (ziarnka większe nie pozwalają stworzyć między cegłami warstwy cienkiej cementu) i proszek zmieszać z odpowiednią ilością gliny ogniotrwałej. Najlepiej proszki do cementów wypisywać z fabryk razem z cegłami ogniotrwałemi, lub robić je ze starych cegieł, lecz nigdy nie zmniejszać tłustości gliny przez dodanie piasku zwykłego, gdyż wtedy otrzymuje się mieszaninę łatwo topliwą i pomagającą do stopienia cegły nawet najlepszej.—Cegły zasadowe łączy się cementem zrobionym ze smoły i dolomitu sproszkowanego, wypalonego i używanego do roboty na gorąco. Dla połączenia cegieł węglowych stosują cement, złożony z 4 części koksu sproszkowanego, 1 części gliny i niewielkiej ilości wody, — Literatura. Carl Bischof „Die feuerfesten Tlione mit Berücksichtigung der feuerfesten Materialien überhaupt“ (1876); Ledebur A. „Mietałurgia ezu-guna żeljeza i stali“ (1896).

Ogniotrwałe tygle, ob. Ogniotrwałe m a t e r y a ł у II.

Ogniowa straż, ob. Straż o g ni o w a. Ogniowe skały, ob. Plutoniczne skały.

Ogniowe ubezpieczenie, ob. U b e z p i e c z e-

n i e od Ognia.

Ognipiór (Crusta lactea) jest to u małych dzieci zapalenie skóry. O. powstaje na tle pryszczycy (ob.) wskutek usposobienia wrodzonego, a sprzyja mu odżywianie złe, niedostateczne, lub niewłaściwe; zależność O-u od zołzów (skrofułów) jest bardzo wątpliwa. Choroba ta powstaje na skórze twarzy, przeważnie w okolicy policzków, czoła i uszu; zmiany cho-robne polegają na zjawiskach zapalnych w tkau-ce łącznej i w nabłonku skóry z obrzękiem, zaczerwienieniem, tworzeniem się pęcherzyków drobnych z zawartością ropną, powstawaniem miejsc moknących i z wydzieliną zasychającą pod postacią strupów. O. zazwyczaj wywołuje 1 swędzenie. Przebieg przeważnie jest przewlekły, przyczem, w razie leczenia niedostatecznego lub wadliwego, powstawać mogą powikłania rozmaite, jak oto: zapalenie ropne tkanek głębszych, róża, zapalenie gruczołów chłonnych i t. p.—Odpowiednio leczony O. nie pozostawia po sobie żadnycli śladów na skórze. Leczenie polega na stosowaniu środków zewnętrznych, właściwych, rozmiękczających strupy i pochłaniających wydzielinę ropną, oraz na podniesieniu stanu zdrowia ogólnego przez odżywianie odpowiednie, dobre powietrze i t. p. Ognipłoniowe, ob. Achimenea.

Ognipłoń, roślina, ob. Achimenes.

Ogniska kult. Cześć, którą ogień odbiera, przechodzi na całe O-sko, t. j. miejsce, na któ-rem ogień się pali, a w ńągu dalszym na komin, piec, oraz na różne przedmioty, znajdujące się zawsze przy ognisku, np. kocieł, łańcuch, na którym kocieł jest zawieszony, trójnóg na którym bywa stawiany, łopatę, słupy i t. d. Komin występuje niejednokrotnie w takiej roli w przesądach ludu naszego, a w tym razie zastąpił częściowo O-sko dawne, pierwotne. A więc za kominem przebywają krasno-ludkowie(Petrow „Lud ziemi dobrz.“, str.140 — 142), dyabeł siedzi w piecu („Wisła“ VII 275), a dyabeł w tym razie zastąpił może dawne ubożę. U Łużyczan miejscem ulubionem pobytu Kobołcika (ob. Kobołt) jest piec („Wisła« VIII 471), tak samo Boże sedleszko i Boża ’łość, te może upostaciowanie ognia, mieszkają na kominie (t-że 667—668, 673). Według wierzeń włościan rosyjskich mieszkają pod kominem dzieci, spłodzone przez „domowego“ z kobietami domu, jako też sam „domowy“, który przechodzi na nowe mieszkanie dopiero wtedy gdy piec jest tam zbudowany. Tu i owdzie istnieje pojęcie, iż czyny, dokonane na kominie, albo na ognisku, odbijają się na którymś z członków rodziny, zwłaszcza na noworodkach: na Białej Rusi np., jeśli matka podczas ciąży spali na O-sku klin, dziecię będzie chorowało na rznięcie w brzuchu (Federowski „Lud białoruski“, I str. 217). Ognisko, a w dalszym ciągu komin stają się ołtarzami kultu domowego i zamiast przed ogniem przed niem dokonywane są różne obrzędy ślubne i t. d. Nad O-skiem także znaj dują sie sacra domowe.—Por. Ciszewski „Ognisko, związane z kultem przodków“.

Ognisko (focus), w znaczeniu fizycznem, punkt, w którym zbierają się promienie odbite od zwierciadła kulistego, lub załamane w soczewce.—Jeżeli promienie odbite lub załamane istotnie schodzą się w jednym punkcie, O. nazywa się rzeczywistem lub r ze tel nem; jeżeli zaś promienie odbite lub załamane rzeczywiście, rozchodzą się i pozornie tylko z jednego punktu wybiegają, O. jest urojone. Zwierciadła wklęsłe i soczewki wypukłe posiadają ogniska rzetelne i urojone, a to zależnie od położenia punktu świecącego, zwierciadła wypukłe i soczewki wklęsłe mają О-a tylko urojone. Punkt, gdzie po odbiciu, lub załamaniu, schodzą się promienie padające na zwierciadło lub soczewkę równolegle, nazywa się Ogniskiem główne m (ob. Zwierciadła, Soczewki, Ogniskowe linie). Przez analogię do tych punktów optycznych nazywają się też ogniskami pewne punkty szczególne w liniach krzywych, należących do kategoryi

przecięć stożkowych (ob. Elipsa, Parabola,

s. к

Ognisko (teclin.) jest to miej see, wktórein, przez spalenie materyału opałowego, wytwarza się ciepło potrzebne, już to do opalania, jak np. w piecach zwykłych, już też do celów innych,

dalej w urządzeniach

s. К

!.. К

jak np. w metalurgii w piecach do wytapiania i przetapiania metali, kotłowych do wytwarzania pary i t. p. Szczególniejszy rodzaj stanowi O. kowalskie (ob. Kowalstwo). O. zwykleurządzaue jest w obrębie paleniska (ob.) połączonego za pomocą kanałów z kominem (ob.), służącym do odprowadzania gazów ze spalenia powstałych, a zarazem do doprowadzania świeżego powietrza, potrzebnego do spalenia. Najprostsze ale i najnieodpowiedniej-sze urządzenie w piecach, (do celów opałowych) polega na tern, że materyał opałowy rozkładamy na ognisku, a powietrze doprowadzamy przez otwór 'w drzwiczkach — jest dlatego niedostateczne, bo znaczna część powietrza, nie stykając się z materyałem opałowym, przechodzi przez piec i porywa za sobą znaczną ilość ciepła. Powietrze potrzebne do spalenia powinno przechodzić przez materyał opałowy, który w tym celu spoczywać powinien na podstawie przerywanej, utworzonej z kilku równolegle obok siebie ułożonych drążków, tworząc w ten sposób tak zwany ruszt (ob.), przez który wchodzi powietrze potrzebne do spalenia.—Por. Piec.    M- H'

Ogniskowe linie (linie kaustyczne), są to linie powstające z przecięcia się promieni światła, wychodzących z punktu danego, a odbitych od zwierciadła krzywego danej postaci, lub załamanych przez soczewkę daną. Linie powstające przez odbicie nazywają się w szczególności liniami katakaustyczne-m i, powstające zaś przez załamanie, liniami diakausty czaemi. W wyjątkowych tylko przypadkach promienie wybiegające z jednego punktu odbijają się lub załamują tak, że znowu zbiegają się w jednym punkcie, czyli w ognisku (ob.); w ogólności zaś promienie odbite lub załamane przez kolejne punkty powierzchni odbijającej, lub łamiącej, przecinają się w punktach, których następstwo kolejne tworzy linię krzywą. Taka linia ogniskowa powstaje, gdy odbicie lub załamanie odbywa się na jednej płaszczyźnie, w ogólności zaś promienie odbite, lub załamane .w różnych płaszczyznach, tworzą powierzchnie ogniskowe. Przykład linii ogniskowej daje kardyoida (ob.). L, O. łatwo obserwować można na dnie naczyń płaskich, walcowatych, wewnątrz wygładzonych. Służyć do tego może dobrze zwykła szklanka, do pewnej wysokości wypełniona mlekiem lub inną cieczą mętną, gdy ją wystawimy na promienie słońca lub świecy. Powierzchnie ogniskowe powstają, gdy zwierciadło wklęsłe, jakkolwiek skrzywione, zwracamy ku słońcu lub ku innemu silnemu źródłu światła; najłatwiej dają się uwidocznić, gdy przed zwierciadłem w jakikolwiek sposób wytwarzamy dym dosyć gęsty.

Ognista ziemia, ob. Ziemia ognista. Ogniste kule, ob. Bolidy.

Ogniszczanie. W „Russkiej Prawdzie“ (§§ 18—20, Władimirskij-Budanow „Chri-stomatija po istor. russ. prawa“ I, 1885) istnieje termin Og-nina: kara za zamordowanie jego wynosi 80 grzywien. Wyraz ten pojawia się u latopisców nowogrodzkich w latach 1166 — 1234, a Karamzin uważa О-an za zamożnych obywateli, posiadających domy; Msti Sławsk i j zaś, nadając wyrazowi „ogniszcze“ znaczenie „świątyni ognia“, poczytuje О-an za potomków dawnych dynastów słowiańskie li, którzy pielęgnowali cześć ognia. Dokumenty z wieków XVII i XVIII, dotyczące Rosyi północnej, wspominają o niewielkich związkach-ognisz-czach, a księgi spisów („piscowyja knigi“) o takich samych związkach: „piecziszczach“. Na czele jednych i drugich stali dostojnicy, zwani „ogniszczanami“ i „pieczyszczanami“. Terminy te odsłaniają przed badaczem rolę ogniska jako spoidła społecznego i powtarzają się gdzieindziej. Tacy Krikowie w Ameryce Północnej rozpadali się na dwa ogniska: cywilne i wojskowe, a Sza-wanowie i inne plemiona indyjskie stosowali ten wyraz do stanów, utworzonych przez kolonistów europejskich. Tak samo ogniskiem Indyanie zowią niekiedy swoją organizacyę społeczną. Da-kotowie słyną np. pod nazwą siedmiu ognisk, tj. federacyi, złożonej z 7 plemion. Z pojęciem O-ska, jako symbolu spójni społecznej, pozostaje w związku moe obrzędów, które powinny uzmysłowić wejście nowego członka do danej więzi społecznej. U Hererów „każdy, kto weźmie u wodza żarzewie, tern samem przyznaje, iż jest z nim solidarny“. Tutaj należą także obrzędy przedstawiania ognisku domowemu młodych mężatek i wiele in. Ob. Msti-sławskij „O. i knjaż.-muż.“, (w „Cztienjach Mosk. Obszcz. Istor. i Drjewn. Rossii“ 1860 № 4); St. Ciszewski „Ognisko“ (Część II).

Ogniwo, w fizyce, ogniwo galwaniczne, element, od dzielna część stosu, ob. Stosy galwaniczny.

Ogniwo. Lubomia, L u b o w 1 a. Jeden z najstarszych herbów polskich, heraldykom naszym zgoła zupełnie nie znany. Pierwszą wzmiankę o nim znajdujemy w zapisce sądowej, średniowiecznej z roku 1397 (Helcel t. II,

N. 54), w której nazwany jest Łubowi a a opisany, Fig. 158. Ogniwo jako „ogniwo z krzyżem“. Inna zapiska z roku 1416-go zowie go Łubom l a (Helcel t. II № 1453). Bardzo być również może, że miał herb omawiany i inne jeszcze zawołania, jak oto: Błożyna, Płoziny i Wło-ziny. Mianowicie, kilka zapisek sądowych radomskich z lat 1434—46 pod temi zawołaniami wspominają o nieznanym również heraldykom naszym herbie, mającym wyobrażać toczenicę z krzyżem“. Wobec tego, że „tocze-

J. F. O.

nica“ oznacza wogóle przedmiot okrągły, a raczej kolisty (por. słownik Lindego), mogłaby więc właściwie być i ogniwem, a w takim razie herb ten byłby identyczny z herbem Ogni w o.—-Pieczęci z herbem О-wo dochowało się do naszych czasów ledwie kilka. Dwie z nich: Mściwa, wojewody wiślickiego, z r. 1231-ego („Kod. dypl. mogilski“-№ 12) i Mikołaja, wojewody krakowskiego, z r. 1257-go („Kod. dyplom, Krakowa“ № 1) wyobrażają ogniwo zupełnie okrągłe, w kształcie pierścienia, nieco u dołu wyszczerbionego, z krzyżem na barku; dwie inne: Piotrka z Łęk z r. 1249 (Pi ek osiński „Heraldyka polska wieków średnich“) i Iwana Kluskiego, ziemianina wołyńskiego, z wieku XVI-go („Arch. Sanguszków“ IV, 283,449) przedstawiają pierścień, czy też koło z krzyżem, bez żadnej szczerby.—Klejnot średniowieczny tego herbu nie jest zuany. Z pisarzów heraldycznych jeden tylko Długosz wspomina o herbie, podając w swo-jem „Liber beneficiorum“, że używał go rycerz Wojak, fundator kościoła w Wojakowej. Według Piekosińskiego („Rycerstwo średniowieczne polskie“ t. III) ród Lubomi i-tów-Ogniwów należał do najmożniejszych i najpotężniejszych rodów małopolskich w wiekach XI, XII i XIII. —Kiedy podupadł tak, że już pisarze z wieku XV prawie nic, a heraldycy XVI stulecia zupełnie o nim nie wiedzieli, i dla czego tak się stało, zgoła wiadome nie jest, jak również, niepodobna stwierdzić, czy obecnie istnieją jeszcze jacy jego potomkowie. Katalogi heraldyczne współczesne, nawet najobszerniejsze, jak również inne prace heraldyczne, nie wymieniają ani jednej rodziny, któ-raby się obecnie pieczętowała O-em; co się zaś tyczy rodów, któro używały herbu tego w odległej przeszłości, to udało się nam wynotować ze źródeł archiwalnych następujące: Brzezińskich, Czechosławskich, Dobrocies-kich, Druszkowskich, Kluskich, Lu-b o m ę s к i c h, Łęckich, N i e b у ł o w s к i c h, Peszczychów, Swoszowskich, Tarnowskich i W oj akowskich. — Źródła: Helcel, Ulanowski, Potkański, Pie-kosiński: notaty ś. p. Sto sław a Laguny.

Ognjanovié Eliasz, pisarz serbski i humorysta (* w Novém Sadzie — f w Peszcie w r. 1900), pisywał artykuły humorystyczne pod pseudonimem Abukazema. Z prac tego rodzaju ukazały się drukiem: „Abukazemov śa-ljivi kaleudar“ (1878); „Vesele pripowetke“ (1880); „Śala i satira“ (1882). Z poważniejszej treści mamy jego: „Grobovi znamenitih Srba“ i „Zauimljive price i belekte iz zivota znamenitih Srba“ (Nowy Sad 1900). — Por. „Ottuv Słownik naućny“.

Ognon, rzeka we Francyi wschodniej; źródła ma w Wogezach, w dep. Haute-Saône, płynie potem na granicy dep. Haute-Saône i Doubs, i po przebieżeniu 185 km. wpada pod Perrigny do Saóny.

Ogołatniak, motyl, ob. Hibernia.

Ogon. Nazywamy tak w anatomii porównawczej zwierząt kręgowych część ciała tylną, szczególnie zmienioną i zróżnicowaną—narząd swoisty, analogiczny w rozmaitych swych postaciach zewnętrznych, które przybiera u grup różnorodnych, mniejszych lub większych tej lub owej gromady zwierząt. W postaci najprostszej swej u bezczaszkowców mianowicie: u lancetnika (Amphioxus lanceolatus) O. jest zwężającą się stopniowo końcową częścią ciała, słabo odgraniczoną od tułowia, zaopatrzoną w obwódkę skórną (t. zw. płetwę ogonową), pozbawioną promieni pletwowych; od wnętrza tej części ciała przechodzi struna grzbietowa i rurka nerwowa, granicę brzuszną О-a oznacza otwór odbytowy (anus). U ryb

O. osiąga znaczny stopień rozwoju przez wytwarzanie się kręgosłupa i zróżnicowanie części końcowej О-a w t. zw. płetwę ogonową, która posiada skielet swój własny t. zw. promienie pletwowe. Część О-a, do płetwy, tern tylko różni się od tułowia sąsiedniego pod względem budowy anatomicznej, wewnętrznej, iż nie posiada przewodu pokarmowego i jamy ciała; istnieje wszakże zawsze u ryb w okolicy ogonowej mlecz pacierzowy, albo też rurka nerwowa; żebra przeważnie przekształcają się, niekiedy zanikają zupełnie, jenak w stanie zarodkowym u ryb, jak również u wszystkich innych kręgowców, nie wyłączając człowieka, (ob. niżej) ogon posiada^ jamę ciała i przewód pokarmowy, zwany tu „postanalnym“, gdyż« tworzy wyrostek ślepy, ciągnący się aż po za otwór odbytowy (anus) (otwór teu oznacza granicę dolną О-a i tułowia). U ryb O. przeznaczony jest jedynie do przemieszczania ciała w wodzie (pływania) i do czynności tej jest odpowiednio przystosowany. Koniec О-a posiada płetwę, która wraz z nim całym tworzy rodzaj wiosła; uderzając O-em na prawo i na lewo, ryba nadaje ciału ruch naprzód, kierując nim zarazem. Ruchy te wykonują mięśnie, podtrzymywane przez kręgosłup i jego części dodatkowe; z nim w związku znajduje stę też skielet odrębny (t. zw. promienie podstawne) płetwy ogonowej, która jest przekształconym fałdem skórnym О-a (jak widzieliśmy u lancetnika i jaki istnieje w stanie zarodkowym u wszystkich ryb); skielet każdej płetwy składa się z promieni właściwych (przeważnie ro-gowatych) i promieni kostnych (u ryb kostołu-skich, kościstych i właściwych kościstych) lub chrzęstnych (u reszty rzędów), zwanych inaczej dźwigać z a mi, na których dopiero promienie właściwe są osadzone. Dźwigacze znajdują się w związku z wyrostkami ościste-mi kręgów ogonowych, a liczba ich odpowiada liczbie tychże w obrębie płetwy danej. Skielet ogona nie jest jakościowo jednaki u ryb wszystkich rzędów: u najniższych pod względem swej organizacyi oś główną jego tworzy oddział końcowy struny grzbietowej, lecz już w tych razach najprostszych, jak u ryb kręgoustych ( Cyclostomi), w tkance pochwy struny grzbietowej rozwijają się chrząstki nie-

samem sprawniejszej czynności ruchów; z chrząstek ogonowych wybiegają pręciki chrzęst-ne, delikatne ku płetwie (ogonowej), tworząc jej skielet (promienie płetwy). U ryb spodo-ustych (Selachii) z istniejących w każdym odcinku (przy każdym trzonie chrzęstnym

ch

if

ШШ

S',

SÄ

g|ggg||

Fig. 159. Płetwa ogonowa zbudowana podług typów różnych (według Z i 11 e l a). A. Płetwa t. zw. dificerkulna W ielopletwa (Pulypterus Bichir). — B. Płetwa t. z w. heterua rkalna Jesiotra (Acipenser) Płetwa t. zw. homocerkalna, C ryby Ammia caloa, D. Łososia (Salino salar). — We wszystkich czterech rysunkach znaczyFc/г, struna grzbietowa (chorda dorsalis), a, b i г, części i krywające tę strunę.

kręgosłupa) par chrząstek grzbietowych i brzusznych, przez zlewanie się wzajemne, powstają metameryczniełuki grzbietowe (neur apophyses) i brzuszne (hemapophyses), łuki górne, czyli grzbietowe, zamykają się, tworząc kanał — grzbietowy —dla rdzenia grzbietowego, brzuszne:

wielkie (skielet pierwotny), ułożone w dwa szeregi z każdej strony struny (chorda); w O-e owe chrząstki zlewają się ze sobą, tworząc z każdej strony parę listewek jednociągłych: grzbietową i brzuszną; takie zlewanie nastąpić mogło „w celu“ nadania O-owi' jednolitej, a tern

otrzymując liczne

kanał naczynny. —W płetwach spodoustów brak promieni podstawnych; istnieją tylko promienie właściwe. Takież prawie stosunki w budowie skieletu О-a istnieją u kostołusków ehrząstkoskieletowych (Ganoidei chon-drostei), Łuki brzuszne ograniczają dwa kanały: górny dla aorty i dolny dla żyły ogonowej; struna grzbietowa (chorda) pozostaje w stanie rozwoju ostatecznego ustroju (różnica od spo-doustychi dwudysznych). U kostołusków kostnoskieletowycli w okolicy ogonowej, jak i w całym skielecie osiowym (kręgo słupie) zjawiają się pojedyńcze trzony kręgowe, chrząstkę zastępuje kość; łuki kostne—wyrostki trzonowe — połączone są z trzonami za pomocą chrząstek; łuki te nazywane są par apophyses, o ile przytwierdzają się do nich żebra; w części brzusznej О-a te łuki, a po części przekształcone w nie żebra, zlewając się, ograniczają, jak i u grup wyżej opisanych, kanał naczynny; w części grzbietowej łuki górne (near-apophyses) połączone nawzajem i zakończone wyrostkiem ościstym, tworzą przewód dla rdzenia pacierzowego (takie zachowanie się łuków grzbietowych właściwe jest prawie wszystkim rybom).—U ryb kościstych (Teleostei) stosunki ogólne w budowie skieletu О-a są bardzo podobne do opisanych powyżej; żebra w okolicy brzusznej nie przyczyniają się do utworzenia przewodu naczynnego; tworzą go właściwe łuki brzuszne. We wszystkich grupach ryb kręgosłup (kręgi wraz z łukami) służy za podporę dla promieni pletwowych (dźwigaczy) chrzęstnych lub kostnych, nadających płetwie sprężystości. Kręgosłup zajmuje położenia rozmaite w płetwie i stosunki układu, stąd powstające, są bardzo ważne w systematyce i filogenezie ryb. Odróżniamy następujące ich grupy pod względem budowy płetwy 1) dificerci, 2) heterocerci i 3) homocerci. Formę najprostszą i najpierwotniejszą tworzy płetwa ogonowa „dificerków“; jest to fałd skóry, do którego przez sam środek przedłuża się kręgosłup, dzieląc go na 2 połowy symetryczne — grzbietową i brzuszną (ob. rys. 159 A. str. 886): podstawą pierwszej są wyrostki ościste górne, drugiej—końce łuków brzusznych; tego rodzaju ogon posiadają kręgouste, dwudyszne pewne spodou-sty. W płetwie „heterocerków“ kręgosłup u podstawy znacznie odchyla się pod kątem rozwartym ku górze, tak iż część grzbietowa płetwy jest niewdelka, brzuszna zaś tworzy jej większość promienie, odchodzące od wyrostków łuków brzusznych (ob. rys. 159 B. ); płetwy tego typu posiadają kostołuski chrząstkoskiele-t o w e (jesiotry), większość żarłaczy (Squa-Udae ze spodoustów), niektóre z kostołu-skich kostnoskieletowych (łuskosty— Lepidosteidae). Nakoniec trzecia grupa—homocerci posiada płetwy zewnętrzne symetryczne; w istocie jednak koniec kręgosłupa wygina się

tuż u podstawy pod kątem prawie prostym kii górze, tak iż części płetwy grzbietowej niema; płetwę zaś tworzy część brzuszna, podzielona wycięciem na dwie połowy symetryczne: grzbietową i brzuszną (ob. rys. 159 D.); odmiana ostatnia jest odmianą drugiej: nastąpiło w danym razie tylko dalsze odgięcie kręgosłupa ku górze. Tego rodzaju płetwy istnieją przeważnie u ryb z rzędu kościstych (rzędu filogenetycznie najstarszego). W rozwoju filogenetycznym ryb najwcześniej zjawiły się grupy typu „dificerci“, po części „heterocerci“, do-dopiero w okresach geologicznych późniejszych powstały grupy „homocerci“. Ontogeneza, jako powtórzenie rozwoju rodowego, potwierdza te fakty; rzeczywiście, w rozwoju zarodkowym ryb wyższych płetwa w stadyach wcześniejszych należy do typu „dificerci“ — dalej hetero—aż do typu homocerci“. Z pośród płazów (Amphibia) posiadają O. w stanie rozwoju skończonego tylko płazy ogoniaste ( Urodela)\ granice О-a w tym rzędzie kręgowców łatwiej wyodrębnić, niż u ryb, gdyż wskutek większego zróżnicowania się kończyn (tylnych) powstaje pas miedniczny (stały), zestawiony z jednym kręgiem (krzyżowym), wszystkie po za nim leżące kręgi należą do kręgów ogonowych; zewnętrznie granicę brzuszną О-a wyobraża otwór odbytowy. U płazów, jak to już spotykaliśmy u ryb, łuki brzuszne kręgów (przypuszczalnie powstałe z żeber ogonowych) ograniczają przewód naczynny; ilość kręgów О-a jest u większości płazów dość znaczna [np. u traszek (Trito-nidae) dochodzi od 23—36]. U wielu gatunków O. obramowany jest fałdem skórnym, który powiększa jego powierzchnię; taki O. fizyolo-gicznie odpowiada płetwie rybiej. U płazów O. wyjątkowo spełnia czynność ruchową w wodzie, przeto występuje i u płazów bezogo-n i a s t у c h (Anura) w okresie ich życia wodnego, jak np. u larw i kijanek żabich i inn. Przy dojrzewaniu żab, t. j. przy przejściu ich do życia lądowego, O. zanika, kręgi ogonowe zlewają się, tworząc długą, u boków ścieśnioną kostkę, t. zw. „urostyl“ albo os coccygis (jak np. u rodzaju żab — Rana); u małych ro-puszek (Bombinator—kumka) i innych gatunków pozostają i w okresie życia lądowego wyrostki poprzeczne kręgów (processus transversï) i szereg otworów raiędzykręgowych, bocznych (foramina intervertebralia), co wskazuje na zlanie się ich z wielu kręgów. — Wszystkie płazy w stanie zarodkowym posiadają О-y, przy tern ustrój jego wewnętrzny jest podobny do rybiego: w O-e istnieje jama ciała, przewód pozaodby-towy, rurka nerwowa. — U gadów (Reptilia) O. zachował się w przeważnej większości grup, u niewielu jednak odgrywa rolę przy przemieszczaniu ciała (u krokodyli), co jest w związku z trybem życia lądowym. Granica między tułowiem i O-em uwydatniona jest więcej niż u ryb i płazów, wskutek tego, że dwa kręgi krzyżowe łączą się z pasem miednicznym. U wężów i obrączkowców (pozbawionych kończyn) O. nie da się odróżnić zewnętrznie; kręgi końcowe, u innycn grup pozbawione żeber, tu je posiadają.—U wielu gadów kopalnych O. odgrywał rolę pomocniczą przy podpieraniu ciała w postawie pionowej (jak to widzimy lip. u obecnie żyjących kangurów); jako przykład przytoczymy olbrzymich Dinosaurów okresu mezozoicz-nego, jak: Bronthosaurus excélsus (60 st. długości), Megalosawus, Stegosaurus ungulatus, Scelidosaurus Harrisonii, Iguanodon, Tricera-tops i t. d. (ob.). U gadów kopalnych grupy Stegosauria ten O. olbrzymi zaopatrzony był w skielet skórny (kostny), złożony z dużych płyt kostnych albo z kolców (Stegosaurus ungulatus), które u pewnych gatunków łączyły się ze sobą, tworząc tarczę pionową, przechodzącą po stronie grzbietowej О-a. Ryb oj a-szczury (Ichty osauri) —okresów triasu górnego, jury i kredowego —posiadały O. olbrzymi (złożony ze 100 i więcej kręgów), przystosowany do życia wodnego; O. zaopatrzony był w dużą płetwę typu jak u heterocerci; jako przykład, podamy Ichtyosaurus. tenuirostr\s\ O. mniejszy posiadały niektóre ze Sz-czupło-szyjców (Plesiosaurus dolichodeirus, macro-cephalus); z ptako-jaszczurów (Pterosau-ria) O. dość długi, zastosowany do lotu, posiadał Dimorphodon i t. d.—U wielu jaszczurek obecnie żyjących O. utracił przeważnie czynność pomocniczą w ruchach ciała, nabył zaś bardzo ciekawej zdolności odrywania się natychmiastowego wskutek nagłego skurczu mięśni w razie, gdy zwierzę zostanie zań schwytane; oderwanie О-a nie wpływa bardzo ujemnie na życie zwierzęcia i po pewnym czasie O. odradza się i odrasta; jest to więc dziwne przystosowanie w walce o byt. — U ptaków w związku z życiem po części napowietrznem i nowemi, w porównaniu do gadów, przystosowaniami O. zmienił się znacznie: część kręgów ogonowych wstępuje w związek z kręgami krzy-żowemi, tworząc rzekomą okolicę krzyżową (pseudosacrum)-, tak np. u kaczki z 15 kręgów zarodkowych w stanie, rozwoju ostatecznego pozostaje tylko 6—7; te pozostałe, w większości razów zlewając się ze sobą, tworzą kostkę ścieśnioną z boków wązką, umieszczoną na końcu ogona — t. z w. pygostyl. „Pygostyl“ służy za podstawę sterówkom, piórom właściwym O-owi ptaków; ruchy ogona ich, a właściwie sterówek nadają kierunek ciału podczas lotu; - (sterują); u niektórych ptaków, jak np. strusiowatych (Stru-thioniclae) kręgi ogonowe nie zrastają się— „pygostylu“ brak, co przypuszczalnie należy tłumaczyć sposobem ich życia. O ile sądzić można na podstawie faktów nielicznych, ogon protoplastów ptaków dzisiejszych posiadał budowę wewnętrzną, właściwą gadom. Archaeopteryx lithographica, przypuszczalny praszczur ptaków, miał ogon złożony z 20 przeszło, niepołączo

nych kręgów.—Przechodząc nakoniec do ssaków, zwrócić musimy uwagę na rozmaitość morfologiczną O-ów, zarówno jak na czynności różnorodne, do których jest przeznaczony. U zwierząt pewnych jest narządem chwytnym (jak u małp niższych — szeroko nosycli, i wielu gatunków innych rzędów np. tor baczy łażących—(Phalangistidae), u'innych grup stanowi narząd obronny od owadów (jak np. u kopytnych); u syren, wielorybów służy za narząd ruchu i zbudowany jest zgruba analogicznie do płetw rybich; u bobrów (ca-storidae) O. łopatowaty służy za ster podczas pływania; u kangurów jest narządem podpierającym ciało w postawie pionowej i t. d.—jednym słowem olbrzymia rozmaitość przystosowań w zależności od czynników środowiska. U ssaków wyższych—małp człekokształtnych (Anthropomorphae) i ludzi ogon zanika zupełnie, istnieje wszakże w stanie zarodkowym; zanik następuje przez zlanie się kręgów ogonowych (u człowieka 6, 7 niekiedy 9) i wyginanie się ich wskutek wygięcia okolicy krzyżowej ku przodowi (ku wnętrzu ciała); tak iż przydatek ogonowy (os coccygis) złożony ostatecznie z 3 kręgów jest nazewnątrz niewidoczny; u orangutana liczba kręgów ogonowych jest mniejsza (nie przewyższa bowiem

3-ch.). Ilość kręgów ogonowych u ssących jest wogóle bardzo niestała w rozmaitych rzędach, wahając się od 4 do 50; Manis macrura posiada do 50-iu kręgów ogonowych. Zanik O-a u ssących nie jest zjawiskiem, związauem z pewnem stanowiskiem systematycznym, wyższym; istnieją bowiem grupy systematycznie niższe, jednak O. ich jest w stanie zanikowym (szczątkowym); jako przykład przytoczymy małpy niższe — makaki, u których brak ogona zewnętrznego; drugim przykładem niech będzie zwierzę z rzędu również krańcowego systematycznie — z torbaczy (Marsupia-lia) — workowce autstralijskie — w om ba ty (Phascolomys), które posiadają O. szczątkowy. U kręgowców wyższych, w tej liczbie i ssących, przemiany zachodzące w O-e podczas stadjów zarodkowych są identyczne; wyrost ogonowy zarodków wszystkich kręgowców w pewnym okresie posiada strunę grzbietową, rurkę nerwową, kiszkę „postanalnąu i jamę ciała; z biegiem rozwoju części te przekształcają się: struna u kręgowców wyższych zanika i na jej miejscu powstaje kręgosłup; u ssaków kręgi mogą pozostawać w "ogonie odosobnione lub zlewać się ze sobą; rurka nerwowa stopniowo przekształca się na rdzeń pacierzowy, który pozostaje w okolicy ogonowej u ryb (z wyjątkiem niektórych kościstych), płazów ogoniastych i gadów; zanika zupełnie lub częściowo, tworząc w ostatnim razie t. zw. nić końcową (fdum terminale), u ptaków i ssących; zanikają zupełnie u wszystkich kręgowców: kiszka „postanalna“ i jama ciała.—Ciekawe nieraz

zachodzą przypadki wśród zwierząt, które w rozwoju filogenetycznym utraciły zupełnie O. zewnętrzny. Przypadki takie poznane są szczegółowo i opisane u ludzi; zagadnienie o istnieniu О-a u ludzi wywołało nawet wiele sporów, oczywiście nienaukowych, wskutek tego, że, jak słusznie zauważył K. Vogt, przeniosły się z literatury zawodowo-naukowej do ogólnej; ludziom wielu zdaje się, jakoby O. cechować miał przede-wszystkiem gatunki organizacyi niższej, w istocie jednak, jak już widzieliśmy powyżej—brak

ne sprawy chorobne. Wyrostki ogonowe człowieka nie są bynajmniej jednakowe co do swego umiejscowienia i pochouzenia, jak również i wielkości; Bartels odróżnił takie poszczególne przypadki wyrostków ogonowatych: 1) O-y o zwiększonej ilości kręgów, 2) О-y, bezkostne, jako odmiany О-a zarodka, 3) O. o liczbie prawidłowej kręgów, wszakże większe z powodu ich rozrastania się; 4) nakoniec О-y umiejscowione w okolicy krzyża i szczelnie przyrośnięte swą powierzchnią wewnętrzną do ciała.

ч-

•V

Ш;А

fc-

IF⁴-

0Щ

W*

гд

Шл

u człowieka są atawistycze; co zaś do owych wyrostków ogonowatych, miękkich i O-ów po wstających w okolicy krzyża, to obecnie nie można jeszcze przytoczyć pewnych przyczyn ich powstawania. Jeżeli O. zarodka ludzkiego (ob. fig. 160), jest takim samym narządem czasowym jak O. np. żab w okresie ich życia wodnego, to zachowanie О-a w stanie rozwoju skończonego stanie się przeto zrozumialszem, będzie faktem powrotu atawistycznego ku przod-

St. Min.

Ogon koński. 1. (anat.) Nazwę tę (łac. Cauda equina) w anatomii nosi pęk nerwów wychodzących na prawo i lewo z końca dol-uego rdzenia pacierzowego (ob.). Miano tak

Л|

Ще ’ Щ

—НДЦ

щ. *^йЛИ

/ Я

Нш

Fig. 1П0. Zarodki (Emhrya)‘powiększone 4 razy (podług E. Haeckla). C. psi z tygodnia szóstego—

D. ludzki z ósmego tygodnia. Znaczenie liter w obu rysunkach jednakie: ж, przodomózgowie — z, mię-dzymózgowie — m, śródinózgowie. — Л, tyiomózgowie. — ?<, zamózgowie — ?•, rdzeń pacierzowy. — a. oko. — o, ucho. — Iw, członek górny (ręką). — oh, członek dolny (noga). — s, ogon.

go u ustrojów niżej na drabinie rozwojowej sto-    Wszystkie wyliczone przypadki Bartels spro-

jących, a u małp wyższych ilość kręgów ogo-    wadza albo do zatrzymania się rozwoju na pe-

nowych dochodzi najwyżej do 3, gdy człowiek    wnym stopniu, albo też do atawizmu (ob.). Naj-

w stanie zarodkowym posiada ich aż dziewięć;    prawdopodobniejszem staje się przypuszczenie,

co zaś tyczy się przypadków rzeczywistego    że przypadki zatrzymania się rozwoju O-a

zjawiania się wyrostków ogonowatych u człowieka, to powstają, albo w skutek zatrzymania się rozwoju na pewnym stopniu, albo niekiedy w drodze zwrotu atawistycznego ku protoplastom.

Gdy zagadnienie pochodzenia człowieka zostało już mniej lub więcej ustalone, sprawa О-a u ludzi nie może być omawiana, jako coś nadzwyczajnego w przyrodzie, gdyż człowieka nie można wyłączyć z pod praw ogólnych, wśród ustrojów istniejących. Przejdziemy teraz do faktów; zagadnienie o O-e u człowieka, jak mówi profe- kom nieznanym, sor Szymkiewicz, przechodziło przez dwa kierunki główne: jeden sprowadzał powstawanie wyrostków ogonowatych do atawizmu, kierunek zaś inny uznawał powstawanie ich za pew-

Encykl. Powsi. llustr. Ser. 11 Zesz. 30b T. IV.

je.

lîc'il

dziwaczne nie było znane ani Grekom ani Rzy-mianinom, przyjęli je dopiero anatomowie średniowieczni, podobno z Talmudu (ob.), gdzie się ma znajdować.—Por. J. Hyrtl „Das Arabische und Hebräische in der Anatomie“ (Wiedeń 1879; we wstępie str. ХЫ1) — 2. (weter.). О. к. składa się z części kostnej i mięsistej, u nasady grubej, ku końcowi stopniowo coraz cieńszej zwanej rząpiem; cały okolony jest skórą, od spodu nagą, z wierzchu i po bokach porosłą gęsto włosiem długim. Jest to narząd bardzo ruchliwy, w spokoju zwieszający się na dół, służący zwierzęciu głównie do oganiania się od bąków i much, dokuczających mu w porze roku ciepłej, a zatem jest mu potrzebny i użyteczny, dla tego też potępić należy stanowczo modę niedorzeczną obcinania koniom O-ów i łączone z tym zabiegi inne, mające na celu zmuszenie konia do noszenia ogona wysoko. Okaleczanie i szpecenie koni w sposób ten w połowie pierwszej wieku XIX było aż nadto rozpowszecznione i nazywało się anglizowa-niem, ponieważ moda wyszła z Angli. — Angli-zowanie jest zabiegiem chirurgicznym, polegającym na przecięciu mięśni zginających O., umieszczonych najego powierzchni dolnej, przez co mięśnie wyprostue, znajdujące się na powierzchni górnej zyskują przewagę i utrzymują O. w położeniu podniesionem, mniej lub więcej poziomem. Często bardzo, a dawniej zawsze, obcinany też bywał koniec cieńszy ogona, czyli rząpia. W połowie drugiej wieku XIX moda ta naganna wyszła nieomal z użycia; obecnie wszakże, niestety, wróciła i pomimo nawoływań ludzi rozsądnych posiada wielu zwolenników, mających smak tak spaczony, że im się podoba lepiej zwierzę okaleczone od nieuszkodzonego.—Pominąwszy stronę poglądu estetycznego, angli-zowanie krzywdzi konie podwójnie, gdyż naprzód naraża je na cierpienie wcale niemałe podczas wykonywania zabiegu samego, następnie zaś pozbawia je możności bronienia się od natarczywości owadów, których nie mają czem odganiać. Jedynie służba stajenna ma korzyść niejaką z okaleczenia tego, ponieważ łatwiej daleko w porządku i czystości utrzymać O. kusy od pokrytego włosiem długim. —Kupujący konia powinien zawsze między innemi obejrzeć też dokładnie O. zwierzęcia, gdyż nieraz bywa siedliskiem chorób skórnych, kryjących się pod włosiem gęstym, mogących z czasem ogołocić z niego rząp cały, przez co powstaje bardzo szpetny t. zw. O. szczurzy. Część dolna nasady О-a bywa też nieraz dotknięta owrzo-dzeniami i przetokami (fisttilae) wywołanemi przez tarcie i ucisk podogonia (ob.) źle przystosowanego; zdarzają się dalej zwichnienia kręgów ogonowych, co staje się powodem skrzywień narządu całego, widocznych zwłaszcza. podczas biegu szybszego, a szpecących bardzo konia, szczególnie wierzchowego. Na wszystko to przy kupnie zwrócić uwagę nale

ży. Zalecane też bywa uchylenie ku górze, czyli podniesienia О-a koniowi kupowanemu, gdyż z siły oporu, który temu stawia zwierzę, wyciągnąć można podobno wnioski powne o sile mięśni jego wogóle. Oczywiście, że u koni anglizowanych próba ta wyniku nie da-

I)-r J. p.

Ogon (artyl.), tak nazywano w wojsku pol-skiem koniec tylny, wydłużony, którym się łoże działa, czyli laweta (ob.), o ziemię opiera.

Ogonatka, ptak, ob. Pul ix.

Ogonatka (Mecistura caudata = Acredulu caudata Koch.= Parus caudatus L. = Lanius caudatus)— ptak z rodziny sikor (Par idąc), należącej do grupy Dentirostrcs, rzędu wróblo w atych (Passeres), podrzędu śpiewających (Oscmes). Część wierzchnia głowy i spód ciała białe, z odcieniem różowawo-bru-natnym u nasady nóg; grzbiet, skrzydła i ogon czarne, nasada skrzydeł różowo-czerwonawo-bura; lotki małe, tylne z obwódką białą, szeroką; sterówki zewnętrzne z plamami białeini, klinowatemi; oczy ciemno-kare; obwód ich, nie-pokryty pierzem, u ptaków staryćh koloru ja-sno-czerwonego, u młodych jaskrawo-żółty; dziób i nogi czarne. Dziób krótki, dosyć gruby, stożkowaty, nie zakrzywiony; nozdrza okrągłe, pokryte piórkami szczeciastemi; pierwsza lotka dłuższa niż wierzchnie, pokrywające, czwarta i piąta najdłuższe, ogon dłuższy niż ciało, we środku wcięty. Długość ciała 14.6 cm. (z czego na ogon przypada 8.7 cm,), skrzydeł 6.2 cm. — Ptak właściwy pasowi umiarkowanemu; nie posuwa się daleko na południe: w Grecyi i Hiszpanii rzadko spotykany; na wschód granica rozsiedlenia idzie przez Azyę środkową i Mniejszą. Woli lasy liściaste, niż bory iglaste; najulubieńszem jego miejscem zamieszkania są sady i łąki, na których rosną drzewa; w zimie zalatuje do miast nawet. Buduje gniazda naksztatt jajka, z otworem u góry, z boku; w przeciwieństwie do gniazda remeza (ob.), podparte od dołu. Warstwa zewnętrzna utworzona jest z mchu, porostów, wełny, umocowanych za pomocą pajęczyny i oprzędu różnych owadów; wewnątrz gniazdo wysłane jest piórami, wełną, włosiem i tym podobnemi materyałarni miękkiemi. Mech i porosty brane są z drzewa, na którym ptak się gnieździ i tak układane, że gniazdo łudząco naśladuje korę drzewną, a nawet oko doświadczone nie zauważy go z daleka. Budowa gniazdka, pomimo wspólnej pracy samca i samiczki, trwa zwykle 2 — 3 tygodni. W połowie lub w końcu kwietnia samiczka składa pierwszy raz jajka, w ilości 9 — 12, a nieraz 15 —17 sztuk. Jajka niewielkie, z nadzwyczaj cienką skurupką, białe, różowo-czer-wono uakrapiaue (niektóre samiczki składają jajka czysto-białe). Po 13 dniach wysiadywania wykluwają się małe. Gniazdo staje się nie wystarczaj ącein dla takiej ilości ptaków, zwłaszcza ze względu na ogony długie; z po

wodu energicznych ruchów piskląt często rozrywa się też. Gdy młode dorastają, nowoutworzone otwory służą im do przesuwania na zewnątrz przeszkadzających im ogonów. O. żywi się owadami drobnemi. Śpiewa dosyć przyjemnie; ruchy jej są\żywe, miłe dla oka.

sińska zapoznanie się z dawniejszemi i nowsze-mi zabytkami literatury małoruskiej. Z jego podniety wydano „Słovo o pluku Ygorovë“ (r. 1875), ,,Kobzar“ (r. 1898) i wydanie kompletne poezyi Szewczenki, uznane za najlepsze nawet przez nieprzyjaciół O-kiego.—Por. życiorys O-kiego w „Kijewskiej Starinie“ (r. 1894, 475—479) i w „Zapiskach“ Towarz. im. Szewczenki (r. 1895, 1—34). Rozbiór krytyczny pierwszej części „Istoryi literatury russkoj“ A.. N. Pypina („Osobaja istorija russkoj litëratu-■ ry“ — „Wiest ni к Je wr o py“, r. 1890) wywo-I łał replikę O-kiego „Mojemu kritikovi“ (Lwów, 1890). — (Ottuv Slovnik Naucnÿ).

K.

Red

Ogonowe, nazwa podarku, czyli napiwku dawanego po kupnie zwierzęcia jakiegokolwiek służbie, która je dozorowała. — Por. Oduzd-n e.

Ogonowski (Ohonowskij) E mil, (* w r.

1833 — f w r. 1894 we Lwowie), profesor języka i literatury rusińskiej w uniwersytecie lwowskim, pisarz małoruski, ogłaszający prace swe również w języku polskim i niemieckim. Ogonowski Władysław prawnik ruski, Działalność literacką rozpoczął w r. 1860    (* w Bukaczowcach r. 1848 f d. 10 lute-

II, к.

Ogończyk Ecliinochloa Grus gaili . Beauv. {Panicuin Crus gaili Linn.—Oplismenus Cr. g. Kth). Roślina z rodziny t r a w i a s t у c li (Gra-minea) rzędu Plewowatych (Glumiflorae) gromady jednoliściennychz roślin к w i a-to wy cli, okrytonasiennych (Monocotg ■ ledones, Angiospermae, Sperniaphgta); łodyga wyniosła (prosta) wysokości 0.15 — 0.6 m., rozgałęziona (ścieśniona), spłaszczona wraz z szy-pułką kłosową; liście szerokie, lancetowate, po^ kryte owłosieniem miękiem; wiecha kwiatostanu 0.06—0.20 m. długa, utworzona z kłosków jednostronnych, skupionych. — Szypułka wiechy u podstawy pięciograniasta; kłoski zielona we, niekiedy fioletowe, kwiaty oddzielne, zbudowane według typu ogólnego roślin trawiastych. Ości łusek kwiatowych (kielichowych) długie i cienkie, zaostrzane na końcach. — Roślina jednole-tnia, rozpowszechniona przeważnie na polach mokrych, w ogrodach na przestrzeni okolic cie-

powiastką wierszowaną „Krest“, drukowaną S° r- 1891). W d. 2 sierpnia r. 1872 mianowa-w czasopiśmie „Zofja Halicska“; później za- ny suplentem prawa austryackiego, prywatnego słynął jako dramaturg utworami: „Halśka z wykładem ruskim w uniwersytecie lwowskim. Ostrożska“ („Zorja“ 1887 i osobno), „Ped’ko W d. 15 kwietnia r. 1874 otrzymał O. . ve-Ostroźskij“, „Hetman Ostranica“ i inne. Naj- ni am legendi z tegoż przedmiotu, jako do-znakomitszem wszakże dziełem O-kiego jest cen-t prywatny. W d. 27 listopada r. 1877 „Istorija literatury russkoj“, wychodząca od r. został zatwierdzony jako profesor nadzwyczaj-1886 w „Żoryi“ (później w wydaniu osobnem, ny prawa cywilnego z językiem wykładowym tomów 5). Autor uwzględnia w niej szcze- ruskim. Nakoniec w d. 27 marca r. 1882 uzy-gółowo dawną literaturę małoruską do Kotla- skał nominacyę na profesora zwyczajnego. Po newskiego, przyczem podaje bogaty materyał śmierci prof. F an g о г a wykładał od r. 1886 biograficzny pisarzy nowszych tyczący się, zwła- prawo górnicze austryackie. O. w tym samym szcza galicyjskich; dlatego też praca ta jest po- roku wybrany został na dziekana wydziału mocą nieocenioną przy zapoznawaniu się ze sta- prawniczego, a od r. 1883 pełnił obowiązki radne-nem obecnym piśmiennictwa małoruskiego. Sła- g° miasta Lwowa. Ogłosił drukiem po rusku bą jej stroną jest pewna rozwlekłość w rozpisywa- w piśmie zawodowem „Czasopyś prawnycza“. niu się o niektórych pisarzach z ujmą dla innych, «Uwagi do teoryi o błędzie przy umowach obli-oraz aż nadto widoczne zabarwienie ukrainofilskie. ёасУ.1пУск“ (1889); „O zobowiązaniach natural-Gzęść ostatnia o etnografach małoruskich została аУс1г“ (1890) i „Austryackie prawo obligacyjne“ niedokończona. Z prac naukowych О-go zasłu- (1891). Prócz tego wydał po niemiecku „Die gują na wzmiankę: „Studien auf dem Gebiete Geschäftsführung ohne Auftrag nach oesterrei-der ruthenischen Sprache“ (r. 1880), gdzie roz- chischem Rechte“ (1877); „Oesterreichisches patruje główne narzecza małoruskie (galicyjskie, Ehegüterrecht“ 1880. Por. St a n. S t a r z у ń s к i południowo-ruskie i białoruskie) i wykazuje „Historya uniwersytetu lwowskiego“ (1869 — tworzenie się wielu wyrazów na podstawie da- 1894) Lwów, 1894. wnych zabytków piśmienniczych lub żywej mowy ludowej. Praca ta uważana jest za najlepsze dzieło filologiczne w literaturze małoruskiej . W „Rozprawach Akademii Umiejętności“ (r. 1888, t. X) ukazało się uzupełnienie jej „O ważniejszych właściwościach języka ruskiego“, gdzie O. zwraca uwagę na nadmiar dźwięków nosowych w języku małoruskiui i szczególne upodobanie w głosce i. Wielce zasłużył się swemu społeczeństwu O. wydaniem dzieł: „Christoinatia starorusskaja“ (Lwów 1881) z komentarzem gramatycznym i słownikiem oraz „Grammatika“ (1889) dla szkół średnich, która wyparła podręczniki przestarzałe.-^O stał na czele ruchu społecznego Małorusinów galicyjskich i pracował nad szerzeniem wśród ludu oświaty. Działalność ta ujawniła się w zawiązaniu stowarzyszenia „Prosvita“ i wydawnictwie książek treści popularnej. O-kiemu przedewszystkiein zawdzięcza inteligencya ru-

plejszych starego świata, sięgająca do Szwecyi Południowej i Rosyi Azyatyckiej. w lipcu i sierpniu.

Kwitnie

S. Min.

Ogończyk, Ogony, Ogon owi e, Powała, P ogończyk, jeden z najstarszy cli herbów polskich. Na tarczy w polu czerwonem — na barku półpierścienia srebrnego strzała bez opierzenia, żeleźcem do góry. Nad hełmem w koronie dwie ręce panieńskie w białych rękawach. (Niektóre rodziny kładą w hełmie dwie ręce, trzymające pół pierścienia srebrne-

wwM

4nfj

kkjl

Fig. 161. Ogończyk I (herb;.

go). Labry czerwone, podbite srebrem. —W zapiskach sądowych średniowiecznych herb ten znajdujemy już pod r. 1401 z zawołaniem Ogoli y; inne zapiski z XV wieku zwą go O g o-nowie lub Powała; nazwa Ogończyk ustala się dopiero w początkach XVi-go stulecia. Z pieczęci średniowiecznych najstarsza ze znanych dotychczas jest pieczęć Piotra, kasztelana lubelskiego, z roku 1384 („Kod. dypl. małopolski“ № 1825), potem idą pieczęci: Jana z К o ś c i e 1 c a, wojewody kujawskiego, z r. 1416; Stanisława z В r o n i e w a, kasztelana kowalskiego, z r, 1420; Narusza, dzierżawcy miednickiego, z r. 1433 i inne. Wszystkie przedstawiają herb bez klejnotu. Również o klejnocie nie wspominają, zarówno rola marszałkowska z r. 1461, jak Długosz i „Herbarz arsenalski“. 1 nic dziwnego; klejnot taki, jaki znamy obecnie, powstał prawdopodobnie dopiero przy schyłku wieku XVI pod wpływem znanej legendy o oswobodzeniu z niewoli pogańskiej panny z możnego rodu O d row ą żan, która ofiarowała wybawcy swemu serce i rękę, a na znak zobowiązania dała mu połowę noszonego przez się na palcu pierścienia. Tak romantyczną legendę trzeba było uwiecznić. Uczynili to kronikarze i heraldycy z Bielskim i Paprockim na czele, uczynili i herbowni-cy, umieszczając w hełmie i ramiona panieńskie, wzywające o pomoc, i ową połowę pierścienia. — Według d-ra Piekosińskiego powstanie herbu O. odnieść należy do początków wieku IX-go, kiedy rycerstwo polskie przyjmowało na stannice wojskowe runy Skandynaw-

skie, a czego niezbity dowód przedstawia jakoby właśnie herb omawiany, niewątpliwie połączenie dwuch run z młodszego „futhorku“: runy y r (o znamionach łukowatych) z runą tyr (o znamionach prostych). — O-em pieczętują się rody następujące: Africh, Akulewiczów, Angir-skich, Augustynowskich, Balińskich, Barłow-skich, Benedyktowiczów, Białobłockich, Biechow-skich, Bielickich, Blochów-Blikowskich, Blochów „z Buszkowa“, Blokowskich, Bogorskich, Bo-gurskich, Buuiewskich, Bonisławskich, Borowieckich, Borowskich „z Kościelca“, Borysiewiczów, Borzysławskich, Broniewskich, Bukowieckich, Bułackich, Bułatowiczów, Bułatowskich, Buto-wiczów, Butowieckich, Chajkowskich, Chmielewskich, Chodeckich (zgaśli), Chudzińskich, Chwalów, Ciecholewskich, Cieplińskich, Cyinów, Cymińskich, Cynków, Czamańskich, Czarnowskich, Czarnorudzkich, Czarnotulskich, Czerskich, CzyszK'owskich, Dąbrowskich, Dmosińskicli, Do-bieckich, Dobruchowskich, Domajowskich, Drwa-! lewskich, Drzewieckich, Dubieckich, vel Du-bickich, hr. Działyńskich (hr. pruscy r. 1766; zgaśli w r. 1880), Dzięciołowskich, Dzierżew-skich, Falkowskich, Gabszewiczów, Gliwiczów, Głembockich vel Głębockich, Goczewskich, Go-leńców - Godziszewskich, Golbickich, Goleń-skich V. Golińskich, Gołembskicli, Góreckich, Górnickich, Goryńskich, Gorzechowskich, Górzyńskich, Grabowskich (zgaśli), Grodzickich, Grotkowskich z odm., Hayków, Hodoreńskicli, Jacewiczów, Jakimowiczów, Janczewskich, Jankowskich, Jaroszów, Juszyńskich, Kadzidłow-skich, Kamińskich z odm., (zgaśli), Kijowskich, Kikolskich, Kłoczków vel Kłodźków, Kleczkowskich, Kłodzkich, Kochańskich (zgaśli), Koń-czów z odm., Kościeleckich (zgaśli), Kościel-skich, Kotlińskich, Kraftów (nob. 1553 r.), Kruszczyńskich, Krynkowskich, Kucińskich vel Kucieńskich „z Kutna“, Kuczborskich z odm., Kuczyńskich, Kulińskich, Kupisiewiczów, Kutnowskich, Lesiewskich, Tjeźnickich, Lipnickich, Lissowskich, Łętowskich, Łodziatów, Magnu-szewskich, Mąkowskich, Malanowskich, Mali-! nowskich, Maluśkich, Małujów, Markuszów, Mę-; towskich, Mierzwińskich, Mijakowskich, Mikołajewskich, Mirosławskich, Mniewskich, Mniszków, Mokiejewskićh, Morawców, Murzynowskich,

} Myślakowskich, Niedrwickich, Niedżwieckich,

J Nowackich, Obrąpalskich, Oganowskich, Ogonowskich, Oprutów, Ostrowickich, Paczynow-: skich, Paczyńskich, Padzewskich, Palędzkich, Paprockich, Parulów vel Parolów, Patyńskich, Piaskowskich, Piotrowiczów, Piskarzewskich, Płaczkowskich, Podłęskich, Pogonowskich, Po-I tępskich, Prószyńskich z odm., Pruszkowskich, Radojewskich, Radostów, Radzikowskich, Ro-snowskich, Roszkowskich, Rożnowskich, Rożyń-skich, Nagórnych-Rucińskich, Rypków-Walow-skich, (nob. r. 1548;, Sakowskich, Sangayłłów, j Sidorowiczów , Sieczkowskich, Siedlewskich, i Sierakowskich, Sieszkowskich, Siewierskich,

Wimm

Skarbieńskich, Skórzewskich, Skrzypińskich, Sokołowskich, Stachowskich, Stanisławowiczów, Stańskich, Starosielskich, Stefanków (iiob. r. 1531), Stodulskich, Suleńskich, Sulkowskich, Suszów, Święcińskich, Święskich, Powałów-Szwejkowskich, Szwykowskich, Tarzowskich, Tokarskich, Tołwińskich, Topolskich, Trojanowskich, Trzebuchowskich, Twardowskich „ze Skrzypny“, Urzażewskich, Wardęskicli, Wernero-wiczów-Zbożnych, Wesołowskich, Wiesiołowskich z odm., Wilamowiczów, Wiwulskich, Wlewskich, Wnińskich vel Wnieńskich, Wolińskich, Woło-szynowskich, Wolskich, Woyszyków (zgaśli), Wy-dzierzewskich, Wysockich, Zabrodzkich, Zagajewskich, Zakrzewskich-Zbożnych, Zaleskich, Żylińskich - Zbożnych, Zaorskich, Zarpalskich, Zboińskich, Zbożnych, Żelskich, hr. Żółtowskich (lir. pruscy r. 1840), Zrzelskich i Zwolskich.— Źródła: Długosz; Bielski; Paprocki; Okolski; К o j a ł o w i c z; Baranowski; Niesiecki; Duńczewski; Wielądko; Kuropatnicki; Małachowski; Warszy-cki; Borkowski; Polaczek; Żer nick i; Kosiński; Żych liński; Boniecki; Pot-kański; Ulanowski; Piekosiński; „Spis szl. w kr. Pol.“; Arch. b. Heroldyi kr. Pol.; „Poczet szl. galicyjskiej“; herbarze, orszański i witebski; akta i papiery wielu rodzin; księgi poborowe w. polskie z XVI stulecia w Arch. b. komisyi Skarbu i t. d.

ii

Pig. 163. Ogończyk III (herb'.

Ogony, Ogonowie, ob. Ogończyk. Ogóreczek, ob. Si су os.

Ogórecznik, roślina, ob. В o r a g о. Ogórecznikcwate, Borigineae, ob. Bo rago. Ogórek, ob. Cucumis.

D.

Ogończyk II, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem na barku półpierścienia srebrnego strzała bez opierzenia, żeleźcem do góry. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwie ręce zbrojne, do góry wzniesione. Odmiana h. Ogończyk I (ob.), powstała prawdopodobnie wXVII-tem stuleciu, a używana przez lodzi-nę Kuczborskich, osiadłą w ziemi dobrzyńskiej, tudzież przez niektórych Wer-nerowiczów - Zbożnych. — Źródła: Niesiecki, O stro wski.

Fig. 162. Ogończyk Ogończyk III, herb polski. II (herb).

Cz. St.

Ogórek morski (.Holothuria tubulosn), gatunek należący do rodziny Aspidochirotae, rzędu Pedata, gromady s trzy к w (Hołot hurioidea), typu sz karłu pni (Echinodermata). Strona grzbietowa tej strzykwy z przyssawkami silne-mi; brzuszna z nóżkami gęsto skupionemi, w skórze znajdują się ciałka wapienne, wieżyczko-wate z sęczkami; narządy Cuviera istnieją; z każdej strony zwykle kilka przewodów kamiennych; strona grzbietowa ciemno-brunatna; brzuszną brudno-białawo-bruuatna; długość ciała dochodzi do 30 cm. O. m. jest bardzo pospolity w morzu Adryatyckiem i Śródziemuem, gdzie przebywa albo przy samym brzegu, albo na głębokości najwyżej 20 sążni, na dnie mu-listem lub piasczystem.

Ogórknica, ob. Anguria.

Ogórkowój, roślina, ob. Si су os.

wonem

ce w

na

IV, 14, 22.

Ogowe (po franc. Ogôoué; O go w ai, Okanda), rzeka wielka w Afryce równikowej zachodniej, w kolonii francuskiej Kongo; źródła ma pod 2°40' szer. połudn. i !4°30' dług. wsch. od Greenwich; płynie ku równikowi, pizyjmuje ze strony prawej rzekę Iw in do, z lewej największy dopływ swój Nguni, szeroki na200— 250 m.; dalej wpada od południa odpływ wiel-Na tarczy, w polu czer- kiego jeziora Sonenga; rz. O. rozszerza się na barku półpierścienia srebrne- odtąd do 4 500 metrów, staje się jednak w wie-go strzała bez opierzenia, żeleźcem do góry. lu miejscach płytką, pojawiają się na niej Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwie rę- w wielkiej ilości wysepki i mielizny. Dalej białych rękawach, trzymające pół pierś- wlewają się do niej odpływy jezior A sin g o, cienia; między niemi krzyż kawalerski złoty. U ge innen i Anenge; później rzeka rozgałę-Odmiana herbu Ogończyk I (ob.), powstała zia się i wpada kilkunastoma odnogami dooce-prawdopodobnie w wieku XVII-tym, a używa- anu Atlantyckiego, pomiędzy 0°40' a 1°25' przez rodziny: Działyńskich i Grot- szer. połudn., na wschód i południe-uschód od к owakich. — Źródła Niesiecki; Kosili- przylądka Lopez. Długość O. wynosi 1200 s ki, S i e b m a c h er: „Algemeines Wappenbuch“ km., dorzecze jej zajmuje 300 000 km. kw.

(5 450 mil. kw.). Bardzo bagnista delta O. zaj-

muje 4 800 km. kw.; z odnóg jej tylko jedna,    cieli małych posiadłości rolnych. W owych

Nazaret, jest spławna. Parowce małe do-    О-ach, z wielu względów musiano łączyć

tyki. Kwatery drzew owocowych, pośród nich na grzędach warzywa i kwiaty, aleja prosta z drzew cienistych, biegnąca środkiem, tudzież kilka skupin drzew w pobliżu domu, składały taki O. — Zostawiając na stronie О-y użytkowe, sady (ob.) i warzywniki (ob.) rozpatrzymy tutaj tylko dzieje O-ów ozdobnych w kolei wieków i ludów.—Jak wszystko, co sięga starożytności odległej, podlegały przejściom różnym, miały swoje czasy barbarzyństwa i czasy roz- ’ kwitu. Stan świetny lub nędzny O-ów wiązał się ściśle z pomyślnością lub niedolą społeczeństw,— w okresach postępu cywilizacyjnego narodu danego, sztuka ogrodnicza rozwijała się wspanialej; w chwilach upadku—zanikała. Nigdy jednak О-y ozdobne nie cieszyły się ta-kiem uznaniem, jak za naszych czasów, — da-

cierać mogą po rzece do 350 km. od Ndżoli; użytek z przyjemnością, choćby z obrazą este-dalej w górę rzeki wodospady i wiry uniemożliwiają żeglugę. Brzegi są pokryte lasem dziewiczym, lub łąkami bujnemi; zwierząt wszelkiego rodzaju jest tu wielka obfitość. Zamieszkują je dzikie plemiona murzyńskie, oddające się ludożerstwu (Orungu, В а к a 1 a i, О к a n-da, Os zęba i in.).-Rzekę badali Walker,

March e, Lenz, a zwłaszcza Brazza, który na jej brzegach założył kilka stacyi.

Ogród. Przestrzeń gruntu mniejsza lub większa, zwykle ogrodzona i położona najczęściej w bliskości domu, zajęta pod uprawę warzyw, drzewi krzewów owocowych lub roślin ozdobnych, zowie się ogrodem. Zależnie od przeznaczenia ogrodu i hodowanych w nim roślin rozróżniamy О-y owocowe czyli sady (ob.), zasadzone wyłącznie drzewami i krzewami owocowemi,

stały się dostępnymi dla wszystkich. Poza tern są dziś znacznie piękniejsze, gdyż środki ozdabiania O-ów były ongi bardzo ograniczone, dopiero z odkryciem dróg do innych części świata, z ulepszeniem komunikacyi, sztuka ogrodnicza posiadła wspaniały i różnorodny materyał roślinny. — Jak daleko sięga w głąb wieków upły-nionych pojęcie O-u, jako miejsca rozkoszy, służyć może za dowód ów raj biblijny, pierwsza siedziba człowieka według tradycyi Pisma św. mający być olbrzymim O-em. Ten raj-O. nie był bynajmniej jedynym,—niektórzy uczeni twierdzą, że narody wschodnie, kolejno zakładały ra-je-ogrody „edenami“ zwane, bądź pomiędzy Tygrem a Eufratem, bądź około Damaszku, bądź wkońcu na Cejlonie. — Tradycye religijne starożytne Indów i Chińczyków, mówią również o rajach-ogrodach, stworzonych przez bóstwa, a przeznaczonych na mieszkania pośmiertne dla sprawiedliwych. W Meksyku żyje legenda podobna o przedwiecznym O-ie - raju proroka Os Iris a. — W czasach już nam bliższych, w VII stuleciu Mahomet ukazał swym wyznawcom jako nagrodę po śmierci, obietnicę raju - O-u pełnego drzew cienistych, strumyków, wodotrysków, owoców smakowitych i hury-rek czarnookich. Ta zgodność tradycyi u narodów różnych, bądź w umieszczaniu pierwszych ludzi w O-e, jako miejscu najwyższego szczęścia i rozkoszy, bądź w przeznaczaniu go na wieczny odpoczynek zmarłym, wskazuje na instynktowne odczucie piękności natury, wspólne u różnych ludów już w samem zaraniu ich cywilizaeyi. Czarujące O-yHespe-ryd (ob.) i nimfy Kali p so (ob.) opiewane przez Homera, poetyczne wizerunki O-u pierwszych ludzi, kiedy światem rządził Saturn — O w id у u s z a, Pól Elizejskich — W e г g i 1 e g o, są mytami. Przechodząc z krainy fantazyi na

О-y warzywne czyli warzywniki (ob.), wniej były udziałem możnych tego świata, — przeznaczone pod uprawę warzyw, jarzyn i ziół dziś zdemokratyzowały się wskutek zakładauia kuchennych, nakoniec О-y ozdobne (strojne) parków miejskich i plantacyi publicznych, — powstałe z nasadzeń drzew i krzewów ‘ozdobnych, tudzież roślin kwiatowych, a służące do przechadzki i odpoczynku. W tych zaś bywają również hodowane w szklarniach (ob.) rośliny ozdobne pasów ciepłych i gorących, bądź niewytrzymująee klimatu miejscowego wogóle, bądź potrzebujące tylko przechowania w nich przez zimę. W O-ach ozdobnych spotykamy również sadzawki, stawy lub zbiorniki wody przeznaczone do hodowli roślin wodnych. Osobnym rodzajem są О-y botaniczne (ob. Botaniczny ogród) i aklimatyzacyjne, w których uprawiają się rośliny najrozmaitszych stref i krajów w celu badań naukowych, albo aby je przyswajać. О-y te zakładane bywają zazwyczaj przy uniwersytetach i zostają pod kierownictwem botaników. О-y pomologiczne mają za zadanie czynienie doświadczeń nad drzewami i krzewami owocowemi, nad wartością samych owoców, wytwarzaniem odmian nowych, oraz nad przyswajaniem cudzoziemskich. Ten sam cel, gdy chodzi o drzewa i krzewy ozdobne, mają О-y dendrologiczne czyli drzew o zbiory (arboreta). O-y, w których trzymają zwierzęta w celach naukowych zowią się zoologicznemi. O-ami wiszące mi nazywają się założone na tarasach kamiennych, murowanych lub żelaznych.—

Oprócz wymienionych istnieją inne jeszcze rodzaje O-ów, przeznaczone pod uprawę roślin poszczególnych i od nich biorące swoje nazwy np. dla roślin lekarskich, morw, oliwek, winorośli (ob. Winnice) i t. d. Atoli podział O-ów na trzy działy główne, powstał dopiero z rozwojem i wyodrębnianiem się gałęzi różnych ogrodnictwa, pierwotnie bowiem О-y, były zazwyczaj owocowemi, warzywneini i ozdo-bnemi zarazem; takiemi i dotychczas są О-y ziemian mniej lub więcej zamożnych lub właści-

stokątiiej, miały ulice proste, regularne, okolone zaś były palisadą na zewnątrz obsadzoną jeszcze drzewami. Aleja główna ozdobiona sfinksami prowadziła do pałacu, za którym znajdował się wielka sadzawka z wodospadem, do

niwę rzeczywistości historycznej, od O-ów stworzonych przez wyobraźnię poetów, do dzieł ręką ludzką dokonanych, zwrócić się przede-wszystkiem należy do kolebki rodu ludzkiego —

Azyi, mianowicie do ludyi i Chin, gdzie O-y najdawniejsze, według świadectw mędrców- • której wlewała się woda kanałów ogrodowych, pisarzy chińskich, istniały już przed czterema * Aleje, ciągnące się wzdłuż O-u z sykomorów tysiącami lat. О-y cesarza Czu, pierwszego | i palm, użyczały cienia; w czterech rogach O-u z dynastyi Wu-Wangów, wygasłej w r. 247 przed Chr., były tak olbrzymie, że zatrudniały dziesiątki tysięcy robotników, odrywanych od pracy rolnej, w skutek czego rolnictwo zaczęło podupadać. Stan ten w końcu wywołał re-wolucyę narodową i zniszczenie zupełne o-wych O-ów. — O zarysie tych najdawniejszych O-ów chińskich brak szczegółów bliższych, zdaje się jednak że był regularny, symetryczny, О-y bowiem w rodzaju krajobrazowym pojawiły się w Chinach dopiero na czterysta lat przed erą chrześciańską. Cesarze chińscy, panujący w tym okresie czasu, również zakładali О-y olbrzymie i kosztowne. Mędrzec chiński M e ii g-t sen zostawił wiadomość o parku ostatniego Wu-Wanga, mającym 7 mil obwodu, jak również o innym, założonym przez cesarza,

Czi n-h i-Hoan g a, z dynastyi Czin w trzecim stuleciu przed Chr., a liczącym już 30 mil obwodu. W sto lat później powstał olbrzymi park cesarza W u-T i, z dynastyi H a n, którego rozmiary równały się rozległości prowincyi, ząj-mując 50 mil obwodu, a przy zakładaniu go zatrudnionych było 30 tys. robotników. Zawierał w swem wnętrzu liczne pałace i zabudowania, dzieła sztuki, skały sztuczne, groty, jeziora kopane umyślnie i roślinność nadzwyczaj różnorodną, zgromadzoną ze wszystkich prowincyi państwa niebieskiego. Liczba gatunków drzew i krzewów dochodzić miała do 3

r amidy mitycznej nie były oczywiście; przypisywano ich wykonanie jednemu z królów as-syryjskich, później żyjącemu i określano przypuszczalny czas założenia ich pomiędzy rokiem 2000 a 759 przed Chr. Dziś przeważa zdanie, że założycielem ich był Nabucliodonozor (por. Ogrody wiszące). —O O-ach Hebrajczyków niewiele da się powiedzieć. Naród żydowski nie odznaczał się zamiłowaniem do o-grodnictwa. — Biblia oprócz raju, wspomina jeszcze tylko o ogrodzie Salomona (1015 przed Chr.), który był kształtu kwadratowego, posia-

znajdowały się place kwadratowe, obsadzone palmami daktylowemi, prawdopodobnie służące do zabaw. Gdzieniegdzie stały kioski dla wypoczynku, winorośl pięła się po drzewach, zwieszając grona smakowite, a rabaty kwiatów dopełniały całości. — Z tego, co podają opisy najdawniejsze Di o dora, Strabona, Curtiusa o słynnych O-ach wiszących S emira m idy w Babilonie, zaliczonych do siedmiu cudów świata, nie można sobie wyrobić wyobrażenia dokładnego o nich. Miały mieć kształt kwadratowy, składały się z tarasów wzniesionych amfiteatralnie jeden nad drugim, a wspartych na filarach olbrzymich. Na pokładzie z głazów granitowych zalanych asfaltom, ułożone były dwie warstwy cegieł spojonych cementom, a na nie szły płyty ofowiane, niedozwalające wodzie przeciekać. Na to wszystko nawieziono tak grubą warstwę ziemi rodzajnej, że nawet drzewa największe rosnąć w niej mogły. Za pomocą maszyny- hydraulicznej ciągnione wodę z Eufratu, która ' dostawała się na taras najwyższy przez umyślnie w tym celu wydrążoną jedną z kolumn podpierających tarasy, a stamtąd rozchodziła się po całym ogrodzie zasilając fontanny i kaskady, tudzież służąc do polewania roślin. Wbrew legendom, ogrody te nie imponowały wcale wielkością, z wymiarów bowiem które podał Di odor okazuje się, że licząc podług miary dzisiejszej, powierzchnia tysięcy. —O O-ach staożytnych Egipcyan zo- ich wynosiła zaledwie nieco więcej niż iy3 stawili wzmianki Strabon i Herodot, nie- hektara. Data powstania O-ów wiszących w Baco również materyału o nich dostarczyły hie- bilonie, jest bardzo niepewna, dziełem S e m i-roglify, odczytane w stuleciu ubiegłym przez Cham p olioua i innych archeologów. He -rodot wspomina o O-ch świętych A m m o n a, znajdujących się na jednej z oaz Sahary, a odznaczających się wspaniałością niebywałą.

Rozciągały się naokoło świątyń, przeznaczonych ku czci zwierząt boskich, i mieszkań kapłanów, posiadały aleje cieniste z sykomorów i palm daktylowych, sadzawki z granitu i porfiru, w których zieleni! się papyrus, kwitł lotos symboliczny i gdzie żerowały krokodyle, ich-neumony i święte ibisy. W O-ach tych rosły

właściwe nadnilskiemu klimatowi drzewa, jak    dał trzy zbiorniki z wodą bieżącą, ptaszarnię

figowce, oliwki, granaty, migdały, mirty, wa-    a okalały go mury wysokie. Rosły w nim

wrzyny, a wdzięku przydawały liczne rabaty    drzewa orzechowe, granaty, palmy, winorośl

kwiatów wonnych. S t r ab o n, opisując ogrody    i różne rośliny aromatyczne, jak nard, szafran

w Memfisie wyraża się z zachwytem o wino-    hyzop, pospolicie wówczas hodowane na Wscho-

rośli, drzewach owocowych i warzywach, które    dzie. -Ogrody Persyi starożytnej odznaczały się

tam oglądał. Z dokumentów posiadanych o cy-    okazałością, a Persowie zwali je rajami (pa-

wilizacyi egipskiej starożytnej, wnioskować mo- I radeisos). Cyrus młodszy (400 lat przed Chr.) żna, że О-y ozdobne egipcyan były formy pro-    założył dwa takie raje w Sardes w Lydii

i w Celenie we Frygii. Wedłyg opisów К sell o f o u ta, Plutarch a i Pliniusza zarys ich był regularny, aleje proste, obsadzone platanami, cyprysami, lub palmami. Rosły w nich liczne krzewy róż, drzewa owocowe, a brzegiem ulic ciągnęły się rabaty pełne kwiatów takich, jak lilie, tulipany, fiołki i maki. Kioski piękne, miejsca cieniste do odpoczynku, wodotryski, ptaszarnie i wieże wysokie, skąd rozpościerał się widok rozległy na okolicę, zdobiły te О-y. Cyrus starszy (590 — 529 przed Chr.) także był wielkim lubownikiem ogrodnictwa, szczególnie drzew owocowych, któremi uawet nakazał obsadzać drogi publiczne, zwłaszcza trakty główne, łączące prowincyę ze stolicą. Za jego panowania, w szkołach, gdzie uczęszczali synowie rodów znakomitych, wykładano sztukę obchodzenia się z drzewami owocowemi. Za czasów Strabo na (wiek I przed Chr.) istniał nad rzeką Orontes w Syryi, O. - raj poświęcony zdrowiu, szczęściu i miłości, liczący 9 mil obwodu, poprzerzynany licznymi strumieniami, pełen cyprysów, wawrzynów, kwiatów wonnych i ptasząt śpiewających.— O O-ach Hellady starożytnej szczupłe bardzo posiadamy wiadomości. Ogród króla Feaków, Alkinoosa, na wyspie Scheryi (dziś Korfu) opiewany przez Homera, w siódmej pieśni Odyssei można sobie łatwo odwzorować. Poniżej dworca królewskiego wytryskało źródło i tworzyło sadzawkę, a druga część wód jego przebiegała strumieniem i użyźniała sad obszerny, leżący na stoku wzgórza, sad kształtu kwadratowego, okolony płotem żywym i poprzecinany ulicami na kwatery. Wyżej, bliżej dworca, rosły drzewa owocowe, grusze, jabłonie, figi, oliwki, granaty—poniżej na pochyłości południowej leżała winnica. O. warzywny łeżał na samym dole, w uim mieściły się także grzędy kwiatów i ziół wonnych. Taki O. skromny, użytkowy wyłącznie, wystarczał w zupełności w tych czasach patryarchalnych. I później, w okresie swej wielkości, Grecy nie nadawali tego znaczenia ogrodom, jak inne narody, mniej od nich posunięte w cywilizacyi. Przyczyn tej obojętności, szukać należy w zamiłowaniu Hellenów do życia publicznego, do wykładów i ćwiczeń fizycznych na otwartem powietrzu, pod cieniem drzew, co poniekąd usuwało potrzebę ogrodów przy siedzibach własnych — dalej i w ciągłych dalekich wyprawach wojennych, które trzymały obywateli zdała od ojczyzny. W Atenach słynął ogród Akadem osa założony w drugiej połowie stulecia piątego (przed Chr.) przez Cym on a, w którym Platon wykładał swą naukę, skąd też pochodzi nazwa „akademii“. Arystoteles znowu uczył w O-e zvvanym Like ion (stąd „liceum“) znajdującym się za miastem, przy świątyni Apolina likejskiego. О-y te były poprzecinane ulicami symetrycznie poprowadzo-nemi, miały place do ćwiczeń i wykładów,

altany z drzew cienistych, aleje z platanów, oliwek, wiązów, liczne świątyńki, ołtarze, pomniki, posągi i wieże. U Greków O. miał przeznaczenie odmienne niż u ludów innych,—służył nie tyle do przechadzki i odpoczynku, ile raczej był miejscem do popisów umysłowych i ćwiczeń cielesnych. Zresztą w tej Gre-cyi, gdzie sztuka tak wspaniale wypowiedziała się w rzeźbie i architekturze, gdzie przyroda sama tworzyła widoki nad wyraz malownicze, słusznie może nie zajmowano się upiększaniem tego, co było pięknością samą. Place obsadzone alejami z platanów lub wiązów zadawalały filozofujących pod ich cieniem akademików. Takie place - О-y istniały w Spareie, Elidzie, Olimpii i Figalii. Dodać należy że Grecy a miała wówczas jeszcze gaje bogom poświęcone zwykle w pobliżu świątyń —te w pewnej mierze zastępowały O-y.—W starej Romie sztuka ogrodnicza na znacznie wyższym stała poziomie niż w Grecyi. Niewątpliwie zamiłowanie do O-ów ozdobnych przyswoili sobie Rzymianie ze Wschodu, lecz położyli na nich piętno kultury swej własnej. Za czasów Rzeczypospolitej posiadłości ziemskie były tylko rolami, a O-y wyłącznie użytkowemi. — Liwiusz pierwszy podaje wiadomość o ogrodzie ozdobnym Tar-kwiniusza Pysznego (r. 535 — 510 przed Chr.), w którym jednakże rosły tylko lilie, róże i maki. W kilka wieków później zjawiły się ogrody wzorowane na wschodnich. Luku 1-lus (r. 74, przed Chr.) przywiózłszy z wypraw swych zwycięzkich do Azy i wschodniej, gust O-ów tamtejszych, pozakładał w różnych stronach Italii, przy swoich willach, O-y z których najwspanialszy znajdował się w Bajach, blisko Neapolu, urządzony na tarasach wysoko po nad poziomem morza wzniesionych i przyozdobiony sadzawkami licznemi. Sallustiusz urządził na górze Kwirynalskiej O-y piękne, posiadające według Tacyta, aleje sklepione z drzew, portyki, wodotryski i posągi. Liczne wille rozkoszne z O-ami patrzały na Rzym ze strony pochyłości Tuskulańskiej — najsławniejsze z nich należały do Cycerona, PompejuszaiHor-tenzyusza. Pliniusz starszy i Cyc er o wspominają że za ich czasów zaczęto sadzić drzewa w ogrodach i gajach w szachownicę (iquincunx), aMarcyalis uczy, że pierwszy, który zastosował strzyżenie drzew, był Ga-ius Matius, poufały Augusta (na kilkanaście lat przed Chr.). Od Propercyusza dowiadujemy się że w tym samym mniej lub więcej czasie zaprowadzony został zwyczaj umieszczania posągów w ogrodach i urządzania wodotrysków. Seneka i Marcyalis świadczą, że współcześni im Rzymianie znali już sztukę pędzenia roślin warzywnych i kwiatowych (szczególnie róż) przy pomocy pewnego rodzaju inspektów, zasłon i budynków oszklonych. Pliniusz młodszy (r. 62 —110 po Chr.) podaje najdokładniejsze wiadomości o O-ach owego

ćzasu w opisie własnych willi Laurentinum między Tybrem a morzem i Tuscum w Toskanii (Etruryi). O tym drugim mówi, że przed portykiem domu mieszkalnego znajdował się O. kwiatowy, podzielony na rabaty wysadzone bukszpanem w najosobliwsze wzory, dalej trawnik spadzisty, po którego brzegach stały bukszpany strzyżone w różne postaci zwierząt. Cały ogród otoczony murem, zakrytym dla oka, bukszpanami tarasowato sadzonemi. Aleje spacerowe z wielkich drzew także ciętych. Hippodrom obsadzony dwoma szeregami platanów, naprzemian z bukszpanami, po których pniach i konarach bluszcz się czepiał. Za temi drzewami szereg wawrzynów, a przy wejściach na tor—cyprysy. Rosarium miało kształt kolisty z fontanną pośrodku. Na równinie rosły grupy akantusów, a w około nich biegła dróżka ogrodzona żywopłotem wiecznie zielonym, strzyżonym w różne figury. Tu i owdzie gaiki z białemi marmuroweini ławkami, nad któ-remi piętrzyło się sklepienie z latorośli winnej, podparte kolumienkami z marmuru karystyj-skiego. Z ławek, jak gdyby pod naciskiem siedzących osób wyciekał rurkami strumień wody, zbierał się w wydrążonym kamieniu, skąd spływał na nowo do miednicy marmurowej. Naokoło kolumn, na „pergolach“ i „ca-sach“ (altankach z prętów lub łat) wspinała się winorośl. Mnóstwo wodotrysków w miednicach z marmuru białego chłodziło powietrze. Były w nim liczne pawilony, ukryte w gąszczu drzew, służące do wypoczynku, świątyńki dla bogów, łaźnie ciepłe i zimne, place do gry, kolumnady, łuki tryumfalne, posągi. Bukszpan w tysiącznych kształtach wypełniał partery, niekiedy cięty w postaci liter, wyobrażających to nazwisko właściciela, to ogrodnika. W kwietnikach rosły lilie, hiacynty, narcyz), szarłaty, bławatki, cyklameny. Oczywiście O. PI i ni u-s < a można uważać za typ tych tylko ogrodów, które jedynie Rzymianie najbogatsi mogli posiadać przy swych willach wiejskich. W miastach większych, zwłaszcza w Rzymie, zakładanie O-ów rozległych było niemożliwe, musiano poprzestawać na ogródkach riewielkich. W zwaliskach Pompei dochowały się tego rodzaju \vi-rydirze, bez kwiatów wprawdzie, ale ze szcząt rami werand, posągów, ■ /odotrysków, obramowali w około grządek, i malowidła ścienne tamże odkr)te, uzupełniają ślady zatarte owych ogródków. Opisy Pliniusza przekonywują że Rzymianie w urządzaniu swoich O-ów trzymali się prawie tego samego wzoru, według którego później Francuzi zakładali О-y u siebie. Istniały jednak w Italii О-y, gdzie drzewa rosły swobodnie, nietykane nożem ani nożycami, o czein świadczą malowidła ścienne odkryte w willi L i w i i przed Perta del Popolo, tudzież obraz dobyty niedawno w Pompejach. O-y Nerona, Hadryan a i cesarzów późniejszych zbliżał) się już więcej do krajobrazów natu-

Kucykl. Fowez. Uustr Ser II Zesz. 31a T. IV.

rainych, wbrew utai temu mniemaniu, że gust teu był stai ożytnym nieznany. Tacyt pisze że dwaj setnicy Severus i Celer założyli Neronowi О-y, które możnaby uważać za punkt wyjścia, za prototyp parków dzisiejszych. „Ozdobę tej siedziby, mówi ów historyk, nie stanowiły dzieła ze złota i kamieni drogich, lecz łąki, trawniki, jeziora, gaiki pojedyncze (może skupiny drzew) i przestrzenie otwarte dla oka (perspektywy)“. Jednakże nowy ten gust nie znalazł zastosowania szerszego, przeciwnie Italia pokryła się willami z O-ami na wzór Pliniuszowskich urządzonemi, oczywiście na znacznie mniejszą miarę. Naśladownictwo to, bezmyślnie stosowane do małych powierzchni, spaczyło sam zarys i wywołało przeładowanie, zamieniając О-y w karykaturę. Z najściem Barbarzyńców na Romę, upadły w gruzy wraz z cał)in dorobkiem cywilizacyjnym i О-y. Ostać się po pogromie nie mogły, gdyż zawsze wymagały do swego istnienia i rozwoju, czasów spokojnych, posiadania bezpiecznego, a prz) tem pewmego rozwinięcia umysłowego. Ogrodnictwo, zaniedbane, jak wszystkie sztuki i nauki, ożyło dopiero w Wiekach śred lich pod opieką klasztorów.—Zakonnicy reguły Ś-go Bazylego i Benedykta naj czynniej ze wszystkich, zajmowali się rolnictwem i uprawą O-ów. Te atoli były wyłącznie użytkowemi t. j. owo-cowemi i warzywnemi. Ponieważ jednak obrzędy nowego kultu wymagały kwiatów, szczególnie lilii, godła czystości, zaprowadzono przeto po klasztorach małe wiry darzy ki lub wprost grzędy pod hodowlę Kwiatów przeznaczone. О-y zakonników odznaczały się prostotą ,-ysun-ku, podzielone były na kwatery regularne, obsadzone drzewami owocowemi, pośród których na zagonkach uprawiano warzywa, a niekiedy zioła lecznicze. Mieści!) też w obrębie swoim sadzawki lub kanały dla przetrzymywania ryb, sprowadzonych ze stawów i rzek, kilka altanek wystizyżouych w zieleni drzew, nieco krzewów winorośli, rozpiętych na kratach, lub małe winnice. — O О-ach Justyniana i Justyna Ii-go w Byzancyum, bliższych szczegółów brak, tyle tylko wiadomo, że cesarze ci je posiadali. -Karol Wielki (* r. 768 f 814), miał w Ingelheimie (ob.) nad Renem i w Akwizgranie О-y, mało się różniące od klasztornych. Kapitularze jego mówią tylko o drzewach owocowych, warzywach, ziołach kuchennych i leczniczych. Z podania o O-dzie Alberta Wielkiego (ob.) wnosić można, że już w tym czasie znane były szklarnie. W Wiekach średnich, w zamkach obmurowanych i klasztorach, budowanych na skałach lub górach, nie było miejsca na rozleglejsze О-y ozdobne, jedni tylko Maurowie hiszpańscy słynęli wtedy z rozkosznych O-ów, w których urządzeniu ujawniała się cała bujność fantazyi wschodniej. I w nich jednakże sztuka starała się przerabiać przyrodę i naginać ją do najdzi-

114

waczniejszych kształtów. Były tam kanały wyłożone marmurem, biegnące pod sklepieniem cisów dziwnie powyginanych i wystrzyżonych, strumyki w łożu z cegły polewanej, pędzące po spadzistości jak szalone. Sztucznie przeprowadzona woda wytryskiwała co krok, przez ciąg długich alei, ze skupin drzew nawet biły fontanny. Wskutek jednak tych urządzeń hydraulicznych, О-y mogły, w kraju o gorącu afrykańskim, stać się prawdziwemi oazami, pokry-temi roślinnością soczystą, w pośród martwych naokół obszarów. Muh ame d-A b n-e 1-H ani er począł w r. 1270 budować Alhambrę w Grenadzie i otoczył ją O-ami wspaniałymi, wiszącymi (na tarasach), które przetrwały aż do dni ua-szych. Obfite wody skierowane tutaj z rzeki Darro zasilały liczne kanały, strumienie i fontanny ogrodowe. Aleje z cedrów, oleandrów, myrtów, dębów wiecznie zielonych, pistacyi, czystków i pomarańcz, przepyszne pawilony otoczone wielkiemi myrtami strzyżonemi, zdobiły tę siedzibę. Najsławniejszym O-em w guście maurytańskim był Alkazar -pod Sewillą, założony już podobno w r. 1181, przy pałacu królewskim. Aleje miały w nim być wyłożone marmurem a obsadzone pomarańczami i drzewami nieroniącemi nigdy liści. Setki fontann wyrzucały wodę, chłodząc powietrze. —W wieku XVII, Filip IV założył w guście francuskim ogrody wEscurialu i Aranjuezie. Z innych ogrodów Hiszpanii cieszyły się sławą e 1 Retiro pod Malagą w guście maurytańskim, Granjas pod Tarragoną, St. Ildefonso pod Madrytem w stylu francuskim. W Portugalii na zaznaczenie zasługiwały jedynie dawne O-y w Belem w stylu geometrycznym urządzone.— Odrodzenie sztuki ogrodniczej nastąpiło w końcu XV i początku XVI stulecia. Kolebką jego były Włochy, przedewszystkiem Florencya, a głównymi krzewicielami rodzina Medyce-uszów. Zwrot ten pomyślny ujawnił się po raz pierwszy w О-ach założonych przez W a-wrzyńca Medyceusza (r. 1469 — 1492) we Florencyi, Fiesole i Pogio Cajano. W tymże okresie czasu powstało w Rzymie i jego okolicach wiele O-ów wspaniałych, które powszechnie nazywano willami. Do najsławniejszych należały: willa d’Este w Tivoli, willa Madama, Borghese, Aldobrandini, willa Medici (założona później bo w połowie w. XVI) nako-niec ogrody Boboli przy pałacu Pitti v. e Florencyi. Willa kardynała d’Este może poniekąd służyć za typ ówczesnych O-ów włoskich, jeżeli nie będziemy brali w rachubę liczniejszych, niż gdzieindziej fontann, któremi była przyozdobiona. Główną ozdobę tego O-u tworzyła aleja na tysiąc kroków długa z samych wodotrysków złożona. Trzysta orłów, kwiatów sztucznych, smoków i figur różnych wyrzucało strumienie wody, a stojąc w pośrodku drogi można było objąć wzrokiem naraz wszystkie 300 fontann. О-y urządzone były na pięciu tarasach okolonych pięknemi balustradami i połączonych z sobą schodami wspaniałemi, po których bokach, woda z fontann wlewała się w zbiorniki marmurowe. Celniejsze rośliny sadzono nie w gruncie lecz w doniczkach, któremi strojono balkony, pokoje i dachy płaskie. О-y owe założono na miejscu dawnej willi cesarza Adrya-odnalezione w ziemi liczne posągi starożytne, naprowadziły kardynała d’E s t e na myśl przyozdobienia niemi swoich O-ów, co następnie, wskutek naśladownictwa, weszło we Włoszech w zwyczaj ogólny. Styl włoskich O-ów kształtował się niewątpliwie na trądy cy ach rzymskich — na wzoracli willi Pliniusza czy Ad r y an a. Znamionowały go, z jednej strony wybitna symetryczność w stowaniu linii prostych, tarasy otoczone balustradami, mieszanie się ustawiczne architektury z roślinością, naginanie zręczne natury do dzieł sztuki, z drugiej — dziwactwo niczem nieuzasadnione, polegające na wycinaniu altan, łuków sklepionych w zieloności drzew, w wysadzaniu z bukszpanu cyfr i godeł przeróżnych, nakoniec w urządzaniu wytrysków niespodziewanych wody, bez potrzeby i celu widocznego, gwoli jedynie żartowi lub zachciance śmiesznej. Styl O-ów włoskich przeszedł z półwyspu Apenińskiego do Francyi w XVI stuleciu za pośrednictwem artystów włoskich, jak Benvenuto Cellini, Andrea del Sarto, Primatic cio, L i o-n ar do da Vinci i innych, przebywających podówczas na dworze Franciszka I-go. W tym też guście pierwiastkowo urządzone zostały О-y w Fontainebleau, St. Germain-en-Laye, tudzież tuileryjski i luksemburski w Paryżu.--W Niemczech najznakomitsze О-y w stylu włoskim założyli elektor Maksymilian I w Monachium w r. 1614 (później przerobiony na francuski) i Palatyn Fryderyk V w Heidelbergu, blisko r. 1619. Ten drugi wykonał podług swojego planu, Salomon de Caus, hydraulik francuski.—W Anglii cieszyły się sławą, na wzór włoskich О-y: królewski Nonesuch, i Hampton-Court, należący do kardynała Wolseya, oba założone za czasów Henryka VIII. Dwa inne, również głośne, Hol-land-Houso i Hatfield powstały za panowania Elżbiety (r. 1558 — 1603). — We Francyi za Henryka lV-go słynny ogrodnik Klaudy-usz Mollet pierwszy zastosował w ogrodach kwietniki kobiercowe (parterres en broderie). Francuzi nie poprzestali na naśladownictwie niewolniczem wzorów włoskich, przeobrażali je i doskonalili. Za Ludwika XIV sztuka ogrodnicza u nich doszła do szczytu doskonałości dzięki twórczości i talentowi Andrzeja Le Nôtre. Znakomity ten architekt-ogrodnik (* w r. 1613 —j- w r. 1700) początkowo poświęcił się malarstwu, lecz zawód ten porzucił i objął po ojcu swoim posadę intendenta O-ów królewskich. Plan O-u przy zamku Vaux dla F o u q u e t a zjednał mu uznanie króla i powierze-

nie wykonania O-ów wersalskich. Robota ta nych wyżej ogrodów w Greenwich i St. James, dała mu sławę wszechświatową. Po niej na- znakomitsze О-y francuskie za czasów Karola stąpiły inne prace znakomite: О-y w Cla- Ii-go były: Chatswort należący do księcia D e-gny, Marły, Meudon, Saint-Cloud, Sceaux, Chan- vonshire, Beaconsfield, nakreślony przez tilly, przeróbki Fontainebleau i St.-Germain, da- poetę Waltera, Wollaton-Hall pod Nottingha-lej w Anglii O-y w Greenwich i St. James mem, wykonany w r. 1696 przez słynnych w Londynie. Papież Innoceuty XI wezwał ogrodników Londona i Wysego. Kensing-go w r. 1678 do Rzymu, gdzie w ojczyźnie ton, zaczęty przez króla Wilhelma a dokoń-i kolebce swej sztuki wykonał plany willi Pam- ozony przez królowę Annę, również przez tych phili i Ludovisi. — Szwecya, Niemcy i Hiszpa- samych ogrodników urządzony. Ze znakomit-nia również podług jego planów zakładały szych O-ów w guście francuskim, założonych u siebie О-y. Cechami wybitnemi dzieł Le w Anglii, w okresie czasu od r. 1660 do 1713, Nôtre a, jakkolwiek wszystko stosowało się zachowały do dziś pierwotny swój zarys, w czę-do linii prostej, do symetryi i zarysu regular- ści przynajmniej, następujące: Blenheim, Castle-nego, — była wielkość i majestatyczność. Re- Howard, Cranbourne, Busly-Park, Edger Althorp, zydencye królewskie otaczał ramą wspaniałą, New Park, Bowden, Hackwood i Wreest. Do-zdobił tarasami przestronnemi, schodami po- dać na tern miejscu należy, że w królestwie mnikowemi, alejami lipowemi i grabowemi Brytańskiem przed XVII stuleciem zakładano (<charmilles) i niezliczonem mnóstwem fontann О-y podług wzorów rzymskich, później w gu-kanałów, zbiorników wodnych, kaskad, wodo- ście włoskim.—W Rosyi, uczeń Le Nôtre a, trysków, łuków tryumfalnych, posągów i kwie- Le Blond, założył dla cara Piotra Wiel-tników kobiercowych {'parterres en broderie), kiego, w Peterhofie O. w stylu swego mi-Zasadą planów Le Nôtrea było otwarcie wi- strza, w r. 1714, którego wykonanie dopiero doku środkowego (zwanego échappée), którego za czasów Katarzyny Il-giej ukończone zo-oś jest przedłużeniem osi środkowej gmachu stało. W dawnej stolicy, Moskwie, O. hr. Ra-głównego. O. na tej zasadzie oparty, wiązał zu mow skie go liczył się do naj przedniej -się ściśle z architekturą, a dopełniał w alejach szych wzorów stylu francuskiego w Europie, pysznych, drzewach, wodach, kwiatach i dzie- W Turcyi, sułtan A c h m e d III posiadał w Kiat-łach sztuki to, co architekt chciał wypowie- Hawa О-y w tymże guście.—W Hollandyi słyn-dzieć w liniach swego gmachu. Daleka zaś ne były О-y w Loo, niedaleko Utrechtu, zało-perspektywa krajobrazu, ukazująca się w głę- żonę przez M ar y ę II, a dokończone przez W i 1-bi tej ramy, nadawała ogromną pozornie prze- hel ma III Orańskiego, które porównywano strzeń i rozległość O-wi, stanowiąc jedno- nawet z wersalskiemi. — Styl Le Nôtrea do-cześnie tło malownicze dla ulubionych po- trwał aż do schyłku w. XVIII, wyparty w tym dówczas zabaw ogrodowych.—Styl L e No- okresie czasu przez kierunek inny w sztuce trea, nazwany francuskim, zaczęto naśla- ogrodniczej — kierunek krajobrazowy, którego dować w całej Europie, zwłaszcza, że w cza- kolebką była Anglia. Powody ku temu były sach owych Francya politycznie stanęła wy- liczue. Przedewszystkiem О-y francuskie, tak soko, a urok Króla-Słońca i jego dworu jak je zakreślał sam twórca, Le Nôtre, wy-był potężny. Z O-ów w stylu tym urządzonych inagały, żeby wywołać istotne wrażenie, obstawą największą cieszyły się: Schönbrunn pod szarów wielkich i nakładów ogromnych — sło-Wiedniem, wykonany w r. 1696 podług pla- wem były to О-y królów, książąt i magnatów, nów Fischera von E rl a c h—Schwetzingen Tymczasem z wzrastającem zamiłowaniem do pod Heidelbergiem, w połowie XVIII stulecia ogrodnictwa ozdobnego, tak jak ongi w starej założony i do dziś doskonale w stanie pierwo- Romie, posiadacze kawałków morgowych ziemi tnym dochowany.—W Bawaryi—Anspach pow- pragnęli na nich zakładać Wersale—mieć swo-stały w r. 1713 i znacznie przyozdobiony w r. je tarasy, wodotryski, posągi i aleje grabowe. 1769. W Wirtembergii —Ludwigsburg, przeszło W tych razach sam rozmiar O-ów, sprzeciwiał 100 hektarów obszaru zajmujący, przerobiony się przeprowadzeniu zasad podstawnych sty-następnie na park angielski. — „Solitude“ pod lu Le Nôtrea, a nawet wykluczał je zupeł-Stuttgartem, założona pomiędzy r. 1763 —1767, nie. Za wadę O-w francuskich poczytywać na-przez księcia Karola, słynna dziwacznemi leży też rozrost powolny ich nasadzeń, strzyże-pomysłami, a tak kosztownemi, że na wykoń- nie bowiem opóźniało wzrastanie drzew tak, czenie ogrodu nie stało pieniędzy. W Sakso- że nieraz upływały dziesiątki, a nawet setki nii „Der grosse Garten“ w Dreźnie, twór J a- lat zanim roślinność dosięgła tych rozmiarów, na Jerzego IV w r. 1680; w Prusach—Pots- które założyciel w swoim planie przewidział dam i Sans-Souci, przez Fryderyka Ii-go i naznaczył. Dalej, О-y francuskie, nawet urządzone (później w części zamienione na największe, nużyły regularnością nieubłaga-parki angielskie). W Szwecyi Gustaw Adolf ną i symetryą, odbierając wyobraźni po-założył ogród królewski, przeistoczony przez lot swobodny. Mało zostawiały wolności przy-Karo la Ii-go podług własnoręcznych planów rodzie, którą sztuka na każdym kroku gwałci-Le Nôtrea. — W Anglii, oprócz wzmiankowa- I ła. Wody w nich nie płynęły korytem natural-

ziemię uważał za płótno,

nem, ale wlewać się musiały w zbiorniki ocembrowane i urny. Szpalery ciągnęły się pod linię i tyle przepuszczały nieba, ile go widać w uliczce ciasnej miasta wielkiego. Drzewa sadzono nie w grupy swobodne, lecz w kwadraty, trójkąty, wieloboki i gwiazdy. Trawniki, niby w ramy, oprawiano w bukszpan na grubość muru i wysokość człowieka. Nierówności ziemi zastępowano schodami kamienne-mi, a nieuniknione Neptuny iAmfitryty przeglądały się w zbiornikach wody, — Fauny i Satyry wyzierały z krzaków. Wszystko to, zastosowane na miarę małą, jeszcze więcej raziło,— stawało się wprost śmiesznem. Na domiar złego, z końcem w. XVII, kiedy w architekturze zapanował styl barokowy, zaczęło i w ogrodach pojawiać się zamiłowanie do ozdób zbyt wymuszonych i drobiazgowych, z czego w czasach owych znane były szczególnie О-y hollenderskie. Zepsucie smaku doszło w Hollandyi do tego stopnia, że w końcu zamiast roślin żywych, w O-ch ustawiano naczynia z kwiatami wyrobioneini z porcelany, a drogi i groty wykładano kamieniami i muszlami. Z drugiej strony wycinanie różnych postaci ludzkich i zwierzęcych z drzew, doszło do granic zwyrodnienia estetycznego. — W jednym z O-w w okolicach Haarlemu, wystrzyżono z drzew i krzewów całą scenę polowania na jelenie, w innym znów, we Francyi, w Saint-Omer, wycięto z cisów i rozmarynów, stado indyków, gęsi i kaczek z księdzem Clair marais, właścicielem O-u pośrodku, nakoniec w Chambaudoin, również we Francyi, oglądać można było cały zbiór narzędzi muzycznych, wystrzyżony w drzewach iglastych, tworzących labirynt.—Wskutek rozwielmożnienia się podobnych dziwactw i sztuczek przesady coraz śmieszniejszej, która zapanowała w O-ch francuskich, zniechęcenie do nich jeszcze bardziej wzrosło i wywołało przeciwdziałanie energiczne w Anglii w początku XVIII stulecia. Już pierwej znacznie Torkwato Tasso (ob.), w „Jerozolimie wyzwolonej“ (w r. 1575) opiewając O-y A r m i d y, wysnuł z swej wyobraźni wizerunek O-u więcej do natury zbliżonego, ale głos piewcy, przebrzmiał na razie bez echa. W pół wieku później, słynny filozof FranciszekBakon, (w r. 1620) wystąpił w obronie praw przyrody w sztuce ogrodniczej i podał projekt O-u złożonego z trzech części t. j. z trawnika obszernego przy wejściu, z drzew owocowrych w pośrodku, a na tyłach ze skupin drzew i krzewów ozdobnych, mających tworzyć przejście do natury zupełnie dzikiej. Myśl jego jednak nie przyjęła się w praktyce, snadż jako nazbyt jeszcze sprzeczna z panującym naówczas smakiem. Dopiero Milton, autor „Raju utraconego“ (r. 1667) w pieśni czwartej, w opisie Edenu, dał obraz O-u pomyślone-go szerzej i całkowicie w stylu krajobrazowym, a tak w szczegółach dokładnie przeczutego, że czytającemu dziś ten opis, zdawać się może, że

poeta odtwarzał rzecz już istniejącą, a nie wyłącznie czerpał ze skarbnicy natchnienia własnego. Lecz i utwór Miltona nie wpłynął jeszcze na zmianę kierunku ówczesnego ogrodniczego, tembardziej, że na piękności tego arcydzieła zwrócił uwagę anglików dopiero Addison w r. 1694. Z początkiem wieku osiemnastego zaczęto coraz śmielej i skuteczniej występować w obronie piękności przyrodzonych, krusząc więzy, które sztuka im narzuciła. Addis o n w głośnym naówczas piśmie p. n. „Spectator“ (w r. 1712) wystąpił energicznie przeciw stylowi francuskiemu, nawołując do zakładania O-ów na wzór miltonowskiege Edenu, a w rok po nim Aleksander Pope (ob.) w „Guardianie“ zganił ostro О-y, których podstawą była architektura, zalecał zaś przyrodę i malarstwo krajobrazowe, jako jedyne wzory dla sztuki ogrodniczej. On to pierwszy w Anglii, założył w Twickenhamie, pięciomorgowej swej posiadłości, O. wykonany podług prawideł przez siebie głoszonych. Wszakże istotnym twórcą nowego stylu krajobrazowego w ogrodnictwie, inaczej zwanego angielskim lub naturalnym, był William Kent (* r. 1685—f r. 1748). Jako malarz odczuwający silnie piękność krajobrazów przez przyrodę samą stworzonych, powziął myśl odtwarzania ich w O-ach. Przyjął zasady malarstwa krajobrazowego za podstawę sztuki ogroduiczej,

O. za malowidło na niem rzucone za pomocą wody i roślinności. Widoki uznał za najistotniejsze piękności każdego O-u, i słusznie wnioskował, że byle umieć skorzystać z miejscowości, wszędzie można stworzyć rozmaitość, a tern samem uniknąć jednostajności nużącej, właściwej O-m w stylu klasycznym. Natomiast odrzucił linię prostą, jako w przyrodzie nieznaną i wprost jej wstrętną, symetryę wszelką, tarasy, balustrady i zbiorniki wód obmurowane, zajmując tym sposobem stanowisko zupełnie przeciwne w porównaniu z twórcą stylu francuskiego. Kent urządzeniem parków: Carlton-house, Claremont, Esher, przerobieniem słynnego Stowe, (r. 1725 — 30) założył podwaliny nowemu kierunkowi sztuki ogrodniczej. W parkach tych jednakże nie powstrzymał się od budowania łuków korynckich przy wejściach, świątyń poświęconych W e n e r z e, В a с c h u s o w i, Zwycięstwu, Przyjaźni, — ech dalekich starej Romy, — stawiania pomników dla chwał narodowych i przyjaciół znakomitych, z mnóstwem napisów i wierszy nieszczególnych, które to upodobanie rozszerzyło się wkrótce po całej Europie i dotrwało do końca w. XVIII-go. Pod wpływem Kenta wielu właścicieli ziemskich, landlordów, zamieniło się na ogrodników zamiłowanych, którzy sami zakładali parki wspaniałe,—sztukę ogrodniczą podnieśli, uszlachetnili, a w robotach swoich przeszli nawet mistrza. Do nich należeli She listo ne, Morris, Pitt, Hamilton, Lyttelton. Po śmierci Ken-

Literatura. Ba-„Essay on gardens“ (Londyn 1620); Cl. Mollet „Théâtre des plans et jardinages“ (Paryż 1663); Van der Gro en „Le dam 1669); Temple, of Epicurees“ (Londyn 1685); Dez a liier

ta zasłynął jako zdolny planista Wrigt, który dał rysunki parków w Becker, Stoke, Font-hill Abbey i Oatlands. Następnie Brown miał wielkie wzięcie, choć niezasłużenie, gdyż zastosował w parkach okalanie całości pasem drzew wysokich, który unicestwiał wszelkie widoki na zewnątrz O-u. Brown również był twórcą szpetnych grup z drzew i krzewów w obwodzie kolistym; zwanych „clumps“. Później wsławili się Whately, Repton i G i 1-pin (r.    1764 — 1790) i ich przeciwnicy

Horacy Walpole i Uvedale Price (r.    1780 — 1810). Dwaj na końcu wymie

nieni walczyli w pismach swych za usunięciem z O-ów budynków dziwacznych i tak zwanych scen romantycznych.— We Francyi pierwszy wzory O-ów w guście angielskim przytoczył Laugier w „Essai sur l’Architecture“ wydanym w r. 1768. Kilka lat wcześniej (w r. 1759) Jan Jakób Rousseau w „Nowej Heloizie“ dał opis O-u w Clärens, który wywołał we Francyi chęć urzeczywistnienia na gruncie pięknego snu „kochanka przyrody“, jak zwykł się wielki filozof sam nazywać. Pod wpływem tego pisarza, О-y we Francyi przybrały ustrój zbyt sentymentalny i sielankowy. W myśl wskazówek J. J. Rousse au a założono parki w Ermenonville, Mortefontaine i le petit Trianon, ze słynną wioseczką, w której królowa Marya Antonina, przebrana za pasterkę, oddawała się sielance, pasąc owieczki. Wówczas to zaczęto w O-ach stawiać kolumny złamane, urny, nagrobki ludziom sławnym, a nawet pieskom wiernym, kłaść kamienie z różne-mi napisami i wierszami sentymentalnemi, zamieniając parki w rodzaj cmentarzy poetyckich. Wyrazem tego kierunku jest cały poemat De liii ea p. n. „Les jardins“ (spolszczony przez F r. Karpińskiego). Do parków urządzonych z wielki'm poczuciem piękna przyrody, we Francyi na schyłku XVIII stulecia, zaliczamy: „Bagatelle“ i „Monceau“ (dziś park miejski) w Paryżu, Mereville w Beauce, który kosztował właściciela La borda 9 milionów franków, i Moulin Joli pod Paryżem, do Vateleta należący i przez niego samego nakreślony.—W Niemczech styl angielski jeszcze z większą szybkością rozprzestrzenił się niż we Francyi. Pierwszemi i największemi utworami tego rodzaju były: Wilhelmshöhe pod Kasselern, Harbke pod Helmstadt, Wörlitz pod Dessau, Charlottenburg pod Berlinem. Później, najsłynniejszy z ogrodników planistów niemieckich, S ckell (od r. 1780 —1823) założył cieszące się wielką sławą О-y angielskie: w Monachium, w Schönbuschu pod Aszaffenburgiem, w Nymphenburgu, w Manheimie, w Biebe-richu i O. Monbijou w Palatyuacie, także w Baden-Baden. Książe Piic kle r-Mu skau; pisarz ogrodniczy i wykonawca świetny, zaliczany do najznakomitszych ogrodników XIX stulecia, założył w majątku swym w Mu skau (Muża-

ków na Łużycach) park przepiękny, ogólnie poczytywany za arcydzieło sztuki ogrodniczej.— W Rosyi pierwszy O. angielski większy, urządził anglik John В u s c h w r. 1780 w Car-skiem Siole, rezydencyi Katarzyny Ii-ej. Pawłowsk zaczęto zakładać również za panowania tej cesarzowej, a dokończono za cesarza Pawła, podług planów słynego Browna. W tymże okresie czasu powstał park „Tauryda“ ks. P o t i e m к i n a w Petersburgu.—W XIX stuleciu, zwłaszcza w drugiej jego połowie, założono w Europie i innych częściach świata (głównie w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej) tysiące parków prywatnych i publicznych. Nawet niewielkie miasta posiadają dziś wspaniałe parki, skwery i inne plantacye. Samo wymienienie tylko najpiękniejszych O-ów ostatniego stulecia zajęłoby kilka arkuszy druku. Wiadomości szczegółowe o nich podają dzieła poświęcone ogrodnictwu ozdobnemu do nich odsyłamy.—Pomiędzy ogrodnikami - planistami, cieszącymi się największą sławą w wieku ubiegłym, byli w Anglii: Nash, Paxton, H o r n 11 o w e r, Milner, Gibson i Mac Keuzie;— we Francyi: Gabryel Th on in, Hardy, V i a r t, J o 1 y, D u с 1 o s, B u h 1 e r, Bari 11 e t-Desch amps, Le Breton, Lusseau i Edward André (ostatni założył setki O-ów w różnych krajach, jak we Francyi, Anglii, Włoszech, Rosyi, Szwajcaryi i Luksemburgu). W Niemczech: A. V. Hake, Weyhe, Sie b ec к, Lenne, N i e p r a s с h к, Meyer, S i e s m a y e r; — w Belgii: V a n Huile i Pynaert;—w Ameryce: F. Olmsted i Weise mann. — Głó-wnemi cechami stylu angielskiego, panującego dziś ogólnie, tak jak się obecnie ukszałtował, są: brak symetryi, obszar podzielony na różnego kształtu i wielkości trawniki, drogi o łagodnych krzywiznach, grupy drzew i krzewów liściastych i iglastych, o obwodzie nieregularnym. Okazalsze okazy drzew i krzewów wyróżniające się zabarwieniem liści szczególnem, lub pięknemi kwiatami, albo też kształtem korony, rozsadza się pojedynczo na trawnikach dla lepszego uwydatnienia ich piękności. Głównie zależy tu na przedstawieniu jaknajwięcej różnych obrazów w perspektywie. Stawy, potoki, mosty, powinny robić wrażenie naturalnych, góry i niziny odpowiednio być zużytkowane, miejsca spoczynku i do zabaw urząćzone w miejscach cienistych, a całość ogrodzona żywym płotem, lub rowem głębokim, krzewami obsadzonymi, albo przynajmniej z pozostawieniem w ogrodzeniu murowanem, czy dre-wnianem, t. z. okien, dla otwarcia widoków na okolicę przyległą, co de Yerulam

Jardinier hollandois“ (ńnister-„Upon the gardens

d’Argenv i Ile „La théorie et la pratique du jardinage“ (Paryż 1732); Shenstone „Unconnected thoughts in gardening“ (Londyn 1768); Wh a te ly „Observations on modern gardening“ (Londyn 1770); Chambers „Dissertations on oriental gardening“ (Londyn 1772);

szone i boleśnie kłujące skórę zwierza. W środku kota wewnętrznego znajduje się wbity słupek, do którego uwiązana jest żywa przynęta: gęś lub jagnię. Wilk trapiony głodem, zwęszywszy zdobycz, wciska się przez uchylone drzwiczki pomiędzy opłotki, a nie mogąc się obrócić w ciasnem miejscu ani też przeskoczyć wysokiego płotu wewnętrznego, zmuszony jest chodzić dokoła i nie może trafić do wyjścia, ponieważ sam przed sobą uchylone drzwiczki zamyka. Zdarza się, że dwa wilki tym sposobem dostaną się do opłotków i pozostają w nich uwięzione, dopóki nie nadejdzie strzelec i nie pozbawi ich życia.—Dawniej gdy wilków było dużo, taki sposób ich tępienia mógł mieć ra-cyę bytu; dzisiaj, gdy szkodnik ten w znacznej części jest wytępiony, urządzanie takich pułapek, jako dość kosztownych, chybiałoby celu. Prócz tego, towarzystwa opieki nad zwierzętami miałyby zupełnie uzasadnione prawo wystąpić przeciwko takiemu dręczeniu zwierząt, używanych na przynętę, przez wystawianie ich przez kilka lub kilkanaście godzin z rzędu na uczucie trwogi śmiertelnej w pobliżu czychającego na ich życie wroga.

Ogródek na dziki, jest to miejsce czworoboczne, ogrodzone palami mocnemi; na czterech jego rogach, równających się wysokości kołów, usypane są spadzisto z ziemi wały, po których dzik dostaje się do wierzchu kołów, a stamtąd łatwo schodzi do środka, wabiony przynętą tamże umieszczoną; raz wszakże tam wszedłszy, wyjśc już nie może.

Ogródek wilczy, czyli Labirynt ob. Ogród wilczy.

Ogrodnica — (Phylloperta Kirby s. Anomala horticola Linn.) owad, należący do rzędu chrząszczy {Coleoptera), rodziny blaszko rożnych (Lamellicornia s. Scarabeidae), podro-dziny blaszkorożnycli właściwych (La-mellicornia sensu stricto) grupy Phyllophaga, podgrupy Rutelidae. Owad ten, jak wogóle przedstawiciele rodziny blaszkorożnych, posiada różki 7-członkowe, których członki ostatnie (w danym razie trzy) są blaszkowato rozszerzone, tworzące w stanie złożonym nabrzmienie maczugowate, w stanie zaś rozpostartym rodzaj wachlarza. Ciało niewielkich rozmiarów (8 — 11 mm.), zielonawo-czarne, zielonawe, albo nie-bieskawo-zielone, o połysku metalicznym, pokryte włoskami czarnemi lub szaremi; elitry ceglasto-czerwonego albo płowego koloru; kończyny żółtawo-czerwone. Tarczka ku przodowi silnie zwężona; piszczele przednie opatrzone dwoma haczykami. Różnice płciowe niewielkie. Owad ten, jak wogóle wszystkie z grupy Phyllophaga (do której należy również nasz chrabąszcz żarłoczny), jest szkodnikiem ogromnym; od początku czerwca do końca lipca żyje na drzewach owocowych, na krzewach róża-

Uvedale Price „Essays on the picturesque in gardluing“ (Londyn 1780); Hirsehfeld „Theorie der Gartenkunst“ (5 tomów, Lipsk 1775—80); Morel „1’Art de distribuer les jardins suivant l’usage des Chinois“ (Paryż 1757); tenże „Theorie des jardins“ (Paryż 1776 г.);

Girardin „De la composition des paysages“

(Paryż 1777 r.): Walpole „Essay on gardening“ (Strawberry Hill. 1784 r.); Grohmann „Ideenmagazin für Liebhaber von Gärten, Englischen Anlagen“, (5 tomów Lipsk 1799 — 1811).

St. Row.

R e p t о n „Observations on the theory und practice of landscape gardening „(Londyn 1803); Labo r d e „Description des nouveaux jardins de la France“ (Paryż 1808); Pi nd em on te „Su-i giardini inglesi“ (Rzym 1817); Sckell „Beiträge zur bildenden Gartenkunst“ (Monachium 1818); Pückl er-Muskau „Andeutungen über Landschaftsgärtnerei“ (Stuttgart 1834);

G. Th ou in „Plans raisonnés de toutes les espèces des jardins“ (Paryż 1834, wyd. 3-e);

Krafft „Plans des plus beaux jardins pittoresques de France, d’Angleterre et d’Allemagne“

(Paryż 1808); Downing „Treatise on the theory and practice of landscape gardening“

(wyd, 4-e Londyn 1849); Petzold „Beiträge zur Landschaftsgärtnerei“ (Weimar 1850);rSie-beck „Die Bildende Gartenkunst in ihren modernen Formen“ (Lipsk 1851); Meyer „Lehrbuch der schönen Gartenkunst“ (Berlin 1860 wyd. 2-ie 1873); Mangin „Les jardins.

Histoire et description“ (Tours 1867); Er-no u f i Alphaud „L’art des jardins. Parcs, jardins, promenades“ (Paryż 1875); Edward André „L’art des jardins. Traité general de la composition des parcs et jardins“

.1. I).

(Paryż 1879); Jäger „Gartenkunst und Garten sonst und jetzt“ (Berlin 1887); Hartwig „Der Parkgarten“ (Berlin 1892).—Do hi-storyi ogrodów, ważnem źródłem jest: Loudon „Encyclopaedia of gardening“ (Wydanie nowe Londyn 1835). — O O-ach u nas ob. Ogrody w Polsce.

Ogród wilczy albo opłotek, wygroda, labirynt, jest to rodzaj pułapki do łowienia żywcem wilków. Tworzą ją dwa koła współ-środkowe utworzone przez dwa płoty mocne, gęste i wysokie, przeplecione łoziną; w kole większem (zewuętrznem) znajdują się również plecione drzwiczki, otwierające się do środka; odstęp pomiędzy obu płotami jest tak mały, że się w nim wilk wprawdzie może zmieścić, ale obrócić się nie zdoła; płoty tak są plecione, że końce prętów są gładko zakryte w stronę, w którą się drzwiczki otwierają w którą wilk nych, na leszczynie, topoli, wszystkie objada podąża, lecz w przeciwnym kierunku są nastro- | z liści i kwiatów; utrzymują nawet, że żywi

A. li.

się również jabłuszkami. Pędrak jego żyje na korzeniach krzewów, kapusty, kalafioru i inn. roślin, któremi się żywi. Pospolity w całej Europie. Walczyć z nim można, zbierając go z drzew co rano, podczas snu.

Ogrodnictwo jest to gałąź rolnictwa, zajmująca się rozmnażaniem, hodowlą, uszlachetnianiem, przyswajaniem i wytwarzaniem nowych odmian, warzyw, drzew i krzewów owocowych, roślin ozdobny ch, lekarskich i przemysłowych, zarówno w gruncie, pod otwarłem niebem, jak i pod szkłem, t. j. w szklarniach,, inspektach itp. — Ogrodnictwo, tak samo jak i rolnictwo, opiera się na naukach przyrodniczych: botanice, chemii, fizyce, geologii, mineralogii, znajomości szkodliwych i pożytecznych owadów, ptaków i zwierząt. Bez dostatecznego zapoznania się z temi naukami i właściwego stosowania ich wyników, ogrodnictwo dzisiejsze nie dałoby się już prowadzić, a tembardziej rozwijać. — Rozróżniamy O. teoretyczne, zajmujące się wyłącznie doświadczeniami nauko wem:, od O-wa praktycznego, mającego za zadanie, nie zagadnienia naukowe, lecz cele czysto praktyczne, mianowicie, wyhodowanie na najmniejszej powierzchni ziemi, przy najniższym wysiłku pracy i nakładzie kapitału, o ile można największej ilości płodów roślinnych pożytecznych, najbardziej gatunkowo cennych. —O. praktyczne, użytkowe wyłącznie, wyprzedziło w czasie rolnictwo właściwe, —stanowiło początkowo główne źródło pożywienia człowieka pierwotnego, który uporawszy się ze zwierzętami, zabrał się do przyswojenia roślin pokarmowych, dając początek pierwszym sadom i ogrodom warzywnym. Po zawiązaniu się społeczeństw, z rozwojem cywilizacyi i uwrażliwieniem się natury ludzkiej, narodziło się. ogrodnictwo ozdobnę, mające za przedmiot hodowlę wszelkich roślin strojnych, nie wydających płodów zdatnych na pożywienie, ale wywołujących swym pokrojem zadowolenie estetyczne i służących do przyozdobienia danego miejsca czy miejscowości. O. ozdobne z czasem podniosło się do wyżyn sztuki prawdziwej, zwłaszcza z chwilą zastosowania stylu krajobrazowego w zakładaniu ogrodów, a polegającego na naśladownictwie natury i jej upiększaniu. Wspaniałe, roskoszne parki dzisiejsze, to wytwory wyższego nastroju ducha i smaku estetycznego, słusznie poczytywane za dzieła sztuki. Do rozwoju O-wa we wszystkich jego odłamach, przyczyniły się wielce towarzystwa ogrodnicze, przez skierowywanie celowe hodowli na tory racyonalne. Zawiązywać się towarzystwa te zaczęły w Europie środkowej i zachodniej już na samym początku XIX stulecia, —dziś ilość ich w niektórych krajach liczy się na setki. Również wpływ niemały na podniesienie się O-wa wywarły szkoły i czasopiśmiennctwo zawodowe.—Najstarszem towarzystwem ogrodniczem w Europie jest „Royal

Horticultural Society“, założone w roku 1804 w Londynie. W Belgii pierwszem takiem towarzystwem było „Société d’agriculture et de botanique“ powstałe w Gandawie w r. 1808. We Francyi pierwsze tow. ogrodnicze zawiązało się dopiero w r. 1827, a jest nim „Société nationale d’horticulture de France“ z siedzibą w Paryżu.—W Niemczech naj dawni ej szem towarzystwem tego rodzaju jest Tow. pomologiczne w Altenburgu, założone w r. 1803. — W Au-stryi „K. K. Gartenbau-Gesellschaft“ powstało w Wiedniu w r. 1837; w Rosyi „Impierator-skoje rossijskoje obszczestwo sadowodstwa“ (w Petersburgu w r. 1858). Szkoły ogrodnicze, cieszące się największem uznaniem, znajdują się w Reutlingen w Wirtembergii (od r. 1860); w Prószkowie pod Opolem na Śląsku (od r.

1868); w Troi pod Pragą Czeską (od r. 1870); w Geisenheimie nad Renem (od r. 1872); w Wersalu pod Paryżem (od r. 1873); w Potsdamie pod Berlinem (od r. 1880); w Swanley pod Londynem (od r. 1890).—Z czasopism zagranicznych, treści ogólno-ogrodniczej, najbardziej roz-pDwszechnione są: z francuskich: „Revue horticole“ (od r. 1828) i „Le Jardin“ (od roku 1885), wychodzące w Paryżu; „Revue d’horticulture belge et étrangère“, wychodząca w Gandawie (od r. 1875); „Illustration horticole“ w Brukselli (od r. 1853), Z augielskich: „The Gardeners Chronicie“ (od r, 1841); „The Journal of Horticulture“ (od r. 1848); „The Gardeners Magazine“ (od r. 1843) i „The Garden“ (od r. 1872). Z niemieckich: „Gartenflora“, w Berlinie (od r. 1851); „Möllers Deutsche Gärtner-Zeitung“ w Erfurcie (od r. 1885); „Der praktische Ratgeber im Obst und Gartenbau“ we Frankfurcie n. Odrą (od r. 1885); nakoniec wiedeńska „Wiener Illustrirte Garten-Zeitung“. Z włoskich: „Bullettino della R. Societa Toscana d’Orticultura“ wychodzi we Florencyi. Z rosyjskich „Wiestnik sadowodstwa“ i „ W. Płodowod-stwa“, oba wydawane w Petersburgu. W Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej najbardziej poczytne są „American Gardening“ (New York) i „American Florist“ (Chicago). Wiadomość obszerną o rzeczach tych podaje K. Baltetty w dziele p. u. „L’horticulture dans les cinques parties du monde“ (Paryż 1895).— Towarzystwa ogrodnicze w Polsce. — Pierwsze towarzystwo ogrodnicze polskie powstało w r. 1867 we Lwowie, pod nazwą Tow. o gr o d n i c z o-s a d o w-ni czego. W ślad za niem zawiązało sią Tow. pszczelniczo - ogrodniczo - jedwabni-cze w Kołomyi w r. 1870, z filią we Lwowie, od r. 1874. Te dwa towarzystwa połączyły się w r. 1890, utworzywszy Galicyjskie tow. pszczelnicz o-o grodnicze, do dziś istniejące. W Galicyi działają jeszcze: Tow. ogrodnicze w Krakowie, od r. 1893; w Rzeszowie od r. 1895; w Bochni od r. 1892; w Tarnowie od r. 1899; w Wadowicach od r. 1899; dalej Tow. zawodowych ogrodni-

ków we Lwowie od r. 1899; nakoniec Stowarzy- duiej szk. ogrodniczą dla włościan, która prże-szenie pomocników ogrodniczych „Gremium“ trwała tylko od r. 1894 do 1896.—Przy Tow. w Krakowie, założone przy Stow, ogrodu i- pszczelniczo-ogrodniczem w Warszawie istnieją

ków handlowych w r. 1885 i Sekcya ogrodnicza przy Tow. Gcspodaiczem Gali-cyjskiem we Lwowie.—W Warszawie Tow. ogrodnicze powstało w roku 1884, Tow. ps zc ze In iczo-o gro dnie ze w roku 1892; Tow. ogrodnicze w Kownie zawiązało się już w r. 1879, a w Wilnie (jako filia Ces. Ross. Tow. Pomol.) w r. 1898. — Przy towarzystwach rolniczych gubernialnych, od lat kilku powstających, istnieją sekeye ogrodnicze, jak np. przy podol-skiem, mińskiem, kowieńskiem. Nakoniec w r. 1902 zatwierdzona została ustawa Tow. ogrodniczego w Pabjauicach pod Łodzią.—W W. Ks. Poznańskiem pierwsze Tow. ogrodnicze (wyłącznie ogrodników handlowych) utworzyło się w Poznaniu w r. 1886. W dwa lata później ogrodnicy dworscy zaczęli powoływać do życia towarzystwa ogrodnicze powiatowe, najpierw w Śremie, w r. 1888, później w Kościanie, w r. 1889, dniej w Jaroczynie, na powiaty pleszewski i jaroczyński, w r. 1890; na powiaty średzki i wrzesiński, w r. 1891, oraz w Gostyniu. Nakoniec w r. 1892 zawiązano Tow. Ogrod. centralne na całą Wielkopolskę, stojące w związku zTowarzystwemGospodar-czem, które jednak po dwuch latach upadło. Z towarzystw powiatowych, filialnych utrzymały się do dziś tylko jarocińskie, śremskie i gnieźnieńskie oraz założone w r. 1903 poznańskie (warzywników podmiejskich). — Szkoły i nauczanie 0-wa.

kursy dwuletnie pszczelnictwa i ogrodnictwa dla mężczyzn i kobiet od r. 1897 i takież kursy w Pszczelinie pod Brwinowem dla synów włościan od r. 1900. — W W. Ks. Poznańskiem szkół ogrodniczych polskich nie było i niema wcale. Nauczaniem ogrodnictwa teoretycznem i praktycznem zajmują się również niektóre tow. ogrodnicze. Mianowicie Tow. Ogr. Warszawskie, od lat dziesięciu urządza corocznie w porze zimowej szeregi pogadanek z różnych gałęzi ogrodnictwa dla swoich członków i praktykantów ogrodniczych zakładów miejscowych; a od r. 1904 /organizowało odczyty z ogrodnictwa dla włościan w różnych miasteczkach i miastach Królestwa, wypowiadane przez wysyłanych w tym celu delegatów.—Tow. pszczelni-czo-ogroduicze w Warszawie prowadzi kursy 10-dniowe dla pszczelarzy i ogrodników, kursy zużytkowania owoców i warzyw, uakoniec pięciodniowe kursy zdobnictwa kwiatowego. Wykłady ogrodnictwa prowadzą się od r. 1902 w oddziale agronomicznym szkoły handlowej Ron-t hal er a w Warszawie, a od r. 1904 w Zakładzie Gospodarczym dla kobiet lir. PI a te r-Zyberkówny w Chyliczkach pod Warszawą. — W Galicyi, Tow. ogrod. Krakowskie od czasu swego powstania, urządza corocznie w porze zimowej kursy wieczorne ogrodnictwa, dalej kursy ogrodnictwa dla nauczycieli ludowych, a także kursy przerabiania owoców na wina. Już Tadeusz Czacki zamierzał Przy szkole ludowej w Dąbiu zaprowadzono od

w r. 1809 otworzyć szkołę ogrodniczą przy Gimnazyum Wołyńskiem, ale projekt nie doszedł do skutku. — Wykłady О-a odbywały się w Instytucie gospodarstwa wiejskiego i leśnictwa w Marymoncie pod Warszawą, który istniał od r. 1819 do 1863. — Pierwsza szkoła ogrodnicza powstała na ziemi polskiej dopiero w r. 1855, przy ogrodzie botanicznym we Lwowie, ale istniała bardzo krótko. Druga z kolei (aczkolwiek bardzo licha! była założona w Łańcucie w Galicyi w r. 1865, skąd przeniesiona została w r. 1895 do Czernichowa pod Krakowem i przyłączona do szkoły rolniczej. Obecnie w Galicyi istnieje jedyna szkoła ogrodnicza w Tarnowie, założona w r. 1889.—W Warszawie prof. Jerzy Aleksandrowicz otworzył w r. 1879, przy rządowym ogrodzie pomologicznym, szkołę ogrodniczą prywatną, która atoli już w r. 1884 została skasowana. Na nowo otworzona, już jako rządowa, i pod innym kierunkiem w r. 1897.—W Częstochowie istniała przez lat kilka, od r. 1891 do 1893, drugorzędna szkoła ogrodnicza, prywatna p. Z a-wady, subweneyowana przez ministeryum skarbu, ale została zamknięta wskutek nadużyć właściciela i niedbałego nad wyraz prowadzenia. Taki sam los i z tych samych powodów, spotkał otworzoną na miejscu poprze-

r. 1889 trzyletnie kursy dopełniające ogrodnictwa i sadownictwa. W Wadowicach odbywają się kursy przerobów z owoców i jarzyn od r. 1900, w Nadwornie od tegoż roku kurs przerobów owocowych. Są jeszcze kursy sadownictwa i ogrodnictwa w Lanckoronie od r. 1900, przy szkole 4-klasowej, takież w Zakliczynie i przy szkole rolniczej w Suchodole. Nauczaniem praktycznem ogrodnictwa zajmują się w Galicyi iustruktorowie ogrodniczy powiatowi, których jest kilka, mianowicie we Lwowie (od dawna działający) w Krakowie od roku 1900 i w Limanowej od r. 1902.—Czasopisma ogrodnicze nasze. Pierwszem pismem ogrodnkzein polskiein był „Dziennik ogrodniczy“, wydawany i w całości pisany przez St. hr. Wodzickiego w Krakowie, w latach 1829, 1830, 1833 i 1835. Pomimo nazwy nie był dziennikiem, lecz kwartalnikiem w dwuch pierwszych latach, a rocznikiem w następnych. Dalej pojawiły się: „Gazeta ogrodnicza“, Lwów 1830 (wyszło tylko 25 numerów); „Iris“, miesięcznik poświęcony ogrodnictwu, sadownictwu, pszczelnictwu i sztukom pięknym w r. 1868 i 1869(wyszło N-ów 15); „Flora“, czasopismobota-niczno-ogrodnicze (Lwów, 1870; wyszło 6 zeszytów); „Przewodnik ogrodniczy“, miesięcznik, wychodził w Tarnowie od r. 1895 do końca

1899).

1896. W chwili obecnej (r. 1904) ukazują się następujące czasopisma ogrodnicze: „Bartnik postępowy“, dwutygodnik poświęcony pszczel-nictwu i ogrodnictwu (Lwów, od r. 1875); „Ogrodnik Polski“, dwutygodnik, (Warszawa, od r. 1878); „Pszczelarz i Ogrodnik“, miesięcznik, (Warszawaod r. 1897). „Ogrodnictwo“, miesięcznik, (Kraków od r. 1898); „Ogrodnik i Pszczelarz“, (w Toruniu, od r. 1900); jako dodatek kwartalny do „Gazety toruńskiej“; „Ogrodnik zawodowy“, miesięcznik,(Lwów od roku 1901); „Gospodarz“, poradnik rolniczo-ogrodniczy, dwutygodnik, (Warszawa, od r. 1902). Ważniejsze dzieła treści ogólno-ogrodniczej w języku polskim są następujące: ks. K. Kluk „Roślin potrzebnych, pożytecznych, wygodnych, osobliwie krajowych, albo które w kraju użyteczne być mogą utrzymanie, rozmnażanie i użycie“. (Warszawa, 1777 — 1780; tomów; 3. — kilkakrotnie przedrukowywane później); Tegoż „Dykcyo-narz roślinny w którym są opisane rośliny nie tylko krajowe lecz dzikie, pożyteczne albo szkodliwe na roli, w ogrodach, oraużeryach utrzymywane, ale oraz i cudzoziemskie które-by w kraju pożyteczne być mogły i t. d.“ (Warszawa 1786 —1788; tomów 3; kilkakrotnie przedrukowywany). „Porządek robót miesięcznych ogrodnika na rok cały wypisany i na miesiące podzielony“ (Siemiatycze 1786 i Warszawa 1787). Dotąd przypisywano powszechnie, ale mylnie, autorstwo Ann i e z Sapiehów Jabłonowskiej, wojewodzinie brac-ławskiej, gdyż jest to tłomaczenie dziełka angielskiego Bradleya p. n. „Calendarium universale or the gardeners universal Calendar etc“. (Londyn 1726). J. Czarnecki „Zabawa ogrodowa“ (Poczajów, 1798; dwukrotnie przedrukowywana); „Sztuka ogrodnicza około ogrodów kwiatowych, kuchennych i sadów“ (Łuck 1803 i Kraków 1805); „Przyjaciel gospodarzy i ogrodników, dzieło z francusk. p. Poinsota przełożone“ (Wrocław 1807); Zieliński „Ogrodnictwo praktyczne“ (Łomża 1817); „Pomona i Flora czyli dokładna nauka o drzewach owocowych i kwiatach i t. d.“ (Wrocław 1823); H. Zigry „Ogrodnictwo zastosowane do klimatu północnego“, (tł. z niemicc. Wilno 1825; tomów 3); J. Strumiłło „Ogrody północne“ (Wilno 1820, 1823, 1834, 1844, 1850, 1862 i 1880,-7 wydań, począwszy od 4-go wyd. w 3 tomach); P. E. L e ś ni e w s к i „0-grodnictwo powszechne (wydał za pozwoleniem autora pod swoim nazwiskiem Czempiński Warszawa 1841, w.yd. 2-e    1851, wyd. 3-e

1868): Ks. Giżycki „Ogrodnictwo zastosowane do potrzeb ziemianina polskiego“ (Lwów,

1845); G erald-Wy ży cki „Zielnik ekonomiczno-techniczny“ (Wilno 1845, tomów 2); Biernacki „Ogrodnik dokładny praktyczny w miesięcznych zatrudnieniach przedstawiony“ (Wrocław 1855); F. Langauer „Ogród szkolny“ (Lwów 1889); E. Jankowski „Ogród przy

Eacykl. Pnwii. jlustr. Ser. II. Zesz. 31a Tom. IV.

dworze wiejskim“ (Warszawa 1888, tomów 2, wyd. 2-gie 1900); „Ogrodnictwo przemysłowe“ (tamże 1891); „Dla ogrodników“ (tamże 1896); „Ogrody na piasku“ (tamże 1897); nakoniec „Rozkład zajęć ogrodniczych. Praca zbiorowa pod redakcyą S. Rutkowskiego“ (tamże

J. D

Ogrodnik, ptak, ob. Amblyornis.

Ogrody botaniczne, ob. Botaniczne o-gr o dy.

Ogrody dziecięce imienia W. E. Raua w Warszawie, instytucya, mająca na celu rozwijanie sił fizycznych dziatwy warszawskiej, powstała dzięki gronu osób dobrej woli, którym leżała na sercu dola dzieci, wskutek niepomyślnych warunków, w których rozwija się Warszawa, pozbawionych ogrodów, i placów do zabaw i ćwiczeń. Myśl urządzania O-ów odrębnych podjęta została przez Towarzystwo Hygienicz-ne i za jego staraniem a kosztem urządzono pierwszy „Ogród dziecięcy“ na placu użyczonym przez miasto przy alei Ujazdowskiej i ulicy Agrykoli. — Lecz gdy z jednej strony istnienie jednego O-u nie wywarłoby wpływu poważniejszego na stan fizyczny tysięcy dzieci warszawskich, a z drugiej Tow. Hyg. nie posiadało środków materyalnych na urządzanie w innych stronacli miasta O-ów, ofiarność prywatna przyszła z pomocą. — Bonawentura T o e p 1 i t z, znany przemysłowiec warszawski, wyjeduał wpływem swoim u spadkobierców Wilhelma Ellisa Raua, iż ci z ogromnego, a w Warszawie zrobionego majątku, przeznaczyli r. 300 000 na O. dz. W akcie darowizny, uczynionej na rzecz Tow. Hyg. zastrzeżono, aby O. dz. imienia W. E. Raua iusty-tucyę oddzielną stanowiły pod opieką i przewodem Tow. Hyg., a jeśliby kiedykolwiek Tow. Hyg. przestało istnieć, a „O. dz. im. W. E. Raua“ nie mogłyby otrzymać potwierdzenia władz, jako instytucya samodzielna, kapitały darowane mają przejść na użytek Kolonii Letnich (oh.), w razie zaś gdyby i te się nie ostały, mają powrócić do prawnych sukcesorów W. E. R a u a. — Przyjąwszy darowiznę w listopadzie r. 1889 Rada Tow. Hyg. wystąpiła do władz o potwierdzenie nowej instytucyi i jej ustawy. W r. 190J potwierdzona została ustawa po wprowadzeniu do niej zmian wskazanych przez władzę, a w r. 1902 Komitet złożony z 12 osób, wybranych przez Zgromadzenie Ogólne Tow. Hyg. do zarządu Ogrodami. Urządzono 9 O-ów w rozmaitych częściach miasta, wyćwiczywszy odpowiedni personel, mający bawić dzieci, zaprowadzono gry, śpiewy i gimnastykę. Zabawy odbywają się przez 5 mięsięcy, od maja do października we wszystkich O-ach, a przez miesiące zimowe w jednej tylke hali wydzierżawionej. — O. dz., będąc jedyną tylko w swoim rodzaju instytucyą w Europie, tak ze względu na swą organizacyę, jak na cele i warunki istnienia, spotykały wiele trudności,

115

których przewyciężenie było zadaniem Komite- szczytach skał lub wzgórzach niezbyt przestron-tu zarządzającego. Pomimo braków, które mo- nych, a budowanych na wzór twierdz, aby w przyzna było spostrzedz, działalność O-ów w krót- godzie schronić się było gdzie przed nieprzyjacie-kim czasie uwidoczniła się nietyle pod wzglę- lein i dać mu odpór, miejsca na О-y nie było. dem fizycznego, ile etycznego rozwoju dzieci, Czasy burzliwe także nie sprzyjały rozwojowi przeważnie z klas biednych, uczęszczających do ogrodnictwa, wewnętrzna książąt własnych O-ów. Każdy rok istnienia wprowadza ulep- niezgoda, napady Tatarów, Litwy, Rusi i Krzy-szenia i rozszerzenie działalności O-ów; gdy żaków ustawicznie kraj niszczyły. Dopiero za w r. 1903 było 9 miejsc zabaw, w r. 1904 Jagiellonów, po zawojowaniu Rusi, połą-Komitet urządził już 12 O-ów, a odpowiednio do tego wzrosła i liczba dzieci uczęszczających do nich. Prócz zabaw, gier i gimnastyki zaprowadzono dla dzieci: kąpiele bezpłatne letnie w Wiśle, a w zimie w kilku zakładach kąpielowych.—Wogóle, rozpatrując się w sprawozdaniach Komitetu O-w dz-ych im. W. E.

czeniu się z Litwą, pogromie Krzyżaków, czasy pomyślniejsze nastały i dla O-ów. Utarło się mniemanie błędne, że Kazimierz W. był pierwszym założycielem O-ów w Polsce. W rzeczywistości wyprzedzili go w tem zikonuicy cudzoziemscy, sprowadzeni do Polski w XI w. Podług świadectwa Miechowity („Chroń“, p. 232) i Bielskiego (list 336) miał Kazimierz W. założyć O. w Krakowie. Ten, czy też inny później założony, do królowych pol-

Raua, drukowanych przy sprawozdaniu Tow.

Hyg., widzi się, że nowa instytucya doniosłe może mieć znaczenie społeczne, tern bardziej, że na niej się wzorując, powstają inne w mia- ; skich należący, istniał tam jeszcze w XVI w. stach prowincyonalnych jak np. w Kaliszu, j i upadł po przeniesieniu stolicy do Warszawy.

S. Pł.

Ogrody W Polsce. Powierzchnia gruntu większa lub mniejsza, zwykle otoczona ogrodzeniem, nazywała się „zagrodą“ lub „ogrodem“. Ten bywał w Polsce trojaki: warzy-w n y (ob. Warzywni к), w którym zasiewano jarzyny i zioła kuchenne i ten jedynie zwano ogrodem - owocowy, zasadzony drzewami i krzewami owocowemi noszący nazwę sadu (ob.) i wirydarz (z łac. viridarium od viridis, zielony) czyli ogródek ozdobny, w którym pielęgnowano kwiaty, zioła apteczne i sadzono drzewa i krzewy dzikie. W Polsce, jak i w innych krajach, skromne wirydarze z biegiem lat, ustąpiły miejsca okazalszym O-om ozdobnym, z włoskiego u nas też „dziardynami“ zwanym, a te znów, w drugiej połowie XVII stulecia, symetrycznym O-om francuskim, dopóki ich nie zastąpiono, na schyłku w. XVIII, O-ami zakła-danemi w stylu krajobrazowym, inaczej zwanym angielskim, czyli „parkami“ do dziś panującymi powszechnie. — Czynnikiem skłaniającym przodków naszych, do zakładania O-ów ozdobnych, była przedewszystkiem potrzeba chłodu i cienia w lecie, których użyczać nie mogły О-y użytkowe: sady i warzywniki. Tam, gdzie w pobliżu siedziby był las, potrzeby ogrodu nie odczuwano, gdzie go było brak, sadzono gaj, albo nawet tylko kilkanaście lub kilka brzostów, grabów, brzóz, a przedewszystkiem dających i pszczołom pożytek lip, które użyczały w dni skwarne cienia niejednemu pokoleniu. Pod taką lipą starożytną siadywał jeszcze Kochanowski i czule ją opiewał. Ani wątpić, że książęta piastowscy, dawniejsi wojewodowie, dostojnicy kościelni, nie mieli wcale ogrodów ozdobnych, a tylko takie sady, jakie dziś jeszcze w niektórych zakątkach kraju lub przy klasztorach napotkać można — niemal równe, homerycznemu sadowi króla Fea-ków. Zresztą przy zamkach, stawianych na

Łodzi i Płocku.

Leżał przy teraźniejszem uściu Rudawy, gdzie teraz Nowy-Swiaf i browar zwany Ogrody królewskie. W tym O-zie miały być sadzawki, a obok zwierzyniec, również przez tego króla założony. Niegdyś O. posiadała В o-na (był w nim wtedy utrzymywany ogrodnik i winniczy), a król Henryk Walezy, jak wspomina S więtosła w O rzelski, „w pięknym ogrodzie blisko zwierzyńca gorszące chwilo przepędzał“. Rajcy krakowscy ustąpili sadzawki miejskiej przy tym ogrodzie królowej Anime Batorowej w posiadanie dożywotne. Królowa Anna, żona Zygmunta 11Г, również była jego właścicielką. Marcin z Urzędowa (w „Herbarzu“ z r. 1595 str. 228) pisze, że „w ogrodzie Królowej Jej Mci na Zwierzyńcu siewano często cieciorkę“. Podobno na zewnątrz zamku królewskiego w Krakowie istniały w XVI w. dwa małe ogródki. Żeby w Ł)-bzowie miał również Kazimierz W. założyć pierwszy O. w Polsce, dla Usterki, na to dowodu historycznego nic mamy. (Wiśniewski „Hist. lit. pols.“ t. I). Zapewne znajdujący się w tym O-zic kopiec, mający być według podania mogiłą Es ter ki, stworzył opowieść o pierwszym w Polsce O-zio, ręką wielkiego króla z miłości założonym. Mylne też jest podanie o O-zie przy zamku w Kazimierzu nad Wisłą, jakoby urządzonym przez króla chłopków. Zamek zbudowany był na skale stromej; tuż za murem dziedzińca rozpoczynała się spadzistość skały, która od innych przedzielona była wąwozami głębokimi. Miejsca więc nawet tam na O. nie było. — Benedyktyni kluniaccy i Cystersi, sprowadzeni do Tyńca, Sieciechowa, Lądu i Lubiąża, a później i zakonnicy krajowi, powracający do ojczyzny po odbyciu nauk lub nowicyatu za granicą, przynieśli z sobą odmiany wytworniejsze owoców, nieznane u nas jarzyny i rośliny kwiatowe. Nie sadzili oni szpalerów ani alei wspanialszych;

wystarczało O-om klasztornym kilkanaście drzew w półkole przed kościołem posadzonych, w których cieniu umieszczano stacye męki Pańskiej. Natomiast klasztory posiadały sady obszerne i liczne grzędy warzyw, do których uprawy zniewalało zakonników nietylko przyzwyczajanie do potraw roślinnych, wyniesione z krajów ojczystych, ale i potrzeba zadośćuczynienia powinności postów kościelnych i własnych zakonu każdego. Miały też niektóre klasztory winnnice (ob.), jak Cystersek w Trzebnicy na Śląsku, lub Klarysek w Zawichoście, i inne nawet oranżerye (choć dopiero w XVII w.), jak benedyktyński w Sieciechowie, gdzie rosło pa-reset drzew pomarańczowych. Zakonnicy pierwsi zaczęli w swoich wirydarzykach klasztornych uprawiać kwiaty dla ozdoby ołtarzy Pańskich, a zioła różne w celach leczniczych. Za ich przykładem, a zapewne radą i współdziałaniem, objawiającem się w użyczaniu nasion cebul i rozsad, zaczęto zakładać takie ogródki kwiatowe przy dworach szlacheckich. O tych pierwotnych O-ach ozdobnych pisze M arcin Siennik w w. XVI (w dziele „Herbarz to iest ziół tutecznych, postronnych i zamorskich opisanie“. Kraków, 1568). „Wirydarze z łacińskiej rzeczy od zieloności zwane; a to są ogródki małe, w których ziółka albo drzewa chociaż też i oboje rostą wsadzone, aby zielonością swoją ludziom czyniły lubość i rozkosz“. Tłomacz dzieła Crescentyna „Księgi o gospodarstwie“ z tegoż wieku (Kraków 1540) powiada: „W ogrodzie może być uczynion rozkoszny wirydarzyk, t. j. siadanie pańskie osobne.“ W takich wirydarzykach rosły zwykle lilie, róże, fiołki (tak zwano naówczas laki), gwoździki, kosaciec, boże drzewko, krokosz, rozmaryn, le-wanda, majeran, bazylia, szałwia, ruta i inne. Częstokroć też naprzeciw wirydarza zasadzano gaj, w którego ogrodzeniu znajdowały się sadzawki i rybnice ku chowaniu ryb rozmaitych przywiezionych tu z rzek, stawów i jezior. Przy brzegu sadzawek stały łódki do przejażdżki. W gaju urządzano ławki z darniny, stawiano klatki, gdzie trzymano kuropatwy, przepiórki i bażanty. Najczęściej w O-ach pierwotnych polskich łączono użytek z ozdobą, sadząc drzewa dzikie wespół z owocowemi, w ten sposób, że dwie długie aleje lipowe przecinające się na krzyż, dzieliły O., na kwadraty, w których, sadzono drzewa owocowe i hodowano warzywa. Niejednokrotnie i granice O-u zamknięte były podobnemi alejami, służącemi do przechadzki i zarazem za osłonę dla drzew owocowych od wiatrów i mrozów. Na skrzyżowaniu się ulic w samym środku ogrodu, plac okrągły obsadzony także lipami, tworzył altanę naturalną. Aleje lipowe więc były podstawą, całością niemal O-ów ówczesnych. — Andrzej Gostomski autor „Gospodarstwa“ wydanego w Krakowie w r. 1588 (napisanego pomiędzy r. 1560 a 1570) chciałby widzieć u ziemianina polskie-

go taki O. „Niecił płynie pod dwór rzeka w pewnych brzegach zawarta, bystra przezorna, sprostowana; za nią niech będzie ogród w kwadrat wymierzony od niej, a kęs z południa k’słońcu nachylony, suchy, równy wyniosły, a gruntu przedniego. Sad w cynek za ogrodem najmniej we dwadzieścia rzędów młodych, a już rodnych, gładko-spólny, bujuy — z korzenia wybiegłycli; za tym nasiennik pełny a wiernego owocu. Chciałbym jeszcze ptasznika; chciałbym domku do wódek; ziołkom, drzewkom schowania; tam-że też wirydarza swych ziółek i przywoźńych. Przeciw temu wszystkiemu niech-by stanął zwierzyniec — lasu prawie cudnego —ciemny, zielony, cichy, wymierzony po sznurze, przedzielony łąkami i na krzyż od płotu; w nim rzeka przez pośrodek. las lipowy przeciwko; tamże zaraz pasieka“ Gdy takie skromne urządzanie O-ów doradzał swym ziomkom Gostomski, żyjący za czasów Zygmunta Augusta, do Polski już był wkroczył gust O-ów włoskich, przyniesiony tutaj bądź przez przybyłych z królową Boną Włochów, bądź przez magnatów polskich, mających wówczas często sposobność zwiedzania krajów obcych. W onych „dziar-dynach“ szlachty majętniejszej sadzono drzewa w ulice, cynek (w piątkę) pozwalając im rozrastać się swobodnie, lub też strzygąc w szpalery. Z lip, grabów tworzono chłodniki albo bindarze, bindarzyki, to jest ulice ogrodowe kryte, w ten sposób że strzyżono drzewa od dołu, a natomiast pozwalano gałęziom górnym bujać dowolnie, żeby się zrosły i utworzyły jakby korytarz sklepiony. Z chmielu, maci winnej, dżelseminu czyli jaśminu hiszpańskiego, róży, tworzono chłodnice czyli altany, sądząc te krzewy przy kratach z łat i rozpinając je na nich. Pielęgnowano wtedy z wielkim kosztem sprowadzone kwiaty zagraniczne kosztowne, jak imperiały, tulipany, inaczej tulibami hiszpań-skiemi zwane, narcyzy czyli hiacynty włoskie, grandile albo imperiały indyjskie. Syre-niusz w swoim Zielniku (Kraków, 1613) pisze: „Włosi poczęli u nas ogrody zdobić rozmaitemi zioły cudzoziemskiemi i tutecznemi, przenosząc je z pól, z łąk i gór do ogrodów“. — Niema śladów, jakim był ogród w Łobzowie za Jagiellonów, lecz nie musiał być wytworny, kiedy Stefan Batory w r. 1585 ogrodnika wiocha, Lorenca Boże t ha, przyjął, celem założenia tu nowego O-u, a małżonka jego Anna również urządzaniem jego się zajmowała. Podług „Instrukcyi króla, danej rządcy krakowskiemu odnośnie Łobzowa“ (Grabowski „Starożyt. pols.“ t. I) miały w O-zie być urządzone trzy kwatery dla ziela jak: róż, rozmarynu, lewandy, cyprysu (tak mylnie zwano wtedy żywotnik — [Thuja]) szpikanardy (gatunek lewandy) gwoździków i fiołków (dzisiejszych laków), a dwanaście kwater na drzewa owocowe i winorośl. Miano tam ogrodnikowi zbudować dom złożony z izby, sieni i komory, dać ośmiu zagrodników, z których czterech miało pracować przez trzy dni, a drugich czterech przez pozostałe dni tygodnia. Za Zygmunta IH-go pisze Braun (w „Theatrum Urbium“ Kolonia 1618) o Łobzowie „Miejsce to przyozdabiają ogrody wspaniałe i sady owocowe, oraz sadzawki i otacza je w około mur, gdzie J. K. Mość latem przemieszkiwa i sprawy państwa załatwia“. Z ryciny, w dziele Brau-n a zamieszczonej, przekonywamy się, że przy pałacu był O. włoski na około murem otoczony i liczne zabudowania dó dworu należące mieszczący. Morsztyn w „Światowej rozkoszy“ (r. 1630) notuje, że hodowano w zygmun-towskich czasach drzewa bobkowe, cyprysy i myrty (oczywiście w wazonach, wystawiając je na lato do O-u, a zimując w piwnicach lub izbach). —Gdy majętniejsi urządzali „dziardyny“ okazałe, ubożsi poprzestawali, jaki ich ojcowie na sadach, wirydarzach i gajach z lip, brzo-stów, klonów, dębów, brzóz, a nawet olch lub sosen, które miały dla nich niemniejsze znaczenie, jak dla nas parki obecne. Gust O-ów włoskich szerzył się w Europie, a wir naśladownictwa kręgami swemi i Polskę ogarnął. Około połowy w. XVII przesada i wymuszenie wdarły się w dziedzinę piękna, zapanowały nad wdziękiem i naturalnością. Objawy tego zwrotu nieszczęśliwego, rychło się do nas przedostały i zeszpeciły О-y, napełniając je kalekami roślinnemi, które za szczyt najwyższy artyzmu i piękna poczytywano. Przyczyną główną skażenia gustu w O-ach było źle zrozumiane pojęcie o wspaniałości. Pragniono zdumiewać raczej pomysłami dziwacznemi, niż po-, wabem naturalnym samej przyrody. Za W a-z ó w ze stosunkami obszerniejszemi z zagranicą i z upodobaniem wzrastającem do okazałości i dzieł sztuki, zaczęto urządzać О-y na sposób włoski, ale już wypaczony i skarykaturo-wany przez Hollendrów i Niemców. Zarzucono wirydarze i „dziardyny“ staroświeckie, natomiast w O-ach symetrycznych owych czasów, rzędem stawać zaczęto posągi albo ich naśladowania z tarcic, deszczek jaskrawo pomalowanych, zjawiły się sadzawki w gwiazdy, trójkąty, kwadraty, trawniki wycinane w cyfry i tarcze herbowe, lub wysadzane bukszpanem w floresy wyszukane, pomiędzy któremi próżne miejsca wysypywano piaskiem kolorowym, cegłą lub konchami tłuczonemi. Urządzano groty sztuczne muszlami wysadzane, kopczyki zwane „ślimakami“, błędniki czyli labirynty strzyżone, z których, wszedłszy, nie można się było wydostać, mostki zapadające się pod przechodzącym, przeróżne samołówki, nakoniec fontanny, których woda wytryskała z ust, piersi i głów posągów. Widok najprzykrzejszy dawały wówczas drzewa wiekowe, majestatyczne, niemiłosiernie okrzesywane i kaleczone, zwłaszcza iglaste, jak jodły, świerki, cisy i jałowce.

Wycinano gwoli modzie z drzew i krzewów figury różne, bóstwa mitologiczne, kapliczki, altany, parasole, a nawet zwierzęta. Zważywszy, iż nieraz szeregu lat potrzeba było, ażeby stworzyć z niepodatnego materyału roślinnego dziwoląg kunsztowny — podziwiać należy cierpliwość, tak ówczesnych ogrodników, jak i właścicieli O-ów. Kondygnacye stanowiły niezbędny warunek O-u gustownie i modnie urządzonego, co krok więc przechadzający wdrapywać się na nie musieli. O. otaczano wokoło szpalerami z grabów ciętych tak, że jeżeli leżał na płaszczyźnie, to o żadnym widoku na zewnątrz nie można było pomyśleć, gdyż nawet okna czy bramy, wycinano w ścianach szpalerów tylko od strony wewnętrznej ogrodu. Wyglądało to, jak mury zielone twierdzy lub więzienia. Place, leżące pomiędzy szpalerami, dzieliły się na kwadraty z rabatkami kwiatów i wzorami wysadzanemi bukszpanem nieuniknionym.— Jarzemski w rymowanym opisie War- • szawy za Władysława IV (w r. 1643) pozostawił wizerunek owych O-ów, w których roślinność grała rolę Kopciuszka, a natomiast główną—koncepty przeróżne. O O-zie J. K. Mości (za uniwersytetem dzisiejszym) tak mówi (cytujemy z Niemcewicza „Zbioru pa-mięt. polsk. tom III). „Od Wisły są baszty z altanami, pozłociste, miedzią nakryte, z nich na kilka mil patrzeć można na pola, łąki, lasy i wody i liczne pływające szkuty i komię-gi.... Zszedłem do niższego ogrodu, aż z murawy nad dużą sadzawką porwały się jelenie, przestraszone przez pływające tam łabędzie; żórawie chodziły po brzegach, dzikie gęsi pływały tam wspólnie z łabędziami. Krynica wyżej leżąca, wijąc się jakby rzeczką małą, dodaje wody do sadzawki. Czworogranny wysoki kamień stoi nad źródłem; na nim Kupidynek ze strzałami, obwiedziony balustradką francuskiego wynalazku. Tam, gdym uważał, dokąd mam iść wprzódy, obaczę aż grają w piłki; na długiej ławie były kamienie żelazne, do tych ciskając zrucano je z ławy; ten co ostatni zruca, wygrywa. Idę dalej, znów wytrysk wody, a na nim Neptun; niedaleko altana z gankiem; w niej rzeczy wcale pańskie i cudne malowania; na dole piwnica niegłodna w napoje. W bok altany stoi żołnierz z piłką i ra-pierem, jedną nogę trzymający naprzód, drugą w tył, jak gdyby chciał powiedzieć „Placu dotrzymam“. Tuż jest kompas godziny wskazujący, do którego gdy się przybliżam, by widzieć która godzina, zniknął cień, siknęła woda, oblała mię —a ja w nogi między krużganki zewsząd okryte drzewami owocowemi. Przy nich znów z marmuru żołnierz srogi z piką mierzy na mnie; ja nazad, chybię drogi i wpadam na Delfina z otwartą paszczą, a na nim siedzi chłopiątko z pałką w ręku; wszystko to z marmuru bardzo kunsztownie zrobione. Zmordowany, chciałem usiąść i odpocząć ale nie

wiedziałem gdzie; wszędzie rozmaite kwatery О-y były w Balicach pod Krakowem, nale-z najrzadszych kwiatów i ziół; w rogach, jak żące do Firleja wojewody krakowskiego. -gdyby baszty sklepione z drzew dają schronienie i cień w czasie upałów. W bok stoi na górze misterny wiatrak i wody w różne miejsca prowadzi (machina lajdr a ulic.ma). Puszczam się dalej, aż nowy cud- widzę na słupie konia z marmuru dziwnej roboty; przychodzę nakoniec do domu ogrodnika, aż tam drzewa cudzoziemskie, pomarańcze, figi, kasztany, oli-, wy, kaule, rapy, kardy, finoki (koper włoski) selery, angury, gwardy, ogurkones i cy-trones, znajdziesz tam sławne ziele tabakę.

Caetani (Niemcewicz 1. c. t. II) widział tam w r. 1696 „rozkoszny ogród pełen owoców takich nawet, które w tym kraju są rzadkie, jak winogron, fig, brzoskwiń, moreli i t. d.“ Sarni cki chwali ogród w Lewaitowie - (Lubartowie) w Lubelskiem, założony przez Mikołaja Firleja blisko r. 1570, który następnie zniszczony został za wojen szwedzkich. Był obszerny, gdyż inwentarz z r. 1703 podaje, że „w ogrodzie otoczonym 160 przęsłami parkanu, 7 kwater zasadzonych bukszpanem, dom ogrodnika i łazienka wszystko zniszczone.“ Około pałacu z trzech stron ciągnęła się galerya ogrodowa z balustradą ozdobioną 20 posągami. W Inwentarzu z r. 1788, już tej galeryi niema. W początkach XIX w. К1 e-mentyna hr.M ałach owska, właścicielka O-u lubartowskiego, wzbogaciła go hojnie no-wemi roślinami. Była w nim wtedy pomarań-czarnia, za jedną z największych w kraju liczona. W Ossolinie w r. 1636 Jerzy Ossoliński zbudował zamek okazały i przy nim założył О-y w guście włoskim. Według świadectwa Laboureura („Niemcewicz“ 1. c. t. IV) w r. 1646 miały Nieporęt i Falenty pod Warszawą piękne О-y. W Radziejowicach (pow. błoński), własności Stanisława Radzie-, jowskiego, wojewody łęczyckiego, (dziś hr. Krasińskich) znajdował się“ O. wesoły i ozdobny, z jednej strony wody, z drugiej kwiaty szpalery, drzewa i różne gabinety do odpoczynku do bilardu i innych grów... Na końcu tego O-u dość rozległego jest otwarcie, które odpowiada ulicy pryncypalnej zwierzyńca i daleki widok daje od wnijścia do O-u a nawet podwórza. Wśród zwierzyńca płynie strumyk, tym kanałem ogrodowym wody dostarczając wpada w staw wielki kwadratowy, oblewający z jednej strony zamek. Wśród stawu wieża otoczona gołębnikami. W Kruszynie, należącej do hr. Den ho ff a (dziś Lubomirskich) o 2 mile od Częstochowy roz- . ciągał się w około pałacu „ogród kształtny z parterami, szpalerami i gabinetami mieszkalnemu Za tym ogrodem sad wielki. Zdziwiło mnie —pisz L aboureur—„że się tam oran-żerya znajduje, co jest rzeczą rzadką w Polsce.“—S ta r o w o 1 s к i („Polonia it. d.“ 1632) wymienia ogrody: królewski w Brześciu litewskim, w Biały i w Czarkowach (albo Czarko-wie) niedaleko Wiślicy w Sandomierskiem. Ostatni przez Czartoryskich w stylu włoskim założony, lecz żadnych dziwactw w sobie nie mieszczący, dochował się do czasów naszych w stanie pierwotnym, podtrzymywany starannie przez właścicieli obecnych hrabiów Pusłowskich. Z O-u położonego na wzgórzu Wysokiem tuż nad wąwozem malowniczym, otwiera się wspaniały na kilka mil widok, na pola, lasy, wsi, starożytne miasta

Wszedłem pod kolumnadę, widzę zagrodzenie z drutu, miedzianą blachą pokryte, w niem mnóstwo rozmaitych ptasząt, tuż ogród z płotem od Wisły, w nim kwaterki pełne wonnych ziół i kwiatów, we środku marmurowa fontanna; wszędzie ' posągi odlewane ze spiżu. Tu Herkules lwa dusi, tam urodziwy koń spodem od węża kąsany, z boku do góry wspina się nogami“. Wszystko to wyglądało raczej na muzeum rzeźby olub na menażeryę niż na O. Odtąd dziwactwo to roz-wielmożniło się niesłychanie w naszych O-acli i trwało aż połowy drugiej XVIII w. Krasi c-ki, który jeszcze patrzał na nie własnemi oczyma, zjadliwie je wyszydził w swoich „Listach o ogrodach“. Trafnie między innemi mówi:

„Zgoła cokolwiek w historyi, mitologii, architekturze, malowidle, heraldyce znaleść się tylko mogło, wszystko to, ogołocone z ozdób przyrodzonych drzewa, znosić musiały; a ten był najlepszy w kunszcie swoim ogrodnik, który je najwymyślniej strzydz, krzywić, zniżać, rozciągać, strugać, rozpościerać, naciągać umiał“, i kończy dwuwierszem najlepiej malującym rodzaj tych tworów smaku zepsutego: „A gardząc przyrodzenia okazałym płodem, Bez drzew, roślin i kwiatów ogród był ogrodem.“ Niestety Krasicki wystąpił z satyrą zapóźno bo już wtedy gust O-ów angielskich do nas się był przedostał.—Z O-ów celniejszych w Warszawie wymienia jeszcze Jarzemski, należący do Adama Kazano w skiego (gdzie dziś dom Tow. Dobroczynności) „Między wieżami od Wisły wielka altana z przeplataniami, z obu stron garki z rozmaitemj pachnącemi kwiatami, ztamtąd zachwycający obszerny widok na zielone pola, lasy i płynące statki. Na dole znów altana w kolumny ze drzwiami i poręczami z marmuru i widok na Wisłę z pięknym różnych drzew ogrodem. Duża izba ogrodnicza (.zapewne szklarnia) gdzie i w zimie masz sałaty i wszelkie przysmaki“. „Przy zamku warszawskim jest ogród niewielki z kwiatami, owocami i krynicą, która kołem wody zamkowi dodaje.“—W Ujazdowie widział dwa О-y: obszerniejszy na owoce, pomniejszy na włoszczyznę „płoty w około nich żywe zielone.

Figownie w ziemi nizko te korcami mierzyć możnaby.“ Po za tem wspomina o kilku O-ach mniejszych. W tymże stuleciu znakomitsze

CK!

»11

ili

,>

⁴ ' Oi;;

Ru* ►

|‘‘V i

i'..

4’

S5

Ы

!..

JP

r?

\fffiSśpbZ

ЖЩ

M

0Щ,

я-

1’¹

щ|

-,Vł

!'iü

S:

g_

■H

Ш

toi

:1

\ î ;•

•Щ

iim. i

es

v/^î"

ШЩ

him,

fely

«Ш#, ®"

рнш

«к

Tl

M DC LV

W CI ft TU

*** i»-tl -

И® ²

щш

£ * £Щ

SSË

skX.

а-ы

< '

o ^

Ф ëî aG¹

“ a

«Щ Щ

1Й Ш

ii

tr-H

№t

Hi

uiTTjnynç

p5j

ч7>"?

iff!

f.JpP

? ⁷ * Л1

±2

lr /,

AL

^ В в S'

cr pLé CD £S

ЙО

^ P-

CS3

г!

mm ш

mm

ШЁ

’■’.l • ~-:f

s-

к—J

S»

1 fell

il

!l Щщ

$Æ

Й&< 11¹

!; j

Л'

!т

CP»

JP

?.и

•i

imjy

Hf;

I«

ft .=

■

wy.

w;; iJÊfafa«

:'"'⁴ ЩЙ

■■ f

к ь®м-

ft;

►-b

CD

II

P-

. i

ł- * » * 4^й>*к,| v> fin шшцшгг«*^

щ peste f

'ii* ib ^ ^ Ъжмм**»*"**"*'*

; 'łf I» 4 )» ЧиЫ^^УЛ'вМлГ-Л«^^

i—--    • *ИККДЛ*'л%'№ь:-й*ч*(И.

il4

li Ша|

i¹!

pi

i¹?

ь-ь

IS

/в

:>

'.■■ /I;'i

(D

O"

СЛ

SC

^ 4|f

; Ж '5 >. I ; «t «Щ!(

■ï w да=

' Лк

pv

II

iCM-

oF

'u

7J

Wiślicę, Korczyn i na wijącą się w pośrodku doliny w zakrętach tysiącznych Nidę. W Ro-gowie nad Wisłą (pow. pińczowski) dziś własności hr. S к ó r z e w s к i e'g o,f słynnym z pięknego dworu modrzewiowego, zbudowanego w r. 1685, zachował się do naszych dni O., zapewne jeszcze przezlS z’a f r]a nc ó w założony (w XVI w.) z wielowiekoweini alejami lipowe-mi i długim, bindarzem grabowym. W dziele P uffendorfa -(?J^e rebus a Carolo Gustavo gestis.“ Norymberga, 1696) oglądać można wizerunki istniejących za czasów Jana Kazimierza ogrodów, jak Koniecpolskie go hetmana w Warszawie, Prymasów w Łowiczu, w Gołubiu "nad Drwęcą, w Tenczynie, w Wiśniczu Lubomirskich i w Krzyżtoporze. Ten

Skoń-

przez Krzysztofa Ossolińskiego założony w stylu włoskim (przy zamku zbudowanym między r. 1631 a 1644) w zarysie swoim przedstawiał figury geometryczne, ułożone z drzew i krzewów ciętych, — miał aleje i szpalery strz) żonę, a ozdobiony był licznemi różnokąt-nemi altanami murowanemi w smaku ówczesnym. W Wiśniczu (ob. ryc. 164) przy zamku na spadku góry zwierzyniec, zaś przy mieście z domem mieszkalnym osobnym, O. w kwadraty, drzew ulicami przedzielony. Przy klasztorze karmelitów wirydarzyk. Ogrody te uległy zniszczeniu podczas wojen szwedzkich. — Ver dum w podróży swej po ziemiach polskich w r. 1672. (Liske „Cudzoziemcy w Polsce“) widział O. piękny w Zwierzyńcu w Lubelskiem, z pałacykiem zbudowanym na pół nad wodą, a na pół na lądzie. W Prażmowie, w ziemi Czerskiej, także ładny O., gdzie do dziś stoją dęby, których wiek obliczają na 800 — 1 000 lat. W Klukach, niedaleko Piotrkowa, u prymasa Prażmowskiego wesoły ogród i również piękny nad jeziorem położony w Osmolicach w Lubelskiem. D a 1er ac, dworzanin Jana lll-go („Mémoires secrets du règne de Jean Sobieski“ Paryż 1700 t. II str. 284) opisuje pod rokiem 1687 O. w Podhor-c;tch na Rusi Czerwonej, założony przez hetmana К o ni e c p o 1 s к i e g o lub jego syna. „Z pałacu zbudowanego na wysokiej górze rozpościera się widok na rozległą równinę i na pięć czy sześć tarasów opatrzonych balustradami, które tworzą tyleż O-ów, wznoszących się stopniami jeden nad drugim. О-y te ozdobione są, grotami, pawilonami wzniesionymi na pod-murowaniach z cegły, parapetami kamiennemi z balustradami i ze schodami rozchodzącemi się na dwie strony, a służącemi do przechodzenia z jednego tarasu na drugi. Poniżej tarasu ostatniego, do samych stóp góry rozciąga się sad, zamknięty dwoma alejami po bokach i u dołu (w podkowę). Ogród ten uległ później zniszczeniu przez kozactwo.“ Dziś Pod-horce należą do ks. Sanguszki i podziwiać w nich można jeszcze wspaniałe aleje lipowe 300-letnie. Na jednym z tarasów pokazują orzech włoski zasadzony ręką Jana Iii-go, bawiącego w r. 1687 u syna w gościnie, Pod-łiorce bowiem wnuk hetmaua zapisał królewiczowi Jakóbowi Sobieskiemu, czywszy z O-ami zakładanemi podług wzorów włoskich przechodzimy do okresu O-ów francuskich.— We Francyi w połowie XVII stulecia pod twórczym wpływem Andrzeja Le Nôtre styl włoski uległ zmianom doniosłym, przeistoczył się i na nowych oparł się podstawach. Cechami głównemi jego były: majesta-tyczność, symetrya i regularność zarysu, które najwymowniejszy wyraz znalazły w ogrodzie wersalskim, do dziś w całej świetności utrzymywanym. Odtąd styl pierwotnie włoski, zmieniony przez Le Nôtr e’ a zaczął zwać się fran-

cuskira i szybko szerzyć po Europie. Przez Włochy (gdzie podówczas już na wzorach L e N Ô t r e ’a kształtowała się sztuka ogrodnicza), Niemcy, a zwłaszcza Saksonię, szedł do nas gust O-ów francuskich. Jan III w r. 1677 już w tym stylu zakłada ogród w Wilanowie (sadząc szpalery lip i topoli ręką własną), i to samo czyni lub przerabia w Jaworowie, Wy-socku, Żółkwi i Łobzowie. Jednakże i te O-y królewskie nie wolne były od różnych pomysłów dziwacznych jak up. owa samołówka na moście w Jaworowie, skutkiem której wpadł do wody uuneyusz papieski, lub grobla pod tarasem w Wilanowie, co ją królewstwo własne-mi rękami w muszle i skamieniałości ozdabiali. Ogród Wilanowski od czasów Sobieskiego uległ znacznym zmianom. Fraucuz de Be au jeu, który go zwiedzał w końcu XVII w. pisze („Mémoires“ Amsterdam 1700) -„Ogród, taras i sady owocowe, które otaczają pałac nie mają w sobie nic nadzwyczajnego, bo brak im wody i cienia.“ Z czasem młodociany ogród rozrósł się, a postępy sztuki ogrodniczej umożliwiły te wszystkie upiększenia, dodające uroku występującym na ich tle formom architektonicznym, posągom i płaskorzeźbom. Dziedziniec przedpałacowy miał dawniej postać inną. Składał się z dwuch części oddzielonych balustradą, zniesioną blisko r. 1840. Obraz C a-nalettego uwidocznia nam tę balustradę w formie pierwotnej, jak również i stojącą dotąd piękną bramę wjazdową. Na slupach kamiennych tej bramy stoją posągi przedstawiające po prawej stronie Cererę, po lewej rycerza w stroju greckim wspartego na armatach, na słupach niższych bramy dwa niedźwiedzie. Do r. 1840 stały przy bramie: budynek dla żołnierzy, studnia z kołem do wyciągania wody, kuchnia, stajnia, wozownie, oficyny dla służby, co nadawało pałacowi piętno staropolskie magnacko-gospodarcze. Obecnie dziedziniec zdobi klomb wielki z wodotryskiem i skupiny z drzew, krzewów a także roślin szklarnianych, wystawianych tu na lato. Wejście dawne do ogrodu przez szpaler kryty, zostało zamknięte, a raczej przecięte, nie zasłaniając jednak wcale widoku na szpaler. Obecnie wchodzi się do O-u z dziedzińca. Część przyległa pałacowi tworzy taras wielki, oddzielony od części dolnej murem wielkim z balustradą kamienną, zdobną posągami. Schody, prowadzące do części dolnej O-u, również ozdobione posągami. W O-ie bogatym w mnóstwo starych i pięknych drzew, topoli, lip, kasztanów, modrzewi, są dwa szpalery lipowe jeden nad łachą wiślaną, drugi w poprzek O-u z widokiem rozległym na łąki i Morysin (ob. ryc. 165 il66 str. 912). Nad wodą wznosi się budowa kształtna machiny parowej pompującej wodę wiślaną do zbiornika. W części dalszej O-u stoi altana chińska; postępując wiodącą obok niej ścieżką, dochodzi się do mostu na łuku wspaniałym wzniesionego, prowadzą-

«цр*

■Ш

■ F ;;\

^ ;V" •' 'V '    •    V-;-

W:-*. ?

wj^r '. '<t*r

f$ß-

ï'5^-,4,    >\

%\

- 1

.С' ->ч

г-М

^ Ч

у* **-* к

•%

Л;

i:

ч*

-..„•w ./•?•>• .

•С^#⁴⁷" С- ■

'ć?    'Р'    '

f-v

к.⁴

' *4

уН

,.л у •.

... * "*;v

ï> rï/r'

&\ . ■; V>i à- ^

%Лч'* • ^Д;

*\w-

<ï

V* ‘

i$rt

t.

" Ч' ♦    «* w • А* "

-'^vvfei,

• - -, r ••;;.•• • ,;.*; . .

' 1W Ь

;r - ₄v^

. « AT,

ГЧ

ïr

•vV

Sf-v

. '. £'*■£':: ■':*•• ••^V" H' ^'S'S% У •' - r ';,ÂV

'X

?•

...    . * i

Г '    V;/ ,v>‘ ^ -4"

„ >• • '■*':• „,■ .

■ ïf'. wfr* < $*<;’ ’ *кЗ%:

|Р У/У^

W - - ': '..?

.    V

>. • * %* у ■&■*:-Ъ.ъ*

J-P    f'-    -К*Ш >'

'    IF-'./ -,    '/Г V *. -    '

*£ *

^аг

щтё

V. ÆJür^yf '.'

<*. ■

■S*

а.

-**

>9 *

^5f-C

' V- , ?

>". *< (<Г

,>»

*:j>

*• ,

Vv?

r,

MIMi

ïfc

sL

«■1

'-f?

Fig. 165. Aleja lipowa starożytna w Wilanowie w r. 1904 (podług fotogramu).

mtsis

'fiZ

ЩШ’

lV

,, -V,    ■' ,.

Fig. 166 Taras przed pałacem w Wilanowie w r 1904 (z fotogramu).

nin, winiarnia pod szkłem, figarnia (w której pielęgnują się jeszcze trzy okazy morw sadzonych ręką Jana III), dopełniają całości. Po za łachą na kępie znajduje się t. z w. „Mory-sin“, pałacyk w guście liollenderskim, z dość rozległym parkiem angielskim, w którego wnętrzu kryje się miły pałacyk myśliwski, założony przez Stanisława hr. Potockiego, tak nazwany od imienia jego wnuka Maury-

cego na dziką wyspę zarosłą krzewy gęstemi, gdzie znajduje się w kształcie pomnika Achillesa sarkofag wzniesiony przez Stan. Potockiego na pamiątkę poległych w bitwie pod Raszynem w r. 1809. Część ogrodu położona za tarasem, dość znaczna, została w połowie XIX w. przerobiona w guście angielskim. Kilkanaście szklarni, zawierających ciekawe i liczne zbiory roślin egzotycznych, wielkie egzemplarze kamelii, azalii, — brzoskwiniar- : cego. —Jaworów po śmierci Maryi Kazi-

U^t

4

w

#

*Ц*

• »'

¹ %

4-    •

*

*

1;

. ?*

Ц ••

*

4É

-

*

'*• * .

«•#

.. I

4

y* V •

* г

4

■ ♦

>

vr

V

...

.i;

,? V

'

n

*r

■

*

V

*

• i":il-lOTEK& %ows^

ow

•_* *

■

' 4

-«*•

•; ,f *'

"Л .

V

t

•• «

-

<

\

♦

N

JT

Ф

X.

Do art. „Ogrody w Polsce“.

W. ENCYKLOPEDYA ILUSTROWANA.

<? /А

<? hA

9 PvA'

Ôô©0fi>600&

*ЩЁШ

x<S-®

|jp

да #"

JvQ «/; /S Q ■. '

'© Cł ’"

ЩЯ

ф/ л О л

►X - <з Щ

W ! Û &

A*C f*’

7/

6 <£

i)

u-

-txfcgA-

»ж

®Л«; е

i? s'®

O9?

« ffi

,:Q

р **Ущ

%П’Ш}

ЗЪ-

лч.

Т?Ш|5

Ai;

Ui

<&

•о₀⁰

«Tv ®

0,® & «/

} c* <0

<3

®*ï

« V

<э©<5

«X⁵*

««влгЬйа

©:■

■fc

!ts⁴

î® ж

й/<&

ФЛ

m а &с?Ь

«.J¹

i •;

шш! -iF^.«

/«’

:!?

--

ff . Jf/A ® /^"ЛГ*.1 ■ ⁷,r

rwMlMS

ЙЖ\,

JP

'Д1°* еЖсз

â%s

feT -

■ЯШ?.

^■^ŁSari

-i-.

*:.>

î.V

<$

6*XXÄ'x

^    ^ \‘sZ

■'j

W’>ä^

4t

**4.

s?S?

*v

A¹ üj

ii

■а

г:,

о fm

U=2Ę=

wô

i«'

//\’

'О

<гч ф® ©f

Car. ф а« -X ®5 бс

4©

x\v.

%*.#в

XŚ*; Ч* 4С.

%!’ <&• ©

Й0

® ÔO

l‘î-9

«Л

.    -/J;

4 (/

«j

г ‘V

L •>    7/<э»,

ой'® M ^

I /[?«

IîJl%

■o

ft

EiĘ/i

а/

XL

/в,

J‘

7/

r*$i* 0Jî< f^î eof i2t os* y 97    ’** sir -ASf Ji,

•la 2. i E7/VK i. _

VLJiX târto/f/v PODLTQ PO^ÎABJDVY B1UT\> zy\ RJZ.ADU X/ALiZAcyi x-X\î\FZAWy w. r. 1896.

'§3cjp

Щи

gy

%ÄesS« JÉlâsî

’02

G«S/ /«

(9

”2

Ц >.

é^)

«^Хч⁴

. Vj

•;у

•09f

•'

cj

в»

«©•/

и/ Жг 5

^    Г5Ь-^-.    - e

:» о

в. Г

Ш

! / чР Qe* о

fè#:

«шХн .

o C flNv*ф 9Ä \\ф О©

Q»

«W

rf*® ö<f*

r'”F»

« 4Wb

% Xе cï

X/ ⁰G'

в «■„ ~3_У

Жп

>!:¥*еШ7Ш

StfßA§^A'

;ж^:жм$'

i^j

‘-П

ЙЭЪ

i®

-■7

SIU

« J fir

mmÆ*

«aij

Vj.

4i.

JL

ùS

•о

S)

/><?

ip#

f/M?

O¹

щщш**

п±аиЛ$£№&£$\    -    -    _

.w..

<8 «

.7 №

û-

lSL

<S

*"4 sfsl

ДДДИД ft,

<&»

9<a

à» /

XSl ^7 I ftśWf ~

>JS \ c

J0'

I'lrbm ⁰ \Ф®

Ł * .:Ьч4

-,

..

Ô n~~r~±~J

»?

1Щ?

Cc

*•>

ФЬ

Ы$

1ШЗ

К/

» ¹³

i * 7t

<31

%*

*J'i

-«il fili

8Ш1;

'ïÈjfàp %$kßM

ÄIXlx

g*7Xt)l^ «*•*•* iS‘l№.v!'

iii im

:®ЧЙ» «Я

шШ

Ir^T¹

iXwC Ф/ri

Ду

Si

XX

П\У%

Г    л

3v~

xS»

fß*<Mv&Ab.r f=(

J.fffi #J ч

P eJI

^ г^О-ч i 2 Oj

%ад\0

1x41

ei

-H %V'~

1 Uk.M

:•?

#<

,\A

:ą

Г¹--*

Ml

SStó

гГ2

irj

ft

Шы

[ршйш

v ■'»r-^^sŁ». • «-а»

Kf X>lXx-.^

®ш

хr^,N7:

C S'

"~4

’5>

5^*

'*4a

«3^    \

rfr

//r⁰\

Xr '^;'b

•A-^l

;h

ci

ix

<& ;

4—>

c'j

Сз

/V

х³;^

Ш:УХ %Х

:£Щ&*а£Ж„ *Мч

ШШШ^А£шАЖ§:

ж

ffel

.Ci-

MAI

i *'* . i-- j

ferg

;.ч

î*r’V!

т-’ХГ"

«;

f ;•

/■v -Г*

а/

Ч/ЪВ*1(Ь

©0*>fi(b j ^ вг'»фф

il ooc^cv^

r ^|î 1 S p

•g .S J ^sVg'

AMM Чсж

t:

i»

оиет

6Ш1ШЙ!

111», _ NNWÜ№

(gx

1В£тъ&ч&е&ф

ÏC

L • ?■ J

* V» !.

v * ;•

Ir—r^ h- •

;'аг,1Х № ъъ

yrtt

Ш

?&

, |S ЖвЯ^в|9Р^&та'₁»

: x*? A4■*»<*    ^ с- •£''rFrT •j-’î ‘*S*#■*'r sc-?. I

; e-tw*?*>глI :•*•*✓?*.' .j'ïwwivl

©H«tô»V£

I BEL4EDEĘCt    Cxl'

r~*F 0

c»®

. Л

;v *•

i i

- -

» "

H

/•

».

•<s?

>

W

: • ,

V*

ï

г' "

.Jr

•v

V

a*

■

»■ :

*

V4

••

>;

».■    V»

•Л

Jl

^ATEc

* ,::/-юг Jy

КЧ'ЛЩ* .

Ć-O W8'^

7

■7*

?

If

.

A.Ï '

. *•'

‘ «

* »

•<ą>

V

A

,

i

I

mi er y Sobieski ej przeszedł do Mnisz- z ziemi, na którym stały altany. Znajdowały c h ó w, którzy O. zaniedbali zupełnie, tak że się w nim rozmaite budynki, cieplarnie, figar-inwentarz spisany w r. 1771, t. j. w czasie nie, skarbczyk, zbrojownia, „cekhauzikiem“ zwa-objęcia Jaworowa prze:* Ksawerego В г a- na. Posiadłość tę od potomków Krasi ń s ki e-nickiego mówi: „Ogród włoski; smereki, gra- go nabył w r. 1767 Stanisław August bina, bukszpan i inne rodzajne dla pożytku, dla umieszczenia w pałacu władz sądowych, nierodzajne dla ozdoby adornują; altmki i in- O. naówczas zaniedbany, na nowo został urzą-ne budynki, jedne porozbieraue, drugie dla starości ruiny czekają; kanały pozałaziły, sadzawka na której bywały łazienki trzciną zarosła; flgarnia, oranżerya“.—W Żółkwi, wielkie ogrody z wodotryskami, sadzawkami, zwierzyńcem dotrwały do połowy XIX stulecia. Ówczesny właściciel Józefowicz doszczętnie je zniszczył i wyciął. — W Wysocku jeszcze przed pięćdziesięciu lity istniał pyszny szpaler dębowy, który Jan III ręką własną zasadził.

dzony przez ogrodnika Knackfusa i został otwarty dla publiczności d. 1 kwietnia r. 1768. Odtąd utrzymywany porządnie, kilkakrotnie zmienił jeszcze postać. Szpalery strzyżone, ścieżki wysypywane piaskiem kolorowym, ogrodzenia malowane kwater, ustąpiły miejsca ozdobom rzeczywistym, t. j. alejom szerokim i drogom przeważnie lipami i kasztanami wysadzonym. Od r. 1792 aż do czasów Królestwa kongresowego wszystkie uroczystości publiczne, iluminacye, zabawy dla ludu były w tym ogrodzie lub na placu przed pałacem urządzane. W ćwierci pierwszej stulecia ubiegłego O. Krasińskich miał chwile świetności, był w modzie, gromadził wtedy w sobie świat warszawski najwykwintniejszy, obecnie z przeniesieniem środka ciężkości miasta w inną stronę, nawiedzanym bywa wyłącznie przez mieszkańców dzielnicy, w której leży. W latach 1891 — 1895, uległ poraź ostatni przeróbce zasadniczej na park angielski, według [»łanu P. Szaniora, ogrodnika miejskiego. — Kończąc z ogrodami XVII stulecia, zaznaczamy że panowanie stylu włoskiego, a zwłaszcza francuskiego, w ogrodnictwie ozdobnem zbiegło się w Polsce z okresem wybujania potęgi rodzin magnackich—z czcsami „królewiąt“. Majesta-tycznośó i okazałość, będące cechami tego stylu, znakomicie odpowiadały budownictwu owo-czesnemu, któremu hołdowali magnaci nasi, stawiając rezydencye przepyszne i nader zbytkownie je przyozdabiając. Uroku tych budowli wspaniałych nic lepiej podnieść, uwydatnić i dopełnić nie mogło, jak О-y kuusztowne francuskie, dające możność rozwinięcia w swem wnętrzu tego samego niemal przepychu, który rozpościerał się w pałacach przyległych. Aczkolwiek magnaci polscy przy stawianiu tych gmachów wspaniałych i urządzaniu O-ów kosztownych (za pomocą arch tektów, artystów i o-grodników zagranicznych) kierowali się niewąt- ^ pliwie próżnością, chęcią dorównania przepychem monarchom, a wywyższenia się po nad szary tłum „braci szlachty“, to niepoślednią jednak rolę odgrywało i zamiłowanie do sztuki, smak wykwintny, pewien zachodni powiew kultury, zaczerpnięty w licznych podróżach za granicę, a podsycany przez stosunki ciągłe z cudzoziemcami uksztalconymi.—Takie ogrody, jak królewski w Wilanowie, Lubomirskich w Wiśniczu, Ossolińskich w Krzyż-toporze, promieniowały szeroko i zapewne wpływ ich na szerzenie się gustu francuskiego w naszych O-ach był niemały, atoli jeszcze silniejsze od nich działanie pod tym względem

W Łobzowie za Sobieskiego, jak mówi Lustracya z r. 1692 „W ogrodzie Króla Jana są kwatery francuskie z herbami królestwa Ichmość bukszpanami zasadzone. Około tych kwater płoty, a w kwaterach żołnierz wysadzony z kopiją. W tymże labirynt siany, który też sztachetami nowo obwiedziony na francuską modę. Jest tu figarnia, w której drzewa francuskie rodzajne z figami." Lustracya zaś z r. 1709 ogród ten nazywa włoskim „w którym kilka kwater przednich, więcej jednak pustych i wielka część jego obrócona na łąkę. W pośród tego ogrodu jest osobliwe ogrodzenie sztakietami obite, w nim jest stół, także kręgów marmurowych od kolumn 12.

Przy ogrodzie jest mieszkanie ogrodnika i figarnia, w której tylko drzewka co specyaluiej-sze i zioła bywają. Ta figarnia murowana: na zimę teraz (w r. 1710) w schowaniu są drzewka i zioła różne w piwnicach.“ Są ślady, że w ogrodzie łobzowskim była fontanna, do której przyrządem mechanicznym podnoszono wodę z Rudawy. Zniszczał ten ogród doszczętnie w czasach następnych, drzewa, któ-remi ulice teraźniejsze są wysadzone, zapewne w końcu panowania Augusta Ii-go były sadzone. (Grabowski „Kraków i jego okolice“, wyd. III).—Jan III pierwszy wprowadził do Polski topole włoskie (piramidalue) pod turecką nazwą „kawaków“; sadził po O-ach swoich żywotniki (Thuya), które niewłaściwie zwano naówczas cyprysami. Za panowania króla tego powstał też w Warszawie przy ulicy Długiej, do dziś istniejący O. Krasińskich. Założony prawdopodobnie blisko r. 1676 przez Jana Bonawenturę Krasińskiego, wojewodę mazowieckiego, na gruntach należących do Gizów, Dzianotieh,

Kleinpoltów, bogatych mieszczan warszawskich, którzy mieli О-y w tych stronach. O. ten ulegał zmianom częstym, wielokrotnie rozszerzany i ozdabiany, stosownie do mody panującej. Początkowo urządzony w guście francuskim, odznaczał się szpalerami sztuczuie wy-einanemi z lip i« grabów, tarasem usypanym

11Ü

Kneykl. Powez. Ilustr. Ser. Il Zesz. 3U T. IV.

wywarł O. Saski, założony w początkach stulecia następnego w stolicy Rzeczypospolitej. August Il-gi, który już w Dreźnie przyozdobił był ogród królewski (der (/rosse Garten), ustawiając w nim 1500 rzeźb, przeważnie antyków, który ustawicznie marzył o kopii Wersalu, wstąpiwszy na tron polski, zaczął budować w Warszawie w r. 1718, z pomocą architekta P ö p e 1 m a n n a, pałac królewski i zakładać przy nim O., który miał swemi posągami, altanami i fontannami współzawodniczyć, a może i przewyższyć ogrody wersalskie. Plany te, jak wiadomo, nie doszły do skutku—oryginały ich przechowują się w archiwum taj nem drezdeńskiem. — O. sam uległ zmianom kilkakrotnym i rdzennym, tak że dziś tylko posągi (w czystym stylu barokowym) w nim pozostałe są świadkami skromnymi tych projektów sze-

27 maja r. 1727 i odtąd otrzymał swoje nazwisko.—Przy pałacu znajdowały się dwa O-y osobne, ozdobniejsze, zajmujące prawie połowę całej powierzchni ogrodowej, które nosiły nazwy po prawej stronie O-u królowej, po lewej króla, oddzielone sztachetami, przeznaczone dla użytku dworu i niedostępne dla publiczności. Za temi ogródkami wewnętrzue-mi, po stronie prawej na wzgórzu stały cieplarnie i ananasarnia, tudzież mieszkanie ogrodnika, po bokach sad i ogród warzywny. Publiczność miała wejście od „Żelaznej bramy“, która stała przy zbiegu dzisiejszej ulicy Żabiej i Granicznej. Obok muru, okalającego O. od strony ul. Królewskiej, stał gmach teatralny t. zw. „Opernhaus“, gdzie również były zabudowania, mieszczące koszary, lazaret, ujeżdżalnię. Ogród przecięty był aleją środkowa

eg

aa

<гэг

PLAN OGRODU SASKIEGO

г mm AUGUSTA IIIs’

pJÎVïl’ Qiauui A*

w <76 2 r.

II

ES Ш

-'ï/

ГТТТ?

■ц

■ -ff Æ

ШГ ■

Ü i

SS

:    fji: î I i

; Г0ЙР Ш: :■

Ш ïfl

//

щтШ'

i rozchodzącemi się od niej bocznemi, zupełnie prostemi. Przestrzenie pomiędzy alejami zawarte, obsadzone były bukszpanem w różne floresy, zakręty, wysypane piaskiem i ozdobione mnóstwem posągów pozłacanych. W r. 1724, w samym środku ogrodu, na zejściu się alei bocznych ze środkową, zbudował król altanę piętrową z galeryą na wierzchu, gdzie dwór dawał bankiety wspaniałe, urządzał ilu-minacye. Podobno altana ta początkowo słu-

Fig. 107.

rokich i wspaniałych. Na gruntach folwarku starostwa Warszawskiego Tobiasz Morsztyn wystawił pałac z ogrodem w r. 1675,

August II kupił tę possesyę w r. 1713, a inne sąsiednie w liczbie 28-u, poskupywał w latach następnych, ostatnią—klasztor Bonifratrów — dopiero w r. 1726. Ogród Morsztyna przeto był pierwszym zawiązkiem teraźniejszego Saskiego. Po zniesieniu zabudowań wszelkich, założony został w guście francuskim wielki O., otwarty dla publiczności d. : żyć miała za wodozbiór do mających się za-

prowadzić fontann, czego królowie sascy jednak nie urządzili. —Król Augustin, zmienił O. stosownie do panującego smaku, zaprowadził szpalery wysokie, strzyżone, urządził długie i szerokie „kwiatawy“ (grzędy kwiatowe), otoczone lipami i kasztanami, oraz cieniste przechadzki i labirynty. Prócz tego rabaty pełne kwiatów i oranżerya zdobiły ten O. Niektóre posągi pozłacane zastąpiono innemi, o ozem przekonywa medalion z popiersiem tego króla, na jednym z nich umieszczony. Świetny stan O-u, prawdopodobnie nawet najświetniejszy od czasu jego istnienia, uwidocznia plan załączony z ostatnich lat panowania Augusta Ill-go (oh. rye. 167 na str. 914). Jest to kopia wierna, zdjęta z planu m. Warszawy, zrobionego z oznaczeniem' ogrodów w r. 1762 przez A. P. Ricauda deTiregaille, pułkownika inżynieryi, z rozporządzenia Bielińskiego Wiel. Marsz. Kor., a przechowywanego w Archiwum Magistratu m. Warszawy. Całość ogrodu, jak widać z planu, podzielona była na kikanaście części, jakby ogródków oddzielnych, symetrya jednak na wzór ogrodu wersalskiego ściśle zachowana. W każdej z tych części, przedmiot jakiś, budynek, altana, pawilon, ześrodkowywa wszystkie ścieżki, uliczki, szpalery do niego prowadzące. W części lewej ogrodu, położonej między ulicą Marszałkowską, a pałacem Zamoyskich, widzimy szpalery grabowe, strzyżone w linie krzywe, tu i owdzie uwydatniają się wystrzyżone w nich altanki, pasaże, nisze, saloniki i amfiteatry. Dalej płaszczyzny i pagórki umiejętnie spożytkowane, miejsca zaś odkryte, to jest trawniki przed wielką oranżeryą i pałacem saskim wysadzone bukszpanem w piękne wzory i rozmaite figury, starannie piaskiem wysypane. Wszystko to zdobią posągi porozrzucane po całym ogrodzie, a przed pałacem, na rogach tylko trawników, symetrycznie ustawione. Ze wszystkiego widać że ogród utrzymywany był z wielkim kosztem i staraniem. Zakładaniem jego za Augusta Ii-go zajmował się ogrodnik królewski Szulc, którego zastąpił w r. 1722 Jan Jakob Mencke, saksończyk, rodem z Łużyc Dolnych. Po jego śmierci, urząd o-grodnika nadwornego odziedziczył syn, Jan Krystyan Mencke, i sprawował go aż do śmierci zaszłej w r. 1807. Gdy panowanie Sasów skończyło się, ogród długo jeszcze utrzymywany był przez dwór drezdeński, ale chylił się do upadku. Dopiero po przejściu Warszawy pod panowanie pruskie, król Fryderyk Wilhelm przez układ zawarty z dworem saskim d. 1 kwietnia r. 1797 nabył pałac saski wraz z ogrodem za 40 tys. czerw, złotych na własność skarbową. O. znów przyprowadzono do porządku, ale na upiększanie go dalsze nie chciano łożyć wcale. Po śmierci M e n-ckego, zięć jego, Jan Ulrich (założyciel do dziś istniejącej w Warszawie firmy ogrodniczej), objąwszy posadę ogrodnika, obsadził grabiną i lipiną szpalery zniszczone; aleje na nowo wysadził kasztanami i klonami, zbudował cieplarnię i zaprowadził hodowlę roślin cebulkowych, z których sprzedaży w myśl kontraktu, dochód szedł na uzupełnienie pensyi ogrodnika za prace w O-e saskim i wydatki ponoszone. Pomimo jednak starań Ulricha, ogród niemógł być doprowadzony do stanu świetniejszego, gdyż odbywające się w nim mustry wojskowe i liczni dzierżawcy cukierni, kawiarni i restau-racyi, znajdujących się w ogrodzie i w pałacu nawet, przyczyniali nieporządku i ogród uszkadzali. W końcu w r. 1815 Ministeryum Spraw Wewn. postanowiło przystąpić do upiększenia O-u, a w rok później rzeczywiście dokonano przekształcenia gruntownego ogrodu na sposób angielski i urządzenia go w zarysie prawie teraźniejszym, podług planu Savage’a, słynnego naówczas ze znajomości sztuki zakładania ogrodów, ogrodnika puławskiego. Wykonaniem planu na gruncie zajmował się Jan Strobel, nowo przyjęty ogrodnik.—Roboty zaczęto z wiosną w r. 1816, a Namiestnik królewski, ks. Z a-j ączek, wyznaczył tak na nie, jak i na rozszerzenie O-u złp. 20 tysięcy. Wytknięto wtedy ulice i aleje inne, splantowano i wzniesiono pagórki, wzgórza, zasadzono drzewa nowe i skupiny, odkryto widoki. Budowle stare z czasów saskich, jak: cukiernię, oranżeryę, anauasarnię i inne zabudowania gospodarskie rozebrano, a natomiast włączono dwa oddzielne ogródki, warzywny i owocowy (dawniej króla i królowej) dotąd sztachetami oddzielone, przez co obszar znacznie się powiększył, a O. kształt swój zmienił. Uszczuplono go tylko w jednym punkcie, przez utworzenie pla- • cyku t. zw. „za Żelazną bramą“, cofając dawniejszą ciosową bramę przy zbiegu ulic Granicznej i Żabiej, na teraźniejsze jej miejsce. W r. 1818 okolono O. od ul. Królewskiej i Żabiej kratą żelazną. Od tej pory O. w tym samym mniej lub więcej stanie utrzymywano,—gruzowano drogi, dosadzano drzewa i krzewy, zwalano budowle stare.—Z protokułu odbiorczego przez Koinisyę Spraw Wewnętrz, sporządzonego w marcu r. 1821, oraz z planu O-u przez ogrodnika S r o b 1 a zrobionego, dowiadujemy się, że w O-e podówczas było drzew ozdobnych, starych, różnych gatunków, szczególnie kasztanów, lip, klonów sztuk 840, młodych 6100, modrzewi 45, drzew owocowych 31, w tej liczbie 29 grusz, orzech włoski 1 i wiśnia czarna 1. Skupin nowozałożonych z różnych krzewów 37, figur kamiennych 25, studni 3.—W r. 1824 nastał ogrodnik Z akr z e w s к i, który dosadźał corocznie znaczną liczbę drzew i krzewów, jak szakłaki, kaliny, czeremchy, głóg, kruszynę, brzozy, a nawet świerki, modrzewie i jałowce. Brak starych drzew iglastych w dzisiejszym O. Saskim, tłomaczy się tern, że do sadzenia brano egzemplarze z la-

sów i to stare, które przyjąć się nie mogły. Posadził też w r. 1824 topoli z dóbr Jabłonny 150, oraz 20 sztuk wierzby babilońskiej i 30 akacyi z O-u wilanowskiego, które, nie ochraniane, wypadły. Dla otrzymania wyników pewniejszych z nasadzeń, założył Zakrzewski szkółkę własną drzewek i krzewów przy placyku od Żelaznej bramy.--O upiększeniu O-u myślały też i osoby prywatne, np. w r. 1823, księżna Jabłonowska i hr. Wąso wieżowa były obecne przy rysowaniu klombów na trawnikach, dla dodania ogrodnikowi gustu. W r. 1831 O. został opustoszony bardzo przez żołnierzy w nim obozujących, a niełatwo mógł być przyprowadzony do porządku i nadal w nim utrzymywany, gdyż odbywające się w O-ie rozliczne zabawy, koncerty codzienne orkiestr wojskowych, a nawet gonitwy końskie (w r. 1832), szkody ustawicznie wyrządzały. W r. 1835 Komisya Rz. Spraw Wewn. oddała całkowity zarząd O-u prof. Szubertowi, dyrektorowi O-u Botanicznego, który, przyjąwszy ogrodnika Babickiego, dokonał niektórych ulepszeń, ale po pięcioletniem kierownictwie O-em zrzekł się obowiązków uciążliwych. Nadzór ogólny przyjął bezinteresownie od stycznia r. 1841 Radca Stanu В ruje wic z, dyrektor Wydziału Przemysłu, który dbając o dochody z O-u i pragnąc, aby na utrzymanie jego wystarczyły, zaprowadził w r. 1844 sprzedaż kwiatów, trawy i owoców, odjąwszy te dodatki ogrodnikom. Poprzednio dochody ze sprzedaży . tych płodów odstępowane były na rzecz ogrodników dozorujących, którzy natomiast obowiązani byli kupować z funduszów własnych nasiona kwiatów, prochy sienne (tok), rośliny ozdobne, oraz wywozić kosztem swoim liście, dowozić żwir i gruz na potrzeby O-u. Wieloletnie jednak doświadczenie przekonało, że u-kład podobny był dla O-u niekorzystny, ogrodnicy głównie skierowywali swe starania na przy-mnożenie tych płodów, z których sprzedaży zysk ciągnęli, a dbali mało o upiększenie O-u, o trwałość trawników, o dosadzanie wypadłych drzew i krzewów i t. d. Radca Brujewićz, pragnąc powiększyć jeszcze dochód z O-u, zakupił znaczną ilość roślin z Wiednia od barona Hingel, aby je rozmnożyć i młode sprzedawać, ale ówczesny ogrodnik, Budzyński, przez nieumiejętność wkrótce więcej jak połowę ich zniszczył. Wtedy dla dopięcia zamierzonego celu, Brujewićz sprowadził w styczniu r. 1846 z Wiednia ogrodnika Piotra H osera (założyciela dotąd istniejącej w Warszawie firmy ogrodniczej). Zadanie poprowadzenia O-u w kierunku wytkniętym było bardzo trudne, w braku szklarń, w którychby rośliny hodować można było. Ho ser narazie postawił szklarenkę podręczną, a okoliczności sprzyjające w tymże jeszcze roku, obdarzyły go szklarniami murowanemi. Jan Flatau, kupiec warszawski, uzyskawszy pozwolenie od Komisyi

Spraw Wewn. na założenie w O-ie Saskim Instytutu wód mineralnych, został zobowiązany, ażeby przed rozpoczęciem budowy gmachu, wystawił swoim kosztem domek dla ogrodnika, szklarnię dużą z dwoma oddziałami i mnożar-nię, — wszystkie murowane, a to zamiast starych, znajdujących się na placach pod instytut przeznaczonych, — co też w początku r: 1847, ukończone zostało.—Instytut otwarty był d. 4 lipca tegoż roku, a zbudowano go podług planu Henryka Marconiego, na wzór łaźni Dyoklecyana i ozdobiono posągami symboli-cznemi i popiersiami najsławniejszych owego czasu lekarzy polskich. —Od d. 1 stycznia r. 1849 Rada Administracyjna oddała O. Saski z pod administracyi skarbowej, — zarządowi miejskiemu, zostawiając jednak nadzór ogólny przy tych osobach, które miały go dotychczas powierzony sobie. Z ineyatywy Ho s er a przybudowana została cieplarnia półkolista, przytykająca do mieszkania ogrodnika, w której wystawiano na widok publiczny nowe lub piękniejsze rośliny kwitnące.—Nowość tę lubownicy roślin przyjęli z radością, tworzyła bowiem rodzaj wystawy stałej, ciągle odnawianej, zapoznawała z osobliwościami, wpływając na szerzenie się zamiłowania do roślin. Chociaż dochód ze sprzedaży roślin podniósł się z 400 do 1740 rb., to jednak sam O. niewiele na tern zyskał — ograniczano się na robotach najprostszych i najniezbędniejszych, jak oczyszczanie ulic i trawników, nie przeznaczając nic na upiększenie. Ogrodnikowi też, jakkolwiek w raportach przyznawano mu zdolności i pracowitość niemałą, wynagrodzenia nie podwyższono, a wynosiło zaledwie r. 225 rocznie. Czując się skrępowanym w działalności, H o s e г opuścił miejsce w r. 1853, a czasy świetnego stanu szklarni O-u Saskiego nieprędko powróciły. Miejsce Ho sera zajął August Schwabe i utrzymał się na niem do d. 1 stycznia r. 1856. Po nim nastąpił Ignacy Hanusz. W marcu r. 1856 z woli Namiestnika Królestwa, ks. O or cza ko w a, O. Saski, jako będący własnością miasta, zostający pod zarządem Tajnego Radcy Bruje wieża, oddany został pod zarząd magistratu. W rok później, z rozporządzenia tegoż Namiestnika, oddano go pod zaiząd Naczelnika straży ogniowej, pułkownika Hau к e g o, a gdy ten mianowany został administratorem Księstwa Łowickiego,—jego następcy, pułkownikowi D e m o n c al o w i. —Rok 1854, przyniósł zmiany ważne, a zarazem ozdoby O-wi. W stronie ulicy Niecałej wykopano sadzawkę, a z ziemi wybranej usypano wzgórze, na którem zbudowano podług planu Henryka Marconiego wodo-zbiór w kształcie rotundy, będący wierną kopią świątyni w Tivoli. Ponieważ z sadzawki wykopanej woda w skutek przepuszczalnego dna uciekała, spuścić ją zupełnie musiano, a dół ubrano kwiatami urządziwszy w pośrodku fontannę. Dopiero w r. 1878, po odpowiedniem umocowaniu dna i boków

i wybrukowaniu, napełniono ją znów wodą. I Wdawanie się w szczegóły było dla władzy, nie Jednocześnie prawie z wodozbiorem, wystawie- mającej styczności bezpośredniej z O-em, ucią-no i wodotrysk główny, przy wejściu do O-u żliwe, dlatego też w r. 1864 Magistrat utwo-od placu Saskiego. Wodotrysk ten składa się rzył Radę gospodarczą O-w miejskich, pod któ-z wazonu wysokiego, stojącego na talerzu okrą- rej kierunkiem wszystkie roboty w ogrodach głym, 40 stóp średnicy mającym. Zdobią go miały być wykonywane. Pakt ten dla O-u 4 delfiny wyrzucające wodę. Tuż przy nim przyniósł korzyść — przyznanie bowiem Radzie znajduje się kompas wystawiony z zapisu An- kilku tysięcy rubli, pozwoliło na ulepszenia nie-toniego Magiera. W skutek tych robót które w O-zie— skupiny dosadżono krzewami, O. wiele ucierpiał, uległ nawet zniszczeniu, ko- trawniki okolono baryerkami nowemi, urządzo-pano bowiem rowy w różnych kierunkach, roz- no trawnik dla mamek i dzieci, wożono tysiące fur materyałów, które składano na trawnikach. Trzeba było znów kilku lat pracy i starań, ażeby zło naprawić. Ponieważ jednak ogrodnik musiał zajmować się sprzedażą roślin, trawy na koszyki, liści i t. d., nie mógł więc znów dbać należycie o porządkowanie i upiększanie O-u. Magistrat, za radą pułk.

W r. 1874

przebudowano na nowo szklarnię, według planu budowniczego miejskiego An kie wieża, czego koszt wyniósł 5 500 rubli. Przerobiono drogi koło teatru i nowej bramy. Po ukończeniu tych robót, ogrodnik Dobro wolski przestał się starać zupełnie o dalsze upiększenie O-u, oddawszy się wyłącznie przymnażaniu roślin szklarnianych, z których sprzedaży dochód miał sobie przeznaczony dla dopełnienia pen-

trzeba zmian dla zaradzeniu złemu. Prezydent miasta utworzył komisyę zM. Sąchockim Rz. Radcą Stanu na czele, która ze swej strony przybrała członka zawodowca, H. Cybulskiego, ogrodnika starszego ogrodu Botanicznego. Członek ten energicznie wziął się do dzieła, a ponieważ Dobrowolski poddać się rygorowi nie chciał, został uwolniony z wiosną r. 1877. Prawie przez cały rok ogrodnika nie było, a na miejscu gospodarowali, dozorca ogrodu N o-wak, ogrodnik skwerów Kujawski pod zarządem honorowyn H. Cybulskiego.— Do ważniejszych zmian i ulepszeń w r. 1876 zaprowadzonych w O-zie Saskim należały: zregulowanie trawników od ul. Królewskiej leżących i obsadzenie ich drzewami iglastemi w liczbie 150 sztuk — przeprowadzenie drogi komunikacyjnej od owocarni do bramy wiodącej na plac Ewangielicki — obsadzenie trawników przy wodotrysku różami i przybranie ich kwietnikami — zaprowadzenie wodociągów dla dostarczania wody do podlewania. Nakoniec urządzenie zagajnika dla ptaków w stronie wo-dozbioru, który w skutek zbytniego cieniu rozrastać się nie mógł i po kilku latach skasowany być musiał. Zarząd O-u zagajnikiem tym chciał przyjść w pomoc Towarzystwu opieki nad zwierzętami. —Od r. 1878, po rok bieżący 1904, O. Saski (jak i inne О-y i plantacye miejskie m. Warszawy) zostają pod zawiadywaniem ogrodnika' głównego plantacyi miejskich, Franciszka. Szaniora, którego staraniom zawdzięczają swój stan kwitnący obecny i postawienie na stopę europejską.—Roślinność w O-ie Saskim jest dość jednostajna, aleje wysadzone są przeważnie kasztanami i lipami. W Skupinach powtarzają się te same pospolitsze drzewa i krzewy, jak grochowniki, lilaki, bzowina, akacye syberyjskie, lonicery, tawały i ligustry. W ostatniem 25-leciu dosa-dzono sporo drzew i krzewów ozdobniejszych

D emoncala, postanowił rośliny przez licyta-cyę sprzedać, a szklarnie rozwalić. Po ustąpieniu Hanu sza (w r. 1862) ogrodnik Pin- syi niewielkiej.- Jeszcze raz okazała się po-der rzeczywiście 1380 roślin za 130 rb. sprzedał, a szklarnie oraz wszelkie dochody z ogrodu na własną korzyść uzyskał, z tym warunkiem, że corocznie dostarczać będzie bezpłatnie potrzebną ilość kwiatów do ubrania O-u Saskiego i Krasińskich (którym także zarządzał). Wkrótce jednak zauważono zaniedbanie O-ów, a przekonawszy się, że F indar za bardzo dba o swoje dochody, a zamało poświęca pracy O-m; uwolniono go z końcem r. 1863.

Rośliny przymnożone przez niego (do których Magistrat nie miał prawa) nabyto za rs. 210, przez co szklarnie nadal utrzymywane być musiały. —Aby raz nakoniec O. przywieść do porządku, członek delegacyi nowo wyznaczonej,

A n к i e w i c z, sporządził kosztorys wszystkich potrzeb O-u, wyliczywszy je na 5 158 rubli, które też rada miejska dała. Ponieważ następca Findera, Szczepaniak, żadnych zmian nie zaprowadził na lepsze, Magistrat mianował w r.

1866, na jego miejsce Dobrowolskiego, który przy zakładaniu skwerów miejskich zdolnym się był okazał, ten zaprowadził w O-zie szkółkę drzew i ki zewów, z której następnie czerpał materyał do wszystkich skwerów, miejskich. —W r. 1868 otworzono bramę od ul.

Niecałej, po zburzeniu istniejącej tam posesyi.

Drugą bramę w tej stronie O-u od ul. Kotze-buego otwarto dopiero w r. 1876. W r. 1869 zbudowano przy murze graniczącym z pałacem Brüll la strzelnicę klubu myśliwskiego, którą jednakże skasowano w r. 1875 z powodu ciągłego huku strzałów, który spokój zakłócał przechadzającym się po O-zie. Nakoniec w r. 1870 na trawniku od strony pałacu Zamoyskich wystawiono teatr letni, drewniany, podług planu Aleksandra Z a b i e r z o w s к i e g o. — Od r.

1835, O. Saski pozostawał ciągle w zawiadywaniu osoby umyślnie do tego wydelegowanej—od r.

1862 Magistrat sam postanowił rządzić nim jako swoją własnością. Niedługo to jednak trwało.

głównie jako solitery na trawnikach. Kwietniki wspaniałe przy wodotrysku, ogródku wód mineralnych i przed O-m zimowym, corocznie zmieniane, niemało upiększają O.—Posągi kamienne stoją do dziś prawie w tych samych miejscach, co przy założeniu ogrodu — cztery przy wejściu od placu Saskiego — 19 przy alejach cienistych. Przedstawiają postaci symboliczne: historyi, poezyi, geografii, rolnictwa, geometryi, budownictwa, muzyki, rzeźby, malarstwa, próżności, roztropności, medycyny, chronologii, arytmetyki, inżynieryi, nagrody, czterech pór roku, zimy, wiosny, lata i jesieni, nakoniec Jowisza i Wenery. Przy placyku za Żelazną bramą, znajduje się dom dla ogrodnika głównego, mieszkania dozorców i praktykantów ogrodniczych, 5 szklarni, tudzież zbudowana przed dziesięciu laty, wielka szklarnia żelazna t. z. ogród zimowy. W r. 1883 ilość drzew starych w O-ie Saskim wynosiła 1300 sztuk, młodych prawie 2 400, nie licząc krzewów. Powierzchnia O-u mierzy blisko 28 morgów.— Równocześnie z zakładaniem O-u Saskiego zajął się król August II upiększeniem zamku królewskiego nad Wisłą. I tutaj zamiary tylko w małej części doczekały się urzeczywistnienia, Plany O-ów, które król zamierzał przy zamku urządzić—wspólne dzieło Pöppelman-n a i króla—dochowały się dotąd w archiwum drezdeńskie m. O. ten miał być na arkadach i tarasach, połączonych schodami wspaniałemi, i zbiegać aż po nad sam brzeg Wisły,— chciano go przyozdobić w wodospady, pawilony, kioski i posągi. Całość byłaby wywoływała jedyne w swoim rodzaju wrażenie, szczególnie patrząc od strony Pragi. Skończyło się jednak, lecz już za Augusta IH-go, na znacznie skromniejszym O-ie, na wzniesieniu tych tylko tarasów i arkad, które dotąd istnieją, podług planu włocha C li ar i er i.-- Innym znamienitym pomnikiem ogrodnictwa symetrycznego w. XVIII, był O. w Białymstoku na Podlasiu, założony przez Jana Klemensa В rani c-kiego (ob.), zwany z powodu swych piękności i pałacu wspaniałego Wersalem podlaskim. Plany pałacu i O-ów przechowują się w Luwrze w Paryżu, w oddziale architektonicznym. Ze szczątków, które pozostały z pałacu, z wjazdu przez bramę piętrową murowaną, prowadzącego przez dwa dziedzińce, z dawnej oranżeryi drzew prastarych, altan, stawów, kanałów ze zrujnowanemi mostami, znać jeszcze teraz, jak świetna była ta rezydencya. Z Inwentarza szczegółowego dóbr Jana Klemensa В rani c ki ego, spisanego po jego śmierci w r. 1772, (folio wielkie o 1232 stronach, dziś w posiadaniu p. Zygmunta Glogera w Jeżewie), dowiadujemy się że O. za czasów hetmańskich przyozdobiony był mnóstwem posągów, figur, kolumn, wazonów kamiennych, balustrad i altan murowanych lub żelaznych, miał wspaniałe szpalery strzyżone z lip i grabów, tudzież labirynty staroświeckie, cięte z tych samych drzew. Szeregi jodeł strzyżonych w trzy korony jedna nad drugą, co jodłom nadawało pozór buńczuków olbrzymich, zielonych. Most na trzech łukach prowadził z O-u górnego do dolnego. W górnym było „osiem parterów bukszpanem w kwiaty i murawą wysadzanych“, kaskada z figurą Neptuna, w dolnym O-ie altana chińska. Dwie oraużerye, w których rosło drzew wawrzynowych 28, drzew pomarańczowych 147, młodych sprowadzonych z Lipska i Hamburga 60, i wiele innych roślin szklarnianych. Była też figarnia z 60 krzewami figowemi. Moreli sztuk 21, brzoskwiń 20, ananasów w wazonach 50. Oranżerya mała na kwiaty i O. kuchenny osobny. O. łączył się dawniej z bogatym zwierzyńcem. Po śmierci Branickiego sukcesorowie, Potoccy i lir. Mostowska, w r. 1802 sprzedali do-Ъга białostockie królowi pruskiemu za 271 tysięcy talarów, że zaś wdowa miała na nich dożywocie, więc król pruski dopiero po jej śmierci mógł wejść w posiadanie. Zdarzyło się jednak, że Bran i ck a przeżyła rządy pruskie, trwające od r. 1794 do r. 1807, a po jej śmierci sukcesorowie za zgodą króla pruskiego sprzedali za tę samą sumę dobra cesarzowi Aleksandrowi I-mu, któremu Białystok tak się spodobał, że chciał go mieć na rezydencyę letnią. Cesarz przeznaczył 2000 rubli na drobne naprawy i wyznaczył w tym celu komisy ę, która wraz z drngą, później przysłaną, zawiodła położone w niej zaufanie, uprzątnęła bowiem wszystkie cenne ruchomości i zabytki, nawet dach miedziany z pałacu zdjęła. Kiedy cesarz zjechał powtórnie do Białegostoku na zamieszkanie, zastał pałac i ogród w ruinie, tak że myśli pierwotnej musiał zaniechać. W dobrach białostockich znajdowały się wówcząs inne jeszcze О-y francuskie, jak na Wysokim Stoczku, Bażantarni, Ptaszarni. W Choroszczy, o 2 mile od Białegostoku, stał piękny pałacyk w stylu rococo zbudowany, wodą oblany, śród wielkiego O-u, stawów, kanałów i wysp. — Z jnnycli O-ów w stylu francuskim, założonych z końcem XVII i w XVIII stuleciu w Polsce, bardzo ciekawy jest O. w Posadowię w W. Ks. Poznańskiem (pow. bukowski), należący od kilku pokoleń do hr. Łąckich, i z wielkim pietyzmem dochowany do dziś w stanie pierwotnym. O. zdobią przepyszne cisy strzyżone, niemające równych sobie na całym obszarze Polski, rozstawione symetrycznie koło pałacu i w alei głównej. Mają po 10 metrów wysokości, a przeszło 5 metr. średnicy. Strzyżone są w stożki, w kolumny czworokątne i na kształt stogów, (ob. ryc. 168 na str. 919). Liczą przeszło 200 lat wieku i sadzone być miały, wedle tradycyi miejscowej, przez sławnego Le Nótrea. Oczywiście jest to mylne, gdyż Le Nôtre nigdy do Polski nie jeździł—wydalał się z ojczyzny tylko do -Anglii i Włoch. Prawdopodobniejsze jest, że

к*

Ti

wÈfk

Fig. 168. Cisy strzyżone na tarasach w ogrodzie posadowskim w r. 1886 (z fotogramu).

Pomiędzy szpalerami znajdowały się trzy zbiorniki wody, formy regularnej. Jedna z alei nad stawem ma przeszło pół kilometra długości, z niej rozściela się z jednej strony widok malowniczy na okolicę i rzekę Jasiołkę, płynącą przez całą długość O-u, z drugiej, na stawy. Na wzniesieniu o tarasowo regulowanych spadach, znajduje się plantacya z grabów, zasadzona w szachownicę (bosquet en quinconce) służąca niegdyś do zabaw i przechadzki. O. dukielski stracił już dziś swoje piętno stylowe. Przerost drzew, nieunikniony los O-ów z o-kresu ogrodnictwa symetrycznego, zatarł dawniej równe i przez ciągłe strzyżenie ograniczane linie szpalerów. Nakoniec wiele drzew tam wyrosło, gdzie być nie powinny, wiele padło ze starości, inne znów, siekiera niebacz^ nie powaliła. Dzieła sztuki, posągi, wazy, urny, trofea, słupy, kolumny, które go zdobiły, uległy zniszczeniu prawie całkowitemu, a usiłowania przerobienia O-u na park angielski zmieniły zarys.—W Wożuczynie, o 3 mile od Zamościa, W i 1 h e 1 m hr. M i er, kasztelan słoński, generał gwardyi koron., urządził w końcu w. XVIII, na górze otoczonej fosą (gdzie

mógł własnoręcznie wykonać plan tego ogrodu. | w Galicyi posiadała piękny, symetryczny O. za-Całość jego posiada formę prostokąta, podzie- łożony w początkach w. XVIII przez Józefa lonego na kwadraty, okolonego szpalerem lipo- W andalina Mniszcha, marszałka w. kor. wym, strzyżonym. Od alei środkowej, idą dro- Były tam wspaniałe szpalery lipowe i grabo-gi boczne do szpaleru lipowego, oddzielając we, tworzące ramy perspektywy głównej od jeden kwadrat od drugiego. Są w nim labi- pałacu, także zbudowanego „entre cour et jar-rynty strzyżone z grabów, tarasy murowane üin“. z balustradami, prowadzące z pałacu do O-u, fontanny, sadzawka w końcu alei głównej i wspaniałe grupy świerków. W czasach nowszych, na kwadratach między drogami, posadzono drzewa i krzewy rozmaite, ozdobniejsze, nie szpecąc jednak całości. O. ten zasługuje na uwagę szczególną, jako jeden z nfelicznych zabytków stylu symetrycznego u nas, którego zarys w niczem dotąd nie został zatarty. — W Krystynopolu nad Bugiem (pow. sokolski w Galicyi) istnieje wspaniały O. francuski przez Franciszka S ale z ego Potockiego blisko r. 1756 założony, w dobrym stanie dochowany. О-y Kry-stynopolskie odznaczały się bogactwem kanałów wodnych sztucznych, kaskadami i wodotryskami, a roztaczały się przed pałacem wybudowanym na modłę francuską „entre cour et jardin*. Zarys O-u wykazuje naśladownictwa wybitne Wersalu — wykonał go kapitan R i-caud (może późniejszy pułkownik - inżynier Ricaud de Tiregaille, twórca znanego planu m, Warszawy z r. 1762). Dziś O. ten należy do Tadeusza hr. Wiśniewskie-g o. Plany oryginalne znajdują się w posiadaniu Adamowej hr. P o t о с к i ej. —Dukla dawniej stał zamek obronny) przy pałacu О-y fran-

i odtąd w posiadaniu jego potomków pozostaje. Niema pewnych danych, co do daty założenia O-u, — czy powstał już za Tarnowskich, czy prymasa, czy jego następców. Sądząc po wzroście dzisiejszym drzew, zaliczyć go wypadnie do O-ów powstałych w końcu w. XVII. Ten starożytny zabytek ogrodnictwa symetrycznego, nie stracił swego piętna stylowego, dzięki wielkiemu pietyzmowi, którym rodzina Radziwiłłów go otacza. Jest to O. bardzo rozległy, może dwuwłókowy, posiada szpalery strzyżone, wspaniałe, a środkowa aleja z widokiem na okolicę przypomina podobne, wersalskie lub schönbruiiskie (ob ryc. 169 nastr. 921). Posiada kanał i staw, a w końcu O-u, obszerną część gruntu prostokątną, osianą trawą i zasadzoną lipami wiekowemi w czwórkę, które dają cień nieprzejrzany.‘ Jest to miejsce dogodne do przechadzki i zabaw wszelkich. Pomysł oryginalny, w żadnym, z innych O-ów nie spotykany. Całość wywiera wrażenie majestatyczne, poważne, żadne bowiem z dziwactw smaku zepsutego nie znalazło tu miejsca. Od niedawna Ks. M i cli a ł R a d z i w i 11, odkupiwszy Arkadyę, przeniósł z niej do Nieborowa sporo zabytków archeologicznych, niewielkich rozmiarów, i zgromadził je w jednein miejscu, w pobliżu pałacu, tworząc z nich rodzaj muzeum, słusznie zaniechawszy rozmieszczenia ich po róż-li) cli stronach O-u, coby go niewątpliwie było zeszpeciło. Wspaniała nia, nabyta w Dreźnie,

cesa-

cuskie, ze szpalerami, labiryntami, sklepieniami i korytarzami strzyżonemi, przeważnie ze świerków. Z rąk Mi er ów przeszedł do Wapiń-s к i c h, a następnie do W у d ż g ó w, którzy”0. i pałac w stanie p.erwotnym starannie podtrzymują,—W Krotoszynie, w W. Ks. Poznańskiem, znajdował się O. francuski wielki, założony przez wojewodę P. Z. G ał ec к i e go w końcu w. XVII. Istnieją v nim dotąd szpalery starożytne, lipowe. Zbiorniki wód, ongi formy regularnej, zmieniono za obecnego właściciela, ks. Thum-Taxis, na sadzawki przy przerabianiu O-u na park angielski.— W Dobrojowie pod Wronkami (w W. Ks. Poznańskiem), majętności hr. Kwil ec kiego, oglądać można O. w stylu włosko-francus dm, podobno przez ogrodnik! Włcclia urządzony. Są w nim labirynt) grabowe, szpalery, amfiteatr ze zbiornikiem wody uieocembrowanym, osadzony lipami strzyżonemi w ściany i z wierzchu. W końcu O-u piękny łuk z lip starannie ciętych, tworzy jak gdyby okno (ramę) przez które roztacza się widok daleki na okolicę. — W Rogalinie nad Wartą (W. Ks. Poznańskie), należącym do lir. Racz y ńsk i e go, jest O. francuski, zapewne z końca w. XVII pochodzący. Wielkie cisy strzyżone obecnie niszczeją. Przy nim założono park angielski, wcieliwszy kilkowiekową dąbrowę wspaniałą. Na odnodze Warty, która tu tworzy rodzaj wyspy, stoi młyn wodny w kształcie kaplicy gotyckiej.—W Zbąsz) nie (pow. międzyrzecki w W. Ks. Poznańskiem), dziedzictwie Zbąskich, był O. francuski, założony w w. XVII, zniszczony następnie przez wojska Karola XII w r. 1705. Majętność ta w r. 1751 przeszła w posiadanie Gorczyńskich, którzy O. podnieśli z upadku, przyozdobili tak, że liczył się jeszcze w połowie XIX stulecia do najpiękniejszych w kraju. — W Kowalew-szczyźnie na Podlasiu, w dawniejszym powiecie suraskim, własności Orsetticli, a od r. 1830 Roztworo wskic li, istniał do końca wieku ubiegłego O. francuski, posiadający aleje strzyżone, ogromne, i sześć stawów, z których największy w kształcie krzyża. Do ogrodu przylegał park dziki, Dziś wszystko wycięte.—Znikły również w połowie drugiej XIX stulecia О-y francuskie w Annopolu na Litwie, po R a d z i w i 11 a c li, w Romanowie siedleckim, po Sapiehach (dziś własność Kraszewskich). — Jednym z najpiękniejszych O-ów francuskich na ziemi naszej, który dotąd oparł się niszczącej sile czasu, przetrwał burze krajowe i szaty swej pierwotnej nie zmienił, jest Nieborów, w dawnej ziemi sochaczewskiej (dziś powiat łowicki). Prymas Radziejowski nabył tę posiadłość od Tarnowskich między r. 1690 a 1696 i pałac tam zbudował, ale już w r. 1697 sprzedał ją T o w i a ń s к i e-m u. Później przechodziła z rąk do rąk aż na-koniec od Ogińskiego, wojew. wileńskiego, w r. 1774 kupił ją Michał Ks. Radzi wił

poinarańczar-tworzyła ozdobę

niemałą O-u, ale właściciele odstąpili ją rzowi A 1 ek s a n d r o w i II-u, który ją przewiózł do Łazienek (ob. niżej). Zostało z niej w Nieborowie kilkanaście okazów młodszych, ale* jest także między niemi okaz jeden, może najstarszy ze wszystkich, które tu kiedyś były, liczący, jak tablica ryta, na nim zawieszona głosi, przeszło 800 lat.—Okres rozwoju ogrodnictwa symetrycznego kończy się u nas robotą wspaniałą króla Stanisława Augusta i J а и a Kry-s t y a n a S c h u c li a, ogrodnika, nad założeniem O-u t. z. Ł a z i e n e к królewskich w Warszawie, w stylu mieszanym. Zarys tego O-u wskazuje na zwrot już silny ku szerzącemu się liaów-czas w Anglii stylowi krajobrazowemu. Z planu dołączonego przekonać się można, że tylko aleje główne proste (aczkolwiek nie strzyżone) i część O-u z lewej strony pałacu, mają wyraźne piętno O-ów francuskich. Inne części z drogami łukowatemi, o krzywiznach łagodnych, stawy z wyspami i o brzegach nieregularnych, ugrupowanie skupili, rozmieszczenie drzew pojedyńczych na trawnikach, otworzenie widoków na pola okoliczne, nakoniec brak sy-m e try i we wszystkiem —to cechy stylu angielskiego. To połączenie dwucli stylów różnych udało się świetnie, — jesteśmy zdania, że na niem właśnie polega główny czar Łazienek. Schuch, drezdeńczyk, budowniczy i ogrodnik," zanim został przez Stanisława Augusta

’S

S.Ï . V

'N:

mw.

:-v

?:

gAj

. ..V-    ;    ■

Ш

if:

- t

..    • A    ___

Кии

•V

. ..

Un

s'.

ШШк

Sä

А'

№#Mrlni

gPig. l69.yLUeja7środkowa w£Nieborowie w r. 1904 (z fotogramu).

za pastwisko dla bydła. Zresztą był tu las bagnisty, porosły "olchami,"a sadzawki i kanały wielce zanieczyszczone. Stanisław August przed samą swoją elekcyą w r. 1764, jeszcze jako stolnik litewski, nabył-.Ujazdów z przyle-głościami i Łazienkami za złp. 1 100 000. Pier-wiastkowo król zamierzał przebudować zamek ujazdowski, ale myśl tę zaniechał, a natomiast postanowił przerobić Łazienki na pałacyk letni, co zaczął wykonywać w r. 1767, zakładając jednocześnie O. Rzecz nie była łatwa, gdyż okazała się potrzeba oczyszczenia powietrza zarażonego wyziewami sadzawek i kanałów zapleśniałych,; przez sprowadzenie świeżej wody. Na zaradzenie tej niedogodności, król wielkie ’sumy napróżno wyłożył, aż dopiero po próbach kilkunastoletnich, przez skierowanie strumienia’ z pod Rakowca, miejsce lizdrowotniono. Wjptym też celu wyrąbano wszystkie olchy stare i spróchniałe, a zastąpiono je rozmaitego rodzaju drzewami i krzewa-

mianowany nadwornymi; nadzorcą królewskim, zwiedził О-y celniejsze w Niemczech, Francyi. a przedewszystkiem w Anglii, gdzie widzia łwzo-ry nowego kierunku ogrodnictwa ozdobnego i nabył tam tej biegłości łączeniaigustownego sztuki z naturą, która ujawniła się tak szczęśliwie w planach Łazienek. Otrzymały one swą nazwę od łaźni, która tu już za książąt mazowieckich istniała. Gdzie dziś park rozciąga _się, był zwierzyniec Jazdowskiego zamku (Ujazdowa). Ten do drugiej połowy w.

XVII należał do monarchów polskich, — Jan Kazimierz darował dobra Jazdowskie, po zniszczeniu ich doszczętnem przez Szwedów,

D e nh o f f o w i,—później stały się własnością Lubomirskiego, który wystawił tu pałac, urządził przy nim zwierzyniec i zbudował łazienkę ozdobną na tern miejscu, gdzie dziś stoi pałacyk łazienkowski. Założył też O., ale o nim nie posiadamy szczegółów bliższych. A u gust II za-dzierżawił wr. 1720 cały Jazdów, kazał wykopać kanał od Wisły dla sprowadzenia wody do zwie-    mi liściastemi, tudzież iglastemi, osadzając

rzyńca, zaopatrzył go obficie w zwierzynę i czę-    niemi    aleje, oraz tworząc    grupy na trawni-

sto polowania urządzał. August III Łazien-    kacli.    Zrobiono przechadzki    wszelakie, stawy

ki zaniedbał,'; które też opustoszały i służyły    nowe,    wywyższono miejsca    niskie i wilgotne,

117

Encykl. Powsz. Ilustr Ser. II. Zesz. 31» T. IV

wycięto widoki na Wisłę i okolice przyległą (dziś niestety zarośnięte).—Z tylnej strony pałacu otwiera się widok na staw, po obu stronach bujnemi otoczony drzewami, który zakończa most kamienny, sklepiony, z posągiem konnym z ciosu króla Jana Iii-go S o b i e s к i g o w stroju rzymskim, tratującego dwuch turków, wykonany w r. 1788 przez Pincka. Od strony wejścia głównego do pałacu jest obszerny taras, z trzech stron wodą i kanałami oblany, z ogrodem mostami połączony, na nim zaś, blisko brzegu, niewielki stoi wodotrysk, zasilany wodą, z wybornego źródła z pod Rakowca po-nany, i Bac li antka z małym amorkiem (kopia Le Bruna) oraz dwa wielkie wazony, z kararu, ozdobione każdy dwiema syrenami. Z drugiej strony pałacu schody, na wodę prowadzące, przyozdobione są dwoma lwami z ciosu i dwoma kopiami posągów gladiatorów. Na stawie od przodu jest wysepka, a na niej wśród rożwalin sztucznych, mających wyobrażać ruiny Palmiry, urządzony jest teatr letni. Na przyległym jej brzegu, wznosi się amfiteatr kamienny na 1 500 widzów, ozdobiony u góry 16 z ciosu figurami, w postawie siedzącej, wyobraża-jącemi celniejszych mistrzów dramatycznych

jt

*ч

W1

§2

• ;

■sw

;• №j

JF»!

|jg

4;

*:i

ÉiUlf " %-Ш^

s

- «**

И, — ........ ^

'*r*\ 4

-.<ж»

Fig. 170. Park w Łazienkach. Widok z pałacu na staw. (z fotogramu z r. 1903).

prowadzoną. Za nim jest kompas z marmuru białego z napisem łacińskim i rokiem 1786. Na tarasie, przyozdobionym w porze letniej drzewami pomarańczowemią cytrynowemi w kubłach, stoją po obu stronach kompasu, dwa posągi wielkości naturalnej, wyobrażające jeden syna Merkurego, odpychającego Sal m асу s, drugi Satyra podtrzymującego Bachantkę, a nad samym brzegiem stawu dwie postaci leżące, wyobrażające symbolicznie: W isł ę i Bug. Blisko pałacu umieszczony jest z jednej . strony F a u n, podług antyku z Villa Borghese wykona świecie, dłuta Tomas z'a R h i g i e g o. Przy drodze do teatru od pałacu prowadzącej stał za czasów króla Stanisława Augusta posąg z marmuru białego, przedstawiający Tankred a i Kloryndę, dłuta braci P i z a ni c h, snycerzy florenckich, później przeniesiony do Puław, a po r. 1830 do Podzamcza, gdzie go oglądać można w parku miejscowym. W r. 1781 król Sta nistaw Au gust pod jedną z gór Ujazdowskich, u stóp dzisiejszego ogrodu botanicznego, wybudował zdrój ozdobny, na pamiąt- -kę, że z niego, wedle podania, czerpano jeszcze

wodę dla Anny Jagiellonki, bawiącej w Jazdowie.—W różnych stronach O-u domki i pałacyki, pozostałe z dawnych czasów, dotąd stoją w całości, takiemi są pomiędzy innemi, obok oficyn kuchennych, Myśliwiec, mały pałacyk o parterze i dwuch piętrach, ulubione mieszkanie ks. Józefa Poniatowskiego, przy ogrodzie zaś botanicznym, tak zwany Domek biały, w którym mieszkał król Stanisław August, zanim pałac główny ukończono, później, za czasów pruskich, zajmował go latem Ludwik XVIII, król francuski, kiedy przebywał w Warszawie. Od strony O u botanicznego wznosi się budynek t. zw. Stara P o m a r ańcz a r n i a, z teatrem, wystawionym w r. 1786, i tarasem okolonym murem. Stu-    |    jego pierwotny    nie uległ zmianie, gdyż przeró-

olbrzymie bobrowniki ( Magnolia grandiflora) i znaczna liczba mirtów, granatów i cyprysów ogromnych. Przed kilkunastoma laty pewna część starych tych pomarańcz uległa zniszczeniu zupełnemu, z powodu nieumięjętności ogrodnika nowo z Rosyi przyjętego. W ostat-uim dziesiątku lat stulecia ubiegłego pobudowano w pobliżu nowej pomarańczami kilkanaście szklarni, w których miano pędzić róże na potrzeby Dworu, ale woda zaskórna, przedostająca się stale do nich, hodowlę ową unicestwiła.— Roślinność Łazienek jest dość jednostajna, składa się przeważnie z drzew i krzewów rodzimych, co jest zrozumiałe, zważywszy na okres czasu w którym O. był założony. Zarys

dnia naprzeciwko    Pomarańczami new kształt    i    bek rdzennych    nie wykonywano, nasadzeń też

grobowca C e cy 1 i i    M e te 11 i. Druga oranżerya    I    nie pizeistaczano, ani nowych nie dodawano,

przy samym końcu    O-u, zbudowana w r. 1870,    wskutek czego    O. zachował swą postać -dawną

'ZacA-jfU.

MG

Ф/У:-.

I-

'l&

S*-:-.:::

".ix:.:

lJo'fcux)nie

Aa

T“

ibv

fT*

ШШШ

■b

У y#:

K\

fni$H

WiurAôd

Fig. 171. Narys o rodu'wiejskiego podług ks. К. Kluka (r. 17 ?7).

długa na 400 stóp, ogrzewana wodą, mieści w sobie zbiór słynnych na całą Europę pomarańcz, z których 70 największych okazów liczy od 400 — 600 lat wieku. Zbiór ten znakomity w liczbie 103 drzew pomarańczowych nabyty w r.

i daje świadectwo żywo o materyale roślinnym—skromnym bardzo w porównaniu z dzisiejszym,—jakim ogrodnicy ówcześni posługiwać się mogli. — Po śmierci S t a n i s ł a w a A u-gusta Łazienki, jako własność osobista jego, 1858 od ks. Radziwiłłów z Nieboro- w r. 1798 prawem spadku przeszły na synowca, wa za sumę 228 tysięcy rubli przez cesarza . ks. Józefa Poniatowskiego, a po zgonie Aleksandra Ii-go, pochodzi z Drezna z oran- tegoż w r. 1813 na s i o t r ę jego, T e r e s ę T y s z-żeryi Zwingerskiej, słynnej już w w. XVI kiewiczową, która w r, 1817 sprzedała ca-z olbrzymieli drzew tego rodzaju. Król August łą majętność ze wszystkiemi, sprzętami cesa-II, Elektor Saski, wybrał z nich cz^śó pe- ' rzowi Aleksandrowi I-mu. Odtąd park wną i ofiarował spowinowaconej rodzinie, ! i pałac utrzymywane są w porządku wzorowym, od której nabył je w r. 1808 ks. Michał j Dziś z rozrostem drzew stał się jeszcze pię-Radziwiłł. Oprócz pomarańcz, w oranżeryi j kniojszym niż dawniej, szkoda tylko, że wido-tej znajduje się, może jedyny takiej wielkości ' kom na Wisłę i okolicę pozwolono zarosnąć.— i wieku okaz kamforowca (Laurus camphora), Zamykając opisem Łazienek okres czasu ogrod-

nictwa symetrycznego w kraju naszym, zazna- { w r. 1798, rezydencya jej przechodziła różne czyć musimy, że takie О-y ozdobne, o jakich    koleje, nakoniec po r. 1837, w pałacu mieści-

powyżej mówiliśmy, mogli zakładać tylko moż-    ły się władze gubernialne, później szpital woj-

ni tego świata, — mniej majętni poprzestawali    skowy, a O. stał się publicznym. Jakkolwiek

na ogrodach skromniejszych, tak, jak i ich    różni pisarze o piękności tego parku wspomi-

przodkowie, użytkowych i strojnych zarazem,    nali, jednakże z dokładniejszym jego opisem

W dziele ks. K. Kluka p. n. Roślin potrze-    nigdzie się nie spotkaliśmy, a z zaniedbanego sta -

bnych, pożytecznych i t. d.“ z r. 1777, znajdu-    nu, w jakim się obecnie znajduje, trudno dawną

jemy projekt (wynalazek jak go autor nazywa)    jego postać sobie odtworzyć.—W r. 1771 Iz a-

takiego ogrodu przy dworze wiejskim. Jakkol- bella z Flemingów Czaitoryskawe wiek jest to tylko projekt, nie zaś plan istnie- wsi swej Powązki pod Warszawą założyła park jącego w rzeczywistości O-u, to jednakże zwa- romantyczny, będący wyrazem prądu senty-żywszy, że autor patrzał oczyma własnemi na mentalno - sielankowego, płynącego z Francyi, О-y ówczesne, niewątpliwie przeto wzorował a rozchodzącego się wówczas po Europie całej, się na przykładach istniejących i liczył się z po- Ustronie to powązkowskie było niewątpliwie trzebami i gustem szlachty mniej zamożnej odbiciem zwierciadlanem Trianonu małego Ma-XVIII stulecia. Podajemy za autorem dosłowny ryi Antoniny. Park obszerny mieściłwso-opis tego O-u (ob.ryc. 171 na str.923)„H. Jest Dwór bie groty, strumyki, pagórki, zwaliska sztuczne, Dom lub iakiekolwiek pomieszkanie, z którego domki szwajcarskie, łuk tryumfalny, kolumna-i koło którego są wejścia do O-u a, a, a. B. H. dę i naśladowanie Colosseum rzymskiego, któ-Jest ogrodzenie całego O-u i szpalery w około re było zarazem mieszkaniem, a znajdowało niego prowadzone. C. Jest brama na boku, się na samym końcu parku. W innej stronie przez którą w potrzebie wjeżdżać można D. I). znów, nad rzeczką, naśladowanie młyna opu-Są Kwatery na różne ogrodowiny, rabbatami szczonego i na pół zburzonego, pod nim grota, obwiedzione, ulicami poprzegradzane, h. b. są a w pobliżu wodospad. Dalej kolumny złama-ścieżki zostawione w rabbatach, dla przejścia ne, głazy z napisami lub napisy wyryte na kodo kwater. E. E. Są Kwatery pola Kwiatowe- rze drzew; słowem, co krok nowa niespodzian-go, rabbatami obwiedzione, wdziękami Flore- ka, mająca wprowadzać w zadumę, budzić ma-sów, Ceratów, Cyfro w, Herbów etc. wysadzone, rżenia, roztkliwiać lub zadziwiać. Nakoniec I. F. Ulica szpalerowa nakryta w Arkady świątynia wsparta na kolumnach korynckich

c. c. c. wycinana. G. G. Ulica szpalerowa na- dla bóstwa tajemniczego, a w pobliżu obórka kryta z wycinanemi oknami cl, d. d., arkada- nieodzowna, jak przepisywała moda, aby parni dla przejścia e. e. e. w której pośrodku f. sterkom i pasterzom nie brakło kóz, krów jest pułokrągłość wypukła. H. H. Altana i baranków. Była to dekoracya przecudowma ośmioboczna w samym środku całego O-u, okrą- dla sztucznej sielanki, a wśród tej sceneryi czaro-głemi gradusami otoczona. I. Chłodnik z drzew, dziejskiej, przesuwały się obrazy sielskie i paster-które od dołu w górę gładko są podkrzesane, skie w stylu V a 11 e a u (ob.), widowiska bożków u wierzchu zaś dla nakrycia w gałęzie rozpusz- i bogiń greckich, przedstawienia z Kornela czone. K. Chłodnik szpalerowy. — W takim i Rasy na. Pałacu żadnego w Powązkach nie ogrodzie rozsadziłbym drzewa urodzajne tym pobudowano, lecz tylko chaty na pozór skro-porządkiem: linią 1 w około o. o. o. o. Grusze mne i proste, wewnątrz jednak urządzone ze jako najwyżej rosnące: linię 2 x. x. x. x. Ja- zbytkiem wyszukanym i smakiem niezmiernym, błonie ile nieco niższe: linią 3 i 4... Śliwy Każdy z członków rodziny książęcej, przyjaciół i Wiśnie ile jeszcze niższe: po rogach zaś po- i starszej służby nawet, posiadał swój domek la kwiatowego, owe drzewka pieszczone, More- oddzielny. Czarodziejskość i idyliczność Pową-le, Brzoskwinie, albo z wazami Cytryny, Poma- zek uczyniła je celem wycieczek i zabaw dla rańcze etc. Zkąd wynika przyjemność, że sta- świata wyższego Warszawy, a nawet króla nąwszy w pośrodku ogrodu na wszystkie drze- Stanisława Augusta. Budziły też żywy wa okiem rzucić można, ile ku brzegowi coraz podziw u podróżników cudzoziemskich, którzy wyższe: a potym iedne drugich od przypadków je zwiedzali, a Ks. Karol de Ligne i Ber-zaslauiają i pieszczonym w pośrodku wygadzają.“ nui lii zostawili ich opisy. Drugi z nich (ob. — Stajemy nakoniec przed okresem ogrodnictwa Liske „Cudzoziemcy w Polsce“ str. 244 — krajobrazowego w Polsce. Zasadnicza tazmia- 246), kończy swój opis Powązek słowami: na kierunku ogrodniczego ujawniła się u nas „Urządzenie wszystkich tych domków bardzo w połowie drugiej w. XVIII. Pomijając La- jest zręczne i zupełnie sielskie. Każda chatka zienki urządzone w stylu mieszanym, pierwszą ma swój wiejski ogródek, a oprócz chat nie robotą tego rodzaju był park w Siedlcach, za- widać nic prócz łąk, drzew, wody i wysp,— łożony w końcu siódmego dziesiątka lat XVIII a wszystko to pozornie bez wszelkiej sztuki stulecia, przez Aleksandrę Ogińską, he- tak, jakby samo przez się powoli jak na wsi tmanową wielką litewską, córkę ks. Michała powstało, choć całość jest dobrze obmyślona Czartoryskiego i od jej imienia „Ale- i robi miłe wrażenie“. Trembecki poema-ksandryą“ nazwanego. Po śmierci hetmanowej, tern udatnym upamiętnił piękności tej siedziby,

PS

■1

ш

4:

•и£к.к- '

ш

ж

ш

^ •' " -i iSär *9|

Bi is

mm

SS

«

r>vf; 1 ЙРИ

•O"

•S

m

m

Ш00ШЯ

fcSLi

тм:

Pi

:

4

Ш

mm

r

SI

I*

as

р

Ш

--

bi

.

saft

„ж.

ГЖ

kv

1кАЖ

Ж§Щ:,

H

;

Fig. 172. Budowla gotycka w Arkadyi w r 1904 (z fotogramu-.

■ЙГ»

тт

п-с-г

■*;

№

г:

■ .

г .Wik

X и

ш

Ш*чЁ$яр

** -ш&ш*

Ж

ôsêIèé

5*

шЯ

р* ;

s

ЙШ

*й

-*у» *

,А:

FS

>\*4;

m

ш

WJ

SS

B?

aàèSE

ш-щ .

U£L lirSb Jk..*-

ш

;

-Ж

ига

Ë

*

151111

•.»SJ

mm

щ

■г

L*2i

■*ч&

m

mmm

mm

J;*'

Fig. 173. Grota w Arkadyi w r. 1904 (z fotorgamu).

będącej odtworzeniem plastycznem pojęć ówczesnych i upodobań ks. Izabelli, wykształconej na literaturze francuskiej, które miały się zmienić później pod wpływem wypadków krajowych, już w Puławach na tle historycz-nem, odiniennem. — W r. 1794 wywieziono z Powązek zawartość drogocenną domków do Puław, a czarowne ustronie powązkowskie po wzięciu Warszawy przez Su worowa uległo zniszczeniu zupełnemu. — -leszcze wybitniejszym pomnikiem tego samego kierunku sieiankowości pseudo-klasycznej, była Arkadya, założona w r. 1778, przez Helenę z Przez-d z i e с к i c h Radziwiłłowi], żonę ks. M i -chała, kasztelana wileńskiego, położona w ziemi Sochaczewskiej, (dziś pow. łowicki), Park rozległy został udatnie nakreślony w stylu angielskim, drogi o lukach łagodnych poprowadzono umiejętnie. — może nawet lepiej niż to uczyniła później w słynnych Puławach ks. Izabella,—staw miał zarys naturalny, widoki na poła okoliczne i łąki otwarte, gdyż granicę parku, z jednej strony jego tworzyła rzeczka Skiernicwka, przez co okolica była niemal wcielona do parku, a wzrok przechodnia sięgał widnokręgu dalekiego. Wadą Arkadyi było przeładowanie rozinaitemi budowlami rozmiarów niewielkich, posągami, nagrobkami i t. d. Przy wejściu stała fontanna, a blisko niej dwie chatki wiejskie. Dróżka obsadzona kwiatami prowadziła do stawu, przez który przeprawiwszy się łódką na wyspę, gęsto zarośniętą drzewami i krzewami, spotykało się rozstawione w dość znacznej odległości od siebie, ołtarze poświęcone Miłości, Przyjaźni, Nadziei, Wdzięczności i Pamięci. Wracając stamtąd drogą cienistą, dochodziło się do groty, z głazów ogromnych zbudowanej, z której wnętrza po złomach wydostawało się na pagórek.’ Na nim wznosiły się roz\\ aliny budowli gotyckiej, której część jedna była w całości i służyła za mieszkanie po r. 1812 synowi założycielki. Droga od niej prowadziła po arkadach do łuku rzymskiego, który, jakby za ramy do obrazu, służył do najpiękniejszego stąd widoku, na świątynię Dy any, okoloną wieńcem drzew (ob. rycinę tego łuku i świątyni pod w. Arkady a). Świątynia, ta do dziś istniejąca, zbudowana jest w kształcie rotundy podług planu Szymona Zuga, o sześciu kolumnach jońskich i dwuch czołach porządku doryckiego. Z drugiej strony świątyni rozciągał się staw⁷ z przepływającym przez niego strumieniem, niosącym pianę wodospadu, z którego się w staw rzucał. Na wyspie topolami osadzonej, wznosił się grobowiec księżny Radź i w iłł owej, zbudowany na wzór grobu Jana Jakóba Rousseau w Ermenonville, i nosił napis „ J’oi fait VArcadie et f y repose“. Zieleń ciemna drzew tworzyła kulisy stawu, w dalekiej perspektywie widniała łąka, na której pasące się trzody, zwłaszcza o zachodzie słońca, wywoływały wrażenie krajobrazu

K1 a u d j u s z a Lorraina lub Be rghema, Niedaleko stawu spotykało się rozwaliny sztuczne, niby świątyni greckiej, miejsce poświęcone Рано w i, którego posąg, w niszy umieszczony, otoczono godłami bożka pasterzy. Dwanaście słupów mniemanego gmachu, leżało obalonych i mchem porosłycli wśród najwspanialszych nagłowników korynckich dłuta greckiego i rozmaitej wielkości, a te obok gzemsów, posągów, popiersi, wazonów, kolumn, nagrobków, płaskorzeźb całych i w ułomkach. W pośrod tych zwalisk, schroniska dla kóz i owiec, co miało wywoływać wrażenie, jakby pasterze Arkadyjscy zburzyli świątynię szacowną, chcąc z niej sielski użytek zrobić. Dla większege złudzenia leżały w tern miejscu, zarosłe powojnikami i winną macicą, urny kosztowne, wanny z marmuru, służące za naczynia do pojenie trzód. Opodal był sad otoczony murem, również ze stnrożytnych szczątków zbudowanym. Oprócz wspomnianych budowli i wielu osobliwości godne uwagi były jeszcze w Arkadyi, cyrk, amfiteatr, kaplica i domek wiejski. Wzniesienie cyrku było myślą olbrzymią, a wykonanie nakładu ogromnego wymagało. Rozkład bowiem jego murów doskonale był podług dawnych podań i wzorów sporządzony, a kolumny, słupy, podstawy i środkowy obelisk były naśladowaniem łudzącym tego rodzaju zabytków. Niemniej zdumiewał amfiteatr, na wzór istniejącego w Wicencyi wystawiony, do którego dokładności przyczynił się sam materyał, wzniesiony był bowiem z rodzaju rudy żelaznej, około Łowicza znajdującej się, która naśladuje kamień przez starożytnych do budowli używany. Naprzeciw amfiteatru miejsce sceny zajmowała winnica, tworząc żywe kulisy oryginalne.—Kaplica wystawiona była cała z kamienia w kształcie grobowca czyli sarkofagu, na pamiątkę córek księżnej, zmarłych w kwiecie wieku. Na-koniec ostatniem dziełem właścicielki, jedną z najciekawszych osobliwości Arkadyi, był domek File mona iBaucydy. Z powierzchowności zupełnie wiejski, zawierał wewnątrz na wstępie parę izdebek, ze sprzętami i naczyniami gospodarskiemi wieśniaków, dalej pokoje napełnione starożytnościami pysznemi Greków i Rzymian, mnóstwem posągów, naczyń i sprzętów kryształowych, — które opisywać nie tutaj miejsce. Jak niekiedy współcześni twierdzili, myślą założycielki b}ło wystawić w tej szczególnej budowie chwilę, kiedy chata Fi lern on a i Baueydy, w nagrodę ich gościnności dla Jowisza i Merkurego w świątynię się zamienia,—już jej połowa jaśnieje blaskami przepychu,. kiedy druga jeszcze zachowała ubogą postać wieśniaczą. Istniał w Arkadyi jeszcze na początku XIX stulecia pałacyk cały z kryształu, który miał strzaskać upał słoneczny. Arkadya, przeszedłszy w obce ręce, zmieniała kilkakrotnie właścicieli, od roku 1860 należała do lir. A d 1 e r b e r ga, namiestnika Finlandyi, od którego odkupiona została przed lat dziesiątkiem przez ks. Michała Radziwiłła. Większość budowli jest obecnie w ruinie, amfiteatr od wielu lat rozebrany, po cyrku śladu niema. Park zaniedbany i zarośnięty w dziki gaj się zamienia. Na tem miejscu musimy zaznaczyć, że przykład Powązek i Arkadyi był zaraźliwy i odbił się echem szerokiem w O ch powstałych u nas na schyłku XVIII stulecia. Park puławski, a następnie Zofijowka urządzone już w stylu znacznie mniej sentymentalnym, nie były w stanic wpływu Powązek i Arkadyi na razie osłabić, a tembardziej unicestwić. Za wzorami księżnej Izabelli Czartoryskiej i Heleny Radziwiłł o w ej, poszły wielkie panie współczesne i niektóre szlachcianki smagane satyrą księdza biskupa Krasickiego p. n. „Żona modna“. Satyra ta jest dokumentem znaczenia historycznego, wskazującym w jaki sposób dawne О-y polskie, rozwinięte na stylu włoskim, a następnie francuskim, przerodziły się w owych czasach, na mistyczno-romantyczne naśladownictwa sielanki Gesnerowskiej. W tym okresie sielankowym, przypadającym na ostatnie lata panowania Stanisława Augusta, idylla panowała w O-ch polskich. Poznikały szpalery, bukszpany, świerki i jodły strzyżone, powyrzucano za płot bożków drewnianych i kamiennych z poutrącaneini nosami, poburzono gro.ty wilgotne, wysadzane muszlami, a natomiast stawiano kabanki korą brzozową obłożone dla pustelników, domki szwajcarskie, kolumny złamane, kamienie ogromne z napisami, wszystko poświęcone przyjaźni, melancholii, wspomnieniom i t. p. Architektura ta z gałązek i kory, dogadzała usposobieniu romantycznemu ówczesnemu. Pustelnia stawała się nieraz przytułkiem dwojga błądzących kochanków, zaskoczonych burzą. Zdarzało się i to, że światowiec za pustelnika przebrany, wykradał w zwierzeniach pobożnych dzięki swej szacie, tajemnice serduszek. Misty-fikacyć i intryga,- będące także w modzie, bardzo dobrze mogły korzystać, z promenad dzikich, domków pustelniczych i wysp cienistych, niezbędnych w O-ie każdym. Z nastaniem mody O-w angielskich, nov\ość ta zawracała głowy. Pleć piękna zwłaszcza, naczytawszy się romansów sentymentalnych i sielanek francuskich do góry nogami przewracała naszą poczciwą wieś polską i О-y staroświeckie prababek. Nie jeden, nie rachując się z majątkiem, zakładał parki ogromne, kopał jeziora i stawy, wznosił góry, stawiał zwaliska nowe zamczyska i t. p., a kiedy zabrakło pieniędzy О-y popadały w opuszczenie albo przechodziły wkręcę wierzycieli lub dziedziców uboższych, którzy nie chcieli lub nie mogli łożyć tysięcy na ich utrzymanie. Owe kabanki, mostki i świą-tyńki, domki szwajcarskie pogniły na słotach, stawy i jeziora zarosły szuwarem, a młynki romantycznie zrucone nie obracały się, bo w spadającym ze skały strumyku wody nie stało.

Słowem, gdy czujnej ręki zabrakło, upiększenie takie stawało się oszpeceniem,—wyglądało o sto procent brzydziej, niż najmniej malowniczy kawałek lasu, zostawiony tak, jak go wydała matka-przyroda... Hasło do zwrotu szczęśliwszego w ogrodnictwie ozdobnem naszem, dała ks. Izabella Czartoryska, utworzeniem parku puławskiego, tego prawdziwego arcydzieła sztuki ogrodniczej. Puławy, to ognisko życia umysłowego i towarzyskiego, wywierające przez pół wieku wpływ na literaturę i obyczaje, stały się również macierzą ogrodów polskich, w stylu angielskim zakładanych. Urządzeniem Powązek, będących kopią Triano-nu, i odtworzeniem malowideł Vatteau i Bouchera, księżna Izabella spłaciła haracz młodości i hołd oddała modzie. W Puławach, znalazła piękno gotowe, wytworzone przez zespół szczęśliwy czynników przyrodzonych—bujną roślinność niziny nadwiślańskiej, rozmaitość malowniczą wzgórz i dolin, obfitość wody,— które czekały tylko wyzyskania umiejętnego, ażeby zamienić się w krainę czarowną. W Puławach mury dawne, drzewa stare przemówiły do księżnej mową tajemniczą, i w poważniejszy wprowadziły ją nastrój, szerokie zaś widoki wsi polskich, dokoła rozrzuconych, zbliżyły do chat włościańskich i do nie udanych, nie przebranych pasterzy. Tu odczuła i zrozumiała mowę przeszłości, tradycyi i natury rodzimej, którą wszystko w Puławach przemawiało i uległa przeobrażeniu wewnętrznemu. Zwrot ten zaczął się od stylu w zakładaniu O-ów, a miał w następstwach wywołać zmianę w usposobieniu i uczuciach, odrywając ją od świata kosmopolitycznego, a zwracając do rzeczy ojczystych. Księżna była artystką w sztuce ogrodnictwa, a rzecz godna zaznaczenia, że nagle zrywa z jedną szkołą i przechodzi z całym zapałem do drugiej, wyprzedając swój czas. Nie ulega wątpliwości że pobyt w Anglii w r. 1790 i zwiedzenie celniejszych parków tego kraju, wzmocniło w niej, jeżeli nie obudziło, upodobanie do przyrody swobodnej.—Puławy w czasach Jagiellońskich były własnością hrabiów n a Tenczy n i e, — po wygaśnięciu ich przeszły w dom Lubomirskich, od których Adam Sieniawek i, wojew. bełzki, wziął je wianem. Mały zamek na szczycie góry, bądź po Tenczyńskich, bądź przez Sieniaw-skiego wzniesiony, kazał spalić w r. 1706 Karol XII, mszcząc się na hetmanie, jako stronniku Sasa. Ostatnia z Sieniawskich, Zofia, córka Adam a, wyszła za mąż za D e n-hoffa, a owdowiawszy oddała rękę ks. Augustowi Czartoryskiemu, wojew. ruskiemu, w r. 1731. Na miejscu spalonego wybudowano pałac obszerny w guście francuskim, a księżna wojewodzina zachwycona wspaniałem i ślicznem położeniem miejscowości zaczęła zaraz ją przyozdabiać O-mi rozległemi w stylu francuskiem, ze szpalerami ciętemi, i sada-

mi owocowemi. Do dziś koło pałacu stoją drzewa prastare, czasy Sieniawskich pamiętające. Księżna testamentem przekazała swej synowej pieczę nad Puławami, pisząc „aby tego nie zaniedbała, co ja z takim trudem ozdobiłam, a może pamiętając o mnie, jeszcze więcej przyozdobiła“.

kszania O-u już istniejącego i założenia Jparku nowego przy pomocy najpierw Pope g o, ogrodnika Niemca, a później Savagea, Anglika (umyślnie z ojczyzny sprowadzonego) zdolnego, jak wówczas nazywano, pejzażysty ogrodowego, który już Polski nie opuścił i życia w Puła-

.Мш

Лг-

R»

■■

ж rii

-VTY5

'■: /' -Jf

Я»

•’-И 1

Ж

ЛМПК<

Т'Ш

$ Щ?

LÉI

g; ffeś⁴ -¹-

ШЯ? • : У: J

jäte,,.

BSKSBŁa    *

’ТЧк &&

I w

'■■ ■ -.'

iS

i?

IJ?

8B 9% >ж

jfi >

|. I MralwJ ,Tj

! 11 Br' arÄj

|ЙШей

Fig. 174. Świątynia Sybilli w Puławach (podług rysunku Yogla z r. 1806):]]

Po śmierci księżnej wojewodziny, Puławy prze- ! wach dokonał. Urządzanie parku ciągnęło się szły na syna jej, ks. Adama Czartoryskie- | długie lata, bodaj do r. 1830, księżna bowiem go, generała ziem podolskich, ale choć były j nigdy nie była zadowolona ze swego dzieła, główną rezydencyą książąt Czartoryskich, wciąż przerabiała i zmieniała jego zarysy, sta-to jednak stale zamieszkane zostały dopiero wiała nowe budowle, dosadzała nowo sprowa-wtedy, gdy skutkiem niesnasek z królem i dwo- . dzone z zagranicy drzewa i krzewy, otwierała rem, księstwo Warszawę opuścili w r. 1784. ; widoki nowe, radząc się nietylko swej wyobra-Księżna Izabella zaraz zabrała się do przy- źni twórczej i poetycznej, ale i zjeżdżających ozdobienia Puław, do przerobienia pałacu, upię- ! się do Puław pisarzów, poetów, malarzów, ar-

artystów (jak np. Vogla i Preya), wprowadzając w czyn natychmiast każdy ich dobry pomysł. Znany jest fakt, iż była w kore-spondencyi ze słynnym śpiewakiem „Ogrodów“, Delillem, od którego zasięgała rad, odnoszących się do napisów na pomnikach w parku wystawianych, i któremu przesłała opis O-u puławskiego (zamieszczony dosłownie przez poetę w wydaniu drugiem „Ogrodów“ w przypiekach do pieśni pierwszej). De lilie w swoim poemacie poświęcił kilkanaście wierszy pięknościom O-ów sarmackich, Puław i Arkadyi — czem je rozsławił po Europie.—Puławy leżą na wzgórzu, ciągnącem się nad Wisłą. Droga dojazdowa (istniejąca do dziś) wysadzona ośmioma rzędami lip prastarych, wiodła na dziedziniec wyznaczony na miarę rezydencyi monarszych, którego środek zajmował zbiornik wody obszerny, ocembrowany. Przy wjeździe w dziedziniec podłużny, stały z obydwuch stron cieplarnie, zbudowane przez księżnę Izabellę, a dziś już zburzone. Cieplarnie te słynne na całą Polskę, mieściły zbiór wspaniały roślin dotąd w kraju nieznanych, a które księżna sprowadzała przez całe życie z krajów różnych. Z poematu W o-ronicza p. n. „Sybilla“ przekonywamy się, że hodowano w nich osobliwości roślidne najrzadsze. —Pałac stoi na szczycie wzgórza, część O-u do niego przyległa leży na równej z nim wysokości, druga spada ku rzece. Od wschodu i północy rozciągał się las z dębów, lip i jodeł, rozległy bardzo i pocięty alejami. Od południa widać góry, na których wznosi się kilka zwalisk malowniczych zamków starych, między niemi Kazimierza W-g o. Od południa ku zachodowi toczy swe wody Wisła, tworząca poniżej O-u wyspę dość znaczną. Ze strony tylnej pałacu otwiera się widok wspaniały na Wisłę, brzeg jej przeciwległy, porosły drzewami olbrzymiemi, usiany wioskami na wzgórzach, oraz na dwór wiejski, zbudowany na wzór świątyni W e s t y, ocieniony dębami i topolami. Z prawej strony dziedzińca, przy wejściu do O-u, wznosi się przysionek kilkunastoma kolumnami wsparty, na którym mieścił się napis łaciński: „Ducitc sollicitae hic jucunda oblivia vitae“ (Tu niechaj wiedzie zapomnienie lube trosk życia). Część przyległa pałacowi od strony zachodniej posiada dotąd aleje lipowe proste—zabytki jeszcze po Sieniawskich, — między któremi ścielą się trawniki szerokie. W pobliżu, pomiędzy Skupinami drzew, na małej polance stały dwie brzozy olbrzymie z gałęziami od wierzchołka do ziemi spadają-cemi, pod których cieniem widniał pomnik z ciosów z napisem „Pomnik starych przyjaźni“, z wyrytemi po bokach nazwiskami osób którym był poświęcony. Postępując dalej drogą spotykało się oranżerye, zawierające co najrzadsze krzewy i roślin) kwiatowe. Na jednej z kolumn wyryto napis „ Hic omnes arbu-sta juvant humilesque myricae“. Z tej samej

Encykl. Powsz. Ilustr. Ser. II Zeez. 31b T. IV.

strony dochodziło się do granicy dawnej O-u, do wąwozu, w którego głębi biegnie droga publiczna, wiodąca do Włostowic. Nad wąwozem rzucono most kamienny, po którym przechodziło się na drugą stronę, gdzie był sad tak zwany „górny“,—na prawo widniała droga szeroka, wysadzona topolami olbrzymiemi, na lewo pola i las. Wzrok stąd sięgał dalekiej okolicy a O. za pomocą tego, co anglicy zowią „deception“ , zdawał się nie mieć końca. Zwracając się na prawo, spotykało się część O-u więcej dziką z wąwozami, łąkami naturalnemi i Skupinami drzew, następnie na pochyłości lasek mały. Przez jeden z wąwozów, po moście kamiennym, dochodziło się do wzgórza wyniosłego, zbiegającego nad łachę wiślaną. Na krawędzi jego, jak gdyby zawieszona, stoi najpiękniejsza budowla parku puławskiego „Świątynia Sybilłi“ cała z ciosów kamiennych, odwzorowana ściśle i w tych samych rozmiarach co świątynia Sybilli w Tivoli we Włoszech, przez budowniczego nadwornego Piotra Aigner a. Kamień węgielny pod nią położono w r. 1798, a ukończono ją ostatecznie w r. 1800. Dojść do niej można drogą bliższą, aleją lipową prostą, biegnącą od prawej strony pałacu. К s. Izabella pomieściła w niej muzeum pamiątek narodowych, rozlicznej natury i wartości (pamiątkowej, artystycznej i archeologiczno-histo-rycznej), zebranych przez siebie samą w podróżach w kraju i za granicą lub też nadsyłanych do jej zbiorów. Od wejścia głównego widać było tylko część wyższą świątyni,—od strony łachy wiślanej całą (ob. ryc. 174 na str. 928), —górną i dolną. Dziś z tej strony jest zupełnie zarośnięta drzewami. Wschodziło się do świątyni bądź przez podwoje główne na górze, bądź z dołu przez wązkie wschody jakby tajemnicze, zaroślami ukryte. Nad drzwiami pontyftkalnemi widniał uapis ze złoconych głosek: „Przeszłość Przyszłości“, który niedawno dopiero zdjęto. Obecnie wmurowano go w jedną ze ścian Muzeum ks. Czartoryskich w Krakowie.—W pobliżu świątyni Sybilli, stoi t. z. „Domek gotycki“, wzniesiony w r. 1809, na pomieszczenie starożytności i pamiątek dziejowych różnych krajów Europy, jak niemniej Azyi, Egiptu, i Ameryki. W ściany zewnętrzne wmurowane były różne pamiątki z kamienia, marmuru, cegły i żelaza,—które utrzymały się do r. 1862, —później zostały wyłupane. Nad drzwiami wyryte były słowa: „Izabella r. 1809“ i napis: „Sunt lacrymae rerum et mentem mor-talia tangunt“ (Mają i rzeczy znikome łzy swoje i duszę rozczulają). Wyszedłszy ze świątyni Sybilli dochodziło się do niewielkiej polanki otoczonej pagórkami. Na stoku jednego z nich znajdował się pomnik z marmuru białego, poświęcony przez ks. Izabellę pamięci świekry i jej męża, wykonany w Rzymie na wzór i według rozmiarów grobowca S с у p i o n a. Idąc dalej w głąb parku nad wybrzeżem śli-

118

czna ścieżka prowadzi do wąwozu głębokiego. Po moście kamiennym, rzuconym nad nim, dochodzi się przez gęstwinę drzew, obok cysterny, do małej furtki kamiennej, którą otwarłszy, stawało się przed prześlicznym trawnikiem z mnóstwem kwiatów i krzewów, przed którym stał pawilon w stylu korynckim. To Marynki, od imienia właścicielki, nieszczęśliwej ks. W i r-temberskiej, córki ks. Izabelli, nazwane. Na frontonie swego domu właścicielka kazała wyryć napis z Horacego: „Ille terrarum mihi praeter omnes angulus ridet“ (Ten zakątek milej nad wszystko na ziemi do mnie się uśmiecha). Odnoga Wisły oddziela Marynki od wyspy,—most je łączy. Ta wyspa była jedną z najpiękniejszych ozdób Puław. Na pastwiskach o trawie soczystej, pasły się swobodnie krowy wśród niebotycznych topoli nadwiślańskich, sokorami też zwanych, których rosło na wyspie przeszło dwieście sztuk. Pod ich cieniem zbudowano obory, mleczarnię i kilka chat. Na tej wyspie, „Kępą puławską“ zwanej, rosła wierzba olbrzymia, której dwie odnogi o kilka łokci wyżej zrosły się, tworząc niszę obszerną. W niej księżna ordynatowa umieściła wyobrażenie kamienne Bogarodzicy z napisem „Dobrej Matce, wdzięczne dzieci“. Przy odziomku drzewa były stopnie do klęczenia i postument z naczyniem zawierającym wodę święconą. Był jeszcze na wyspie drugi pomnik, poświęcony ks. Wirtember-skiej, noszący nazwę „Krzyża Maryi“. Z kępy wracało się po drugim moście do parku. Ścieżka prowadziła wśród skał malowniczych do grot o dwuch piętrach, dużych i pięknych. Groty te naturalne, ks. Izabella rozszerzyła i przyozdobiła. Jedna kąpała się w nurtach Wisły,—druga miała kształt kaplicy z wyrytym wierszem z Racinea „L'Eternel est son nom“... Po przez jednę z tych grot dochodziło się do miejsca samotnego i dzikiego. Tam były dwie stare topole, niemal obalone, ale zdobne jeszcze, liśćmi pokryte. Pod ich gałęziami leżał kamień olbrzymi, poświęcony „Przeszłości.“ Nikt podobno koło niego przechodził, żeby nie uległ zadumie. Po nad kamieniem pomnikowym i topolami wznosił się szczyt skały, który znów księżna poświęciła jednemu ze zmarłych przyjaciół. Wzdłuż skały stała chatka rybaków, dalej kilka sklepień starych, malowniczych bardzo i schody w »skale wykute, a wśród kamieni mnóstwo krzewów i roślin pnących się. Stamtąd przechodziło się do części parku leżącej nad samą Wisłą, a raczej nad jej odnogą. Tu najwspanialsze rosły (i rosną jeszcze) drzewa: dęby, iwy, topole, lipy tworząc sklepienia z zieloności tak gęstej, że o każdej porze dnia cień tu panuje. Po przez odziomki drzew przeglądają wody Wisły w całej majestatyczności. Wieczorem, w porze letniej, przy zachodzącem słońcu, cała Wisła jest purpurowa, a o zmroku, przy świetle księżyca—srebrzysta. Jest to widok jedyny w swoim rodzaju. Tę część parku zamykał lasek kasztanowy, złożony z 40 drzew starych i olbrzymich, wśród których wytryskało sześć fontann, wyrzucających wodę aż ponad ich wierzchołki. Za laskiem kasztanowym odpoczywało się w szałasie nad pięknym strumieniem, płynącym z łoskotem po kamieniach ku Wiśle. Tu znajdował się kamień wielki, poświęcony śpiewakowi „Ogrodów“, Delii łowi. Topola go ocieniała, strumyk oblewał, łąka służąca do zabaw młodzieży i balów dla dzieci otaczała. Napis na pomniku w języku francuskiem brzmiał: „W cieniu lasów, obok żniwa złotego, przy łąkach zielonych i wesołych niwach, przyjaźń kładzie pamiątkę temu, który tak dobrze opiewać je umiał.“ W Maryn-kacli było źródło świeżej wody, ocienione akacy-ami, a obok płaskorzeźba, także D e 1 i 11 o w i poświęcona, z napisem „II aima la campagne et sut la faire aimer * Na dole, pod. pałacem w parku od strony łachy wiślanej, stała pod świerkiem, grupa, przedstawiająca dwie postaci z „Jerozolimy wyzwolonej“ — Tank reda i Klorynd ę z wyrytym dwuwierszem „Giniesz piękna Kloryndo od miłosnej dłoni. A twój Tailored nad własuem zwycięstwem łzy roni.“ Opodal, jako pendant, stała rzeźba wyobrażająca popularną tak wówczas Pamelę. Były to dwie pamiątki pozostałe z Powązek i tu przywiezione. Dwa sfinksy z centko-wanego marmuru włoskiego strzegły wejścia u schodów do O-u. Przyległy pałacowi mały ogródek, do którego prowadziły drzwi szklane, otoczony był płotem żywym i zapełniony mnóstwem kwiatów najrzadszych. Ks. Izabella posadziła w nim własnoręcznie jedyną skupinę drzew, złożoną z topoli włoskich, akacyi, lilaków, okoloną wstęgą z Azalii pontyjskich, (które przywiózł tu w r. 1797 Mikler, sławny o-grodnik-planista, odkrywszy pierwszy tę roślinę na Polesiu wołyńskiem, dziko rosnącą). W pośrodku ogródka stał ołtarz z marmuru białego z napisem: „Najwyższej Istocie za moje dzieci“, dalej posąg Fauna z karraru. Za skrzydłem lewem pałacu, między niem a dom-kiem żółtym, t. z. „pasaż angielski“, arkadowym sposobem zbudowany, prowadził do O-u dolnego. Przy jego wylocie, na kamieniu w skarpę wmurowanym, ocieniowym dębem starożytnym, widniał wiersz Woronicza: „O! wy dęby szelestem powiewnym odzowne, Młodniejące w starości; swym mchem szanowne, sadził was własną ręką dla swojego syna, Nestor nasz, późne plemię Gedymina.“ Idąc od tych wschodów ścieżką krętą nad brzeg łachy, spotykało się pawilon chiński, osadzony topolami włoskiemi, przed którym rósł kasztan olbrzymi jeden z najstarszych w Polsce. Dziś z niego tylko szczątki odziomka pozostały. — Ks. Izabella zakładając park puławski na sposób angielski, zachowała przyległy pałacowi O. francuski, przez swą świekrę założony, zaprze-

Z drzew największych i naj-

stawszy jednakże strzydz drzewa. Dotąd dochowały się z niego aleje lipowe, proste, po labiryntach wszakże śladu już nie zostało. Księżna była zwolenniczką Browna (ob. Ogród), lubiąc sposób jego sadzenia drzew i krzewów w Skupinach o obwodzie kolistym (t. zw. ang. clumps) i otaczania ich wstęgą z roślin kwiatowych, zimotrwałych i letnich. Dziś skupiny te nie rażą, gdyż drzewa i krzewy rozrosły się po za linie ongi im wytknięte, a o obsadzaniu kwiatami nikt dziś nie myśli. W książce o „Ogrodach“ (ob. niżej), przez siebie wydanej, sposób ten sadzenia gorąco zaleca. W dziele tern księżna nie dała ścisłych prawideł zakładania O-ów, lecz usiłowała wzbudzić zamiłowanie do piękności rozsypanych w przyrodzie, a potrzebującycłi tylko starania małego, żeby się stały rozkoszą dla oka, uprzyjemniły siedlisko wiejskie i nie przyniosły uszczerbku w gospodarstwie.. W przemowie mówiła: „Myśli tu umieszczone w szczuplem obrębie, tego jedynie dowiodą, że nietylko ogrody upiększają wiejskie mieszkanie, ale że ogrodem stać się może każde miejsce, każda wioska, każdy folwark, najmniejszy kątek.“—Powierzchnia parku mierzyła 45 morgów, oprócz sadu siedmio-morgowego. Park leży na płaszczyźnie wyniosłej, o spadku południowo-zachodnim ku nizinie Wisły, podczas której wylewów, część dolna parku pozostaje pod wodą. Grunt jest przeważnie gliniasty, mniej lub więcej z piaskiem pomieszany, a w nizinie wiślanej — napływowy. Wzrost drzew wogóle nadzwyczajny, tak, że nie które] dosięgają wysokości i rozmiarów nigdzie indziej nie spotykanych. Dotąd rosną tu prawdziwe olbrzmy roślinne, ale wiele ze starości ginie albo pada wskutek wylewów. Niektóre liczą po 200 — 300 lat nawet, tych jest już mało, inne przeszło po sto lat. Za czazów księżnej Izabelli zbiór drzew i krzewów w parku puławskim liczył 260 gatunków i odmian, z których 123 krajowych i dawno w Polsce przyswojonych, a 137 zagranicznych. Z roślin kwiatowych, zimotrwałych i letnich, hodowano w Puławach prawie wszystkie najpiękniejsze, wówczas znane w świecie ogrodniczym. W części* dolnej parku F r. Korzynek, ogrodnik instytutowy, Czech rodem, dosadził w ostatniej ćwierci stulecia ubiegłego, sporo nowszych gatunków i odmian drzew i krzewów. Urządził też tu i owdzie żywopłoty z szakłaku i kwaśnicy (Berberis hybrida), na której nie gnieździ się rdza pszenicy, starszych w parku dotąd istniejącycłi wymienimy. Topole czarne, zwane nadwiślańskiemi, albo sokorami, mające po 9 —12 łokci obwodu (na stopę od ziemi) i prawie 20 sążni wysokości; Topole włoskie (5 — 7 łokci obwodu i 20 sążni wysokości), Osiny (5 ł. obwodu), Biało-drzewy (12 ł. obwodu i 20 sążni wysokości), Topole kanadyjskie (10 ł. obwodu), Orzeszniki czarne (6 ł. obwodu i 18 sążni wysokości), Bu-

ki zwyczajne (5 ł, obwodu i 16 sążni wysok.), Paklony (3 ł. obwodu), Klony pospolite (7 ł. obwodu i 16 sążni wysokości), Klon jesionowy, białolistny (Acer Negundo fol. variegatis) mający 1х/₄ ł. obwodu i 5 sążni wysokości, zapewne największy okaz w całej Polsce; Trój-igliczna (2¹/* ł. obwodu), Klęk (l'/₄ ł. obwodu) Klony jaworowe (6 ł. obwodu), Bożodrzew (2 ł. obwodu), Brzozy (6 ł. obwodu), Surmie lilakolistne (Catalpa syringaefolia) l¹/₄ ł. obwodu, Platany (6 ł. obwodu), Akacye (6 ł. obwodu i 18 sążni wysokości), Tulipanowiec (1х/8 ł. obwodu i 8 łokci wysokości), Dęby pospolite (9V₂ ł. obwodu), Dęby szkarłatne (2³/₄ ł. obwodu i 12 sążni wysokości), Lipy zwyczajne (9 ł. obwodu), Lipy srebrzyste (3 ł. obwodu), Wiązy polne (14 ł. obwodu), nakoniec wierzby w różnych gatunkach mające 11 ł. obwodu przy nadzwyczajnie wielkich koronach. Z drzew iglastych: Modrzewie (5 ł. obwodu i 20 sążni wysokości), Jodły pospolite (4 ł. obwodu i 18 sążni wysokości), Miłorząb (Gingko . biloba) (1 ł. obowodu i 5 sążni wysokości) i Żywotniki pospolite (1V₂ ł. obwodu i 6 sążni wysokości). — Po roku 1831 Puławy, przeszedłszy na własność rządu, otrzymały nazwę Nowej Aleksandryi. Pałac został przerobiony i umieszczono w nim Instytut Aleksandryjski wychowania panien w r. 1836. Po przeniesieniu go w r. 1862 do Warszawy, Puławy przeznaczone zostały na pomieszcznie Instytutu politechnicznego i rolniczo-leśnego. Pierwszy atoli, w r. 1865 oddzielony, przeniesiono do Łodzi. —Dziś istnieje w Puławach szkoła wyższa rolniczo-leśna. Za czasów Instytutu rolniczego założono w parku staranie n prof. Skro-biszewskiego i Ber dana, oddział botaniczny i dendrologiczny, obfitujący w okazy wszystkich rodzin, zwłaszcza użytkowych, nad których wytrzymałością czyniono próby. Z budowli, które wymieniliśmy, zdobiący cli park puławski,—świątynia Sybilli powoli rozpada się w gruzy; w domku gotyckim, zamienionym na mieszkanie, syczą gotujące się samowary, wiele pomników zniszczało zupełnie, tak że śladu nawet gdzie stały doszukać się trudno, napisy na kamieniach zatarto, tablice wyłupano. - Grupa Tankred a i К lor у ndy, pomnik ks. Augusta Czartoryskiego, kolumna na pamiątkę ks. Józefa Poniatowskiego wzniesiona, Faun wywiezione w r. 1830 do Podzamcza pod Maciejowicami, do dóbr hr. Zamoyskich, gdzie się też znajdują teraz. W parku mnóstwo efektów malowniczych poginęło, widoki zarosły, jedne tylko drzewa-olbrzymy, o ile ze starości nie uschły i ludzkiej, niszczącej ręce się oparły, stoją dotąd.—Ks. Izabella utworzeniem parku puławskiego nietylko dała wzór, jak upiększać siedliska wiejskie, nietylko rozbudziła poczucie piękna przyrody, ałe nauczyła, jak siedzieć w domu i zajmować się tym światem, co nas blisko otacza. Park Puławski stał się wyrocznią. Z najodleglejszych stron zjeżdżano sie go oglądać, i jeśli nie na tak ogromną miarę, to w odpowiednich do majątku rozmiarach, zaczęto zakładać О-y, a raczej ozdabiać siedliska wiejskie za pomocą materyałów, których dostarczało położenie miejscowe. Smak coraz więcej się kształcił, i niezawsze już trzeba było z Anglii lub Niemiec sprowadzać ogrodnika-planistę, aby dworek szlachecki otoczyły skupiny malownicze drzew, wijące się ścieżki, strumienie szemrzące, lub ukazała się w perspektywie szyba gładka wody. Przez widzenie w praktyce i ukazanie się książki napisanej przez księżnę „Myśli różne o sposobie zakładania ogrodów“ niejedna pani domu, jeżeli miała gust wrodzony, sama potrafiła sobie stworzyć O. krajobrazowy, czyli angielski, utrzymać trawniki, tu rzucić mostek zgrabny, owdzie postawić ławeczkę, lub kawał głazu polnego z jakimś napisem sentymentalnym, co także należało do mody z Puław przyjętej. — Jak Małopolska w Puławach, tak Ukraina, Podole i Wołyń w Zofijówce szukały wzorów do upiększenia siedlisk wiejskich. Daleko, na krańcach dawnej Rzeczypospolitej, w stepie ukrainnym był park „Zofijówka“ współzawodnik Puław i bezwątpienia w kraju naszym w końcu XVIII stulecia najdoskonalszy owoc kierunku angielskiego w ogrodnictwie ozdobnem.. Urządził go nakładem ogromnym, wstrętnej pamięci T&rgowiczanin, Szczęsny Potocki, dla pięknej, a przeniewierczej Greczynki, Zofii Clav one Wittowej Potockiej, (z którą żył w stosunkach bliższych lat kilka, zanim się z nią ożenił w r. 1798) i od jej imienia Zofijówką nazwał. Park ten, odległy o pół wiorsty od Humania, wsławionego dramatem hajdamackim, doskonale dotąd dochowany, zajmuje obszar 210 morgów ziemi i pod względem urządzenia należy do liczby najwspanialszych utworów sztuki ogrodniczej w Europie. Miejscowość gdzie teraz znajduje się ten cud ukraiński, była do r. 1797 jarem bezleśnym i dzikim. Cała przestrzeń od t. zw. „Czerwonej grobli“ do Humania nosiła nazwę Kamionki, była usiana złomami granitów, pomiędzy któremi płynęła rzeczka, także Kamionką zwana, biorąca początek swój we wsi Wójtówce. Jar ten miał brzegi skaliste, a na całym jego obszarze, rosło do trzydziestu wiązów, lip starych kilka, grusza dzika i wierzb kilkanaście, a po górach między skałami był pastewnik dla bydła miejskiego. Ogólnie, lecz mylnie, podają datę za- i łożenia Zofijówki na rok 1795, w rzeczywistości powstała później, dopiero po ślubie pana Szczęsnego z piękną Zofią w r. 1798, po którym Potoccy zamieszkali na stałe w Humaniu. Jak wiadomo S. Potocki od połowy r. 1793 do końca r. 1795 przebywał z Greczynką w Hamburgu (żył wtedy w separacyi z drugą swoją żoną, Mary ą Józefą z Mniszchó w), a w gronie jego domowników był tam i Metz el, późniejszy twórca parku. Powróciwszy do kraju Potocki przebywał w Tulczynie, gdzie starał się o rozwód z żoną i dobijał targu z Wittem o kupno żony jego (ob. Dr. Antoni J. (Rolle) „ Opowiadania historyczne“ tom I „Losy pięknej kobiety“ i „Dwór tul-czyński“). Przesiedliwszy się z Tulczyna do Humania, zwiedzając pewnego razu z żoną okolice miasta, zajechał nad rzekę Kamionkę, gdzie zastał bawiących się tam mieszkańców miasta. Miejscowość malownicza i dzika, spodobała się Zofii, wyraziła więc myśl, że w tern miejscu możnaby urządzić park piękny. To przelotne życzenie Greczynki stało się kamieniem węgielnym dla parku olbrzymiego. Wróciwszy z przejażdżki P o t о с к i powierzył zaraz Ludwikowi Metzlowi (ob.), byłemu adjutanto-wi swemu, kapitanowi artyleryi wojsk polskich i trochę inżynierowi, obmyślenie planu i przystąpienie do założenia O-u, Metzel, rodem Gdańszczanin, towarzysz Szczęsnego podczas pobytu w Hamburgu, w podróżach swo- • ich miał możność obeznania się z ówczesne-mi znakomitemi O-ami zagranicznemi i na ich wzorach wykształcił swój gust estetyczny. Później już, w czasie robót około parku, gdy posiadane wiadomości inżynierskie nie wystarczały mu do kierowania różnorodnemi czynnościami, umyślnie odbył podróż do Śląska i Saksonii, aby obeznać się lepiej ze sztuką prowadzenia przedsięwzięć podobnych, ogrodniczych. • Pod O. postanowiono zająć obszar od źródła w górę, objąć jar dolny cały. Miały w nim znaleść się fontanny, szumieć i pienić wodospady, część bliższą jaru miała mieć pozór wschodni, a górzysta zamienić się na park angielski, olbrzymi, płaszczyznę zaś na lewo od rzeki chciano zasadzić i zasiać drzewami, by urządzić tam zwierzyniec. — Metzel zabrał się z całą energią do pracy. Kilka tysięcy poddanych spędzono ze wsi okolicznych do tej roboty tytanicznej. Głazy olbrzymie granitu -przenoszono z jednego miejsca na drugie, kuto lub rozszerzano groty we wnętrznościach skał, kopano stawy, rozprowadzano wody, urządzano wodospady i wytryski, sprowadzano drzewa wielkie z korzeniami i bryłą ziemi z za setek wiorst. Podobno z Azyi, przez Odessę, przywożono okrętami niezwykłej grubości klony, a topole piramidalne z Włoch i Krymu—te drugie ujrzano w tej okolicy pierwszy raz (ob. wyżej opis Wilanowa i Puław). Rośliny oranżeryjne zakupiono za granicą, jak również drzewa owocowe i liczne posągi z marmuru. Pomiędzy temi odznaczał się szczególnie jeden starożytnością, znaleziony był w Krymie, a miał być wizerunkiem Homera. Najpierw zasadził Metzel płaszczyznę przy drodze do Białocerk-wi, którą pan Szczęsny ku pamięci rodu swej żony nazwał „lasem greckim“. Pracowano usilnie i zdołano w cztery lata zmienić

dziki jar humański w ustronie czarowne. — S. strojnych, lub innych iglastych.—Postępując ku Potocki nie żałował pieniędzy — podobno koszt ogólny założenia Zofijówki, nie licząc pracy bezpłatnej poddanych, wyniósł do r. 1805 (śmierci Potockiego) zip. 19 milionów i pięć-kroó sto tysięcy. Myślą przewodnią Metz la było zamaskowanie sztuki i pracy ludzkiej naśladowaniem trafnem przyrody. Z zadania tego wywiązał się po mistrzowsku —wszystkie^ te dzikie, ponure urwiska, ogromne głazy, spiętrzone w dziwaczne formy skały, albo tworzące |jg^g'roty,rzdają sięuiagromadzone, lub wykute rę-

wnętrzu O-u, do ucha dolatuje szum oddalony wody spadającej,Vktóry doprowadza nasado wodospadu olbrzymiego, może najpiękniejszej ozdoby Zofiówki. W pośród bezładnie nagromadzonych skał, tworzących t. zw.^Dolinę olbrzymów“,« z szumem i rykiem, że aż się ziemia trzęsie .spadają pieniące się fale z wysokości kilkudziesięciu^ łokci, ^tworząc obrus wody szeroki na kilka lub kilkanaście, rozbijający się ośm razy o progi.granitowe i rozpryskujący się na mil-jopy kropel mieniących się w słońcu jak bry-

ля

• 'f-. V

‘Щ

"Л:

ъ-

à:* ■

■V J

Иг

?€

Wà

гш

;■

'•

r,

'X

* Jj

•&

•ä*

PS

aee*.

■ .. ■ .

К -'м.' •

Г?*.:*:

Fig. 175. Wodospad w Zolijówce (podłud rysunku Fuhr man na z r. 1814).

go się niżej jeziora. Wązką drożyną pniemy się ku górze, z której schodzimy w kierunku tego zbiornika. U nóg leży zwierciadło, jak łza czystej wody, ujęte w brzegi o liniach prawidłowych, pięknych, otoczone kulisami drzew płaczących, zanurzających swe warkocze w toni wodnej, lub tylko nachylonych i przyglądających się swemu odbiciu w przezroczu jeziora. Po nad niemi wychylają się wierzchołki drzew innych, w linii dalszej posadzonych, za tło powyższym służące. W pośrodku jeziora sterczy z wody kamień ogromny, jakby przypadkowo prądem tu zaniesiony, z którego try-

ką przyrody. — Wchodząc do parku przezTol- I lanty. Woda przepłynąwszy „Dolinę olbrzy-brzymie wrota, z dwoma domkami odźwiernych | mów“ zwalnia bieg, wijąc się korytem pomię-topolami piramidalnemi osadzonych, otwierają j dzy kamieniami i cicho wpada do znajdujące-się przed nami drogi obszerne parku, prowadzące do doliny wspaniałej, porosłej roślinnością olbrzymią i obfitą. Każde tutaj drzewo, krzew każdy, rzucone bądź fantastycznie, bądź też w Skupinach zgrupowaue, dziwnie piękny tworzą zespół. Tu i owdzie widnieją dęby stuletnie, wyciągające konary potężne po nad młodszą bracią — krzewrami, tam znów roztaczają swą zieloność soczystą klony wspaniałe, brzozy wysmukłe, lipy, platany, kasztany, gdzieindziej znów na trawnikach rośnie razem kilka lub kilkanaście drzew rzadkiej wielkości, sosen Wejmutha, świerków wyniosłych, modrzewi

ska słup wody na 38 łokci wysoki, gdy pada- 1 wielkim a jeziorem dolnym, w środku parku, ją ukośnie promienie słońca, migający barwami tęczy. Na brzegu przeciwległym jeziora znajduje się wodospad drugi, już znacznie mniejszy i cichszy. Pod progiem jego, kamieniem olbrzymim, jednolitym, jest sala obszerna, wydrążona w granicie z wejściem przez tunel boczny. Po środku tej sali zimnej i ponurej, stoi posąg W en ery z karraru, od zewnątrz widoczny, po przez spadającą z góry wodę, gdyby przez szybę szklaną, która nosi nazwę „Prześcieradła Wenery“. — O kilka-

Ta miejscowość posępna i dzika, przez którą wije się strumień kryształowy, usiana mnóstwem kamieni wielkich, mchem pokrytych, na których i pomiędzy któremi rosną dzikie drzewa i krzewy, niegdyś służyła P otockiemu za ciche ustronie tęsknoty i żalu, o czem świadczą nietylko znajdujące się na tern miejscu pamiątki lecz i nastrój posępny samej miejscowości, a także dobór i rozkład roślin. Tutaj rosną głównie platany, brzozy i wierzby płaczące, wiecznie drżące osiny, drzewa igla-

к -V tai

*n

*•4

~vé.' ттоЭ». л,* '

î,:

‘W»*

V'I

ils

Fig. 176. Grota grzmotów w'Zofijôwce w r. 1902 (z fotogramu).

naści kroków od wejścia do tunelu, w miej- ste o zieleni ciemnej, wije się bluszcz scu ustronnem i ocienionem drzewami, znaj- i barwinek się ściele. Pomiędzy drzewami tu duje się kiosk z niewielkim zbiornikiem wody rosnącemi wyróżniają się cztery osiny wy-źródlanej , wewnątrz którego, mieszczą się rastające z puia wspólnego, a mające zna-dwie, jedna nad drugą, wazy wprawione do po- czenie symboliczne. Według jednego połowy w kamień, służący za piedestał do po- dania, pień tej osiny ma oznaczać samego sągu Amora. Wodozbiór ten nosi nazwę pana Szczęsnego, konary zaś trzech zmar-„wężów“ ponieważ znajdujące się tam wazy łych przedwcześnie jego synów. Wedle dru-są połączone z sobą wężami metalowemi, giego,—drzewa te, z których trzy rosną razem które pod naciskiem wody były w ruch da- pod kątem jednakowym, oznaczają czterech wniej wprowadzane. Stamtąd, po nad brze- braci Potockich, z których trzej wiernie giem stawu i przez „dolinę olbrzymów“, prze- służyli swemu krajowi, a czwarty przez zdra-chodzimy do t. zw. „Pól Elizejskich“. Zaj- dę swych braci i ojczyzny (ob. „Kijowskaja mują przestrzeń leżącą pomiędzy wodospadem starina“ t. IV str. 435) spodlił się i uniżył na

podobieństwo czwartej odnogi osiny.—Z innych ozdób „Pól Elizejskich“ pamiątkowego znaczenia są trzy maleńkie wodospady, płynące cicho pośród kamieni dzikich, są to t. zw. „trzy łzy“ — niewygasający żal P o t о с к i e g o po stracie swych ukochanych synów. Nieopodal od „łez“ stoi kolumna złamana z granitu—symbol zniszczenia i nicestwa na tym świecie, której uszkodzenia dokonał sam Potocki w chwili odebrania wiadomości z zagranicy o śmierci synów. Tutaj też nad strumykiem stoi biust Trembeckiego, śpiewaka .Zofijowki“, na ktorego piedestale, wyryto wiersz poświęcony strumykowi, ułożony przez samego pana Szczęsnego: „Płyń strumyku szybkim biegiem, te na zawsze rzucaj cienie; Z kwiecistym się żegnaj brzegiem, Skrapiać dzikie spiesz kamienie.

ogromne, przeznaczone na obelisk dla Zofii Potockiej, którego jednak nie doczekała się Greczynka wiarołomna.—W Zofijówce jest mnóstwo innych rzeczy godnych uwagi, jak oto: altan, krynic, grot, korytarzy w skałach wykutych, kiosków, sfinksów, koszy granitowych na 10 łokci obwodu, ongi obsadzanych kwiatami najrzadszemi, pomników, posągów, z których wiele jest dłuta mistrzów klasycznych.—Już w czasach późniejszych postawiono biust cesarza Alek san dra I-go; pomnik cesarzowej Aleksandrze Teodorów nie, obelisk cesarzowi Mikołajowi I-mu na pamiątkę ich odwiedzin Zofijówki.— Za czasów Potockiego były tu oranżerye wspaniałe, szklarnie osobne na ananasy, figi, banany, oraz na różne inne rośliny egzotyczne.—Na opisanie dokładne Zofijówki, trzebaby oddzielnej monografii takie w niej mnóstwo szczegółów, niemal przeładowanie. Jar zawalony granitami, kręcący się w różnych kierunkach, przemieniono na twór fantastyczny,—z każdego skały załamka, z każdego głazu zrobiono cacko, które umieszczone w zwykłym O-e, jużby w nim było osobliwością. Ponieważ park leży w jarze, nie można było z niego otworzyć widoków dalekich na okolicę, natomiast ucie-czono się do przeobrażenia każdego jego zakątka w piękność wystarczającą samej sobie. Oko w Zofijówce męczy się na uztawicznych coraz nowych niespodziankach, nigdzie nie może spocząć dłużej, jeden obraz zaciera drugi, jak gdyby w jakiej galeryi malowideł. Tu platan szerokolistny podnosi czoło dumne, jakby stał w Atenach, tu wierzba babilońska płacze, cyprys ponury ocienia kolumnę grobową, szeregiem stoją pomarańcze, cytryny, granaty, jakby piękności serajowe, wzdychające do kraju ojczystego, a kwiaty w koszach granitowych przeglądają się w zbiornikach wody, pośród których stoją. Ruczaj błąkający się na dnie jaru ciemnego, ten ulubieniec pastuszka i trzody, dziś jak Anijo rozbija się po granitach wodospadów. Głazy polne, na których praojcowie składali może objaty Ładzie czy Kupale, porosły w piętra, w sklepienia, labirynty Pauzylippu lub groty Fingala. — W przeciwieństwie do Puław, z których każdego zakątka szedł powiew rodzimy, Zofijówka miała wyraźne piętno kosmopolityczne. Oprócz jednej groty, jakby z łaski 03hrzczonej grotą Łokietka, spotykało się same Kali psy, Tetydy, Wenery, Flory, Hymeny, P e 1 e j a, Nimfy, Najady, Pola Elizejskie, i Szkołę Ateńską. Pan Szczęsny, pałający afektem dla pięknej Greczynki, odwoływał się do wspomnień Hellady starożytnej, chcąc między osobą a O-m dla niej zakładanym, pewien związek

Tak szczęśliwy dzień uchodzi, Choć zbyt rzadki dla człowieka; Ledwo się go ujrzeć godzi,

Tylko błyśnie i ucieka“.—Idąc dalej spotyka się grotę cienistą, której sklepienie tworzy kawał ogromny granitu. Tam wewnątrz ciemno i wilgotno,—przy wejściu do niej słychać jakby echo grzmotu oddalonego, który coraz to wyraźniej ku nam się zbliża z nawałnicą deszczową. Jest to tak zwana „Grota grzmotów“, inaczej „Grota Kalipsy“, w której przeprowadzona umyślnie woda, przez tarcie o ściany i wskutek innych urządzeń akustycznych sprawia opisany huk podziemny. Prócz tego, zbliżając się ku jednemu z węgłów groty olbrzymiej, widzimy ze sklepienia spadający potok wody, który gdzieś znika za ścianą, tworząc wodospad niewidzialny. Na prawej ze ścian, przy wejściu do tej groty, widnieje wyryty w kamieniu napis: „Trać tutaj pamięć nieszczęść, a szczęścia przyjm wieszcze, A jeśliś jest szczęśliwym, bądź szczęśliwszym jeszcze“.—Jedną z osobliwości ciekawszych Zofijówki jest tunel podziemny, murowany, w którym płynie rzeczka prowadząca do stawu górnego. Łódką płynie się w krainę cieniów, tunelem długim na 700 stóp, mającym w pewnych odstępach otwory okrągłe, przepuszczające słabe światełko. Kiedy łódź wypłynie na świat, opada za nią śluza potężna, zakrywając wjazd do tunelu, a przed nią podnosi się znów druga, zatrzymująca wodę stawu górnego. W miarę przypływu wody ze stawu, łódź podnosi się do kilkusążniowej wysokości i po kilku minutach równa się z wysokim poziomem wody stawu górnego i na niego wpływa.

Rzeczka w tunelu miała naśladować Styx mitologiczny, a siwobrody starzec—przewoźnik—

Charona. Staw, na który się wypływa, nosi nazwę „Słodkiego morza“, w pośrodku posiada wyspę, na którą dostać się można, czółnem, promem na linie drucianej, lub mostem drewnianym. Na wyspie stoi pawilon ozdobny, wynaleść, Trembecki zaś, wielki miłoś-zwany „Świątynią miłości“, w niej miały być ni к Grecyi, pomysłów do O-u dostarczał, a opi-złożone zwłoki Potockiego podług pomysłu sując Zofijówkę, w rymy tylko ułożył te plany Trembeckiego. W innej stronie, przy uli- i pomysły, które wpierw nim jeszcze wykona-cy wiodącej do oranżeryi, widać dwa granity ne były w naturze, podawał w pogadankach.

Znać to z całego toku i ducha jego poematu „Zofijówki“, gdzie poeta ściga więcej ulubione swoje wyobrażenia, niż zatrzymuje się nad opisem szczegółów miejscowych. — Podobno pod koniec życia P o to ck i, zniechęcił się do własnego dzieła i wiele rzeczy pozostawił niedokończonych, a spadkobiercy jego nie mieli ochoty dzieła zbytku uzupełniać. Po śmierci pana Szczęsnego dostała się Zofijówka w drodze spadku Aleksandrowi Potockiemu, a w r. 1834, wraz z innemi posiadłościami tegoż, była skonfiskowana, przemianowana na C a-ry cyn Sad i oddana pod zarząd Dworu. Następnie wcielona została do zarządu Dóbr Państwa, który darował ją w r. 1885 humańskiej szkole ogrodnictwa i rolnictwa. Utrzymywana jest przez zarząd szkoły w porządku wzorowym, dzięki znacznemu budżetowi, którym park rozporządza (18 000 rubli rocznie) i otwarta jest dla zwiedzających codziennie. W niedzielę i święta po południu czynne są wszystkie urządzenia wodne. — Szczęsny Potocki urządził w Tulczynie, swej rezydencyi głównej, inny piękny O. zwany Clio roszę. Przepyszna aleja drzew starych prowadziła do bramy wjazdowej, za którą otwierał się dziedziniec ogromny, zamknięty pałacem wspaniałym z kolumnadą, który przez zagięte w łuk po obu stronach oranżerye łączył się z dwoma skrzydłami. Od drzwi pałacowych, ze strony ogrodu, rozciągał się kobierzec olbrzymi trawnika, na pochyłości lekkiej, kończącej się szybą pięknej wody, w której przeglądała się grupa marmurowa Neptuna i Nereid, patrzały w nią kasztany i topole ogromne, a gdzieniegdzie wierzby płaczące kąpały swoje warkocze. O. ten o ulicach szerokich, ze Skupinami drzew i zarośli, z wyspami na jeziorach, rzeką poprzecinany w różnych kierunkach, miał cechę pańskości, odpowiadał pałacowi, nieco Wersal przypominającemu. Nie b^lo tu żadnych cacek, ani niespodzianek; stał prześliczny pałacyk maury-tański, i łazienki marmurowe. Piękność O-u zasadzała się na grupach drzew, obszarach trawników, perspektywach dalekich i wodach malowniczo przeprowadzonych. Jedne tylko topole włoskie, których tam było do zbytku, nadawały temu krajobrazowi kształty monotonne i koloryt zbyt jednostajny, lecz drzewo to, sprowadzone przez Potockiego na Ukrainę, i rozmnożone w jego dobrach, gdzie dotąd w każdym jarze widać lasek topolowy, używało jeszcze wówczas przywileju nowości zagranicznej. W Tulczynie były jeszcze pomarańczarnie, ananasarnio i szkółki drzew i krzewów owocowych, które dostarczały drzewek dla folwarków, gdzie prawie wszędzie S. Potocki pozakładał sady. —Innym O-m wspaniałym na Ukrainie jest „Aleksandrya“ o 3 wiorsty od Białocerkwi, należąca do lir. Branic к i ego. Król Stanisław August, o-trzymawszy od Rzplitej prawem wieczystem

starostwo białocerkiewskie w r. 1774, nadał je tegoż roku d. 13 grudnia Fr. Ksaw. В rani c-kiemu i jego potomstwu. Hetman Br aniele i żonaty z Aleksandrą Engelhardt, siostrzenicą P ot iem ki na, przeniósł się z Lubomia na Wołyniu do Białocerkwi, i urządził tam swoją rezydencyę, a ponieważ dom starosty znajdował się w fortecy tuż pod zamkiem, tam więc zbudowano pałac „zimowym“ zwany. Hetmanowa, miłośniczka ogrodów wielka, nie mogła odrazu znaleść w tej podaniowo jeszcze na pół dzikiej okolicy, miejsca odpowiedniego na O., jakoż urządziła była czasowo O. spacerowy dla siebie w lasku szakarowskim, później dopiero wybrała pod samą Białocerkwią miejsce pod park, który od swego imienia nazwała „Aleksandryą“. Pani ta pierwsza zapoznała tę okolicę z O-m ozdobnym, pierwsza sprowadziła tu topole kanadyjskie i włoskie, wpierw tutaj nieznane, jak również wiele innych drzew i krzewów z Małopolski lub z zagranicy. W r. 1788 rezydencya „Aleksandryi“ już była urządzona i park w części założony. Plan parku nakreślił ogrodnik zagraniczny, Muffet, nie zaś Ludwik Metzel, twórca późniejszy Zofijówki, jak niektórzy twierdzą, gdyż wtedy, kiedy zakładano „Aleksandryę“, był jeszcze pacholęciem, urodził się bowiem w r. 1764. Następnie i później, będąc kapitanem artyleryi wojsk polskich, a potem oficyalistą S. Potockiego, nie mógłby był zakładaniem ogrodów u obcych się trudnić, chyba po śmierci swego chlebodawcy. Po Muff ecie ogrodnikami w Aleksandryi byli: Sztunge, Bartecki, Witt i G e n z (z berlińska wymawiany J e n s), później kilku z nazwiska nam nieznanych, następnie Chrząstowski i Rynger, Czech (nie Reng er) do r. 1890. Gen za hetmanowa przywiozła z Berlina w r. 1815 młodym chłopcem do „Aleksandryi“, gdzie przebył 54 lata. — O. ten rozległy i okazały, założony na wybrzeżu wyniosłem rzeki Rosi, obfituje w parowy, które zbiegając ku rzece, porosłe drzewami, zroszone strumieniami, tworzą urozmaicone widoki piękne i dalekie. Wyspę na rzece Rosi leżącą, lasem porosłą, łączy z O-m most z kamienia ciosowego. Za rzeką las dębowy, miejscami z brzozą zmieszany, jest ciągiem dalszym tego parku rozległego, który ze zwierzyńcem, w r. 1878 założonym, zajmuje 10 włók obszaru. Oprócz położenia malowniczego, drzew niebotycznych i wogóle roślinności bardzo bujnej, zdobi ten O. wielka ilość wód, tak naturalnych jak i sztucznych. Tu srebrzy się szeroki pas Rosi kamienistej, tam znów staw prześliczny, wśród jarów skalistych, porosłych lasem gęstym, owdzie wodotryski i wodospady. Minąwszy z pałacowego frontu połać szeroką O-u kwiatowego, pełną roślin najrzadszych, zagranicznych, spotykamy domek obłożony korą brzozową, obelisk kamienny, dalej, wyżej po nad rzeczką, ukazuje się most chiński, zła-

шШм, •;*

Fig. 177. Most chiński w parku w Aleksandryi (podług rysunku z r. 1880).

•ii*

pW

wmz

Нет

Staf

Mm

mmmm

--------- * -Sar

-г— —

dną wśród jaru kaskadą, tudzież altana zdobna w kolumny i posąg Hermesa. Gdzieindziej znów oglądamy udatne naśladowanie zwalisk, to znów kolumnady półkoliste, mające własności akustyczne, posągi, pomniki, świątynie dumań. Po alejach rozstawiono posągi bronzowe, kupione w r. 1816 we Włoszech, gdzie 'były wykonane na zamówienie Napoleona I-go z prze-znaczeniam na upiększenie Luwru. Nakoniec spotykamy altanę wielką, grabową, strzyżoną na kształt budowli sklepionej (dziś już nieco obnażoną) i ozdobioną urnami marmurowemi. Jedyny to w Aleksandryi obrazek stylu francuskiego, skazanego na zagładę. Na rzece płyną promy, uwijają się łodzie różnobarwne, a dwa statki parowe, spacerowe stoją u przystani. Pomiędzy innnemi pamiątkami history-cznemi, jest tu domek akacyami białemi, ol-brzymiemi osadzony, zwany monarszym, gdzie nocował w r. 1816 cesarz Aleksander I, przed nim postawiony jest piedestał z ciosów kamiennych, a w nim osadzona sztuka kamienna, po zdobyciu Warnj' tutaj przysłana, odnaleziona w ziemi i mająca na sobie wyobrażę-'

Encykl. Pow**, llustr. Ser. II. Zesz. 31b Tom. IV.

nie dwuch kobiet z dziecięciem, z napisem kilku słów greckich. Na pamiątkę wzięcia Warny pod wodzą Grafa Woroncowa urządzona i upiększona została część parku, osobnem opasaniem oddzielona, i „Warną“ przezwana. Domek turecki powstał po kampanii w r. 1828, w którego ściany wmurowano różne kamienie z napisami arabskiemi. Po pobycie Aleksandra I-go, założono w części parku O. drzew przez rodzinę cesarską zasadzonych w r. 1818. Wspaniałe topole kanadyjskie ręką dostojnych osób zasadzone noszą tutaj nazwę „drzew cesarskich“. Stał tu ongi biust bronzowy i złocony cesarza na piedestale kamiennym, ten chłopi ukradli i rozbiwszy na kawałki żydom za gorzałkę oddali. — Roślinność parku jest dość jednostajna, z wyjątkiem kilkudziesięciu lip amerykańskich (Tilia americana), wielkiego głogu gruszolistnego (Crataegus piri-folia V. C. Calpodendron), bądź strą-czynu żółtego ( Cladastris lutea), innych drzew osobliwszycli w parku niemasz; brak również pojedynczych drzew na trawnikach. Wady te jednak są wspólne wszystkim prawie parkom z końca XVIII i początku XIX stulecia. Brakowi temu możnaby zaradzić przez do-sadzenie ich umiejętne, właściciele jednak, bojąc się zepsuć rzecz gotową, wolą zostawić ją w stanie dawnym, i słuszniej gdyż niejednokrotnie ogrodnicy, dosadziwszy drzewa pojedyń-cze, zamknęli perspektywy dawniejsze, otwarte, zatarli piętno pierwotne, a sadząc nowsze odmiany drzew i krzewów, barwnolistnych zwłaszcza, silnie kontrastujących z sobą i z zielonem tłem drzew starych, wywołali wrażenie, jakie sprawiają łaty nowe, na suknie wypłowiałem. W każdym razie w „Aleksandryi“ ugrupowanie mas drzewnych na trawnikach olbrzymich, rozmieszczenie Skupin, przeprowadzenie dróg łukowatych i ścieżek wijących się w zaroślach, odkrycie zwierciadeł wodnych i widoków dalekich, świadczy o dobrym mistrzu, który O. zarysował. W Aleksandryi znajduje się cieplarnia znakomita, zawierająca zbiór okazałych palm (zwłaszcza Sabal umbraculifera i Latania borbonica) oraz Licus elastica w gruncie wysadzonych. Inne szklarnie zawierają rośliny kwiatowe egzotyczne i rzadkie; są oddzielne ananasarnie, figarnie i pę-dzarnie. Sad owocowy obszerny, mierzący blisko 15 morgów, opasany murem. Wszystkie wystawy tej rozległej ściany pokryte są winoroślą, morelami i brzoskwiniami w okazach olbrzymich.—Nad rzeką Rosią leży inny piękny O. w Korsuuiu, urządzony przez ks. Stani-sława Poniatowskiego, podskarbiego li-

119

tewskiego i synowca królewskiego. Francuz Muntz, inżynier, założył księciu na jednej z wysp rzeki Rosi w pięknem położeniu wśród skał O. o pięknym zarysie, pozakładał winnice, plantacye morw, oranżerye i figarnie. Gdy ze zmianą wypadków krajowycli ks. podskarbi wyjechał do Włoch, rozprzedawszy wszystkie dobra; korsuńskie kupił rząd rosyjski i nadał geflerałowi ks. Piotrowi Łopuchinowi w r, 1799. Syn jego, Paweł, pałac rozprzestrzenił i założył przepyszny park angielski z wielkiem znawstwem i na rozmiar wielki, wśród którego orze się głębiną stromych skał rzeka i na siedem dzieląc się ramion roztrąca się, szumi i pieni, a z gęstego drzew płaszcza tu i owdzie, wyglądają domki kształtne i wypieszczone, owite siecią zieloną bluszczu, i otulone wieńcem lilaków wonnych. Całość przedstawia się nadzwyczaj ponętuie. — Z innych O-w angielskich, założonych u nas w końcu XVIII stulecia, cieszyły się rozgłosem О-y ks. Kazi mi erzaPoniatowskiego, brata królewskiego ( eks-podkomorzego, później podskarbiego), w Warszawie na przedmieściu Solec, przy ul. Nowy-Świat i Wiejskiej. Opisy ich zostawili Szymon Zug i ks. Karol de Ligne (ob. niżej Literatura). Pustkowie rozciągające się przed r. 1772 po nad Wisłą, wzdłuż przedmieścia zwanego Solcem, upodobał sobie wielce ks. eks-podkomorzy, pan pełen fantazyi. Nabywając te łany nadwiślańskie, postanowił wystawić dworzec wspaniały, ale taki „aby panowie nawet zagadali o cudach jego ręką z niczego wywołanych“. Założył zaraz tam park angielski, posadził różne gatunki drzew i krzewów, urządził trawniki, na skraju wystawił świątynię gotycką dla ozdoby, okolił ją drzewami i chałupkami wiejskiemi, w których urządził pokoje ze smakiem dziwnym, przesadnym. W pobliżu świątyni kazał wykopać sadzawkę, z jednej strony młyn zrujnowany postawił, z drugiej zwaliska sztuczne zamku starego, w którego wnętrzu urządził izdebki maleńkie, niby to sale zamkowe, bogato przybrane. Za rozwalinami stanęła łaźnia obszerna, na której ścianach pozawieszano malowidła nęcące zmysły. Naprzeciwko, nad brzegiem wody, wzniósł książę górę sztuczną (zbyt jednak prostokątną) w celu niedozwolenia objęcia wzrokiem na raz O-u całego i obsadził ją winnicą. Nakoniec zbudował wielkie oranżerye i ananasarnie, długie na 200 łokci, w których hodowano do 5 000 ananasów. (Park ten na Solcu sprzedał w r. 1782, ks. Aleksandrowi Sapie że, w. kanclerzowi litewskiemu). Istnieje rycina tego O-u, wydana w r. 1775. Skończywszy jedno, wziął się brat królewski za drugie. O kilkaset kroków dalej ku Ujaz-dowowi książę obrał sobie wzgórze, skąd widzieć -można było wszystkie cuda jego O-u na Solcu. Owo wzgórze na którem stała cberża, oddzielone byłe od poprzedniego O-u wąwozem w którym szła ulica, a leżało przy ul. Wiejskiej, i nosiło nazwę „Góry“ (gdzie dziś Frascati). Książe założył na niem O., zasadził drzewa i krzewy, oberżę przerobił na dworzec, w którym zamieszkał, wybudował ujeżdżalnię, której ściany, malowane al fresco, przedstawiały łasy. „Niby to lasy były w około, bo same drzewa i zieloność po ścianach,—niby to w lasach swoje dzielne bieguny książę ujeżdżał“—pisze ówczesny kronikarz („Gazeta Warszaw.“ r. 1776 N. 51). W r. 1782 książę Poniatowski wzniósł na Górze jeszcze jeden gmach z dwiema salami i wielką anana-sarnią, u stóp wąwozu jeszczę jedną chałupkę na letnie mieszkanie dla siebie. W r. 1777 ks. eks-podkomorzy założył nadto, tuż przy powyżej opisanych, innyr O. od ulicy Nowy-Swiat (gdzie dziś -Szpital Ś-go Łazarza), wzdłuż ul. Książęcej, aż po Instytut Głuchoniemych. Plan jego wykonał i robotami kierował budowniczy Szymon Zug. Stanęły w tym O-ie groty i wodozbiory w skale wykute, a obok zaraz kaskada u stóp góry, pokrytej zaroś!em, sączyła krople kryształowe.. W ziemi przeprowadzono ulice i chodniki, a otwory u góry przepuszczały światło do tych dróg podziemnych, które biegły w zygzakach. Jedua z nich, po licznych zakrętach, doprowadzała do drzwi, które otwierały się do sali widnej o ścianach naśladujących marmur, o kolumnach z tegoż materyału, podtrzymujących wielkie nisze z siedzeniami, oraz banię rzeźbioną, ozdobną, zakończoną otworem, przez który światło wpadało do podziemia. Ośm popiersi cesarzów rzymskich stało na wspornikach, a nad drzwiami były płaskorzeźby piękne. Przed tą grotą, wybudowaną ze stiuku, naśladującego dość wier-nię marmur, znajdowała się sadzawka z wyspą połączoną ze stałym lądem mostem drewnianym, wyglądu wiejskiego. Gęste drzewa i krzewy zarastały wyspę, na której wystawiono pawilon chiński. Z drugiej strony wchodziło się do wąwozu, na którego początku stała gospoda wiejska z kilku pięknemi pokojami wewnątrz. Przeszedłszy wąwóz, spotykało się na wzgórzu świątynię okrągłą, wzniesioną na kolumnach jońskich, wysoko po nad otaczająeemi ją drzewami. Świątynia ta stała na skale talkowej (tak!), wewnątrz znajdował się ołtarz, a widok z jej wnętrza na okolicę i ogród miał być prześliczny. W innem miejscu O-u, na dole, był gabinet piękny, pod nim znów grota zbudowana inaczej, niż poprzednia i ozdobiona wodotryskiem. Widziane z niejakiej odległości, wszystko to miało przedstawiać obraz pyszny. Za ramę służył lasek brzozowy, mały, pod którego cieniem dojść można było do pomarańczami. Na wzgórzu wznosił się minaret turecki, ze schodami kręconemi, wiodącemi na wierzchołek, a niedaleko stamtąd mały budynek w tymże smaku, służący za kuchnię, z której chodnik podziemny prowadził do sali z posąga-

фф*.

MV

il

«*■% ' ■

М®

d€

i2Æâ

JSU2SSS

4'ЩЩ

Щ£~ j| %ą^

If 'л,.

■*

Mi*W J>

■E®;    , л

i TEEfJ

„ЗЭг

шт

FJ

V.

PP»

%;;яг

У1Шй

fev

Br

ÿ«"*

Vf

*]

:ж

P as

<***&■«

ft

s‘w«§Ç

dî

feb

.,!>„

■fSS

Ą4>

Fig. 178. Widok ogrodu ks. Kazimierza Poniatowskiego „na Książęcem* (podług akwareli^Z y g-munta Vo*gla malowanej między r. 1785—17Г5); ze zbiorów Adama hr. Krasińskiego.

- '.r . щ •

AA Г i

■r .

i

Fig 179. Widok ogrodu ks. Kazimierza Poniatowskiego „naKsiążęcem“, z innej strony odtworzony (podług akwareli Zygmunta F o g la malowanej między r. 1785 — 1795); ze zbiorów Adama

hr. Krasińskiego.

mi cesarzów rzymskich. U stóp góry z minaretem, leżał mały folwarczek. Za łącznik dla wszystkich tych budynków i dróg miał służyć dom wielki, którego budowę projektowano i kamień już nawet zwieziono, ale książę myśli zaniechał i dworca nie postawił, budynki zaś pozostały bez związku, zdolne wywoływać tylko zdziwienie w patrzącym (Książe mieszkał wciąż w „Górze“). Jednakże starannie utrzymywane plantacye, czyniły O. ten celem przechadzki licznej publiczności warszawskiej, której książę nie bronił wstępu.— Faworytce księcia, czarnookiej Józef ce, zachciało się zaprowadzić w O-ie kolonię małpek. Z wielkim kosztem sprowadził książę małpki z mena-żeryi zagranicznych, nowe wysepki porozrzucał po sadzawkach, powznosił na nich domki i tam zwierzątka osadził na lato. Ale wkrótce po-wyzdychały lub potopiły się, a budyneczki tylko pozostały na pamiątkę tego pomysłu dziwacznego. Złośliwi twierdzili, że książę miał zamiar zwierzęta te zaaklimatyzować, że chciał aby się w Polsce małpy rodziły.—Miejscowość gdzie był ten O. nie miała nazwy, upowszechniło się wszakże u mieszkańców miano ogrodów „na książęcem“. W ciągu dwunastu lat(odr. 1772 do 1784), książę eks-podkomorzy wydał na te swoje fantazye dwa kroć sto tysięcy czerwonych złotych.—Po śmierci księcia, zaszłej w r. 1800, kupcy handlarze nabyli О-y „na książęcem“ — z czasem pobudowali tam kamienice, a później stanął tutaj szpital S-go Łazarza w r. 1841.—Posiadłość z O-m „Góra“ zwanym kupił w r. 1803 Klemens Berneaux, bankier, od którego nabył ją w r. 1811, książę Józef Poniatowski, tegoż roku jednak odstąpił ją ks. R a d z i w i 11 o w i, po którego śmierci zadzierżawił ją S zym o n Chovot, restaurator francuski, urządził dla publiczności w O-ie różne zabawy i gry, a nazwał „Frascati“. Później posiadłość ta zmieniała kilkakrotnie właścicieli, aż blisko r. 1870 dostała się do rąk Aleksandra hr. Branickiego. — O. ten był zawsze starannie utrzymywany, w piątym dziesiątku lat ubiegłego stnlecia zasadzono piękną aleję wjazdową z klonów od ulicy Wiejskiej i sad owocowy wielki. W r. 1871 hr. В rani cki sprowadził z dóbr swoich, ze Stawiszcz pod Białocerkwią, zdolnego i zamiłowanego w swoim zawodzie ogrodnika, J. Stich ego, Czecha, który 29-morgowy O. we Frascati znacznie przyozdobił i zgromadził w nim dzięki dobrej woli i nakładowi właściciela obecnego, lir. WładysławaBranickiego, mnóstwo drzew i krzewów ozdobnych, rzadkich, które tworzą niemal prawdziwy drzewozbiór (arboretum). Sprowadzono je przeważnie z zagranicy, a niektóre nawet wychodowano z nasion przysłanych przez prof. В. Dybowskiego z Syberyi. Wyliczać ich tu nie miejsce, powiemy tylko, że w r. 1891 było we Frascati drzew gatunków i odmian 118, krzewów 83, iglastych 88, róż piennych i krzaczastych w licznych odmianach 1000, piwonij drzewiastych i chińskich 110 w wielkich okazach, zwłaszcza pierwszych; roślin zimotrwałych gatunków i odmian 150, drzew owocowych, rodzajnych, starych 1340, i 276 młodszych, krzewów winnych, 200, dereni 50, orzechów włoskich 51, orzechów tureckich 100, 400 malin, 300 porzeczek, 500 agrestów. Oprócz tego znaczna liczba drzew karłowatych w dolnym ogrodzie i dobór jabłoni i grusz w donicach i kubłach (ogółem 400 sztuk). Jest tam 6 szklarni, z tych 3 cieplarnie, 2 budynki zimne, 1 przechowalnia i oprócz nich O. zimowy przy pałacu.—O. Frascati jest jedynym w Warszawie O-m o położeniu górzystem, które wyzyskano szczęśliwie, przez umiejętne rozmieszczenie skupin, powiększające sztucznie obszar ogrodu, przez poprowadzenie dróg dobrze obmyślonych, otwarcie malowniczych, lubo krótkich perspektyw. Od śmierci J. Stich ego, w r. 1892, O-m dzielnie kieruje, jego pomocnik dawniej, szy, Siwecki. — Z innych O-ów warszaw, skich, istniejących za czasów Stanisława Augusta, wymienić należy F о к s a 1 ( Vauxliall) ■ W w. XVII na tern miejscu posiadali pałac i o-gród Czapscy, od nich w r. 1746 przeszedł na własność Maryi i Anny z Kolowrathów Bfuehlowej, następnie często zmieniał właścicieli, — jednym z nich był biskup Ignacy Krasicki. Od niego w r. 1768 odkupił tę posiadłość Franciszek Potocki. Następny posiadacz, Fryderyk Cabryt, bankier, urządził O. — do zabaw i widowisk zwanych Foksalem Od r. 1844 należy do hr. P r z e z d zi e ck i c h, którzy w miejscu uszczuplonego O-u wystawili kilka pałaców.—Na ulicy Pięknej, na wzgórzu, ks. Stanisław Poniatowski, podskarbi wielki Litewski, założył w r. 1779 O. w guście mieszanym, na poły francuskim, na poły angielskim. Z winnicy tamtejszej wytłaczano corocznie dziesięć okseftów wina, a oranżerye liczyły się za najpiękniejsze w Warszawie. O. ten nabył w r. 1797 M i c h ał ks. Radziwiłł, od którego w r. 1820 zakupił go rząd i wybudował w r. 1829 na jego miejscu koszary. — W guście podobnym był O. Borchów, (założony przez barona de Ria n court) przy ul. Miodowej (gdzie dziś pałac Arcybiskupi), miał niektóre ustronia ładne, wielką oranżeryę i służył za publiczny.—Inne О-y pomniejsze znajdowały się przy pałacach Czartoryskich przy ul. Senatorskiej (dziś ordynata Zamoyskiego) i przy ul. Miodowej (gdzie Sąd okręgowy dawnej Pałac Paca); dalej hr. Branickich przy ul. Podwale, ks. Ogińskich na Krak. Przedmieściu.—Hr. Potoccy mieli w Warszawie kilka pałaców z O-ami, mianowicie przy ul. Senatorskiej (gdzie dziś Resursa kupiecka), przy ul. Miodowej, i ul Leszno (gdzie dziś kościół kalwiński) i ul. Rymarskiej (gdzie dziś Ko-misya Skarbu), dalej przy ul. Nowy Świat, gdzie był wielki O. spacerowy i owocowy, 'którego połowę nabył Urząd municypalny m. Warszawy w r. 1824 na przedłużenie Alei Jerozolimskiej do Wisły a na drugiej wybudowano w r. 1840 budynek Izby Obrachunkowej. —W stronie Nowego Miasta, zwanej „Fawory“ (zajęte później pod cytadelę), były О-y ks. P o ni ń sk i e go, zwane „Sans gêne“; dalej bankierów warszawskich Cabryt a, Blanka iŁyszkiewicza, także rozkoszne „Tivoli“ i „Fraszki“ jenerała Raute n Strauch a. — Do słynniejszych parków z końca w XVIII należały W e г к i pod Wilnem, na stromej wyniosłości brzegu Wilii, w po-

Od ks.

łożeniu bardzo malowniczem. —Ongi był tu dworzec myśliwski króla Władysława Jagiełły, który podarował Werki biskupom wileńskim. Majętność tę w r. 1780 kupił na własność od kapituły Ignacy Massalski, biskup wileński, dając jej wzamian majętność swoją Czerwony bór. Biskup Massalski chciał z Werek uczynić ordynacyę dla ks. Karola de Ligne, męża jednej ze swych krewnych. W tym celu wzniósł w r. 1782 wspaniałe budowle, założył piękny park angielski, sprowadził na górę wodę. Ks. de Ligne w swojem

ko 1840 na własność ks. Leonidy z Iwanowskich Wittgensteinowej. Za jej czasów rozwalono pałac główny, postawiono inny, i założono przy dawnym park olbrzymi, śliczny, ciągnący się aż do krawędzi góry wyniosłej, wzniesiono altanę obszerną, a do pałacu dobudowano O. zimowy, bardzo piękny i kosztowny, a napełniono go roślinami egzotycznemi. Słynne były kwietniki werkowskie, ananasar-nie i cieplarnie, aczkolwiek nieliczne. Wittgensteinów Werki przeszły do ks. Hohenlohów, którzy, jako obcy poddani, mu-

v, i . • -

й®

КС

Wï

i§Щг

mi

if

P..Ą

te

j küii?K....."

Â-JELaJ“'

4~K

• ля

*£ T ШЁЛ; \

dkÂ- лвЬ.-адГ~ Ц

\ >>

.h"

ÉË

»'V, w

Ж1

W''

■:m.

■■

kàSj Àït::

■ЩЩ

fe*

?£***>* , Щк -4 «    ;

' '..J ’•

тл£

ш2

IBlli

Fig. 180. Widok Werek pod Wilnem (podług rysunku A. Zamęt ta z r. 1857).

ce zniszczył i spustoszył.—Za W i 11 g e n s t e i-nów i Hohenl o.h ó w długie lata był w Werkach ogrodnikiem Page, Francuz.— W okolicach Warszawy na schyłku XVIII stulecia założono kilka pięknych O-w angielskich, które przechowały się do naszych czasów niewiele co zmienione. Na wzgórzu wzdłuż Wisły, rozciągającem się na południe od miasta do Willanowa, powstały: Mokotów, Królikarnia, Ursynów, Natol in—na północ na jej brzegu J a b łonna.—W Mokotowie ks. Elżb i e -

dziełku, wyżej już wspomnianem, powiada, „że sieli przed dziesiątkiem lat Werki sprzedać. Werki były szczęśliwym dzieckiem natury. Je- Nabywcą został kupiec rosyjski, który je wkrót-dna rzeka większa, dwie mniejsze, łańcuch gór, dzielący dwie doliny, cztery wodospady, trzy wyspy, różne budowle, dwa pałace, młyn, port, zwaliska, dwa klasztory o pięknych frontonach, stoki naturalne, świątynia Bachusa, Unii, obelisk, chatka rybaka, mosty ozdobne, lub wiejskiej prostoty, tworzą ozdoby tej ustroni“.

W r. 1792 zmarł książę de Ligne, pozostawiwszy jedyną córkę, wydaną za hr. Potockiego, który objął Werki po śmierci biskupa ^Massalskiego (powieszonego w Warszawie

1775 nabyła od starostwa warszawskiego część wsi, wystawiłajpałacyk piękny i założyła park na

w r. 1794), lecz puścił je wkrótce w obce ręce. ta z Czartoryski ch Lubomirsk a w r. ^Następnie Werki posiadał S t. Jasieński, były marszałek, po którym kupiony został blis-

spadku łagodnym góry, którym schodziło się na ₍ dzawek stało kilka chat rybackich ze wszyst-równinę leżącą poniżej. W r. 1782 Niemiec pewien zaopatrzył Mokotów w fontanny po wielu bezowocnych na ten cel wydatkach, kiedy już tracono nadzieję powodzenia. Ganek pałacyku przystrojono cyprysami i innemi roślinami w kubłach. Był także w pobliżu pałacyku sad, a niedaleko od niego cieplarnie i pomarańczar-nia. Łazienkę urządzono w części niskiej domu, od strony lasku, z wyjściem na mały kwietnik kwadratowy. Z kwietnika ścieżki kręte prowadziły spadkiem łagodnym przez lasek wysadzony drzewami liściastemi i iglastemi, tudzież krzewami kwitnącemi, do wodotrysku strzelającego z urny, osadzonej na murze. Woda z niej strumieniem obfitym przelewała się do zbiornika kamiennego, a ten znów dawał początek strumykowi, który wił się pośród kamieni i gdzieś ginął; trochę wzgórz i ławek z kamyków mchem pokrytych, trochę kwiatów polnych i krzewów kwitnących składało się na widok piękny, który raztaczał się z altany otwartej, zbudowanej z kory, a położonej blisko lasku.

kiemi przyrządami do rybołówstwa, ułożonemi ze smakiem, choć bez ładu. W niewielkiej odległości wznosił się szałf.s indyjski, okrągły, którego ściany ułożono ze stojącej młodej brzeziny, dach piramidalny pokryto trzciną i sitowiem, a wnętrze pomalowano w guście indyjskim. Rodzaj mostu zwodzonego, z obu stron opatrzonego w skrzynki z kwiatami, prowadził do sadzawki większej, na której brzegu był rozbity namiot pół otwarty, wewnątrz pomalowany w arabeski. Przed namiotem tuman piękny wody, rzucał się do zbiornika obrzeżonego kwiatami i otoczonego drzewami pomarańczowemu Stąd był widok piękny na łąkę zieloną po za wodą, na której gdzieniegdzie rosły brzozy pojedyncze. Za niemi w pewnej odległości widniał mały folwarczek, złożony z kilku budynków o wyglądzie bardzo starym. Różne gatunki ptactwa,jak pawie, żórawie, bociany, ożywiały to miejsce swemi przechadzkami, Po jednej stronie łąki wznosiło się chat kilka, przy jednej był sad z pasieką i mieszkaniem pięknem; za chatami las gęsty kończył ogród z tej strony. Przytykał on do wielkiej drogi, która przez most murowany wiodła do Łazienek. Jeżeli wychodząc z namiotu wyżej wspomnianego, zwróciło się w inną stronę, to niespodziewanie dochodziło się do wielkiego kwietnika kwadratowego, w którego środku duża fontanna wyrzucała strumień wody na 15 łokci wysokości. Cały ten pałac był regularnie otoczony drzewami pomarańczowemi, ozdobiony rabatami kwiatowemi i ławkami. Widać stąd było przed sobą wzgórze w wieńcu drzew pięknych, obok kanał szeroki, oddzielający O. od łąki, na której pasło się bydło, a w dali kilka widoków malowniczych. Różne drogi ocienione prowadziły z tego kwietnika do części wyższych O-u. Takim był O. w Mokotowie w r. 1784, później księżna Lubomirska upiększała go dalej. Król Stanisław August z dworem licznym często Mokotów odwiedzał, płynąc wprost ze swego pałacu w Łazienkach statkiem, kanałem łazienkowskim, przez grunt dziś Sielecki przeprowadzonym. — W r. 1778 część giuntów wsi Mokotowa nabył Karol de Tliomatis i utworzył z nich osadę osobną, dziś Wierzbnem i Królikarnią nazywającą się. Po śmierci ks. Lub o mir skiej w r. 1816, Mokotów w drodze spadku dostał się hrabinie ’Potockiej, żonie hr. Stanisława, prezesa senatu, a później był własnością z hr. Tyszkiewiczów W ąsowiczowej, która z wielkim nakładem upiększyła go jeszcze. Od niej główną część z O-m nabył w r. 1845 Pr. Szuster, litograf warszawski, i starannie utrzymywał.— Tuż obok Mokotowa leży Królikarnia. Za książąt mazowieckich było tu wójtowstwo Mokotowskie, do starostwa Warszawskiego należące. Król August II i następca jego August III-ci wybrali sobie to miejsce na ho-

Altana ta była ośmiokątna, z czterema otworami, zwróconemi ku czterem alejom, które do niej wiodły. Szesnaście kolumn, czyli szesnaście pni olszowych, nieodartych z kory, dźwigało kopułę z otworem na wierzchu. Ściany i kopuła okryte były z zewnątrz różnemi gatunkami kory, a wewnątrz delikatnemi makatami angiel-skieini. (Altanę tę rozebrano w r. 1816). Kilka ścieżek, to węższych, to szerszych, snuło się po przez gęstwinę, odsłaniając znienacka małą grotę o dwuch otworach, zbudowaną z tufu kt akowskiego, z dużemi kawałkami marmuru i talku (zapewne gipsu) narzuconemi bezładnie, a porosłemi bluszczem i roślinami pnącemi się.

Ponad jednym z otworów rzucała się kaskada, z której wody ginęły u stóp wzgórza naprzeciwko groty; nieopodal wzgórza jeszcze jeden wodospad fale swoje wysyłał po kamykach, pośród roślin wodnych ku zaroślom, w których kryły się przed okiem widza. Wewnątrz grotę zdobiły odłamy alabastru krakowskiego, nagromadzone bezładnie i kilka ławek okrytych matami. Podłogę zaścielały głazy wielkie.

Jeżeli stąd po ścieżce weszło się na szczyt wzgórza przeciwległego, to natrafiało się na rodzaj altany z dachem splecionym z trzciny i wspartym na czterech palach drzewnych. Z ławki tam znajdującej się, widać było grotę i kaskadę, z dołu zaś dobiegał szmer kaskady drugiej.

Stąd otwierał się widok na okolicę. Kilka dróg, opatrzonych ławkami, prowadziło na równinę roztaczającą się poniżej, gdzie spotykało się kilka sadzawek o zarysach nieregularnych, połączonych ze sobą kanałami, zaginającemi się w jedną lub drugą stronę, ozdobionemi kilkoma mostkami różnemi. Brzegi zasłane były murawą piękną, ocienione klonami i drzewami innemi, dostarczającemi chłodu w najskwar-piejsze dni letnie. Na brzegach jednej z sa-

dowlę królików, których polowaniem i łowieniem lubiano się podówczas bawić. Wystawili tam królowie dom na górze i folwarczek przeznaczony dla utrzymywania w nim zwierzątek.

wozy, które prowadziły w dolinę, u stóp wzgórza obsadzono brzozami staremi, topolami oraz innemi drzewami i krzewami, wydał także znaczne sumy, w celu sprowadzenia na górę źródeł obfitych, które się tutaj znajdują i już bliskim był skutku, kiedy wodociągi, z kamienia na sposób francuski zrobione nie do-

Thomatis

ły, źródła zaś inną drogę sobie obrały. Tymczasem królowi w Łazienkach udały się próby przez sprowadzenie strumienia z Rakowca, więc rachuby Thomatisa, co do sprzedaży królowi Królikarni spełzły na niczem. Niezrażony

Stąd miejsce otrzymało nazwę „Królikarni“ lub, jak dawniej mówiono, „Góiy Królików“. Po śmierci Augusta III folwarczek opuszczony poszedł w .ruinę, zwłaszcza gdy cały Mokotów syć starannie, w części się zepsuły i zniszczy-nabyła w г 1774 ks. Elżbieta Lubomir-s к a. Piękne atoli położenie tego miejsca zwróciło uwagę dworzanina Stanisława Augusta, Karola de Thomatis hr. de V a 1 e-ry, rodem Włocha, który dorobił się u nas ma-

к.

__J

Ł* JL

■--■A

Fig. 181. Park w Natolinie w r. 1904 (z ^fotogramu).

jątlm dużego na różnych przedsiębiorstwach. Thomatis dostrzegłszy, że król ogromne łożył pieniądze na poprawienie niezdrowego powietrza łazienek, umyślił wystawić w ich bliskości pałac ozdobny, otoczyć go O-m, a następnie dobrze sprzedać zniechęconemu swem przedsięwzięciem królowi, W tym celu nabył w r. 1777, Królikarnię i rozpoczął pracę, nad jej upiększeniem. Założył O. wspaniały, dla pałacu wynalazł wyżynę, górującą ponad parowem i tam zbudo wał willę podług planu D o-minikaMezliniego, stoki wzgórza obsadzając winogradem, różnych odmian z Włoch sprowadzonym. Dalej w dolinie, na lewo od willi, postawił gmach okazały na kuchnię w kształcie grobowca Cecylii Metel li pod Rzymem. Cieplarnie stanęły w odległości za wąwozem, dalej budowle gospodarskie, pozo-tsałą część wzgórza obsadzono drzewami owo-cowemi, umyślnie z Włoch sprowadzonemi. Wą-tem Thomatis, starał się w inny sposób wyzyskać Królikarnię, — wykopał sadzawki, urządził na sposób włoski różne zabawy, zaprowadził na wodach gondole, łódki, wystawi! kioski i huśtawki. Urządzał dla króla i licznych gości zaproszonych zabawy z okazałem przyjęciem; Królikarnia stała się miejscem wycieczek modnem, — założono tu restauracyę francuską, Sukcesorowie Thomatisa sprzedali posiadłość ks. Michałowi Radziwiłłowi w r. 1816, od którego nabył ją w r. 1849 Ksawery P u słowski; odtąd pozostaje w rękach tej rodziny. Kilka wiorst dalej za Królikarnią, na drodze z Warszawy do Natolina, leży na wzgórzu wyniosłem pałacyk z ogrodem, zwany Ursyn o-wem. Miejsce to niegdyś nosiło nazwę „Êoz-koszy“ (w w. XVIII). Stał tam wtedy domek z dwoma skrzydłami odosobnionemi, był piękny sad i przechadzka dzika, zbiegająca po

wzgórzu w dolinę, gdzie znajdowała się grota kształtnie zbudowana, zawierająca we wnętrzu kilka pokojów, u której stóp wytryskiwało źródło. Folwarczek ten, nabyła ks. Elżbieta Lubomirska, właścicielka Mokotowa, wystawiła na miejscu dawnego pałacyk nowy (przeznaczony na mieszkanie córki, wychodzącej wtedy za mąż za Stanisława lir. P o t o c-kiego), ogród znacznie upiększyła, zamieniając go na park angielski i nazwała „Rozkoszą“. Miejscowość w spadku dostała się Potockim, od nich nabył ją Julian Ursyn Niemcewicz i wtedy od przydomku swego przezwał Ursynowem. Po nim wrócił znów U. do

pod nazwą Bażantarni. W roku 1780 ks. August Czartoryski, wojewoda ruski, zostawszy właścicielem tego obszaru, przeciął las pięcioma alejami, schodzącemi się na wzgórzu i tam w punkcie zejścia wybudował pałacyk. Przerwany przez śmierć księcia (w r. 1781) ciąg zamierzonych upiększeń tego ustronia, dopełniły w części, córka jego ks. Elżbieta Lubomirska i hr. Anna z Tyszkiewiczów Potocka, później Wąsowiczów a. Ta zwłaszcza uczyniła Natolin parkiem najwspanialszym, nietylko w okolicach Warszawy, ale w całem Królestwie. Stanisław hr. Potocki przebudował pałac i na pamiątkę uro-

•V

J»";

V'

Rffîtî'*

vV

, ₄v.*y

.5

■Mj::

* -«'Ж

4й

«fejj

ГСЗЕЯ

в-

з*

•I

ЩЙ

н.

1ХЩ

*ч*

■й

•-»■W-».»-«« _>>**

.*''.■<    ’—«ч«

■ЙВ

gą spadku, przed kilku laty, Natolin dostał się hr. Branickim i od tej pory zamknięto go dla publiczności zwiedzającej, ażeby nie płoszyła sarn i bażantów, które w parku mają swoje schronisko. O. natoliński zdobią: piękna świątynia grecka, most kamienny, rzucony nad drogą o łukach kolistych, stara holendernia, zwaliska sztuczne, niby wodociągu starorzym-

s

Щ НИш

Fig. 182. Brama ks. Józefa Poniatowskiego w parku w Jabłonnie w r. 1904 (z fotogramu).

Potockich; obecnie jest własnością hr. Ada- dzenia się wnuczki Natalii przezwał Natoli-ma Krasińskiego. Dziś O. zupełnie za- nem, a po jej śmierci (w r. 1830) wzniósł niedbany, zarosły, oddany w dzierżawę. Istnie- w parku pomnik kamienny, dłuta К auf mana, je w nim jeszcze altana drewniana, pamiątko- poświęcony jej cieniom. Od P o to ck i c h dro-wa, na szczycie wzgórza z widokiem na okolicę, w której J. U. Niemcewicz lubił przesiadywać.—Za Ursynowem o milę od Warszawy, na wyniosłości tworzącej krawędź brzegu lewego doliny Wisły, leży Natolin, park rozległy i wspaniały. Natolin został założony na obszarze dawnych lasów wilanowskich, okrywających wzgórze powsińskie. Miejsce to znane było dawniej

skiego z lukiem śmiałym, nakoniec brama wjazdowa budowy lekkiej i oryginalnej. Z pałacu na wzgórzu otwiera się widok przepiękny, po nad aleją środkową parku, na okolicę z Wilanowem w dali. Roślinność parku bujna i wspaniała choć dość jednostajna, jak wszędzie w starych parkach naszych. Natolin posiada również rozległe sady owocowe. —O dwie mile od Warszawy, na brzegu prawym Wisły, leży Jabłonna. Od dawnych czasów należała do biskupów płockich, w wieku XVIII jeden z nich, Michał Poniatowski, brat królewski, nabył ją od kapituły na własność prywatną, założył O. piękny i zaczął bndować pałac, dokończony następnie przez bratanka jego, ks. Józefa Poniatowski ego. Hr. Anna z Tyszkiewiczów Potocka, później W ąsowi-czo w a, która dostała Jabłonnę po ks. Józefie, założyła park wspaniały, a bramę jego wjazdową przyodobiła dwiema kolumnami z granitu, pocliodzącemi z Malborga, gdzie ongi podpierały sklepienia zamku krzyżackiego. Z pałacu otwierał się widok przepyszny na Wisłę, dziś nieco zasłonięty wskutek obsadzenia brzegu rzeki wikliną. W parku znaduje się piękna brama ciosowa, wystawiona na pamiątkę ks- J ó-zefaPoniatowskie go (ob. fig. 182 na str.944) po tragicznej jego śmierci, altana chińska, grota sztuczna z domkiem na szczycie, oran-żerye i cieplarnie. Jabłonna należy obecnie do hrabiego Augusta Potockiego. — Przechodząc do innych znakomitszych O-ów na ziemi polskiej, powstałych na schyłku XVIII i początku XIX stulecia, zaznaczamy tutaj, że pomimo rozbiorów Rzeczypospolitej, zawieruchy politycznej i nawałnicy Napoleońskiej, która i przez kraj nasz przeszła, zamiłowanie do O-ów ozdobnych nie osłabło, — przeciwnie wzrastało ciągle aż do r. 1830. Umysły skołatane klęskami narodowemi szukały ukojenia, za przykładem Puław, w cichych siedliskach wiejskich, starając się zakładaniem O-ów umilić życie i zająć wyobraźnię.- Po rewolucyi 1830 roku zapanowała cisza i zastój we wszystkich dziedzinach życia narodowego, przeto i o zakładaniu O-ów nowych nie myślano, a stare szły w zaniedbanie. Stan ten trwał aż do ósmego dziesiątka lat stulecia ubiegłego,

t.j. do chwili w której społeczeństwo, ocknąwszy się z martwoty, zabliźniwszy swe rany, jęło się gorliwiej pracy nad kształceniem umysłów, uprzemysłowieniem kraju i podniesieniem jego kultury wogóle. — Hr. Stanisław Wodzie-ki w dziele swoim o „Chodowaniu [tak!], użytku, mnożeniu drzew, krzewów i t. d. (ob. niżej Literatura) w tomie IV z r. 1825, podał obszerny spis O-ów ówczesnych w Polsce. Z pracy tuj, jak i ze źródeł innych, wymienimy najcelniejsze: W Rzeczypospolitej Krakowskiej (dziś w Galicyi): Wola Justowska, —Maryi Wie lowiejskiej, O. angielski, jeden z najdawniejszych w Polsce, ze zbiorem wiel-

Encykl. 1’n w ił. Ilustr. Ser. II. Ze»z. 31b Tom. IV.

kim roślin rzadkich; Kościelniki—Józefa hr. W o d z i с к i e g o, — O. z francuskiego na angielski przerobiony, mieścił w sobie piękne okazy drzew zagranicznych i szklarnie z rzad-kiemi roślinami; Bobrek — Ignacego lir. Wielopolskiego, park wielki; Porem ba— lir. Józefa Szembeka, park na miejscu górzystem, w położeniu ślicznem, ma obecnie wspaniałą kameliarnię, i Krzeszowice — przez ks. Marszałkową Lubomirską założony (obecnie W ł. lir. Potockiego)—przed dwudziestu laty postawiono w nim szklarnie kosztowne.— W Woj e w ó dzt wi e Kr ako wski e m; Igołomnia (dziś pow. miechowski)—hr. z Wodzie к ich Przerembskiej; w Przecła-wicach (pow. miechowski)—lir. Jana Wielopolskiego; w P ł a w o wi c a ch—L u d wi-ka Morsztyna; w Kurozwękach—hr. An. S o 11 у к a; w G r a b к a c h—hr. J ó z e f a Załuskiego, park z francuskiego O-u przerobiony; w Zagórzu (pow. będziński) — hr. J. Mi roszę w skiego, nakoniec w Niedźwi e-dziu (dziś powiat miechowski) — lir. Stanisława Wodzickiego. Park założono w guście mieszanym w r. 1808. Właściciel zgromadzi! w O-ie Niedźwi edzkim liczny nadzwyczaj zbiór drzew i krzewów, największy ze wszystkich na ziemi polskiej, jakiego dotychczas jeszcze kraj nasz nie posiada. Hodował też w szklarniach ogromną liczbę roślin ozdobnych, a w gruncie roślin zimotrwałych i cebulkowych. Czynił próby z wytrzymałością na nasz klimat drzew i krzewów obcych, a wyniki ogłosił w swojem dziele sześciotomowem (ob. niżej). Przymnożone rośliny, sprzedawał lub oddawał w zamianę za inne. О-y botaniczne: warszawski, krako w s к i i krzemieniecki niejednokrotnie w darze dostawały stąd osobliwości dendrologiczne. Kilkanaście spisów roślin (kdtalogów) wydanych przez hr. W o d z i с к i e g o świadczą o zdumiewającej ilości hodowanych tam roślin. Po śmierci prezesa senatu Rzeczypospolitej Krakowskiej, w r. 1843, syn park zaniedbał, szkółki kazał wyciąć, szklarnie rozwalić, jako rzeczy nie przynoszące dochodów, oszczędziwszy tylko trochę starych drzew w .parku, które o-becni właściciele, Antoniostwo lir. Wodziccy, otaczają opieką pieczołowitą, jako prawdziwe pamiątki.—W Wo jewództwie Sandomierskiem. Brzoza—lir. Stanisława Ożarów skiego (pow. kozienicki), jeden z najpiękniejszych parków, dotąd starannie utrzymywany; Końskie — St. lir. Małachowskiego (obecnie lir. Tarnowskiego z G a 1 i с y i), założony współcześnie z O-m puławskim; S ul g o s-t ó w — Swidzińskich, przy starym O-ie francuskim park angielski, piękny; В i a ł a c z e w — Ludwika hr. Małachowskieg o; —S t ryjków i c e—A n to niego Kochanowskiego; Jakubowice, — generałowej Szeptycki ej; Kozienice—park założony przez Stani-

120

Wła-

W Województwie Podia-

hr. Sucho-

sławaAugu sta (dziś własność Wonlarlar-skich); Włostów-K arskiego—W Nowem Mieście nad Pilicą, założony przez hr. Jana Małachowskiego, w r. 1864 sprzedany Niemcom, następnie odkupiony przez hr. J a n a T y s z к i e w i c z a.—W W o j e w ó d z-twieMazo wieckiem. Oprócz wyżej wzmiankowanych, w samej Warszawie Belweder, pałac cesarski z parkiem założonym w r. 1822, na stoku wzgórza zbiegającego ku Łazienkom (ob. tablicę), w którym znajduje się spory -staw z wyspą z pomnikiem marmurowym. Nad małą sadzawką stoi budynek w stylu greckim, mający zdaje się być łazienką. Za czasów Stanisława Augusta w Belwederze była fabryka fajansu. —S i e 1 e e, park cesarski z pałacykiem, przy drodze od rogatek belweder-skich do Mokotowa, obejmujący 18 morgów ziemi. Powstał na obszarze dawnego folwarku • Sieleckiego, na mocy dekretu z d. 20 czerwca r. 1820, wydzielony z dawnej ekonomii Mokotowa wraz z gruntem przedtem do Łazienek należącym, i nadany w. ks. Konstantemu. Przyczem przyłączony został do posiadłości Belweder.—W Tarchomiui e (pow. warszawski) park angielski—hr. Tadeu szaMosto wskie-go; W Tomaszowie—hr. A. Ostrowskiego, w położeniu romantycznem nad rzeką Wol-borką; w Hele nowie— założony pierwotnie w stylu francuskim przez Hetmana Ogińskie-g o, przerobiony w początku w. XIX przez hr. Tadeusza Ostrowskiego na angielski (dziś własność hr. M. P o to cki e g o); w Słubicach (pow. gostyniński)—hr. M i kor ski e-g o (później hr. Potockie h), zawierający w sobie, most chiński, świątynię egipską, ptaszarnie i t. d.—W Otwocku (powiat nowo-miński), dawnej posiadłości Bielińskich, od r. 1827 rodziny К u r t z ó w. — W Skierniewicach, — dawnej rezydencyi arcybiskupów prymasów, dysław Łubieński, prymas, założył tu w r. 1762 O. w stylu francuskim. Upiększał go Ignacy Krasicki podczas kilkoletniego swego tu zamieszkiwania. Za Księstwa Warszawskiego klucz Łowicki ze Skierniewicami podarował Napoleon I swemu marszałkowi ks. Davoust. W r. 1814, Skierniewice weszły znów w skład dóbr narodowych i nadane zostały wraz z księstwem łowickiem W. Ks. Konstantemu i jego małżonce. Wtedy O. przerobiono i powiększono znacznie. Później, jako własność cesarska, pałac oddany został czasowo na pomieszkanie feldmarszałkowi Barjatyń-skiemu (blisko r. 1879) który przyczynił się wielce do upiększenia parku.—W województwie Kaliskiem. W Opatówku pod Kaliszem, posiadłości darowanej przez Aleksandra I ks. namiestnikowi Zajączkowi, park wspaniały w położeniu malowniczem, wytwornie założony, zalecający się pięknością urządzeń, liczył się do najwybitniejszych ówczesnych O-w. W r. 1826, po śmierci Zajączka, stał się własno

ścią Józefa Radoszews kiego; obecnie należy do sukcesorów K. Schlössern i straci] bardzo wiele ze swej dawnej świetności.

skiem. — W Międzyrzecu — ks. Konstantego Czartoryskiego; w Konstan-t у n o w i e — hr. Aleksandrowicza; w Ne-p 1 a c h—własności Niemcewiczów, później Kaliksta Mierzejewskiego, który zgromadził tu słynny w swoim czasie zbiór roślin szklarni anych, liczący 4000 okazów. Niektóre drzewa kameliowe miały 14 stóp wysokości. Część zbiorów zakupił na sprzedaży po zmarłym królu saskim i końmi z Drezna do Nepl sprowadził. Założył także ananasarnię wielką i winnice obszerną. Park prześliczny rozścielał się nad liściem rzeki Krzny do Buga. Pałac otoczony był w półkole amfiteatrem, w którym mieściły się kwiaty. W r. 1861 Neple sprzedane zostały przez wdowę po Mierzejewskim generałowi К o r n i ł o w i c z o w i, następnie przeszły na własność Rudnickiego, a obecnie Kierbedziów. Amfiteatr zniesiono, najpyszniejsze drzewa w parku wycięto, ze sławnej oranżeryi pozostały szczątki tylko.—W Województwie Augustowskie m. W D o w s p u d z i e (pow. augustowski), Ludwik Pac w r. 1822 przerobił dawniejszy O. założył park wspaniały, zbiegający tarasami do rzeki Rospudy. Liczne nasypy wskazują kierunek, który nadano wodom rzeczki, dla zasilania kanałów i stawów w tym parku. — W W ojewództwie Lubelskiem. W O les i nie—hr. Stanisława Potockiego -jeden z pierwszych O-w założonych w Polsce w guście angielskim; w C e 1 e j o-w i e (pow. nowo-aleksandryjski) --Seweryn o-wej Potockiej. Park założony w początku w. XIX, wśród cudnej doliny z widokiem na zamykające ją wzgórza, okryte lasami liściastemu Przeszedł następnie w ręce Czartoryskich, a od nich do dzisiejszych właścicieli, K le menso ws kich. Obecnie zaniedbany. W Kocku (pow. łukowski), założony przez ks. Annę z Sapiehów Jabłonowską, słynął z piękności i doboru drzew i krzewów; W Klemensowie (pow. zamojski) park piękny z drzew zagranicznych i krajowych, przerobiony z O-u francuskiego, w r. 1650 założonego przez T e-resę z Michowskich Zamoyską; W Maciejowicach (Podzamcze)—założony przez hr. Z a m o y s к ą, córkę ks. Izabelli Czartoryskiej, na początku wieku ubiegłego. Są w nim stawy rozległe, świerki niebotyczne, do trzechset lat liczące (jeszcze przez Oleśnickich sadzone zapewne), a tak grube, że ich zaledwie trzech ludzi obejmuje, wspaniałe sosny Wejmuta, orzesznik czarny bardzo wielki. Widoki na okolicę dalszą cudowne z pałacu postawionego na wzgórzu. Były tu ongi ananasarnię sławne. — W Doro h u с к u nad Bugiem

W Województwie

dolskie g o—park gustowny, zawierający w sobie różne budowle kosztowne i zbiór liczny drzew i roślin zagranicznych. W Santoki ęs-ka cli —park założony przez Ks, Izabellę Czartoryską, zawiera rzadkie, a mimo to niepospolitych rozmiarów różne rodzaje drzew. Jeden z piękniejszych O-w w Lubelskiem. Oranżerya zawierała stuletnie drzewa cytrynowe, pomarańczowe, wawrzynowe i inne, zakupione przed kilku laty od dzisiejszego właściciela, JózefaWeyssenhofa, do Jabłonny; w N o w o s i o ł к a c h—bar. Rastawieckie-g o; w H o r o d 1 e—W i e ni a w s к i ego są parki gustowne; w D ę b 1 i n i e (pow. nowo-aleksandryjski) park założony przez Mnisze h a w w. XVIII, podarowany w r. 1842 przez cesarza Mikołaja I wraz z dobrami к s. P a s к i e wieź o w i, namiestnikowi; —w Dołhobyczowie (pow. tomaszowski)—bar. Rastawieckiego, później Epstein a.

Płockiem. W Opinogór ze —park założony przez generała hr. Wincentego Krasińskiego, w rzadkie drzewa i krzewy bogaty. W szklarniach tamtejszych hodowano liczne rośliny ozdobne. Park ten w r. 1895 przerobiono podług planu W. Kronenberg a, ogrodnika planisty. Obecnie należy do ordynata hr. Adama Krasińskiego; w Zbójnie (pow. rypiński), posiadłości Sumińskich, dziś Dzierżanowskiego, park piękny. — Na Wołyniu i Podolu liczne О-y angielskie założył M i к 1 e r, ogrodnik planista, a imię jego tak jest związane z dziejami O-ów tamtejszych, że musimy o nim samym nieco powiedzieć. D у o n i z у M i к 1 e r (właściwie M ’ С1 a i r e), Irlandczyk, urodził się w Fairfieldzie w Irlandyi. Ojciec jego po powstaniu irlandzkiem w r. 1771 uciekł do Prus, gdzie wstąpił do służby wojskowej, później przeszedł do wojska polskiego, w którym dosłużył się stopnia majora artyleryi. Syn kształcił się w Londynie na „pejzażystę ogrodowego“ [projectiirer), jak wtedy mówiono, i jako pomocnik biegłych artystów-ogrodników pracował w wielu O-ch, głównie przy sławnym Legat. W r. 1790 przyjechała do Londynu ks. Izabella Czartoryska, a zamawiając do Puław pejzażystę ogrodowego, szukała drugiego dla ks. Stanisława Poniatowskiego do Korsunia. Mi к 1er wiedząc, że ojciec jego służy w wojsku polskiem, chętnie zgodził się i na lat trzy wybrał się do Polski. Przyjechawszy do Warszawy, ojca już nie zastał, bo ten, korzystając z amnestyi angielskiej, do kraju powrócił, w drodze zminąwszy się z synem. Król Stanisław August przyjął Mi ki era łaskawie, wyznaczył mu pensyę i kazał czekać wyjazdu do Korsunia. Półtora roku upłynęło, ks. Stanisław Poniatowski Korsuń sprzedał i wyjechał do Włoch. M i к 1 e r zamierzał wrócić do Londynu, ale uprosił go młody Chreptowicz, ażeby wpierw założył koniecznie ogródek angielski za pała-cera kanclerza przy ul. Długiej, co też Mik-1 e r wykonał w ciągu kilku tygodni. Publiczność warszawska licznie go zwiedzała, a ks. Michałowa Lubomirska, zachwycona tą robotą, namówiła Mi kler a, żeby na Wołyń do Dubna do niej pojechał. Było to w r. 1792. Pod Dubnein założył O. angielski w P a 1 e s t y-nie u ks. Luborairskiej; w Młyn o wie u Chodkiewiczów, wPorycku uTadeu-sza Czackiego i w Boremlu u hr. z Sanguszków Czackiej. Później pojechał na Podole, gdzie założył parki wBatanówce uHie-r o n i ra a S o b a ń s к i e g o, wObodówce uMi-cliała Sobańskiego, w Sitkowcach u hr. Jarosława Potockiego. Powróciwszy na Wołyń kończył i upiększał zaczęte wprzód O-y w Mizoczu i Stołybie u generała Karwickiego. Wtenczas zajął się także urządzeniem parku słynnego w Krzewinie u ks. Jabłonowskiego, w którym jeńcy tureccy, za hetmana Jabłonowskiego jeszcze, wykopali wokoło dziedzińca kanały. Od r. 1801 do 1805, zakłada nowe lub przerabia stare О-y w Zaborolu u Czarneckich, wClio-ł o n i e w i e u Chołoniewskich, wKątaeh u szambelana Olizara, w Woronczynie u generała К r o p i ń s к i e g o, w I w a ń c z y-cach u Bystrego, w Czerwiszczach u Czarneckich, w Horyńce i Bereś-teczku u kasztelanowej trockiej Platerowej. Następnie wraca na Podole, gdzie urządza О-y w Bałabanówce u Dulskiego, w Łaszkach u Czarneckiego i wKo-dni u Korzeniowskiego. W r. 1806 M i к 1 e r użyty został przez Tadeusza Czackiego do urządzenia O-u botanicznego w Krzemieńcu, i tą robotą do r. 1809 był prawie wyłącznie zajęty. W r. 1811 za staraniem Czackiego, kosztem licealnym, odbył wędrówkę po nadbrzeżach m. Białego, Finlandyi i Szwecyi, z której wróciwszy mnóstwem rzadkości roślinnych strefy północnej wzbogacił zakład powyższy. Następnie pojechał do Anglii dla zebrania potrzebnych dla O-u botanicznego roślin i nasion. (Poprzednio już raz był w Anglii w r. 1797, gdzie woził i spieniężył ładunek azalii pontyjskiej (Bagienko wołyńskie), znalezionej przez siebie w r. 1795 na Polesiu na prawym brzegu Słucza około wioski Siedlicy, dotąd w Europie nie znalezionej i w żywych okazach nieznanej, którą w O-ie botanicznym w Londynie nazwano Azalea pontica. Prawdopodobnie nasiona tej rośliny przypadkowo zostały zaniesione na Polesie z Azyi przez zagony tatarskie). W r.. 1814 Mi kler zakłada nowe О-y w Sewerynowie, u Orłowskiego, i w Czerniatynie, uWitosław-skiego i do r. 1829 wyłącznie Wołyniowi trudy swe poświęca. Założył w tym okresie czasu wiele bardzo ogródków u sąsiadów (mieszkał wtedy w Olsza nie, wiosce w powiecie łuckim, którą od r. 1801 dzierżawił, a później w r. 1814 nabył na własność) i dwa większe w Szpanowietw Podłużnem u ks. Radziwiłłów; dwa inne w Koło-dnern, u S w iej kow ski cli, i w Grudku u hr. E ster ha z ego. Po r. 1831, nieszczęścia domowe, śmierć żony i kilkorga dziatek wygnały Miki era na Podole, gdzie kolejno odwiedzał M а к ó w—R acib orskich, Kuryłówce —К omarów, Serebrzynie c -Czackiego, Dzuryn — Sobańskiej. W Harmakach u Dembowskich ozdobił i tak już piękne położenie miejsca; w Sietniczanach przerobił na sposób angielski pozostałe po staroście Grocholskim szpalery, wMaliniczach, uLudwikaMa-kowie ckiego, i w Wodyczkacli, u Zaleskiego, gustowne plany zostawił. Nako-niec podjął się przerobienia O-u lir. Bolesława Potockiego w Kowalówce. W różnych czasach założył jeszcze Mi kler parki na^Wołyniu: w Niewierko wie, u ks. L u-bomirskiego, w Hołoniowie, u Hoło-nie wskich, w Zniesieniu, u ks. Lubomirskiego, wLubarze, u Kar wieki ej, wPołonnem, uAdama Walewskiego, w N o wo sielicac h, u jenerałowej W i 11 o-wej. Na Podolu zaś w Wołosówce, u ks. Czartoryskich, wStrzyżówce, u Grocholskich, w Harpaczce, u J e ł o w i c-kic li, w Step anówce, u Komoro wskie-g o.—Mi kler był ogrodnikiem w wielkim stylu, prawdziwym artystą. Tam, gdzie miejscowość była z natury podatna cudne tworzył rzeczy, a z najmniej nawet obiecującej, z najlichszej dolinki lub wzgórza wywodził wdzięki niespodziewane. W parkach większych, przez siebie założonych, stworzył krajobrazy prawdziwe, naturalne, przez umiejętne ugrupowanie mas drzewnych i nasadzeń, przez otwarcie widoków ujętych w ramy z zieleni z gustem i świadomością rzeczy niepospolitą, przez ukrycie granic parków, nakoniec przez trawniki ogromne jak łąki i wody zarysowane wdzięcznie. Oprócz O-w miklerowskich (tak dotąd nazywają przez Mi kiera założone О-y, dla odróżnienia od innych, a zwłaszcza urządzanych przez Kai sera, Niemca, zwanych „Kajzerow-skiemi“) do celniejszych parków Wołyńskich należały: w Antoninach (pow. zasławski) posiadłości niegdyś Malczewskich, później ks. Eustachego Sanguszki, następnie lir. Alfreda Potockiego, obecnie hr. Jó-zefa Potockiego. W r. 1848 ks. Roman Sanguszko (syn Eustachego) zaczął wiele łożyć na upiększenie O-u, słynnego nie-tylko położeniem pięknem, lecz zbiorem szacownym drzew, krzewów strojnych, tudzież roślin szklarnianych i drzew owocowych. W r. 1853 i 1856 ogrodnik Wincenty Ziem ko w ski wydał spisy roślin tego O-u, na sprzedaż rozmnażanych, z których ostatni wymienia 3 500 gatunków i odmian roślin wszelakich. W Kli

mo w c e, nad brzegiem Horynia, ks. Sanguszków, był park jeszcze piękniejszy od antonińskiego, mniej zasobny w cieplarnie, lecz bogaty w drzewa cytrynowe, pomarańczowe, granaty w okazach znacznej wielkości; w Roma no wie, hr. llińskich, park bardzo rozległy, z drzewami rozmiarów niebywałych, ozdobiony posągami i pomnikami ślicznemi; w Mo toczkach (pow. żytomierski), G i ż у c-k i c h, po r. 1863 hr. Zamoyskiej, która w r. 1881 nowy park założyła przy starym; w Ziel i licach (pow. zasławski) i w Troszczy (pow. żytomierski) parki gustowne według planu samych właścicieli, Burzyńskie h, założone; W Ostrogu,—ks. Karola Jabłonowskiego; w Równym—ks. Lu bomir-skiego; w Samostrzałach — Bore у к i, wielkiego znawcy roślin, zawierał zbiór liczny rzadkości roślinnych, zagranicznych;—W W y-socku (pow. rówieński), zakupionym od W y-ganowskich w r. 1805, tenże Boreyko założył park piękny, również zawierający zbiór obfity roślin rzadkich. —W Korcu —ks. Czartoryskiego, nad rzeką Słuczem, park otoczony skałami i wzgórzami. W Trojanowie, hr. D z i ał у ń s k i e j, w położeniu roz-kosznem, którego ozdobę tworzyły skały naturalne i kaskady.—W Żukowicach—Rys z-czews kiego, park piękny z wąwozami, górami, tudzież zbiorem roślin egzotycznych. W Za-sławiu —ks. Karola Sanguszki, zalecający się widokami pięknemi na góry i wody. Na Podolu z O-w nie miklerowskich słynniejsze były: w Pietniczanach, założony przez starostę Grocholskiego, o 2 wiorsty od m. Winnicy nad brzegiem Bohu, bardzo rozległy park z szklarniami bogatemi. W Nor-kowcach, hr. Potockiej; w Pe czar ze, (pow. b r a c ł a w-s к i), S w i e j к o w s к i e g o (obecn. hr. K. Potockiego), słynny położeniem górzystem z wąwozami i plantacyami gustowne mi. W Malejowcach (pow. uszycki), park piękny w położeniu romantycznem, gór-skiem, założony przez Jana O u u f r e g o Orłowskiego; skały naturalne, źródła obfite, zwaliska klasztoru bazylianów, wodospad z 48 stóp wysokości spadający, pod którym wykuta w skale jaskinia z ołtarzami i posągami świętych, obok drzew wiekowych, są ozdobą tego parku. Były w nim figarnie, łazienki i ptaszarnie. Obecnie własność lir. Orłowskiego; w M а к o w i e, miasteczku o 15 wiorst od Kamieńca jest park obszerny, założony na początku XIX stulecia przez Adama Raciborskiego, posiadający okazy wspaniałe tulipauowca i buku czerwonolistego, świerków i rzadkiej piękności szklarnie (dziś w upadku).—Blisko połowy stulecia ubiegłego Mikołaj Makowiecki założył według swego pomysłu, przy pomocy botanika Antoniego Andrze-jowskiego, park udatny w Michałówce (pow. uszyckij na obszarze 22 morgów, posia-

P o d o s к i e g o;

dający staw duży z wyspą i bardzo wiele rzadkich gatunków drzew i krzewów ozdobnych. Położenie górzyste, skały piękne, naturalne, wody dużo. Szklarnie zawierają zbiór roślin rzadkich i pięknych. W Niemi rowie (pow. bracławski) O. założony blisko r. 1787 przez lir. Wincentego Potockiego, został blisko r. 1885 przerobiony pod dyrekcyą wnuczki lir. Potockiego, księżny Maryi Szczerbato w owej, podług planu ogrodnika wiedeńskiego Sennlioltza na park angielski piękny, obszaru 50-morgowego. Następnie wcielono do niego pola sąsiednie i urządzono je podług planów prof, ogrodnictwa z Brukselli E. Pyna-erta van Geert, a ostatecznie przez ogrodnika miejskiego z Pragi, czeskiej Fr. Thomaye ra. Na Ukrainie, prócz wymienionych już, Zofiówki i Aleksandryi, Stebl ów—H oło wi liski ej nad rzeką Rosią, odznaczający się skałami granitowemi i widokami pięknemi na góry i lasy;--Anton ó w к a—Potockich, O. angielski, piękności rzadkiej, zawierający w sobie wodospady naturalne i skały granitowe; Białołówka — Potockich z widokami py-sznemi na góry, lasy, wody, trawniki i plan-tacye; Bał ab an ó w к a,—Dulski e go, z widokami malowniczemi na wąwozy, góry, lasy; Moszny—hetmanowej Br a nick i ej, później hr. Woroncowa, park łączący się ze zwierzyńcem ogromnym, zawierający zbiór bogaty roślin; Monasterzyski Rzyszczó w—hr. Działy ń skie h; Ryża w-ka — Moszyńskiego: Pohrebyszcze — lir. Adama Rzewuskiego; W ierzcho-chowni a—H a ń s к i e g o, obecnie hr. Adama Rzewuskiego, park piękny ze szklarniami, ananasarniami, palmiarnią. Jest w O-ie tunel długi, okryty winogradem, dający cień miły, chłód podczas upałów letnich, a oprócz tego na stronie swej południowej i winogrona dojrzałe.—Na Litwie. W Worn i a nach (pow. wileński), Abramowicza; w Cerkliszkach (pow. zawilejski), hr. Mostowskich; wDow-g i s z к a c h (w tymże powiecie), lir. Platerów; wDubrowlanach (w tymże powiecie), lir. Ginterów, O. francuski z angielskim, ze sta-rożytnemi drzewami krajowemi, także oranże-rye i cieplarnie wielkie ze zbiorem roślin egzotycznych; w Z al esi u (pow. oszmiański), ks. 0-gi ńs kich; w To wianach (pow. Wiłkomirski), hr. R o nikier ów (później ks. Radziwiłłów), park angielski z cieplarniami i oranże-ryami dużemi; w Ren o wie — baronów Ren-nów. — W Grodzieńskim. W Szczorsach (pow. nowogrodzki), hr. Chreptowicza, park obszerny, oranżerye, cieplarnie; w Wy sokiem Litewskiem (pow. brzeski), park założony przez Annę z Sapiehów Jabłonowską; w Poniemuniu (pow. grodzieński), L a c h n i ć-kiego; w Zaciszu (pow. nowogrodzki), Morawskich, ogród w połowie francuski w połowie angielski; w Połoneczce (pow. nowo-

grodzki), ks. Radziwiłłów; w Horodzieju (pow. nowogrodzki), Brochockich, park wielki, obfitujący w krzewy zagraniczne, tudzież rośliny oranżeryjne i cieplarniane. W Mińskiem. Parki angielskie w Sawejkach (pow. słucki), hr. Czapskiego; w Smoli each— Niezabytowskiego.WMohilewskiem.— W Nowej Dobośni, dziedzictwie Bułha-k ó w, parowłókowy park, z mostem pięknym na arkadach, aleje z lip olbrzymich, tworzące tunele cieniste. Palmiarnia, ananasarnia, i o-ranżerya z wielkiemi mirtami, pomarańczami, bobrownikami; w Homlu, majętności ks. Paski e wic z a, park na brzegu wysokim Dniepru z widokiem milowym na okolicę. Przybrany kwietnikami gustownemi, posiada ananasarnie, pędzarnie brzoskwiń i moreli, szklarnie różne i wzorowe sady owocowe. W parku stoi pomnik konny ks. Józefa Poniatowskiego, dłuta Thorwaldsena, zakupiony ze składek 5 groszowych, który miał stać na placu Krasińskich w Warszawie. — W Galicy i znakomitsze O. angielskie były: w Krakowcu, wojewody bełskiego Cetnera, w którym właściciel przez lat 50 gromadził rośliny najdroższe, zamorskie. Po śmierci jego, O. zaniedbany wkrótce, utracił część większą zbiorów szacownych; W Zarzeczu — hr. Magdaleny z Dzieduszyckich Morskiej; w Żywcu — hr. Jędrzeja Wielopolskiego (dziś własność Arcyksięcia Stefana); w Kobylance lir. Wincentego Wielopolskiego; w Juszkowicach — Jana U ruskiego; w Kry so w ic ach—lir. Stanisława Mnisze ha; w Krukienicach- lir. Drohojewskiej; w Dubiecku— hr. Macieja Krasickiego, z francuskiego na angielski przerobiony; w В ur aty ni e—lir. Stadnickich; w Balicach— lir. Józefa Ba-wo rows kiego; w Roz dole —hr. Lancko-ko roń skie go, na 50 morgach, o drzewach olbrzymich i widokach rozległych na okolicę, w położeniu górzystem; w Sieniawie — ks. àdamaCzartory skiego; wRudnikach— Ant. Strąchockiego; w Przeworsku — Henryka Lubomirskiego; w В o h u 1 i ń-cach—lir. Brzostowskiego; w Winniczkach —lir. Stanisława Du ni n-B orko w-skiego; w Kołtowie—lir. Józefa Bawo-rowskiego; w Krasiczynie—lir. Pi ni liski ej, znacznie upiększony w r. 1834, w^któ-rym go nabył ks. Leon Sapieha. W M e-dyce założony został już w końcu w. XVIII, przez ks. Zofię Lubomirską park na obszarze 50-morgowym, nad starem łożyskiem Sanu, zamienionem na daleko ciągnące się stawy, na które widok nadaje dużo powabu parkowi. Od ks. Lubomirskiej nabył klucz medycki Gw a IbertPa wlikowsk i, który zaprowadził w Medyce zakład ogrodniczy. O., założony na wielkie rozmiary i ze znawstwem niepospo-litem, wkrótce uzyskał sławę krajową. Do szczy-

tu swego blasku doszedł w czwartym dziesiątku lat stulecia ubiegłego, zasilając wszystkie О-y galicyjskie drzewami, krzewami i kwiatami, a właścicielowi przynosił także korzyści materyi.lne. W r. 1840 pielęgnowano w 10 szklarniach ogromnych mnóstwo drzew, krzewów i roślin egzotycznych; samych kamelii 5 000 okazów, wszelkich gatunków i odmian, różne palmy i t. p. Była tu oranżerya, figar-nia, wiele skrzyń inspektowych, szkółka drzew owocowych i ozdobnych, szkółka roślin lekarskich. Nowe odmiany kwiatów wyhodowane w Medyce, otrzymywały nazwy ludzi zasłużo- eu XVIII wieku założyła księżna Lub om i r-nych w kraju, np. gieorginie Urzędowskie- ska О-y i szklarnie. Obecni właściciele, hr. go, 8 p i c z y ń s к i e go, Fali mierzą, K lu- Adam Potocki z żoną, Kat arzyną z В raka, Jundziłła, Wodzickiego i innych nic ki cli, upiększyli rezydeneyę przez założe-mężów zasłużonych w ogrodnictwie, albo Ko- nie parku obszernego na obszarze 24-morgo-pernika, Śniadeckiego, Ossolińskie- wym. Najpiękniejszą jego ozdobę tworzą aleje go, Czackiego i innych z nauk lub oręża długie z buków strzyżonych, bardzo liczne dę-głośnych. Szkoła praktyczna ogrodnicza zało- by wiecznie zielone i staw sztuczny z fontan-żona w r. 1831 (ob. Ogrodnictwo) liczyła w r. ną. Położony jest na urwisku, z którego roz-1835 przeszło 20 uczniów. Opłata za jednego tacza się widok malowniczy na okolicę i zwa-ucznia wynosiła rocznie 6 czerwonych złotych liska zamku Tęczyńskiego. W szklarniach du-(wikt i pomieszkanie). Kurs trwał 3 lub 4 la- życli o budowie żelaznej, postawionych tu ta. Nauki udzielano w języku polskim. Szko- w r. 1882, hodują się rośliny ozdobne, pędzą ła ta pod kierunkiem biegłego ogrodnika, J ó- drzewa owocowe i warzywa. U stóp parku żefa Blaszka, dostarczała ogrodników dwa sady z drzew karłowatych złożone, na po-ua całą Galicyę. O. ten jest obecnie w zaniedbaniu, a o minionej świetności świadczą rozmiarów ogromnych tulipanowce, bobrowniki (Magnolia acuminata), buki purpurowolistue, miłorzęby, orzeszniki czarne, jałowce wirgińskie, platany, czugi kanadyjskie, żywotniki wschodnie, jak również bardzo stara aleja lipowa. Także w szklarniach znajdują się okazy wspaniałe palm i innych reślin egzotycznych z pomiędzy których godne wspomnienia są Latania borbo-nica 10 metrów wysoka, Yucca alocfolia, której pień mierzy obwodu 170 cm., Phoenix dac-tylifera, Zamia integrifolia i posadzone wprost w gruncie w szklarni drzewa kameliowe, z których jedno 5 metrów dosięga, a pień mierzy w obwodzie przeszło 50 cm. Kameliarnia wydawała corocznie od I¹/.,—2 tysięcy kwiatów.

nowoczesnemu, zawiera okazy wspaniałe Pty-chosperma Veitchi, sagowcowatych (Cycadeae) i roślin wijących się. W innych budynkach olbrzymich, szklarniauych i pędzarniach hodują się rośliny ozdobne wszelkie, lub pędzą drzewa i krzewy owocowe, a także warzywa, paklony (Acer campestre) w ogrodzie warzywnym majace 4.9 mtr. obwodu są unikatami. Właściwy sad owocowy leży o 2 wiorsty od miasteczka, obejmuje 22 hekt. ziemi, posiada drzewa półpienne i karłowate, kształtów różnych, a także szkółki obszerne. —W Krzeszowicach w kon

Dwa

lach drzewa owocowe wysokopienne.— W W. Ks. Poznańskie m znakomitsze parki istniały: w Konarzewie—hr. Tytusa Działyń-skiego;w Margolin i e—S к órzewskiego; w Bobrzycy generałowej Turnowej wCho-ciszewiczach—hr. Alfreda M y c i e 1 s к i e-go (dziś rodziny hakatysty, znanego Hanseln anna), w Winnogórze, dawniej własności Jenerała Dąbrowskiego, obecnie Heury-k a Mańkowskiego, z O-em w połowie w stylu francuskim w połowie angielskim. Tę drugą połowę założył syn generała w r. 1849. Park zajmuje 50 morgów obszaru, a winnica 18 morgów; w Goli —lir. Gustawa Potworowskiego, gdzie była oranżerya wspaniała z okazami wielkiemi mirtów, granatów, pomarańcz i oleandrów, — dziś w upadku; w Rydzynie—ks. Sułkowskiego, dawny O. francuski, przerobiony na angielski, przy pałacu część francuska pozostała; w Smolicy — jenerała Umińskiego; w Kobylem Polu pod Poznaniem—hr. Stanisława Mycielskiego; w Tur wi, założony przez jenerała Dezyde-regoChlapowskiego;wPawłowicac h— lir. Macieja M i e 1 ż у ń s к i e g o, -część O-u przy pałacu pozostała utrzymana w stylu francuskim, dalsze przerobiono na park angielski w początku w. XIX. Obecnie w stanie upadku; w Lubaszu, obecnie D-ra z S z u ł d r z y ń-ski ego, park założony w początkach stulecia ubiegłego na 25 morgach obszaru.—Z parków założonych lub przerobionych w czasach późniejszych wymienimy: w Czerń i ej o w i e pod Gnieznem—lir. Sk.órzewskiego, założony podług planu Teicherta, Niemca (który spo-

O. w Ł a ń cu c i e—hr. RomanaPotockiego, należy w Galicy i do najznaczniejszych. Powstanie jego sięga XVIII wieku, niejednokrotnie go do tego czasu rozszerzano i przerabiano, aż doszedł do obszaru dzisiejszego, wynoszącego 65 hektarów i jeszcze się przekształca i zwiększa. Część parku, najbliżej zamku położona, otoczona dawniejszemi rowami fortecz-nemi, posiada lipy olbrzymie (do 4.85 m. obwodu pnia), surmie (Catalpa), sosny Wejmuta, trójiglicznie, orzeszniki, miłorzęby, jałowce.

W więcej oddalonych częśpiach, które zakładają obecnie, drogi polne wysadzono topolami czarnemi, olbrzymiemi i otwarto je dla publiczności. Po za tern są tu sady obszerne i warzywniki. W najstarszej szklarni jest 46 drzew pamarańczowych, z których niektóre mają 46 ęmt. obwodu. Druga szklarnia, urządzona po

ro ogrodów założył w W. Ks. Poznańskie m); w Lub ostro n i u—hr. Skórze w ski ego; w Samostrzelu — hr. Bilińskiej, park angielski, tarasy w stylu włoskim; W Wito-sławiu—Kaczorowskich, założony przez dziadka dziedzica dzisiejszego; park położony na wzgórzu nad jeziorem, z dalekim widokiem na lasy; W Potulicach — hrabianki Potu-lickiej; w Objezierzu pod Obornikami — Tur nów, część przy pałacu w stylu francuskim, dalej park angielski, założony w drugiej połowie wieku XIX; w Niechanowie pod Gnieznem, lir. StanisławaŻółtowskiego, w tymże samym czasie założony co poprzedni; W Mil osławi u, — J ózefaKościelskiego, park założony przez lir. Mi elżyńskich na początku w. XIX. Właściciel obecny upiększył go, przyozdobił przed kilku laty pomnikiem Słowackigo, pobudował szklarnie do pędzenia winogradu; w К w i 1 c z u, gnieździe lir. К w i le c-kicli, park nad jeziorem, z widokiem pysznym na lasy i wzgórza okoliczne, po za jeziorem leżące; winnice pod szkłem; wBędle wie, lir. Po t o cki ego, park zakładał Roter, Niemiec z Bydgoszczy, w drugiej połowie stulecia ubiegłego. Ponieważ pałac zbudowany jest w stylu gotyckim, przeto partery, obramione balustradami, posiadają rysunek wzięty z dzieła G. Mayera p. n. „Die schöne Gartenkunst“, także w stylu gotyckim, co w naturze pięknie bardzo się przedstawia; w Siele u—ks. Zdzisława Czartoryskiego; wRokosowie, dawniej hr. My cielsk ich, obecnie ks. Adama C za rt o ryskiego—piękne parki, podobnie jak w Antoninie—ks, Radziwiłła. W К o s s o w i e—H elena zKościelskich P otworowska, obok pałacu w stylu włoskim założyła tarasy z pomocą ogrodnika Kwiatkowskiego; w Taczanowie-hr. Taczanowskich, i w C z a c z u, hr. Marcelego Żółtowskiego, piękne parki stuletnie. W D e m b i n i e, lir. Jezierskiego, park założony w r. 1902 podług planu W. Kr one n-berga, ogrodnika planisty z Warszawy, na obszarze 15 morgów; w Janikowie pod Poznaniem w ostatnim dziesiątku lat założył właściciel, Józef Rydygier, z pomocą ogrodnika A. Deuizota z Poznania, park angielski udatny na powierzchni 5 hektarów. Dawny O. był w stylu francuskim, pozostał po nim tylko szpaler grabowy na 250 metr. długi. W Czarnym Sadzie (pow. koźmiński), własności Stanisławostwa Cho słówskich, założony został blisko r. 1884 park przez ogrodników Swistalskiego i Deni'zota z Poznania. Obszar 20 morgowy; w Redgoszczy (pow. wągrowicki) Władysław Połczyński założył w r. 1876, podług własnego pomysłu, park na obszarze 10 hektarów, na miejscu wyniosłem nad jeziorem. Jedna część parku, na tarasach ozdobionych ^balustradami i posągami, z dalekim widokiem aż po za jezioro, w guście francuskim ze szpalerami strzyżonemi; druga z prawej strony w guście angielskim w połączeniu ze zwierzyńcem, trzecia z lewej strony, naśladująca wąwóz górski, ozdobiona wiaduktem i grotą. Z pałacu widok na wszystkie części O-u. — W К ó r n i к u—starożytnej siedzibie rodu możnego G ó г к ó w, następnie D ziały ńskich, w połowie w. XVIII Teofila z Działy ńskich Pot u Иска założyła O. w stylu francuskim, który należał do najpiękniejszych w Polsce. Był on napełniony ptaszar-niami i wodotryskami. Tu sączyła się woda z paszczy lwa, opierającego swe łapy przednie na herbach rodziny D z i a ł у ń s к i c h, gdzieindziej tryskały strumienie z głowy wieloryba, to znów z paszczy krokodyla. Na kanale, zamek oblewającym, pływały łabędzie, na dziedzińcu zamkowym, obszernym przechadzały się żórawie, pawie i bażanty. Dwie ogromne szklarnie (oranżerya skasowana w r. 1873) zawierały rośliny najrzadsze, zagraniczne. W je-duej części ogrodu stał budynek obszerny, przeznaczony do hodowania jedwabników, a tuż przy nim była plantacya drzew morwowych. O. ten został w latach 1840 — 1860 przerobiony w guście angielskim przez lir. Tytusa Działy liski ego z pomocą ogrodników wyłącznie polaków. Główne aleje pozostały nietknięte. Leży nad jeziorem w położeniu niskiem, płaskiem. Sam park oprócz sadu i warzywnika mierzy około 30 hekt. powierzchni, zawiera dobór liczny drzew i krzewów krajowych i zagranicznych, zwłaszcza amerykańskich, które zgromadził tutaj lir. Jan Działy ń s к i, syn Tytusa, wielki lubownik i znawca roślin. Zawiera szczególnie piękne okazy bobrowników, tulipanowców, klęków kanadyjskich, trójigliczni, pereł-kowców, platanów, oraz okazy pyszne drzew iglastych, bardzo rozłożyste, w W. Ks. Poznań-skiem nie mające równych sobie, a nigdzie u nas w tej obfitości. O. kórnicki był w swoim czasie nietylko rozsaddnikiem pięknych drzew i krzewów, lecz także szkołą praktyczną dla ogrodników. Od r. 1880, po śmierci hr. Jana Działyńskiego, należy do hr. W ł a d y s 1 a-wa Zamoyskiego, który dotknięty banicyą, zamieszkuje w dobrach swych w Zakopanem.— W Gołuchowie (pow. pleszewski), dawnej siedzibie Leszczyńskich, park obejmuje przeszło 150 hektarów. Zakładała go hr. Izabella z Czartoryskich Działy ń s к a (córka Adama) począwszy od r. 1875 aż do swej śmierci w r. 1899, podług planów Adama Kubaszewskiego, który też od r. 1876 kierował robotami stale, i dotychczas zarządza całem ogrodnictwem i leśnictwem dóbr Gołu-chowskich. Park przerzyna strumyk Trzemna w całej jego rozciągłości, założony jest w stylu krajobrazowym w położeniu bardzo pięknem. Jest w nim zbiór bogaty drzew i krzewów krajowych i zagranicznych, mianowicie okazy piękne gatunków iglastych, amerykańskich, kau-

kaskich i japońskich. Oprócz tego O. owocowy francuski (drzew karłowatych). Nakoniec winnica pod szkłem i ananasarnie. Z czasów dawniejszych zachowało się zaledwie 20 sztuk grabów, tworzących szpaler na 50 metr. długi, mogących liczyć 200—250 lat. Obecnie park Gołuchow-ski liczy się za najpierwszy w W. Ks. Poznań-skiem. — Z parków założonych w drugiej połowie XIX stulecia, lub też przerobionych tylko, jak również i z najmłodszej doby wymienimy: w Chrobrzu (pow. pinczowski), margrabiego Wielopolskiego, przerobiony z francuskiego na angielski blisko r. 1850; w Różance (pow. włodawski), dawnej siedzibie Pociejów, początkowo w stylu francuskiem, również w tym czasie przerobiony na park angielski, przez hr.

podług planu Page a, byłego ogrodnika w Werkach; w Kurszanach (pow. szawełski) Jana Grużewskiego, park udatny, założony przez samego właściciela. W gub Wileńskiej w r. 1898 i następnych założył lir. Jan Tyszkiewicz w majątkach swoich, W a c e, Łandwarowie i Zatroczu, parki podług planów Edwarda Andrćgo, słynnego ogrodnika planisty francuskiego. Ogrodnik planista warszawski, W a-lery Kronenberg, założył w ubiegłem 25-leciu blisko 300 większych i mniejszych parków i ogrodów w Kiólestwie Polskiem, na Podolu, Wołyniu, Ukrainie, Litwie, w W. Ks. Poznańskiem, Galicyi i Krymie, a prawie drugie tyle zaprojektował (wykonał plany). Wymienimy wybitniejsze z nich: Czesławice (gub. Lubelska), własność Wernickie g'o, położenie ogrodu faliste (20 morgów), roku 1886;

M ł o c h ó w (gub. Warszawska), lir. Zawiszy-ny(20 morgów), r. 1887;—B r z e z i e (gub. warszawska), bar. Kronen ber g a (15 m.), r. 1889; —Wołoczyska na Podolu, lir. Ledóchow-s ki eg o, położenie górzyste (20-kilka m.), r. 1889; —Wierzchó wka na Podolu, W. So)-bańskich, położenie górzyste (20 kilka m. , Skrzydło w (gub. Piotrkowska), Jana Reszkego, położenie faliste (15    m.),

r. 1897; — Kadzin (gub. M ohilews ka), Hołyńskiogo, (15 morgów), r. 1896;—Ś lepi a n к a (gub. Mińska), Wańkowicza (20 m.), r. 1896; — Ruch na (gub. Siedlecka), hr. Łubieńskiego, (12 m.), r. 1897;—Białowieża (gub. Grodzieńska), park cesarski, położenie faliste (90 m.), r. 1890;—P rzezdziat-ka (gub. Siedlecka), Hi rs z mana (14 m.), r. 1898; — Stryjów (gub. Lubelska), Smor-czewskiego, położenie faliste (10 morgów), r. 1897;—Pal i kije, (gub. Lubelska), Swie-żawskiej, położenie faliste (18 m.), r. 1899;

—    Sobota (pow. łowicki), Sto ko liski ego (10 m.), r. 1896; —S z c z a w i n (gub. Łomżyńska), Glinki (18 m.), r. 1898; — Garnek (gub. Piotrkowska), E. Reszkego (15 m.), r. 1891;—Trojanka (gub. Kijowska), Rusieckiego (30 m.), r. 1890;—Zwody (gub. grodzieńska), Gutowskiej (10 m.), r, 1890; — Borcłiów (gub. Mohilewska), Kruszewskiego, położenie faliste (20 m.), r, 1901; — R aj (Galicya)—hr. P o t с к i e g o, położenie górzyste (20 m.), r. 1892; — Leśmierz (gub. Kaliska), Boettic liera (20 m.), r. 1895;

—    Wysokie Litewskie (gub. Grodzieńska), hr. Potockiej (30 m.), r. 1895, —G r o d z i e c (gub. Piotrkowska), Ciechanowskiego (15 m.), r. 1880; —M i n к o w i c e (gub. Grodzieńska), hr. Zamoyskiego (10 m.), r. 1890;—Zagórz e (gub. Piotrkowska), Towarzystwa F r a n-cusko-w leskiego (Г0 m.), r. 1899;—F ale lici ce (gub. Radomska), Mysyrowicza (18 m.), r. 1904; w Warszawie ogrody na Placu wyścigów konnych w r. 1898 i na placu wy-

Augusta Zamoyskiego przy pomocy M e k-1 i n a, Szwajcara, który był ogrodnikiem miejscowym. W Łub uniach (pow. zamojski), p.

Kaszowskiej; w Werbkowicacli (pow. hrubieszowski), Szydłowskich; w Policz-nie (pow. kozienicki), hr. Przezdzieckich; w Łaniętach (pow. kutnowski), Walewskiego; pod Warszawą we Włochach —

Koelichena; w Pruszkowie- Ber so liii a (podług planu Szparmana, Niemca, og- r. 1891 ; rodnika Ogrodu botanicznego w Warszawie, fatalnie obmyślonego); w Dęb inkach, pod Tłuszczem— Ba rylskie go; w Lublinie—park udatny K. Vetter a; w Nałęczowie — park przy zakładzie wodoleczniczym; w Żelazowej Woli—podług planu C. Ja mm ego w r. 1871; w Ugoszczu (pow. rypiński), park założony przed laty 30-ma na silnym spadku do jeziora, podług pomysłu samego właściciela, Antoniego Bożewskiego; w Kikole (pow. lipnow-ski) założył według swego pomysłu lir. Karol Z b o i ń s к i, obecnie własność Władysława Nałęcza; w Woli (pow. lipnowski), Wł. Zielińskiego, park założony podług planu samego właściciela, na kilkunastu morgach; wSkempem (pow. lipnowski), —Z i el i ń s к i c h; w О к o 1 e w i e (pow. rypiński)—P i w n i с к i c h; w Rusinowie (pow. rypiński), Piwnic kich; w Srebrnej (pow. płocki), Tomasza Zielińskiego; w Wierzbicku (pow. lipnowski), Ludwika Zielińskiego; w L u b r a ń-cu pod Brześciem Kujawskim—Pi w nic kich; w Kro c ze wie (pow. płoński)—Kazimierza Czarnowskiego; w Żyrardowie — Dietricha; w Łodzi —O. na Księżym Młynie —

Sclieible-

Herbsta; na Wodnym Rynku rów; przy ul. Piotrkowskiej—Ludwika G e-yera; przy ulicy Widzewskiej—Biedermanna; Helenów—An stad ta, park 20 morgowy do użytku publicznego z opłatą za wejście;

Julianów—br. Heintzla;wRadogoszczy pod Łodzią park na 20 morgnch. O 2 mile od Łodzi w Proszowicach, u Gehliga, w r.

1889 założył park ogrodnik Richter z Wrocławia. W Kowieńskiem; w Nidokach (pow. Wiłkomirski), generała Wojnickiego, ¹ stawy przy ul. Agrykola na przestrzeni 20-kil-

s?% ^§§ЗЯ|

m rnß>

ta *%»%*fc***    «яшы в,

■ »%*%*>&■% <»<d %*<%%%%.%%■%%>«} Ау^ШЕи* Л-

!■

% Иж

-tu

Ьш

v*

до* ■<*

' >\

<ч

l«r

iissi

«1

V*. “?    «.    /

lN$*»    «А» - „ Л/

ff <*    ’ ]

IS

U;

V-j>i»s

«; wwm$

U«

si*

mi

-г- s

:    ' UU

_ !WÊL>

. »*    ,

•⁷    *

■ ЪЪтЪЬЫьЪЩ: » « * %Ч^ЧЧ%

Н. »»»**»%»il »%»»*»»»»

ljK?atsai^s::ł^a!S!u! ;.*fï

lig.ji83. Plan parku w Czesławicach, założonego w r. 1886 podług planu Walerego Kronemberga.

ku morgów, w r. 1903—4 i 0. Towarzystwa Ogrodniczego Warszawskiego przy ul. Bagatela w r. 1903, dziś już w połowie rozparcelowany. —Inny znów ogrodnik - planista warszawski, Teodor Chrzański,założył kilkadziesiąt parków mniejszych, z których celniejsze są: C h o j -nowo (gub. Płocka), St. Ch ełc h o w s ki e go (3m.),r. 1893-5: —Gł o szyce (gub. Radomska), St. Mintera (4 m.), r. 1893 — 5;—Krzyża-nówek (gub. Warszawska), P. Samborskiego (6 m.j, r. 1892; — Mosz na (gub. Warszawska), Krzywoszewskiego (6 m.), r. 1894; —G ul cz e wo (gub. Płocka), W olib nera, (9 m.), r. 1897 — 1900; — Nadółki (gub. Warszawska), К o si ii s к i e go, (б¹/^ m.), r. 1899: —Przysuclia, (gub. Radomska), hr. Dembiń-skiego (7 m.), r. 1900 —1901;—F i 1 i p o w i c e, (gub.Mińska), J. Bo gusza (4'/₂m.), r. 1902— Radocięż(gub. Siedlecka), Potworowskiej (5 m.) r. 1891; — S к any cz (gub. Warszawska), Weychera(3 m.), r. 1896;—S к o li m ó w (gub. Warszawska), H. Se у dla (6 m.), r. 1899;— Park miejski w Łodzi (ob. niżej).

Ogrody publiczne. W Warszawie, oprócz Wspomnianych wyżej O-ów, Saskiego, Kra-sińskich i Łazienek (te, aczkolwiek będące własnością prywatną, cesarską, jednakże otwar-

Kncykl. Powez. Ilustr Ser. II. Zesz. 31b T.IV.

te są dla publiczności), założono w r. 1865 park Aleksandrowski na Pradze przy brzegu Wisły, tuż za mostem, długi na 600, a szeroki na 150 sążni. Cały obszar zajęty pod park wypełniały przeważnie piaski naniesione przez Wisłę, na których porastały trawy, tworzące w części pastwisko i łąki, w części zaś były tutaj doły i błota. Po zrównaniu powierzchni, nawiezieniu piasków ziemią, założono park o zarysie bardzo niewyszukanym, wysadzono go drzewami i krzewami pospolitemi i przecięto aleję główną od początku do końca. Urządzeniem jego zajmował się Dobrowolski, ogrodnik O-u Saskiego. —W r. 1893 rozpoczęto zakładać park Ujazdowski, leżący przy alei Ujazdowskiej przed szpitalem wojskowym. Ukończono go w r. 1896 i tegoż roku d. 10 sierpnia otwarto dla publiczności. Plan wykonał i robotami kierował główny o-grodnik m. Warszawy, Franciszek Szanior. Roślinność w parku szybko się rozrosła, wskutek długoletniego ugorowania ziemi pod niego zajętej. Starą aleję kasztanową, biegnącą wzgłuż placu dawnego, włączono do parku, wykopano sadzawkę, urządzono skały sztuczne, po których woda z wodociągu miejskiego spływa do sadzawki.— W ostatniem dwudziesto-

121

pięcio - leciu poprzerabiano skwery dawniejsze, założono nowe, na placu Teatralnym, Krasińskich, S-go Aleksandra, na Pradze, tudzież około pomników Kopernika, Mickiewicza it.

d.—L w ó w, położony w dolinie, posiada plantacye, które ubierają malowniczo pagórki pobliskie i ich stoki. Największy jest park stryjski, inaczej zwany Kilińskiego (85 morgów), w południowej części miasta, przy ul. Stryj-skiej położony. O. założony w r. 1879, na miejscu pustem i nieurodzajnem, w wąwozach i na urwiskach często niedostępnych. W przyszłości, gdy się nasadzenia rozrosną więcej, będzie parkiem wspaniałym.—Inny park, rozmiarów mniejszych (47 morgów), położony jest na górze na „Wysokim zamku“. Ze stoso-

cienista, wysadzona kasztanami. Nazwa wałów hetmańskich pochodzi od posągu hetmana Stanisława J a b ł o n o w s к i e g o na nich wzniesionego. „Wały Gubernatorskie“ założono również na dawnych wałacli miejskich przez radcę miejskiego Reichenhei ma. Wały het- -mańskie i gubernatorskie zajmują 7 morgów powierzni, plac S-go Jerzego 4 morgi, inne ogródki, plantacye i bulwary 33 morgi. Z wyjątkiem O-u miejskiego (po-jezuickiego), założonego początkowo w stylu francuskim, wszystkie inne plantacye lwowskie urządzono w stylu angielskim, albo też zastosowano odpowiednio do położenia np. na wałach. Parki i plantacye urządzone w ostatniem 25-leeiu wykonane zostały podług planów A. R ö h r i n g a, iu-

< -f.

•g*

шшь

fu, ‘m-m?

Fig. 184 Park stryjski we Lwowie w r. 1903 (z fotogramu!

spektora plantacyi miejskich. Utrzymanie ich roczne wymaga blisko 20 000 florenów.—Kr a-ków słusznie jest dumny ze swoich „plant" które okrążają całe śródmieście, zajmując obszar 35 hektarów, a założone zostały na zasypanych fosach, zrównanych wałach i częściowo na zburzonych murach fortecznych, oraz płacach z sąsiednich dawnych przedmieść dołączonych. Na wniosek prezesa senatu Rzeczypospolitej Krakowskiej, lir. Stanisława Wo-dzickiego, w r. 1817 postanowiono rozpocząć „urządzanie ogrodów na około miasta“ ale wzięto się do roboty na dobre dopiero w r. 1822. Głośny swego czasu budowniczy, F. Radwański, dał ich plan i zajmował się pomiarami wspólnie z Florkiewiczem, a czuwał nad temi robotami „Komitet ekonomiczny“. Jeden z członków tego komitetu, Flory an Straszewski, zajmował się gorliwie dozorem robót, po części łożył na nie fundusze własne i zapisał miastu na cele utrzymania i przyoz-

wnie w nim urządzonych belwederówTi pagórków sztucznych, na wszystkie strony rozlegają się widoki czarowne na okolicę, sięgające na kilka mil w około. W r. 1869 zaczęto w nim sypać kopiec na pamiątkę Unii lubelskiej w r.

1569.—Najmłodszym parkiem we Lwowie jest Łyczakowski (14 morgów). W samem mieście znajduje się kilka plantacyi miejskich. O. miejski, dawniej po-jezuicki (17 morgów) o powierzchni falistej. Założyli go O.O. Jezuici, sprowadzeni do Lwowa w r. 1591. Po zniesieniu ich za Cesarza Józefa Ii-go, O. przeszedł na własność miasta i stał się publicznym.

Blisko r. 1860 O. uporządkowano, aleje lipowe, odwieczne i gęsty lasek brzozowy w części wycięto, lub poprzesadzano w inne, ogołocone miejsca, wedle planu ogroduika miejskiego В e-nera i urządzono park angielski.—Wały Hetmańskie założono w początkach stulecia ubiegłego, na byłych wałach okalających miasto. Środkiem tych wałów ciągnie się aleja

Fig. 185. Trzy widoki z ,Plantów“ krakowskich w r. 1904 (z fotogramu).

tacye, które się tu ciągną na długości 850 mtr. a mają 25300 m. obszaru. Utworzono tu dwie ulice spacerowe oraz kilka miejsc dla zabaw dziecięcych. —Park miejski dr. Jordan a (ob.), założony przez tego, którego imię nosi, w r. 1888, obejmuje 14 morgów gruntu i jest przeznaczony na zabawy i ćwiczenia gimnastyczne dla młodzieży bez różnicy stanów. Wykonano go podług planów Bolesława Małeckiego, ogrodnika miejskiego. D-r Jordan ustawił w parku szeregi popiersi marmurowych znakomitych w narodzie królów i mężów. Koszta utrzymania tego parku oraz szkółek drzewek w Dąbiu wynoszą fl. 15 000 rocznie. Oprócz wymienionych, Kraków posiada dwa О-y prywatne; Strzelecki należy do Towarzystwa strzeleckiego, założony w r. 1837 i park krakowski, założony w r. 1885 do których publiczność ma wstęp wolny.—W Po-znauiu plantacye na placu i na ulicy Wilhelmow-skiej niedawno urządzone zostały przez Niemców w stylu symetrycznym, podobnie na placu po rozebranej bramie berlińskiej przy wjeździe na ulicę St. Marcińską. Za miastem pod Dębicami (dziś Louisenau) jest lasek dębowy, sposobem parkowym urządzony przez księżnę Radziwiłłową, małżonkę pierwszego namiestnika po kongresie wiedeńskim, będący celem wycieczek i zabaw mieszkańców Poznania. Z ogrodów publicznych, prowincyonalnych najstarszy, zdaje się odrazu na cel publiczny przeznaczony, jest park piękny w Kaliszu. Założony przez rząd pruski w r. 1798, na gruntach O-ów pojezuickich i pastwiskach za murern po-

dabiania plantacyi 3 000 dukatów. W r. 1875, postawiono ku uczczeniu zasług założycieli obelisk z medalionem Straszewskiego, tuż przy ul. Lubicz, zwany pospolicie „pomnikiem Straszewskiego“. Po zaprowadzeniu samorządu miejskiego, powstała „Komisya plantacyjna“, czuwająca nad rozwojem plantacyi. Położył w niej zasługi niemałe Aleks. Kremer, ale dzisiejszą postać i ozdoby zawdzięczają plantacye dwom okolicznościom. Raz, temu, że na przedstawienie jednego z członków komisyi, jak plantacye powinny być urządzone i co temu stoi na przeszkodzie, ówczesny prezydent miasta D-r Zyblikiewicz, zwolnił ogrodnika niedołężnego od obowiązków, a nowo na jego miejsce wybrany nie zawiódł zaufania i pod kierunkiem komisyi wiele się przyczynił do należytego urządzenia plantacyi. Powtóre temu, że w r. 1884 ofiarował dr. J o r d a n miastu pierwszy pomnik ku ozdobie plant, czem pociągał za sobą cały szereg naśladowców. Obecnie zdobią planty pomniki Bogdana Zaleskiego, wykonany w bronzie przez P. W e 1 o u s к i e g o, dar K.

Wołodkiewicza, postawiony w r. 1886.

Pomnik Jadwigi i Jagiełły, dzieło i dar lir. O. Sosnowskiego, postawiony w roku 1886. Grupa Lilii Wenedy, dłuta Dauna z piaskowca, dar dr. H. Jor da na; postawiony w r. 1885. Pomnik żelazny z biustem brązowym Rejtana, postawiony w r. 1889. Grupa Gr a ż y n y, dłuta Dauna, z piaskowca, dar dr. H. Jor da na, postawiony w r. 1886. Pomnik Fredry, dłuta Godebskiego, dar K.

Wołodkiewicza; pomniczek Szopena, na-

ziennej jest najdawniejszą. W r. 1808 park ten uzyskał dużo nowych urządzeń. W latach 1800—1806 zbudowano upust, tamy na brzegach rzeki i groble; za rzeką na łęgu parkowym, wprost korpusu kadetów, urządzono plac broni dla kadetów, most (kadecki) do niego i stajnie wojskowe. W r. 1815 Ernest Foerst e r wybudował altanę, którą zniósł w r. 1831 i wystawił w innem miejscu. W latach 1818, 1826, 1830, 1841, 1850, 1868 i 1881, rozprzestrzeniono znacznie ten O. W r. 1828

»«

лж

Zs

21

Äff

üêêêl Æ

•àr

koniec ława stylowa z biustem Grottgera, j łudniowym miasta. Aleja od wejścia z ul. Ła-kosztem artystów polskich postawiona.—Ogrodnikami przy urządzaniu plantacyi byli: najpierw, od początku ich zakładania, Antoni Bukowski, do śmierci swojej w r. 1854, po nim Ignacy J ohn, Niemiec, do r. 1871. Po uwolnieniu J ohna, miejsce jego zajął Bolesław Małecki, do dziś na stanowisku inspektora plantacyi miejskich zostający. Dzięki jego zdolnościom zawodowym i usiłowaniom rzetelnym planty przybrały obecną szatę godową.

Ulica Dietlowska została zamieniona na planzbudowany został most „P. Maryi“ przy kole- W Łodzi tak zwany Park S-toKrzyski, gjacie; w r. 1842 kanał od wschodu, w r. 1844 urządzono w roku 1896 — 7-ym na domek szwajcarski z oranżeryą, porobiono wa- wierzchni 5г/е morga, podług planu ogro-

po-

ły, wykopano sadzawkę („Kogutka“). W latach pomiędzy 1845 a 1850 zniesiono most kadecki, salę jadalną (zbudowaną na zjazd Monarchów w r. 1835) i stajnie wojskowe na łęgu. W r. 1871 został utworzony „Komitet parkowy“ złożony z obywateli i urzędników, zasypano odnogę Prosny („kadecką“) a wykopano natomiast kanał nowy. Burza w r. 1880 zrządziła w parku spustoszenia ogromne, następnie przy porządkowaniu zostało wyciętych mnóstwo drzew starych, a na miejsce ich zasadzono wiele młodych, oraz krzewów rozmaitych, wszystko według nowego planu ogrodnika warszawskiego, E. Jankowskiego. Podczas tej przeróbki w r. 1881—2 wykopano sadzawkę przy moście „Więziennym“ urządzono zwierzyniec, mnóstwo nowych dróg i bramy. Niektóre części parku mają swe nazwy; „Pól elizejskich“,„kogutka“, „alei westchnień“, „ślizgawki“. Jest również w tym pięknym parku 5 mostów. W r. 1831 Karol Mir j an w najstarszej alei wystawił cukiernię letnią, od r. 1867 zamienioną przez aptekarza A. Rzączyńskieg o na altanę wód mineralnych.—W Lublinie park publiczny, zwany „Saskim О-m“, założono w r. 1837 podług planu inżyniera Feliksa Bieczy ń-skiego, z ofiar dobrowolnych obywateli. Zajmuje 22 morgi gruntu, ma aleje cieniste i lasek brzozowy. Wysadzonych w tym parku było drzew krajowych 30 000, podszytych krzewami w liczbie 10 tysięcy, oprócz tego zimowych roślin sztuk 5 000. Cztery transporty najpiękniejszych drzew ozdobnych i krzewów sprowadzono z Hamburga. W r. 1854, według spisu wydanego przez inżyniera В i e c z у ń-s ki eg o, w parku rosło 390 gatunków i odmian drzew i krzewów, między niemi, oprócz lip, kasztanów, topoli, modrzewi, znajdowały się tulipanowce, cedry, azalie pontyjskie, różaneczniki, surmie, piwonie drzewiaste i t. d. Co do ilości to spis ten wykazuje w parku drzew ozdobnych, krzewów i półkrzewów 19,757, roślin cebulkowych i bulwiastych 2 988, roślin trwałych i rocznych 230. Fo ustąpieniu Bie-czyńskiego, w r. 1862, ogród popadł w zaniedbanie i do dziś do pierwotnego stanu nie powrócił.—Po za ogrodem miejskim założono w latach 1863 —1870 O. Brono wic e, czyli inaczej Foksal (publiczny). Inne О-y publiczne w miastach prowincyonalnych powstały: w Kielcach (dawniej biskupi) w r. 1815, w Sieradzu w r. 1824, w Koninie, w r. 1825, w Częstochowie—1826, w Słupcy—w r. 1826, w Janowie -*-w r. 1830, w Suwałkach —w r. 1832,—w Radomiu w r. 1834 i 1863, dalej w Płocku, Sandomierzu i innych; w Łęczycy założony był już park na schyłku w. XVIII przez rząd pruski. W miastach prowincyonalnych najwięcej ich przybyło w ciągu ostatnich dziesięcioleci.

dnika-planisty Teodora Ch rzańskie g o. Dawniejszy park miejski w Łodzi zwany „Źródłem“, inaczej „Kwelą“ (niem. Quelle), 18-mor-gowy, dzierżawią oddawna Scheiblerowie na użytek robotników swycli fabryk—park zaś W r. 1875 Aleksandrowski, publiczny, jest właściwie ogródkiem niewielkiem, liczy bowiem zaledwie 4 morgi powierzchni.—W końcu zaznaczyć musimy, iż wiele O-w pominęliśmy w o-pisie powyższym z umysłu, ażeby nie rozszerzać i tak obszernych ram artykułu, sporo znów innych, może godnych zaznaczenia, opuściliśmy niewątpliwie, tylko przez brak wiadomości o nich. Nie sposób również zaznaczyć było tutaj, przy których parkach znajdowały się szklarnie nieco bogatsze, gdyż prawie każdy znaczniejszy O. zwłaszcza w końcu w. XVIII i na początkach w XIX założony, posiadał je większe lub mniejsze, zarówno jak i sady i warzywniki.— Cechy odrębnej, narodowej О-y polskie nigdy nie miały,—cywilizacya szła do nas z południa lub z zachodu i niosła nam także wzory gotowe ogrodów. О-y prywatne, które odprzedawały drzewa, krzewy i rośliny ozdobne, przymnożone u siebie, krzewiąc tym sposobem zamiłowanie do ogrodnictwa i upiększając О-y nasze, były ważniejsze: w Niedźwiedzi u, hr. Stanisława Wodzickiego odr. 1816 — 1843, w Medyce, G w alberta Pawlikowskiego od r. 1830, w Antoninach, ks. S a n g u s z к i, głównie w latach 1853 — 1858; wAresztowie pod Równem, Juliusza Jełowickiego, w latach 1848 — 1861; w Bronicy pod Mohilewem podolskim, ks. Wittgenstein a, w latach 1853 —

1860. — Z zakładów handlowych ogrodniczych, hodujących drzewa, krzewy i rośliny ozdobne, słynął ongi O. Józefa Strumiłływ Wilnie, od r. 1818 —1847. Z istniejących obecnie: C. Ulricha od r. 1805, Braci Ho ser ów od r. 1850, oba w Warszawie, szkółki podzameckie hr. A n-drzeja Zamoyskiego odr. 1882, L. Fre-gego w Krakowie, Juliana Branickie-go w Podhorcach, w Galicyi; A. Denizo-ta w Poznaniu. Zakładaniem O-w ozdobnych w ostatnim dwudziestopięcioleciu, z ogrodników polaków trudnili się i trudnią następujący ogrodnicy planiści: WaleryKronenberg, Franciszek Szanior, Teodor Chrzański w Warszawie; Kwiatkowski, Adam Ku-baszę wski, A. Denizot i Wilkoński w Poznańskiem. W ostatniem dziesięcioleciu przybyli nowi pracownicy w tej gałęzi ogrodnictwa, mianowicie: S. Celichowski, E. Ciszkiewicz, S. Karczewski, Z.Kisiele w ski, S. O ffmań ski, St. Rutko wski, W. Tański, A. Zaleski, Zajkowski w Królestwie i T. Czerwiński w Galicyi.

Ogrody botaniczne w Polsce. W Warszawie królowa Ludwika Marya w r. 1650 zało-

żyła dwa О-y botaniczne, jeden na dole pod Zamkiem królewskim, drugi obok pałacu Kazi-mierowskiego. Martin Bern hardi de Ber-nitz, lekarz najprzód Jana Kazimierza, a potem królaJJana Sobieskiego, w dziele swojem p. n. „Catalogus plantarum etc.“ (Gdańsk 1652) podał opis roślin znajdujących się w tych O-ch, pomiędzy któremi była znaczna część z Węgier sprowadzona. Niedbalstwo dozorców sprowadziło upadek O-u pierwszego pod zamkiem, O. zaś drugi dostał się królowi S t an i s ł a w o w i Leszczyiiskiemui upadł za Augusta II w czasie zaburzeń domowych. W Krakowie przy akademii, założono za staraniem Prymasa, ks. Michała Poniatowskiego, O. botaniczny w r. 1774 pod kierunkiem Jana Jaśkiewicza, profesora chemii i history naturalnej w uniwersytecie Jagiellońskim, przez ogrodnika Kaiser a, sprowadzonego z Wiednia. Król Stanisław August, za staraniem podskarbiego litew. A. Tyzen-hauza, założył i utrzymywał O. botaniczny na Hor od nicy pod samym Grodnem od r. 1776 —1784, którym zawiadywał sławny Gili bert. O. ten przeniesiony został do Wilna w r. 1784. Po Gili bercie zawiadywał nim w r. 1787 prof. Jerzy Forster, po którego oddaleniu się O. prawie zupełnie zniszczał i dopiero w r. 1796 niezmordowanym staraniem ks. Stanisława Jun dziłł a podźwignięty, czyli raczej na nowo na Sorokiszkach założony, do bardzo kwitnącego stanu podniesiony został. Pierwotny zaś O. był wśród miasta w t. zw. „Collegium medicum“. Po zniesieniu uniwersytetu Wileńskiego w r. 1831 O. ten był zamieniony na akademicki lekarski, nakoniec w r. 1841 upadł, a samo miejsce na przechadzkę zostało obrócone. — W r. 1805 za sprawą Tadeusza Czackiego powstał O. botaniczny w Krzemieńcu przy gimnazyum, później liceum. Zakładał go ogrodnik Mi kler, który zbudował w nim trzy szklarnie i inspekta. Pierwiastkowo był to więcej O. do przechadzki tylko przeznaczony, miał wszakże za staraniem Miki era roślin 770 cudzoziemskich, a 460 krajowych. D-r Besser, objąwszy katedrę botaniki w Krzemieńcu w r. 1810, wziął się do podniesienia O-u botanicznego i za pomocą zawiązanych z zagranicą stosunków, już w r. 1823    12 000 gatunków w nim hodował.

W r. 1835, po przeniesieniu D-ra Bessera do Kijowa, zarządzał ogrodem Hoffman do r. 1838, poczem znajdujące się w tym zakładzie rośliny, zostały przeniesione do O-u botanicznego w Kijowie, Krzemieniecki zaś przestał istnieć. —W r. 1810, po założeniu szkoły lekarskiej w Warszawie, urządnł prof. Fryderyk Hoffman przy pałacu Kazimierowskim O. botaniczny, w którym cieplarnia kosztem Stanisława Staszyca zbudowana została, a następnie prof. Michał Szubert znacznie go rozszerzył. Lecz gdy O. okazał się za szczupłym, na przedstawienie ówczesnego ministra oświecenia publicznego, hr. Stanisława Potockiego, cesarz i król Aleksander I, darował na O. botaniczny i pod obserwatoryum astronomiczne plac obszerny, należący do Łazienek Królewskich (ob. tablicę Łazienek) na którym pod kierunkiem prof. Szuberta, przy pomocy ogrodnika G ü n t h e r a, założony został O., składający się z części przeznaczonej na szkółkę botaniczną, z cieplarni, szklarni i sadu owocowego, w którymby się kształcili zdatni ogrodnicy, tudzież z części urządzonej na sposób angielski, przeznaczonej na przechadzki dla publiczności. W takiej postaci O. warszawski utrzymywany jest po dziś dzień, tylko sad o-wocowy przeszedł na własność administracyi Łazienek Królewskich.—W r. 1854 staraniem lir. Go łuchowskiego, namiestnika Galicyi, a pod kierunkiem prof. Łobarzewskiego, założył ogrodnik Bauer O. botaniczny we Lwowie. — Oprócz tych istnieją O. botaniczne, mniejsze przy szkole rolniczej i leśniczej w Puławach (Nowej Aleksandryi) iw Dubla nach w Galicyi, przy szkole rolnictwa. Istniał też przez pewien czas do r. 1831 O. botaniczny w K1 e w a n i u, należącym do ks. Czartoryskich. O. pomologiczny w Warszawie (ob. Sady).— Literatura. Prace do historyi 0-w w Polsce odnoszące się: Szymon Zug „Die Gärten in Polen“ (w tomie 5-tym dzieła

С. C. L. Hirschfelda p. n. „Theorie der Gartenkunst“ Lipsk 1779 — 85, tomów 5), które wyszło jednocześnie po francusku tamże. Opis Zuga w tłomaczeniu polskiem p. n. „Ogrody Warszawskie w roku 1785“, podało: „A t h e n a e u m“ (Wilno r. 1845 t. III str. 74— 104). Następnie tenże opis p. n. „Ogrody w Warszawie i jej okolicach opisane w r. 1784“. z przypiekami cennemi F. M. S o b i e s z c z a ń-skiego podał „Kalendarz powszechny na r. 1848“ (Warszawa) z osobną nadbitką. Toż przedrukowano dosłownie w „Kuryerze Niedzielnym“ (Warszawa 1898 № 21 — 29).—Tenże opis, lecz skrócony, przetłumaczony z oryginału na nowo, podał „Ogrodnik Polski“ (Warszawa r. 1890 № 18, 20 i 21); Karol ks. de Ligne „Coup d’oeil sur Bel-Oeil (et sur les jardins de l’Europe) —à Bel-Oeil 1781, wyd. 2-e Bruksella 1786; H e n r y к L u b o m i r ski „Zbiór widoków celniejszych ogrodów w Polsce“ (b. w. m. dr. i roku; na początku w. XIX; bez tekstu, 44 ryciny litografowane); hr. Stanisław W o d z i с к i „Notice sur l’horticulture de Г ancienne Pologne“ (w „Annales de l’Institut royal horticole de Fromont“, Paryż 1833, tom V-ty). Toż — przedrukowane w „Journal de l’Académie d’horticulture“ Paryż 1833, tom I, str. 65—67; 97 —103; 201—206; toż p. n. „Wiadomość o ogrodnictwie w dawnej Polsce“ w tłó-maczeniu z rękopisu znajdującogo się w bibliotece lir. Przeździeckiego, podał „Ogrodnik Polski“ (Warszawa r. 1884 № 10 —13. Rękopis nie

zawiera opisu O-u w Niedźwiedziu, zamieszczone- Trembecki „Zofijówka w sposobie topogra-go w pismach francuskich, powyżej wymienionych).— Klementyna Hoffmanów a. „Puławy“ (w „Rozrywkach dla dzieci“ Warszawa 1824—28 i w wydaniach późniejszych); — J o a n-n a W i d u 1 i ń s к a „Puławy“ (w „Nowym Kalendarzyku politycznym“, Warszawa 1830), Michał Grabowski „Ogrody w Ukrainie“

ficznym opisana“ (Lipsk [istotnie Wilno] 1806; toż po francusku z tekstem polskim in pagina frac-ta, tł. hr. de La garde, Wiedeń 1815 z 6 rycinami widoków O-u i 2 portretami); J. P. Woronicz „Sybilla Poema historyczne“ (Lwów [istotnie Warszawa] 1818 i wydania późniejsze. Zawiera ustępy o O-ie w Puławach); I. L. Orański „Mokotów“ (Warszawa 1826); I. Sł a weck i „Ogród Antoniński. Poemat“ (Petersburg 1828; z przypiskami cieka-wemi); E. Gutschmidt „Erinnerungen an Puławy mit Ansichten aus den Gärten von Puławy“ (Lipsk 1829); C. Leonowie z, „Towiany, ogród litewski (Warszawa 1836).—Dzieła zastosowania praktycznego przy urządzaniu 0-ów: ks. IzabellaCzartoryska „Myśli różne » sposobie zakładania ogrodów“ (z 28 rycinami, Wrocław 1805; wyd. 2-ie tamże 1807); F. K. Giżycki „O przyozdobieniu siedlisk wiejskich. Rzecz zastosowana do Polski “    ( Warszawa

1827 —1829, tomów 3; tom III-ci zawiera „Budownictwo zastosowane do potrzeb ziemianina polskiego“ z rysunkami budowli ogrodowych — wyszło także oddzielnie); Magdalena zDzie-duszyckich Morska „Zbiór rysunków wyobrażających celniejsze budynki wsi Zarzecza i t. d.... z ogólnemi myślami o przyozdobieniu siedlisk wiejskich“ (z 50 rycinami kolorowane-mi, Wiedeń 1836); H. Hetzschold „Malowniczy ogrodnik czyli nauka zakładania ogrodów i t. d.“ (z 15 tablicami Wilno 1855. Jest-to plagiat dziełka niemieckiego Wilhelma Neuberta p. n. „Schlüssel zur bildenden Gartenkunst“, Stuttgart 1853, a kilka rozdziałów wzięto z pracy Giżyckiego); S. Jasiński „Wzory i plany ogrodów zastosowane do potrzeb naszego kraju i t. d.“ (z 16 tablicami, Warszawa 1873. Całe rozdziały wzięte niemal dosłownie z prac Giżyckiego i Hetzschold a); hr. Stanisław Wodzie-ki „O chodowaniu [tak!], użytku, mnożeniu i poznawaniu drzew, krzewów, roślin i ziół celniejszych ku ozdobie ogrodów przy zastosowaniu do naszej strefy“ (Kraków r. 1818— 1820, tomów 3, wyd. 2-e tamże 1824 —1828 tomów 6); E. Jankowski „Ogród przy dworze wiejskim“ (Warszawa r. 1898; wyd. 2-e

(tylko opis O-u w Mosznach; w „Athenaeum“

Wilno 1842, t. IV, str. 138 - 166); hr. Aleksander Przezdziecki „Ogrody Miklera“

(w dziele „Podole, Wołyń, Ukraina“, Wilno 1841, tom Il-gi str. 126 — 141); E. Iwanowski „Ogrody w dawnej Polsce“ (w „Dzienniku Warszawskim“ r. 1853 № 85, 87 i 88); A Lerne „Album Puław z 8 widokami Puław i ich opisem przez H. S. osobue odbicie z Albumu Lubelskiego“ (Warszawa 1857 — 1859); E. Iwanowski (Helleniusz) „O ogrodach w Polsce“

(w dziele „Kilka rysów i pamiątek“, Poznań 1860, str. 311 — 336); „Neple“ (w „Dzienniku Warszawskim“ r. 1853 № 296 i 297); Czerno ff. „Album des vues de l’Institut Alexandria, du jardin et des environs de Nowo-Ale-xandria (Puławy) dessinés d’après nature par Madame Czernoff litographiés par Armand Cas-sagne“ (Paryż blisko r. 1862, folio wielkie, 24 ryciny); T. J. Stecki „Ogrodnictwo na Wołyniu“ (w dziele „Wołyń pod względem statycznym, historycznym i archeologicznym“

Lwów 1864 tom I str. 186 — 197); K. W ł.

Wójcicki „Zofijówka“ (z rycinami „Kłosy“ tom XV, r. 1872 str. 389); Lucy an Sie-m i e ń s к i „Ogrody w historyi i poezyi“ (w „Dziełach zbiorowych“ tegoż pisarza Warszawa, 1881, tom I-y str. 96 — 152); Er. Sza ni or „Ogród Saski“ („Ogrodnik Polski“, r. 1882 № 18 —

24. Praca źródłowa, oparta na dokumentach archiwalnych magistratu m. Warszawy). Vitte-1 i u s (K. Zieliński) „Ogrody publiczne lwowskie“ (tamże r. 1885, № 8): Tenże „Ogrody lubelskie“ (tamże r. 1885, №15); W. Nawrocki „Ogród posadowski“ (tamże r. 1886, №13);

E. Jankowski „Ogród w Białocerkwi“ (tamże r. 1886,    №    18 i 20); Tenże „Ogrody

daniu O-ów ozdobnych i pielęgnowaniu w nich drzew', krzewów i roślin); Tenże „Kwiaty naszych ogrodów“ (Warszawa 1877; wyd. 2-e 1880; wyd. 3-e 1895); B. Małecki „Ogród 1904). Ob. także pod j. u.

Warszawskie Frascati“ (tamże r. 1891, № 9 i 10); W. Parzych „Ogród Zofijówka“ tam-że r. 1892, № 17, 18 i 19); A. Zalewski „Ogrodnictwo w Łodzi“ (tamże r. 1898, № 17, ! 1900, tomów 2. Tom Il-gi poświęcony zakła-18 i 19); E. Janczewski „Der Gartenbau in Galizien“ (w dziele „Geschichte der Öster.

Land-und Forstwirschaft von 1848 — 1880“,

Wiedeń 1880, tom Il-gi str. 435 — 440); Z.

Gloger „Ogrody i Sady“ („Encyklopedya sta- ozdobny“ (Kraków ropolska“ Warszawa 1902, tom III, str. 281— Ogrodnictwo.

Ogrody wiszące w Babilonie, jeden z t. zw.

Nazwa, aczkolwiek przyjęta powszechnie, nie jest właściwa, ponieważ О-y te bynajmniej nie wisiały, lecz wznosiły się na podmurowaniacli sztucznych, wysokich. Podług podań bardzo dawnych, założyć

285); B. Małecki „Plantacye Krakowskie“

(„Ogrodnictwo“ r. 1903, zeszyt III-ci). Oprócz siedmiu cudów świata, wymienionych, artykuły, lub wzmianki liczne o О-cli, znajdują się w rocznikach „Kłosów“,

„Tygodnika ilustrowanego“ i „Ogrodnika Polskiego“. - Poezye o Ogrodach polskich. H?

je miała królowa mityczna S emir am is (ob.), Łaz, stacyi dr. żel. Warszawsko-Wiedeńskiej. rzeczywiście wszakże zbudowane były na rozkaz N abuc h odo n ozora (ob.) dla małżonki jego A myitis, księżniczki medyjskiej, której wzniesienia te sztuczne na płaszczyźnie babilońskiej przypominać miały góry jej ojczyste.—

Leży w zagłębieniu, otoczone wyżynami, docho-dzącemi do 1400 stóp. Posiada kościół katolicki murowany (ukończony w. r. 1783), szkołę początkową, ochronę dla kalek; jest tu browar, cegielnia, młyn wodny, piece wapienne. Mieszkańców liczy 2 018. —O 2 wiorsty na wschód od О-a na górze skalistej (1477 stóp wys.) wznoszą się zwaliska rozległego zamku, zbudowanego w wieku XVI przez Seweryna Boli a r a, (ob.) burgrabiego i żupnika krakowskiego.—Data powstania О-a nie jest wiadoma; zawiązkiem osady była zapewne warownia szlachecka, na górze wzniesiona. Po raz pierwszy panowie na 0-u wspominani są pod rokiem

ig. p.

Ogrodzki Jacek (* w r. 1711 — -f w Warszawie w r. 1780) sekretarz wielki koronny.— Będąc wtedy starostą luboczańskim, obrany był w r. 1764 na sekretarza konfederacyi sejmu konwokacyjnego i po ukończeniu go drukiem ogłosił: „Konfederacya generalna Omnium Or-dinum Regni et M. D. Lith.“ (Warszawa 1764); w roku tym samym został jeszcze pisarzem wielkim koronnym. W r. 1767 zasiadał w sejmie, jako poseł ziemi warszawskiej, w roku zaś 1771 osiągnął dostojeństwo sekretarza wielkiego koronnego i objął zarząd gabinetu króla Stanisława Augusta; na stanowisku tern pozostawał do śmierci, ceniony i poważany bardzo przez króla, jako mąż światły i nadzwyczaj pracowity. — Naruszewicz z powodu zgonu jego napisał wiersze przygodne, na które ukazała się odpowiedź p. n. „Głos Ogrodzkiego z wieczności do autora wierszów na swoim pogrzebie przez O. K. R. N.“ (War-

Ri;d.

O ile wnioskować można z opisów i wzmianek spotykanych u pisarzów starożytnych, zwłaszcza u Strabona (ks. XVI), oraz z płaskorzeźb znalezionych w zwaliskach Babilonu, musiały to być tarasy piętrzące się jeden nad drugim, zasadzone drzewami i krzewami, zraszane za pomocą wodociągów założonych sztucznie. — Archeologowie jedni przypuszczają, że szczątki O-ów w-ych tworzą pagórek noszący dziś nazwę Babi), leżący na północ od miejsco- 1385. wości Hillach, inni upatrują je w zwale gruzów więcej ku południowi położonym, zwanym Amrun-ilu-Ali.—Por. Babilon i Ogrody.

Ogrodzenia. Nazwa ta oznacza sztucznie wzniesioną, trudną do przebycia dla ludzi i zwierząt granicę, zabezpieczającą używalność na rzecz samego li'tylko właściciela i jego współmieszkańców, całości lub części jego posiadłości.

Stąd też wypływa, że prawo przysługujące jednostce nie może ścieśniać prawa ogółu; nie wolno np. zatamować za pomocą О-nia ruchu na drodze publicznej, choćby ta droga znajdowała się u ściany własności prywatnej, lub ją nawet przecinała; wówczas właściciel obowiązany jest uznać podział owej własności na dwie części i każdą z nich obwarować oddzielnie, stosownie do swego uznania i możności.

Red.

Ogrójec, czyli Ogród oliwny ob. Get-

О-nia być mogą trwałe lub czasowe; drugie są w użyciu, gdy z wiosną wypadnie urządzić wolny przepęd na pastwisko dla zwierząt domowych przez pola obsiane lub łąki przeznaczo- szawa 1780). ne do koszenia. О-nia mogą też być martwe lub

Ogrywanie wieńców lub druchen—zwyczaj weselny wśród ludu w Krakowskiem. W przededniu ślubu kapela chodzi po domach wszyst-

żywe; do pierwszych należą płoty (ob.) z żer- semane w ser. 1-ej T. XXIV, str. 948. dzi lub plecione z chrustu, parkany (ob.) drewniane, murowane z cegły lub kamienia, sztachety z drzewa, z żelaza kutego lub lanego, drutu kolczastego oraz baryery z chrustn, nakoniec    kich druchen i gra, a za to druchny częstują

I,. к.

Ogrzewanie jest to podnoszenie sztuczne

pobytu, tworzy więc niejako klimat sztuczny, który dostosowywany bywa do ustroju człowieka. O. nadto ma wpływ wielki na utrzymanie powietrza w czystości w mieszkaniach, gdyż w nich z powodu ciepłoty znacznie wyższej, niż powietrza zewnętrznego, odbywa się wymiana tegoż powietrza, tj. następuje przewietrzanie naturalne przez szczeliny w drzwiach, oknach i muracli. Ta wymiana powietrza spada jednak do minimum, gdy ciepłota w pokoju zbliża się do zewnętrznej, co szczególnie zdarza się w zimie, gdy pokoje są nieogrzane, a drzwi i okna ustawicznie zamknięte. Wówczas powietrze, wydychane przez ludzi, zgęsz-cza się na ścianach, które wtedy wilgotnieją i wywiązuje się wskutek tego zapach nieprzy-

St. Rew.

rowy kopane i wały usypane z ziemi z tychże ro- muzykantów. Ob. Weselne zwyczaje, wów wybranej. Do drugich zaliczamy t. z w. żywopłoty (ob.).—Każdy rodzaj О-nia ma swoje strony ciepłoty w miejscach służących ludziom do dodatnie i ujemne; i tak, ogrodzenia czasowe pochłaniają bardzo dużo materyału drzewnego, który, jakkolwiek tani, lecz się prędko zużywa i w zimie pospolicie się marnuje. O. murowane z cegły lub z kamienia są kosztowne, ulegają często uszkodzeniu w skutek złej woli i wogóle łatwe są do przebycia. Rowy i wały ziemne zajmują bezużytecznie bardzo dużo miejsca. Nakoniec najlepsze ze wszystkich, ogrodzenia żywe, potrzebują długoletniej, starannej uprawy, pielęgnowania i pilnego dozoru, zanim zdolne będą dokładnie spełniać swoje zadanie.

Ogrodzieniec, miasteczko w Królestwie Polskim, w gub. Kieleckiej, pow. Olkuskim; odległe o 7 wiorst od Zawiercia, a o 5 wiorst od

jemny, bardzo znamienny, z trudnością dający ' ogrzewanego, przeprowadzając je w komorze się usunąć nawet przez późniejsze przewietrza- j ogrzewającej ponad naczyniami z wodą, albo nie energiczne. O. jednak może się stać niekiedy i źródłem zanieczyszczenia powietrza w miejscach ogrzewanych, co może nastąpić wtedy, gdy przyrządy ogrzewające tj. piece nie są należycie urządzone lub nieodpowiednio obsługiwane: może np. nastąpić uchodzenie dymu lub czadu z tychże pieców, wskutek wadliwego urządzenia ciągów dymowych, komina i t. p. Przedewszystkiem zaś należy zwrócić uwagę na powierzchnie ogrzewalne pieca, aby je utrzymywano w stanie o ile można czystym, gdyż pył, ogrzewając się o ściany tegoż pieca,-tworzy wytwory przypalone, które drażnią narządy oddechowe i sprawiają uczucie nieprzyjemne, uważane niesłusznie za suchość powietrza. Przy urządzaniu О-a połączonego z przewietrzaniem, za pomocą doprowadzania powietrza wprost z zewnątrz miejsc ogrzewanych, dochodziłoby do pokoju wraz z powietrzem wiele pyłu. Dlatego to należy powietrze przed wejściem do mieszkań przefiltrować przez tkaniny suche lub mokre, albo też zrosić je deszczem sztucznym. Szczególniejszą zaś uwagę powinno się zwrócić na zawartość wilgoci w powietrzu, która ze względu na zdrowie ma znaczenie wielkie. Przyczem chodzi mniej o bezwzględny stopień wilgotności, ile raczej o stosunek bezwzględnej zawartości wody do maximum nasycenia. Jeżeli np. 1 metr sześć, powietrza o 0°C nasycony jest parą wodną, a więc posiada wilgoci względnej 100 %, to powietrze takie zawiera 4 gramy pary wodnej.

Jeżeli teraz powietrze to ogrzejemy w mieszkaniu do 20°, to zapełni 1.07 metra sześć, i zawiera w 1 metr. sześć, tylko 4.56 gr. wody. Przy 20° maximum nasycenia na 1 metr sześć, wynosi 17.2 gr. a stąd względny stopień wilgotności powietrza ogrzanego wypada 4.56 X 100

= 26.5$. Powietrze takie

17.2

przyczem jednak na prze-

tylko

w mieszkaniu ogrzanem wydaje się suchem, i to tern suchszem im żywiej krąży. Stąd okazuje się, że właściwość pieca przy O-u nie wpływa wcale na zmianę zawartości wilgoci powietrza (piece żelazne np. nie sprawiają suchości powietrza, jak to powszechnie ogół przypuszcza). Przy wszystkich zaś O-ach połączonych z przewietrzaniem (wentylacyą), gdzie występuje żywe krążenia powietrza, suchość jego odczuwana bywa wyraźnie i nieprzyjemnie. Gdy suchość ta dojdzie do granicy pewnej, natenczas powietrze ciepłe i suche będzie odciągało wilgotność pokojom ogrzanym, a wskutek tego mieszkańcy uczuwają szorstkość i swędzenie podniebienia, również w gardle i na końcu języka, pomimo, że powietrze jest wolne od pyłu, od wytworów rozkładu jego i od dymu, Unika się zaś tego, gdy przy ogrzewaniu, połączonem z przewietrzaniem, postaramy się o zwilgotnienie sztuczne powietrza

też przez tkaniny zwilgocone. — Oznaczenie wartości granicznych wilgotności powietrza w mieszkaniach nie daje się ściśle określić, można jednak przyjąć jako wartości odpowiednie dla ciepłoty pokoju poniżej 19°: przy O-u piecami 40 — 70°/₀, przy O-u miejscowem z przewietrzaniem 45 — 65%, przy ogrzewaniu centralnem z przewietrzaniem 50 —70%. Potrzebnej wysokość ciepłoty uie należy nigdy osiągać kosztem czystości powietrza przez ograniczenie jego wymiany. Najodpowiedniej zaś byłoby każde urządzenie ogrzewalne połączyć z przewietrzaniem sztucznem.—W piecu zwyczajnym, spalając 1 kgr. drzewa, zabiera się powietrza z pokoju blisko 18 mtr. śześć. W zamian za to wpada powietrze przez wszystkie otwory przypadkowe, a więc wstępować może z korytarzy i z miejsc ubocznych, w których powietrze nie bywa zupełnie czyste, a więc i dla zdrowia mieszkańców szkodliwe. Daleko zatem właściwsze są urządzenia ogrzewalne tego rodzaju, gdzie powietrze czyste, ogrzane wprowadza się do pokoju, podczas gdy dla uchodzącego powietrza urządza się otwory osobne — czasem też pozostawia się, aby wychodziły otworami przypadkowemu W technice ogrzewania nowszej połączono w ten sposób bardzo szczęśliwie O. z przewietrzaniem, które w zupełności odpowiadają celowi wietrzanie zużywa się więcej materyału opałowego, blisko 20%. Należy nam tu jeszcze zwrócić uwagę, że na O. mieszkań, ściany wywierają wpływ znaczny. Jeżeli np. pokój, długo nie zamieszkały, ogrzewamy, to marzniemy w nim, pomimo że ciepłota powietrza wzrosła już ponad normę — a to z tego powodu,, że powierzchnia ciała człowieka,—wskutek wypromie-niowania ścian zimnych, tiaci jeszcze wiele le c'epla. W pokoju takim daleko trudniej osiągnąć ciepłotę stałą, niż w opalanym ciągle, gdzie ściany są przegrzane. Powietrze wywiera wpływ nieznaczny przy ogrzewaniu mieszkań w porównaniu z wpływem wywieranym przez ściany. I tak: 1 mtr. sześć, powietrza potrzebuje do podwyższenia ciepłoty o 1°C. tylko 0.31 jednostek ciepła (ob. Ci ep tost к a), podczas gdy 1 mtr. sześć, cegły potrzebuje na toż samo 300 do 500, a 1 metr sześć, wody 1000 ciepłostek. Pokoje więc o ścianach wilgotnych ogrzewają się trudniej niż mające ściany suche, ponieważ ściany wilgotne są dobrymi przewodnikami ciepła, a nadto woda posiada wysoką pojemność cieplną,—Wymagania co do stopnia ogrzania mieszkań i miejsc innych są bardzo rozmaite. Wogóle przyjąć można za wystarczające ciepłoty następujące: kościoły 8 do 12°—sale gimnastyczne 10 —14°—pokoje dla chorych 10 — 15° korytarze 12 —15° —sy-piolnie 12 —16°—sale teatialne i koncertowe 18 — 20°—szkoły 16 —19° mieszkania 18 — 20°—

13- 20

10-15

11 — 18

piece gliniane ze ścianami cienkie mi

piece kaflowe grube piece żelazne ze ścianami gład-kiemi

na 1 mtr. kwadr. pow. użebro-wanej należy liczyć więcej 500 —1000 jedn. ciepła piece ogrzewane powietrzem, powierzchnie gładkie piece ogrzewane powietrzem, powierzchnie gładkie użebrc-wane

kociel do ogrzewania wo lą o niz-kiej prężności

kocieł do ogrzewania wodą o wysokiej prężności kocieł parowy

Przy urządzaniu О-a zwracać należy uwa gę na podział ciepła w miejscu ogrzewanem — przytem pamiętać trzeba, że ciepło zawsze ma dążność do wznoszenia się do góry, i że podwyż-800 — 1000 szenie ciepłoty następuje od podłogi do sufitu. — Podług danych praktycznych, ciepłota na każdą 13 — 20 : stopę wysokości pokoju wzrasta o 1° R. tak, j że np. w pokoju na 3 metry wysokim powie-13 — 20 trze u sufitu może być o 10° R. cieplejsze niż u dołu. Prócz О-a należy także zwrócić uwa-800 — 1000 gę na przewietrzanie należyte, które ma

warsztaty 10 —J 2° C. Należy jednak piec o- j grzewający miarkować podług stanu termometru, , stosownie do ilości ludzi znajdujących się w miejscu ogrzewanym. Przy O-u centralnem możnaby to dokonać za pomocą przyrządu elektrycznego. Regulatorów jednak samodzielnie działających, odpowiednich dotychczas nie udało się wykonać.—Każde urządzeuie służące do О-a składa się głównie z trzech części: z paleniska, z miejsca ogrzewanego i z komina. Palenisko zbudowane jest podług zasad ogólnych (ob. P a-lenisko), zależy od rodzaju opalu —ciepło w nim wywiązane przyjmują ściany jego i przewody ogniowe, a oddaje je, albo bezpośrednio miejscu ogrzewanemu, albo też ciału pośredniczącemu (np. powietrze, woda, para), które służy do О-a. Jeżeli jako ciała pośredniczącego użyjemy powietrza, to przechodzić będzie bezpośrednio do miejsc ogrzewanych, jeżeli zaś wody albo pary, to działania ogrzewające wy wierają za pośrednictwem przyrządów osobnych. Przy O-u piecami zwykłymi gazy ogniowe przeprowadza się przez system przewodów, w celu osiągnięcia o ile można zupełnego przeniesienia ciepła wytworzonego w palenisku. U pieców żelaznych przedłuża się często rurę prowadzącą gazy ogniowe, przez co zyskuje się na powierzchni ogrzewającej, — ale tym sposobem gazy się oziębiają, rura zanieczyszcza się sadzami, które trudno wydalić, i należy pamiętać o tern, że do komina trzeba doprowadzić pewną ilość ciepła, aby ciąg w piecu był dosta-. tecznie silny. Gazy ogniowe nie powiuny być oziębiane niżej 120° i przy tej ciepłocie mają wchodzić do komina. Piece umieszczone w miejscach ogrzewanych, powinny ciepło oddawać, a przyjmować je od środka przenoszącego ciepło (tj. powietrza, wody, pary). To przyjmowa-i oddawanie ciepła zależy szczególnie od zdolności przewodnictwa materyału, a również od natury środka, oddającego i przyjmującego też ciepło. Spółczynnik przenoszenia ciepła bywa dla:

płyty glinianej 1 centymtr grubej z powietrza albo gazu do powietrza ścianki z żel. lan. lub blachy żel. z powietrza albo gazu do powietrza ścianki z żel. lan. lub blachy żel. z powietrza albo gazu do wody ścianki metalowej z gazu do pary

ścianki z żelaza lan. albo kutego z pary do powietrza ścianki metalowej z pary do wody

ścianki metalowej z wody do powietrza

ścianki metalowej z pary do pary

ścianki metalowej z wody do wody

Spółczynniki wogóle, nawet w okolicznościach równych, bywają różne, a to z powodu tego, że przeniesienie ciepła zależy także od położenia ścianki rozdzielającej, i zmienia się stosownie do różnicy ciepłoty z obydwuch jej stron. Na ściankach stykającycli się z gazami dymowymi należy unikać osadzania się sadzy i popiołu, gdyż te przeszkadzają w znacznym stopniu przenikaniu ciepła. Płaszczyzny ukośne i prostopadłe do przeniesienia ciepła są mniej korzystne niż poziome; połowa górna rury ogrzewanej, poziomo ułożonej, oddaje powietrzu tylko blisko połowy tej ilości ciepła, którą dolna przyjmuje. W celu ułatwienia oddawania ciepła przez powierzchnie ogrzewane, daje się im od zewnątrz albo wielkie rozszerzenie, wskutek czego jednak przyrząd ogrzewający zajmowałby zbyt wiele miejsca, albo też powiększa się przyrząd ten, lecz bez widocznego powiększenia objętości, zaopatrując go w żebra prostopadłe — są to tak zwane rury użebrowane (ob. fig. 190 na str. 965). Rura żeliwna (żel. lana), ogrzewana parą i zaopatrzona w 8 żeber o 4.5 cm. wysokości, daje w porównaniu do gładkiej o tejże samej długo ici, grubości i średnicy, o 9.55 ciepłostek więcej (na 1° różnicy ciepłoty i godzinę). Wszelkie obliczanie ciepła potrzebnego do ogrzewania podaje się w jednostkach ciepła tj. kaloriach (ob.) czyli ciepłostkacli (ob.). Poniżej podajemy średnie wartości ilości ciepła, które 1 metr kwadr, powierzchni ogrzewanej przenosi na godzinę:

ciepłostek 1000—1500

500—1500 1500 — 3000

1500-3000

1000 — 1500

8000 — 11000 7500 — 8500 8000 — 10000

na

IBS

Bncykl. Powix. Iluitr. 8ет. II Zeez. 32» T. IV.

Wartość К

dla kamie-

dla cegły

1.80

1.17

0.3

0.5

0.7

0.9

1.0

1.01

0.81

0.73

celu odnawianie powietrza, a także podział równomierny ciepłoty. Gdy tylko ustaje dopływ ciepła, to każde miejsce ogrzewane doznaje ochładzania powolnego, wskutek różnicy ciepłoty między powietrzem zewnętrznem, a wew-nętrznem, ponieważ ściany otaczające to miejsce, nadto sufiit i podłoga, a także drzwi i okna przepuszczają ciepło. Przy O-u więc należy starać się, aby do miejsca danego doprowadzać tyle ciepła ile go traci przez odprowadzenie. Te straty ciepła zależne są od różnicy ciepłoty między powietrzem zewnętrznem, a wewnętrznem i od właściwości płaszczyzn. Niechaj W oznacza ilość ciepła w ciepłostkach, przechodzącą na godzinę przez 1 metr kwadr, powierzchni F, ciepłotę wewnętrzną tx a zewnętrzną t₂, spółczynnik zaś przechodzenia ciepła K, to W=KF' (t₁ t.₂). Wartość spół-czynnika К bywa różna, a zależy od grubości muru i materyalu, z jakiego zrobione są te mury, jak to poniższa tablica wskazuje:

Grubość muru w mtr.

nia

2.00

1.36 0.87 0.70

0.63

Wartość К dla drzwi = 1.30, dla okna podwójnego — 2.00, dla podłogi pojedyńczej lub sufitu = 1.37, dla podłogi podwójnej—0.225.— Za ciepłotę średnią w zimie przyjmuje się 10°C. Wartości tx tj. ciepłotę, jaką mają posiadać miejsca ogrzewane, podano powyżej.— Sprawa przeprowadzenia ciepła odbywa się trojako: 1) Wejście albo pochłanianie ciepła-, 2) przewodnictwo i rozprowadzenie go, 3) oddawanie go, albo ochładzanie. Pochłanianie ciepła może następować w sposób dwojaki, albo przez zetknięcie ciała cieplejszego z zimniejszem, albo przez wypromieniewanie. Ilość ciepła, którą gaz, obiegający około ściany, oddaje powierzchni w czasie pewnym jest wprost proporcyo-nalna do wielkości tejże powierzchni i do różnicy ciepłoty między gazem, a tąże powierzchnią. Możność przyjmowania ciepła promieniującego jirzez ciała zależy od właściwości ich powierzchni. Ciała poczernione i chropowate przyjmują ciepło łatwiej niż powierzchnie polerowane i gładkie.—Możność przewodzenia ciepła przez ciała jest różna, dlatego rozróżniamy przewodniki ciepła dobre i zle. Przewodnikami dobrymi są np. metale, złymi —powietrze i wo-

da, ale tylko wtenczas, gdy są w spoczynku zupełnym, gdy zaś poruszają się, t. j. tworzą prąd, stają się przewodnikami dobrymi. Ciała dziurkowate, jak: drzewo, słoma, pióra, wełna, węgiel i popiół, są przewodnikami złymi, a to tylko z powodu zawartego w nich powietrza. Prędkość z jaką rozmaite ciała się oziębiają, jest również różna. W ogóle przyjąć można, że stopień ochładzania zależy od różnicy ciepłoty, jak również od rodzaju i wielkości powierzchni ciał oddających ciepło. Ilość ciepła W w ciepłostkach (ob.), która potrzebna jest do o-grzania miejsca pewnego, oblicza się podług wzoru: 1V = F-j- L — K. Tu F oznacza ilość ciepłostek straconą przez drzwi, okna, ściany i t. p. (ob. wyżej); L ilość ciepłostek potrzebną do О-a powietrza świeżego, wchodzącego do tegoż miejsca, а К ilość ciepłostek, którą wytwarzają ludzie przebywający w tern miejscu L — NQ 12,5 ciepłostek, w którym to wzorze N oznacza ilość osób przebywającą w dauern miejscu, a Q ilość powietrza potrzebną na jedną osobę (zwykle przyjmuje się 15 do 20 metr. sześć.). Na jedną godzinę wytwarzają ciepłostek: człowiek 130, świeca stearynowa 108, płomień gazowy 909. Nadto liczy się zużycie powietrza na godzinę w metrach sześciennych—na 1 płomień gazowy • 20 do 25, na lampę naftową 15 do 20 na świecę 5 do 6 metrów sześciennych. — О-a miejsca danego wogóle można dokonać sposobem dwojakim: A) za pomocą О-a miejscowego i B) centralnego. Pod O-m miejscowe m rozumiemy takie urządzenie, gdzie piec z paleniskiem oso-bnem umieszcza się w izbie ogrzewanej i wprost zasila się go paliwem. Palenisko może być na zewnątrz lub wewnątrz izby. O. centralne zaś urządza się w ten sposób, że z jednego ogniska wspólnego następuje O. jednej lub więcej budowli, albo jednego mieszkania, złożonego z kilku pokoi. Ciepło wytworzone w miejscu środkowem przenosi się za pomocą środków rozmaitych do izb pojedyńczych, które mają być ogrzewane; środkami temi są: powietrze, woda lub para. — A. O. miejscowe dokonywa się 1) za pomocą kominków, 2) za pomocą pieców i 3) za pomocą kanałów. B. O. centralne, stosownie do środka przenoszącego ciepło, rozróżniamy: 1) O. powietrzne, które może być: a) ogniowe, Ъ) wodne lub jarowe—zależnie od tego, czy piec ogrzewany jest bezpośrednio ogniem, czy też pośrednio parą lub wodą; 2. O. wodne a) wodą ciepłą (od 100 do 130°C); h) wodą gorącą, zwane Perkins a (od 130 do 180UC); 3. O. parą: a) o prężności wysokiej (do 6 atmosfer) Ь) o prężności niskiej (niżej 0.5 atm.); 4. O. wodą ciepłą i parą, jest to połączenie О-a parowego z wodnem t. j. O. wodą ciepłą ogrzewaną za pomocą pary, a nie bezpośrednio ogniem; 5. O. parowo-wodne. Tu piece ogrzewające napełniane są wodą, którą się ogrzewa parą. — 0. miejscowe.    1) Za pomocą komin-

ków (ob. Kominek) jest najkosztowniejsze ze żeliwnych, które od zewnątrz objęte są gaza-wszystkich, gdyż tylko ciepło promieniujące paliwa służy do ogrzewania izby danej; 2) za-pomocą pieców (ob. Piec). Tu należy nam zwrócić uwagę, że wielkość pieców powinna się oznaczać podług pojemności danej izby. Przy paleniu przerywanem, 1 metr. kwadr, powierzchni pieca żelaznego, gładkiego wydaje na godzinę blisko 2500 jedli, ciepła—przy paleniu bez przerwy 1500—2000 jednost. ciepła. Powierzchnia ogrzewalna gładka do użebrowanej liczy się jak 1: 1.25. Z powierzchni 1 metra kwadr, pieca kaflowego otrzymujemy na godzinę 500 — 600 jedn. ciepła. W piecach gazowych 1 metr sześć gazu daje 4000--5000 jedn. ciepła; 3) zapomocą przewodów. Urządzenie takie zasadza się na przeprowadzeniu gazów ze spalenia przez przewód poziomy lub wznoszący się prostopadle albo skośnie. Przewód ten może być albo murowany, albo z żelaza lanego i może leżeć, albo swobodnie, albo też być ułożonym pod podłogą w przewodzie innym, przykrytym kratą. Gdy przewód taki jest zbyt długi, natenczas w celu pobudzenia ciągu w kominie należy u spodu jego rozniecić ogień —długość przewodu nie powinna prze-kracać 35 metrów. W celu otrzymania ciągu odpowiedniego, ciepłota gazów uchodzących do komina powinna mieć 300°. Przekrój przewodu daje się przynajmniej tak wielki, jak wolna powierzchnia rusztów. Używane do О-a kościołów, cieplarń i sal wielkich. — 0. powietrzne. Tu przyrząd przeznaczony do О-a powietrza, t. zw. Kaloryfer, ustawia się zwykle w piwnicy w umyślnie do tego celu urządzonej komorze, do której dołem wprowadza się od zewnątrz powietrze świeże. Powietrze to ogrzewa się o ściany kaloryfera, poczem z miejsca najwyższego komory wchodzi do przewodów, które prowadzą je do miejsc ogrzewanych, a po oddaniu im swego ciepła, wchodzi albo na- i z atmosferą. Ogrzewanie wody następuje tu powrót do komory, albo też wyprowadza się je | tylko do punktu jej wrzenia, wskutek czego na zewnątrz i zastępuje się powietrzem świeżem, ogrzauem. Pierwsze urządzenie za-stosowuje się tylko wtedy, gdy w miejscach ogrzewanych przebywają ludzie czas krótki, np. w kościołach, gdzie drzwi często się otwierają, a więc następuje napływ powietrza świeżego od zewnątrz — dalej w cieplarniach.—

mi ogniowemi, albo też przeciwnie gazy te przechodzą^ przez rury, powietrze zaś ogrzane krąży na zewnątrz nich. Fig. 186 przedstawia

■ Э1Я

Fig. 186 Kaloryfer z rur użebrowanych.

kaloryfer, składający się z rur lanych, użebrowanych, przez których wnętrze przechodzą gazy ogniowe, wywiązane w ognisku. Gazy te, po oddaniu rurom swego ciepła, wychodzą przewodem dolnym do komina, jak to strzałki na rycinie pokazują. Powietrze świeże wchodzi przewodem dolnym, przechodzi na około rur, gdzie ogrzewa się i górą przez przewód wstępuje do pomieszczeń ogrzewanych. Fig. 187 na str.964 uwidocznia projekt urządzenia ogrzewania powietrznego. В jest to kaloryfer, c ognisko, h przewód, przez który gazy ogniowe wychodzą do komina, / naczynie z wodą służące do nawilżania powietrza ogrzanego. Powietrze świeże wstępuje od zewnątrz przewodem b przechodzi na około kaloryfera do komory powietrznej A, skąd przewodami It wychodzi do miejsc ogrzewanych; l są to otwory wentylacyjne używane w le-cie, a m w zimie. — 0. wodą Przeniesienie ciepła następuje tu zapomocą wody ogrzanej, która krąży w sieci rur zamkniętej. Rozróżniamy 3 systemy O-ń wodnych, a mianowicie: o ciśnieniu niskiem, średniem i Wysokiem. Przy O-u wodą o ciśnieniu niskiem, wodę o-grzewa się w kotle otwartym, połączonym

ciepłota jest niska, powierzchniom ogrzewalnym więc wypada nadać dość znaczne rozmiary, z tego powodu urządzenie to w klimacie naszym wypada trochę za drogo. Przy O-u wodą o ciśnieniu średniem, wodę ogrzewa się do 130°C tj. do ciśnienia 2¹/₃ atmosfer, wskutek czego powierzchnie ogrzewalne wypadają mniejsze, najmniejsze zaś wypadają przy ogrzewaniu wodą o ciśnieniu Wysokiem, dochodzą-cem do 6 atmosf., tj. o ciepłocie jej 160°C., tak, że rury ogrzewalne otrzymują średnicę

Przewody do powietrza ogrzanego powinny mieć kierunek o ile można prostopadły, na dalsze bowiem odległości powietrze nie daje się prowadzić w kierunku poziomym; zakres więc działania takiego kaloryfera w kierunku długo-    tylko 1 do 1 */₂ centmetr. O. wodą o ciśnie-

ści nie powinien przekraczać 10 metr. Dopro-    niu niski em przedstawiono schematycznie na

wadzenie powietrza ciepłego do miejsc ogrze- fig. 188 na str. 964. Z kotła .G ustawionego w piwni-wanych następuje przez otwory umieszczane    cy wychodzi rura wschodząca S. S., prostopadle aż

na wysokości 3-ch metr. ponad podłogą. Od- | pod dach budynku i wchodzi w dno naczynia prowadzenie zepsutego tuż nad podłogą. Przy- j rozszerzalnego B, łączącego się z powietrzem ze-rząd do О-a (kaloryfer) może być wykonany wnętrznem, tym sposobem ciśnienie w kotle nie z blachy, żeliwa (żelaza lanego), cegły lub rur może przekraczać słupa wody w rurze wschodzą-glinianych. Niekiedy kaloryfer składa się z rur cej. Kocieł więc cały napełniony jest wodą, a na

■i

■if Ii i' f>    ;-i

И1 ш-    ш

Mste

ii*!

в

Spi

*|j!

li

Hi iiif! Щ ii -a! ! 1

m mfliii

i ii ;

4|«

Si i

ii i

тШ

i! i

Hdi* I

WF

■ъшмташ-s* ш^т

.....■ ''"щштштт

• ч '■ • “■ '*" " ’    *;.-V V'¹ '

Fig. 1*>Т Ogrzewanieppowietrznez^ przewietrzaniem.

czynie rozszerzalne tylko do pewnej wysokości. Z naczynia rozszerzalnego prowadzi się wodę ciepłą rurami RB, do pieców 0,0, o odpowiedniej powierzchni ogrzewalnej, a ustawianych w izbach, króre mają być ogrzewane. Od pieców tych przeprowadza się rury powrotne rrx, na dół i łączy je razem w jedną rurę, która

Wä&ä*

I шл

Fig, 188. Ogrzewanie wodne.

wchodzi w część dolną kotła. Jeżeli teraz kocieł ogrzejemy, to woda cieplejsza będzie wchodzić do rury wschodzącej S, naciskana jest bowiem od spodu przez słup wody zimnej, znajdującej

się w rurach powrotnych rrx. Woda w rurze wschodzącej, a również i w naczyniu rozszerzal-nem ma prawie ciepłotę taką samą, co i da w kotle, a w rurach spadowych rrx ciepłota już ochłodzonej wody jest niższa, wskutek czego następuje krążenie tej wody, Prędkość krążenia wody zależy po części od różnicy cie-I płoty, po części zaś od wysokości rury wschodzącej. Im różnica ciepłoty między wodą w rurze tej, a wodą w rurze powrotnej jest większa, tern szybsze odbywa się krążenie. O. wodą ciepłą przedstawia tę wielką zaletę, że ciepłota w miejscach ogrzanych otrzymuje się równomierna i nie podnosi się nigdy zanadto. Piece służące do ogrzewania izb za pomocą wody ciepłej mogą być, albo piecami słupowemi albo rurami użebrowanemi, albo też bateryą lub radyatorami. Piec słupowy jest to walec żelazny, zakończony z obydwuch stron dnami; przez walce te wzdłuż przechodzą rury, w których krąży powietrze ogrzewane wodą, dopływającą do tychże walców. Bardzo często dziś tak do O-ń wodnych, jakoteż i parowych, zastosowują tak zwane radyatory jak fig. 189 na 4r. 965, składające się z szeregu rur prostopadłych, nieco spłaszczonych, o przekroju wydłużonej litery O, połączonych ściśle ze sobą i ściągniętych u góry i u dołu śrubami. Nadto rury te w części górnej i dolnej zaopatrzone są w otwory przechodzące na wskroś przez nie wszystkie. Przez otwór górny wprowadza się wodę ciepłą, która rozlewa się po

wo-

wszystkich rurach —a otworem dolnym odprowadza się ją już ochłodzoną, wskutek oddania ciepła swego ściankom rur. Radyator posiada jeszcze tę zaletę, że daje się łatwo z zewnątrz oczyszczać. Zastosowuje się także pie-

tły te zaopatrzone bywają w regulator automatyczny, miarkujący dostęp powietrza do paleniska, a wskutek tego zwiększa się lub zmiejsza palenie stosownie do potrzeby. O. dą ciepłą może być połączone z ogniskiem ku-chennem, które jednak musi się znajdować na tem samem piętrze, co i piece, a nigdy powyżej, a w takim razie można każde oddzielne

wo-

F~

|«>’

?—"-w______

Fig, 191. Piec w oponie.

fei

Fig. 189. Piec z radjatorów.

ce^tak zwane płytowe, na zewnątrz użebrowa-Najtańsze jednak i najczęściej używane są tak zw⁷ane baterye. Są to skrzynki płaskie z żelaza lanego, na zewnątrz użebrowane, mogą być także wykonane z rur na zewnątrz żebrami zaopatrzony cli, jak to fig. 190

mieszkanie z jednego punktu ogrzewać. W ognisku znajduje się kociełek, od którego prowadzi rura przechodząca aż pod sufit do naczynia rozszerzalnego, od niego zaś rozchodzą się rury rozprowadzające wodę do pieców, skąd rurami powrotnemi powraca do kociełka. Tym sposobem woda odbywa bieg kołowy i jedna i ta sama jej ilość ciągle podgrzewa się i ozię-l bia. Zamiast ogniska kuchennego stosują często kociełki osobne, żelazne, ustawione bądź to w kuchni, bądź to w pomieszczeniach osobnych. Powierzchnia ogrzewalna kotła do ogrzewań wo-

^ metr.

dnycli oblicza się podług wzoru: F

11500

ne.

kw. W oznacza ilość ciepła w kaloriach, jaka potrzebna jest do ogrzania miejsca danego. Ilość ciepła zaś, którą 1 metr kwadr, powierzchni ogrzewanej rur, tworzących piec, oddaje na godzinę jest następująca: rura leżąca gładka oddaje ciepła „    „ użebrowana „    „

MSI

Fig. 190. Piec z rur użebrowaftych. uwidocznia. Wskutek żeber powiększa się znacznie powierzchnia rury, a zatem wzmaga się także i możność oddawania ciepła; w rzeczywistości jednak tak nie jest, gdyż żebra sąsiednie wzajemnie się wypromieuiowują, tak że wypromieniowanie takiej rury użebrowanej nie jest proporcyonalne do powierzchni. Rury użebrowane przedstawiają jeszcze tę niedogodność, że trudno je oczyścić z pyłu, który nagromadza się między żebrami, a który to pył, zwłaszeza przypalony, sprawia nader nieprzyjemny zapach. Fig. 191 wystawia piec bateryjny zasłoniony oponą. —Kotły używane do ogrzewania wodnego są podobnego ustroju, jak kotły parowe (ob. Kocioł parowy), mogą być stojące lub leżące. Ko

420 kalorii 220 600

0. wodą gorącą o ciśnieniu Wysokiem, wynalezione przez P e r ki n s a, składa się z systemu rur w sobie zamkniętych, kutych o 15 milimtr. średnicy w prześwicie, przeprowadzonych przez miejsca ogrzewane, a z całej długości tych rur wężownicy, jest w piecu zamurowana i wystawiona na działanie ognia. Po napaleniu w piecu, woda w rurach ogrzewa się, staje się lżejszą i wypychana jest przez wodę powrotną zimną, a więc cięższą. Wskutek wywołanego tym sposobem krążania doprowadza się do miejsc ogrzewanych coraz to nowe ciepło i osiąga ciepłotę pożądaną. Rury ogrzewające układa się albo wzdłuż ścian, albo pod podłogą, albo też 4v rogach pokoju, lub pod oknami i przykrywa się je kratownicą. Woda powracająca jest tym zimniejsza im dłuższa jest sieć rur, a "przeciętna wydajność cieplikowa metra bieżącego długości rur (dająca się oznaczyć z ciepłoty początkowej i końcowej) zmniejsza się wraz ze zwrastającą długością sieci krążenia. Stąd wniosek, że

Radiator

i/

do ¹L, zwinięta na kształt

pojedyncze systemy krążenia nie mogą być za- łącząca kocieł z powietrzem atmosferycznem nadto długie. Urządza się więc sieci rur takich podwójne, potrójne i wielokrotne, mające jedno ujście i tworzące jeden system ciągły, a ogrzewany, albo przez jedno, albo przez kilka ognisk. Przy tym systemie О-a średnica rur wypada mała, a więc i ilość wody jest również niewielka, z tego powodu nie tworzy się zapasu ciepła—następuje wprawdzie nagrzewanie prędkie rur, ale zato i prędkie ich ostudzanie, a nawet może nastąpić i zamarznięcie wody w rurach, jeżeli się nie opala odpowiednio. Długość rur w położeniu poziomem nie może przekraczać 200 metrów. — 0. parą. Ze wszystkich O-ń centralnych O. parą dozwala na największą rozciągłość w kierunku poziomym, a więc nadaje się do największej centralizacyi tak, że z jednego punktu środkowego można ogrzewać kilka budynków, a nawet i całe dzielnice miasta. Do ogrzewania budynków mieszkalnych, zwyczajnych jest mniej odpowiednie, gdyż jest nieco za kosztowne i wymaga nadzoru ustawicznego nad kotłem, nadto daje mały zapas ciepła. Z korzyścią jednak zasto-sowuje się go w zakładach przemysłowych, gdzie istnieje urządzenie kotłowe, a szczególnie w celu zużytkowania pary odlotowej z maszyn parowych. Przy nrządzeniu О-a parą należy zwrócić uwagę na to, aby para, woda skroplona i powietrze, znajdujące się w przewodach, krążyły zawsze w jednym i tym samym kierunku, gdyż inaczej powstaje trzaskanie nieprzyjemne w przewodach. Aby tego uniknąć, należy prowadzić parę z kotła rurą prostopadłą aż do punktu najwyższego budynku ogrzewanego i postarać się o dostateczne t. j. samoczynne odwodnienie tejże rury. Przewody poziome należy prowadzić ze spadem znacznym ku piecom, od których rury odpływowe z wodą skroploną powinny iść w kierunku prostopadłym na dół paleniska, jak to strzałki na figurze 192 poka-i zaopatrzone być w odwadnianie samoczynne, odprowadzające wodę skroploną do zbiorników, skąd przeprowadza się wodę tę napowrót do kotła. Jako pieców używa się tu pieców słupowych, rur gładkich lub użebrowanych (fig. 190) i radjatorów (fig. 189), podobnie jak przy ogrzewaniu wodnem. Radjator do pary różni się od wodnego jedynie tern, że posiada tylko jeden otwór od dołu, przechodzący na wskroś przez wszystkie rury. Para wchodzi z jednej strony tego otworu, rozchodzi się po wszystkich rurach, poczem wychodzi drugą stroną tegoż otworu. — 0. parą o ciśnieniu niskiem. Wytwarzanie pary odbywa się tu podobnie jak przy O-u wodnem, w kotłach o ciśnieniu niskim t. j. otwartych i takiego samego ustroju. Można także zastosować kocieł parowy, zwyczajny, o ciśnieniu Wysokiem i za pomocą wentyla redukcyjnego (ob.) parę sprowadzić do ciśnienia niskiego,poczem dopiero użyć jej do ogrzewania.—Najważniejszą częścią kotła o ciśnieniu niskiem i prawem przepisaną jest rura stojąca,

tym sposobem nadciśnienie pary w kotle nie może przekroczać ¹/i! atmosfery—rura zatem musi mieć 5 metrów wysokości. Gdy ciśnienie w kotle wzrośnie, w takim razie para wypiera wodę na zewnątrz przez tę rurę—i może nastąpić opróżnienie kotła z wody, wskutek czego kocieł się rozżarza i uszkodzą. Aby do tego nie dopuścić zastosowuje się przyrząd zabezpieczający, w ten sposób urządzony, że tylko nadmierna ilość pary może się na zewnątrz wydostać. Nadto kocieł taki powinien być zaopatrzony: w szkło wodowskazowe, w manometr (ob.) i w przyrząd ostrzegający, działający wrazie nadmiernego ciśnienia w kotle. Co się tyczy zasilania wodą, to kocieł o ciśnieniu niskiem nie wymaga bezprzerywnego, gdyż woda, powstająca ze skraplania pary w rurach, wraca napowrót do kotła i tylko od czasu do czasu należy go dopełniać. - Czynność ta odbywa się samoczynnie za pomocą naczynia oddzielnego, ustawionego tuż przy kotle, do którego to naczynia woda wchodzi z wodociągu. Jak tylko poziom wody obniży się w kotle, to obniży się też i w naczyniu, do którego wpływa woda przez wentyl połączony z pływakiem. Kotły o niskiej prężności pary zaopatrzone są nadto w regulatory, zapomocą których miarkuje się wytwarzanie pary, stosownie do chwilowego zapotrzebowania ciepła, co dokonywuje się przez doprowadzenie odpowiedniej ilości powietrza do paleniska. Regulator taki uwidocznia fig. 192 na str. 967. Z paleniska kotła występuje rura prostopadła a ponad tenże kocieł. Rura ta w części górnej wchodzi w walec częściowo napełniony wodą. Ponad nią znajduje się kołpak, w zwykłych warunkach nie dosięgający wody w walcu. Powietrze wchodzi przez walec ponad wodą do kołpaka, skąd rurą przechodzi do

żują. Obok kotła ustawione jest naczynie b, cale napełniane wodą, połączone rurami z kotłem i z częścią dolną walca napełnionego wodą. Skoro ciśnienie wzrośnie w kotle ponad prawidłowe, natenczas para ciśnie na wodę w na czyniu i wypycha ją do walca, wskutek czego zmniejsza się odstęp między kołpakiem, a wodą, a tym sposobem i mniejsza ilość powietrza wprowadza się do paleniska. W razie większego ciśnienia pary, woda wstępująca z naczynia może całkiem zakryć dostęp powietrza. Gdy ciśnienie się zmniejsza to woda z walca przechodzi do naczynia, otwór więc na przejście powietrza się zwiększa, a tym sposobem podsyca się palenisko. — Ciepłotę w miejscach ogrzewanych należy również regulować stosownie do zapotrzebowania jej. Odbywać się to może przez zmianę dolotu pary do pieca za pomocą odpowiedniego nastawienia wentyla, albo przez wyłączenie z działania pewnej części pieca, albo też przez przymykanie zasuwy urządzonej w oponie pieca, jak fig. 191. Regu-

■i

JL

I-

Шйг

■¹ Pi:i| IP fi

Ig :

illü

■11! II! «si

iimu

ir

L-

■Jbi.W .‘Ti’ -i-УДь

EJ

■W

>2

кг

Fig. 192. Regulator dopływu powietrza do paleniska.

10430

1000 kaloryi

600

Radjator,

lowanie ciepłoty odpowiedniej dokonywa się przez wprowadzenie większej lub mniejszej ilości powietrza zimnego.—Powierzchnię ogrzewalną kotła oblicza się podług wzoru^F =

W ilość ciepła w kalorjach, która potrzebna jest na godzinę do ogrzania danego miejsca. Zwykle przyjmuje się 20 do 24 metr. kwadr, powierzchni ogrzewalnej kotła na 1000 metr. sześć miejsca ogrzewanego. Ilość ciepła, którą 1 metr. kwadr, powierzchni ogrzewanej parą, t. j. rur tworzących piec, oddaje na godzinę jest następująca:

leżąca rura gładka .

„    „ użebrowana .    .

900

i'i.v Fig. 193 (na str. 968) uwidocznia schematycznie urządzenia О-a centralnego parą o prężności niskiej. Na rycinie tej oznaczono przez a kocieł parowy, leżący, o jednej płomienicy i z koszem e na paliwo, b jest to regulator samodzia-

łający ciągu, miarkujący dopływ powietrza do paleniska (jak na fig. 192), a więc stosownie do potrzeby zwiększa lub zmniejsza palenie, c, przyrząd do wyrzucania automatycznego nadmiaru pary, wrazie gdy ciśnienie wzrośnie ponad normalne, d rura bezpieczeństwa, у wentyl parowy, wypuszczający parę z kotła przez przewody parowe i do pieców, tj. do radyatorów l i n, albo do rur użebrowywanych m, a także i do piecyka p, w celu ogrzania wody do kąpieli. Woda skroplona w piecach spływa rurami Jc do przewodu zbiorowego, skąd przechodzi pod spód kotła. Z przewodami tymi połączone są także i przewody parowe w celu ich odwodnienia; aby zaś niedopuścić do wlatywania pary w przewody odwadniające, łąc?y się je z przewodami parowem! zapomocą syfonów. — Systemy 0-a złożone. Powyżej wymienione systemy O-a bywają często w rozmaity sposób łączone z sobą, a to w tym celu, aby wady jednego zastąpić przez zalety drugiego. I tak np.

Fig 193. Ogrzewanie parowe-o ciśnieniu niskiem.

Przy

w uiem opadać będzie do dolnego.

O-u tego rodzaju kocieł wodny musi być koniecznie ustawiony poniżej pomieszczeń ogrzewalnych, a krążenie wody w rurach jest nader leniwe, wywołane jedynie wskutek różnicy ciężaru słupów wody gorącej i ochłodzonej. Z powodu tego wymiary rur wodę rozprowadzających wypadają znaczne. Usiłowania’,więc zmierzające ku ulepszeniu O-ń wodnych, skierowane były głównie do celu możności ustawienia kotła na wysokości dowolnej i osiągnie-nia krążenia szybszego wody w rurach. Usiłowania te znalazły urzeczywistnienie praktyczne w konstrukcyach Recka, Roucarda, Brück n er a i Obrębowicza, które w zasadzie mało różnią się między sobą. Polegają zaś na tein, że wytwarzając pęcherzyki pary w rurce wznoszącej się z kotła, o tyle zmniejsza się przeciętny ciężar właściwy wody gorącej w tej rurze, iż otrz\ mana w taki sposób wysokość ciśnienia, będąca przyczyną krążenia wody, jest kilkakrotnie większa od ciśnienia stwarzanego tylko przez samą różnicą ciepłoty wody gorącej i wody ochłodzonej, jak to się dzieje w O-ach wodnych, zwykłych. Fig. 194 na str. 9(39 wyobraża schemat ogólny О-a systemu Brucknera, który polega tylko na włączeniu cylindra Ii, będącego jedynie powiększeniem średnicy rury głównej wschodzącej S.

! <>

Г;:

!ш

2.

h'tf

о*

L_J-teiS

rFE

уч-п-.    ¹    Г3fP-

^ •*v *** *•* i#    1в

■ö

,-i

■//

ip®

...'

system О-a wodą i parą daje się połączyć z systemem powietrznym. Do tego celu zu-żytkowuje się piece wodne i parowe, jako kaloryfery. Tym sposobem więc można w odległych od siebie punktach ogrzać znaczne ilości powietrza do ciepłoty wysokiej. System ten daje się zastosować szczególnie tam, gdzie wymagane jest obfite przewietrzanie, jak np. w teatrach, salach koncertowych, szpitalach i t. p. Można także połączyć parę z wodą w ten sposób, że pary używa się do ogrzewania wody. W tym celu prowadzi się parę w rurach wężownicowatych, umieszczonych w wodzie, którą mamy ogrzewać. System ten zastosowuje się zwłaszcza w celu zużytkowywa-nia pary odlotowej z maszyn parowych. Można także parę wpuszczać wprost do pieców napełnionych wodą i tym sposobem je ogrzewać.—W cza-_.sach obecnych zaczęto stosować 0. wodne t.

zw. szybkokrążne, które jest ulepszeniem . zwykłego О-a wodnego, a polega na wprowadzeniu w krążenie szybsze wody w przewodach.

Zasada О-a wodnego, jak to wyżej wzmiankowaliśmy, polega na tern, że, jeżeli dwa naczynia, ustawione na wysokości niejednakowej i napełnione wodą, połączymy ze sobą rurami po-dwójnemi, i jeżeli niżej położone naczynie będziemy ogrzewać, a wyżej położone ochładzać, to woda, ogrzev/ana w naczyniu deinem, podnosić się będzie do górnego, ochładzana zaś I W fig. 194 oznaczamy przez К kociel do ogrze-

tąd przechodzi rurą d do tak zwanego skraplacza V. Przy tego rodzaju O-u układ rur rozdzielczych z wodą gorącą i powrotnych z ochłodzoną, oraz ustawianie pieców pozostaje takie samo, jak przy zwykłem O-u wodnem, z wyjątkiem zmian następujących: rura główna powrotna r nie jest bezpośrednio połączona z częścią dolną kotła, gdyż poprzednio wznosi się do góry do pewnej wysokości ku naczyniu rozszerzalnemu, a potem dopiero opuszcza się na dół do kotła. Rura powrotna w części górnej otrzymuje rozszerzenie V, w które zanurza się rurka d, wychodząca z naczynia A, i zakończa się wylotem dziurkowanym. Para, wychodząca przez otworki wylotu, styka się z wodą powracającą z О-a, skrapla się i tym sposobem ciepło pary zużywa się powtórnie i pożytecznie. Podczas działania systemu zjawiska odbywają się w sposób następujący: Gdy para się nie wytwarza, ciśnienie w kotle będzie wyrażać się słupem o wysokości h. Gdy w cylindrze В lub ponad nim zacznie się wytwarzać para i przez to ciężar właściwy wody w rurze S się zmniejszy, wtedy poziom wody w rurce d będzie opadać coraz niżej tak, że znajdzie się ta rurka ponad poziomem jej, a wtedy para z naczynia A przechodzić będzie do rury r. Woda więc powracająca z rur ogrzewalnych wpływać będzie do opróżnionego skraplacza pod ciśnieniem l=h—\ i wskutek ciśnienia tego otrzymuje się w rurach znaczną prędkość wody —przekroje więc tych rur można odpowiednio zmniejszyć, a także i powierzchnie ogrzewalne. Stąd wynika, że koszta u-rządzenia instalacyi szybkoobiegawczej są znacznie niższe niż odpowiednie instalacyi О-a wodnego, zwykłego. Położenie kotła względem pieców ogrzewalnych nie ma tutaj żadnego wpływu na wyskość ciśnienia l, służącego do wytwarzania krążenia wody w sieci rur. Ko-cieł może być przeto ustawiony nie tylko na jednam poziomie z ogrzewaczami najniższymi, ale może stać nawet wyżej, niż najniższy z nich. Nadto jeszcze z części górnej naczynia A schodzi rurka ku kotłowi, w celu przeniesienia wahań w ciśnieniu pary, zbierającej się w A, na regulator automatyczny paleniska F, który podobnie, jak w O-ach parowych o ciśnieniu niskiem, reguluje dostęp powietrza do paleniska. Prócz tego naczynie A zaopatrzone jest w rurę bezpieczeństwa i wentyl powietrzny. —Fig. 196 na str. 970 wyobraża schematycznie urządzenie О-a centralnego, wodnego szyb-kokrążnego, z kotłem umieszonym na piętrze górnym. W systemie tym ciśnienie wywołujące krążenie jest tak znaczne, że z łatwością przezwycięża opór, który przeciwstawia prowadzenie wody powrotnej z poziomu podłogi piwnic z powrotem do kotła. Jak z rys. 196 widać sieć rur jest pojedyncza, co daje się tylko zastosować przy O-u wodnem, szybkokrążnem. — O. wodne mieszankowe szybkokrążne podług systemu

wania wodnego, В cylinder, A naczynie rozszerzalne, V skraplacz, F regulator automatyczny paleniska. Woda wychodząca z kotła К o ciepłocie 100° C. nie może się zamienić w pa-

Li?.

-4ML

urn

Fig. 194. Ogrzewanie wodne szybkokrążne systemu В r ii с к u e r a.

rę, gdyż znajduje się pod ciśnieniem atmosfery, zwiększonein o ciśnienie hydrostatyczne słupa wody, licząc od kotła do poziomu wody czyniu rozszerzalnem A. Przy dalszem jednak

w na-

T ^

“T

/

fi

>~ Jl

Fig. 195. Ogrzewanie wodne mieszane systemu K. Obręb o wicz a.

wznoszeniu się ciepłoty wody, wytwarza się para w rurze S na pewnej wysokości, a przez ustawienie cylindra В na tejże rurze, osiąga się to, że wytwarzanie pary odbywa się nieco niżej dna cylindra i tym sposobem nie dopuszcza się do wzrostu nadmiernego ciepłoty wody w kotle. Para wydobywająca się z rury wschodzącej S skupia się w zbiorniku A, a stara-

Encykl. Ротгн, liwtr. Ser. II. Zetz. 32* Tom. IV.

183

ЖЖ

Jz

IO

i-

Ilk

■Зй

il?

ИШ-i^

i=^U

Fig. 196. Ogrzewanie wodne, szybkokrążne z kotłem umieszczonym na piętrze górnym.

klapę h i niedopuszcza wejścia powietrzai do paleniska, wskutek czego ogień tłum. się — ciśnienie więc w kotle zmniejsza się Skoro w nim spadnie poniżej normalnego^ klapa h podniesie się do góry i wprowa dzi powietrze do paleniska. — Wady i zalety systemów poszczególnych 0-a    1) O. z a-

pomocą pieców. Zalety: prostota u-rządzenia i obsługi — niezależne od siebie O. izb pojedyńczych, koszty małe urządzenia. Wady: obsługa stosunkowo droga—nadzór konieczny, inaczej ciepło niejednostajne — wnoszenie paliwa, wyjmowanie popiołu, oddalanie sadzy wytwarzają pewne niedogodności. Piece z kafli odpowiednie są do pomieszczeń, które mają być zwolna ogrzewane i zwolna ochładzane. Przewietrzanie pokoju przy piecu zwykłym ustaje równocześnie z zamknięciem drzwiczek jego, jest więc niedostateczne. Zastoso-wuje się je tam, gdzie przebywa stale mała ilość ludzi.—Piece żelazne są oszczędne w paliwie i zagrzewają się szybko — mogą być o działaniu w przerwach, tj. opalane zagrze-

inżyniera K. Obrębowicza (Warszawa) przedstawiane schematycznie na rys 195 urządzone jest w sposób następujący: Z części górnej kotła К wychodzi rura b, zakończona dyszą smoczka z, do naczynia rozszerzalnego A; dolna część kotła połączona jest z częścią dolną naczynia A za pomocą rury c. Rura f rozprowadza wodę ciepłą do sieci rur ogrzewających g, a więc do pieców p, p, — przez rurę zaś h, h, woda wskutek ssania smoczka wstępuje na-powrót do naczynia A. — Zasada działania О-a jest następująca: z ogrzewanego kotła woda ciepła wychodzi rurą b, naciska ją bowiem słup wody zimniejszej w rurce c. Skoro jednak woda w kotle ogrzeje się do 100° C., zaczyna się wytwarzać para w części górnej rury b i wychodzić przez dyszę z do naczynia A. Pęd pary porywa za sobą wodę znajdującą się w rurze Ji, a tern samem i wodę znajdującą się w całym systemie ogrzewalnym—wskutek czego następuje bardzo silne krążenie wody. Do naczynia A, a więc i dalej do О-a idzie ze smoczka z nie woda przegrzana, lecz jej mieszanina z wodą ochłodzoną, wają się szybko, ale i stygną równieżjprędko powracająca z pieców. Bardzo ważną zaletą lub o działaniu ciągiem. Piece takie po na-tego systemu jest ta okoliczność, że przez pełnieniu paliwem rozpala się, a regulując do-zmianę dowolną stosunku tej mieszaniny, mo- woli dopływ powietrza do pieca, przez stoso-żna dowoli zmienić ciepłotę wody idącej do wilie przyrządzone drzwiczki, zwiększa się lub pieców, a to uskutecznia się w sposób bar- zmniejsza dowoli ilość paliwa płonącego w pe-dzo prosty, przez odpowiednie nastawienie wnym czasie, a więc i ilość wywiązującego trzpienia umieszczonego w dyszy z. — Nadto się ciepła.—2) O. p o wi e t r z e m. Zalety: szybkie kocieł zaopatrzony jest w przyrząd do те- zagrzanie pokojów w połączeniu ze zmianą gulowania dostępu powietrza do paleniska, powietrza, nie zacieśnianie ich piecami, ta-aby nie dopuścić nadmiaru ciśnienia w ko- niość samego urządzenia w budynkach nowo tle. W tym celu z dyszy z wyprowa- wznoszonych — w istniejących zaś budowlach dza się parę rurką r do naczynia w, skąd może wymagać nieraz nakładów znacznych. Wa-rurką r, przechodzi do regulatora Д połą- dy: niemożliwość przeprowadzania ciepła na odłączonego za pomocą dźwigni ss z klapą pa- ległości dalsze w kierunku poziomym—wiatr wy-leniska h. Skoro ciśnienie w kotle wzroś- wiera wpływ niekorzystny na wydajność ciepła.— nie, para wchodzi do regulatora R, który, roz- 3) O. wodą ciepłą. Zalety: ciepło przyjemne s zerzając się, działa na dźwignie ss; domyka i równomierne, ciepłotę danego pomieszczenia

można regulować, obsługa prosta i tania, powie-    i wodnego.—9) O. w o dno-lub parowo-po

trze nie psuje się przez przypalenie pyłu; u-    wietrzne. Zalety: połączenie wymiany powie

rządzenie jest łatwe i nie przedstawia niebez-    trza z O-em, przyrządów ogrzewających nie m

pieczeństwa. Możliwość О-a wielkiej ilości po-    w pokojach, z jednego miejsca dają się ogrze-

wać wielkie budynki, szczególnie, przy 0-u parowo-powietrznem, łatwe regulowanie ciepłoty powietrza wchodzącego do izb. Wady: koszty znaczne urządzenia, wymiana powietrza nierównomierna, wpływ szkodliwy wiatru na wydajność. Zastosowane bywa do ogrzewania pomieszczeń wielkich, jak sal teatralnych, koncertowych itp., gdy inne miejsca w tym samym budynku ogrzewane są bezpośrednio wodą albo też parą.—Przy 0-u centralnem, prócz innych, osiągamy jeszcze tę korzyść, że w pokojach ogrzewanych unika się ustawiania pieców, wskutek czego zyskuje się większą powierzchnię pokoju. Dalej należy zwrócić uwagę na tę okoliczność ważną, że przy urządzeniu odpowie-dniem О-a wiąz z przewietrzaniem, w miejscach ogrzewanych może przebywać znacznie większa ilość ludzi, bez obawy zanieczyszczenia powietrza, niż to bywa przy ogrzewaniu zwykłem i przewietrzaniu naturalnem, a to z tego powodu, że ilość powietrza świeżego i ogrzanego, potrzebna dla każdego pojedyń-czego, człowieka, dostarczona być może, zużyte zaś powietrze odpowiednio odprowadzone, pomieszczenia więc odpowiednie mogą być projektowane mniejsze. Wziąwszy to pod uwagę przekonamy się, że i budowle wypadną mniejsze niż w warunkach zwykłych; a więc przez urządzenie odpowiednie О-a wraz z przewietrzaniem osiągnąć możemy zmniejszenie znaczne kosztów budowli. — 0. bezpośrednie pomieszczeń przez spalanie drzewa i innych materyałów opałowych na ogniskach otwartych, w fajerkach i piecach bez komina, było niezawodnie pierwszym i najdawniejszym sposobem 0-a. W środku chaty znajduje się ognisko, którego dym wychodzi otworem, znajdującym się w dachu. O. tego rodzaju jest niebezpieczne, gdyż powietrze się psuje i staje się nieużytecznem do oddychania. Pierwotny ten sposób О-a zastąpiono w czasach późniejszych przez kominki, O. jednak izb za pomocą nich jest niedostateczne. Dopiero za pomocą pieców, które pojawiły się blisko XVI wieku, O. mogło być dokonane w sposób odpowiedni. —Co się tyczy О-a centralnego, to podług rozwoju historycznego O. powietrzem jest najdawniejsze. Już Rzymianie posługiwali się niem w swych łaźniach. - W Wiekach średnich znajduje niekiedy zastosowanie, ale dopiero w czasach nowszych system ten zalecony był do użytku powszechnego. Pierwszym był Meisner z Wiednia, który w r. 1721 wyłożył zasady О-a powietrznego racyonalne-go.—O. wodą o ciśnieniu niskiein zaprowadził В o ne main w Paryżu w r. 1777, zaś wodą

mieszczeń, z jednego miejsca. Wady: koszty znaczne urządzenia, O. to daje duży zapas ciepła który często jest niepożądany, możliwość zamarznięcia wody w rurach przy obsłudze nieodpowiedniej. Zastosowuje się do miejsc, gdzie ciepło równomiernie się zużywa, a więc w domach mieszkalnych, szkołach, szpitalach, a nie zaleca się zastosowywać go w teatrach, salach koncertowych, kościołach itp.—4) O. wodą gorącą. Zalety: łatwe i prędkie założenie rur, koszty urządzenia tańsze niż ogrzewania wodą ciepłą, prędkie ogrzanie. Wady: mały zapas ciepła, niebezpieczeństwo zamarznięcia, trudne osiągnięcie ciepłoty równomiernej w różnych miejscach ogrzanych, możliwość wybuchu. Zastosowane być może do О-a wielkich pomieszczeń jak: restauracyi, sal—do domów mieszkalnych nieodpowiednie. —5) O. parą o prężności wy so ki ej. Zalety: Możność przeprowadzania ciepła jak najdalej w kierunku poziomym, a więc z jednego ogniska daje się ogrzewać wielka ilość budynków, a nawet całe dzielnice miasta, jak to czyni się np. w Ameryce.

Działanie silne i prędkie. Wady: połączenie rur może się stać łatwo nieszczelne, łoskot nieprzyjemny w przewodach przy niezbyt sta-rannem wykonaniu, mały zapas ciepła; promieniowanie znaczne ciepła w przyrządach o-grzewających, tj. piecach; nadzór ustawiczny staranny. Zastosowane być może do О-a pomieszczeń wielkich, ale podrzędnych, gdzie ludzie stale nie przebywają np. hal, warsztatów, przedsionków. Za najlepszą powierzchnię o-grzewalną uważa się tu zwyczajny przewód rurowy. — 6) O. parą o prężności niskiej. Zalety: łatwe i ustawiczne ogrzewanie pomieszczeń danych; uszczelnienie pewne, żądaną zmianę ciepłoty w pomieszczeniach osiąga się łatwo, mróz nie wyrządza szkody, jeżeli woda się nie nagromadzi. Wady: wysoka ciepłota pieców, gdy wykonanie niedokładne, łoskot nieprzyjemny w przewodach; regulowanie ciepła powinno się odbywać koniecznie samodzielnie, wymaga jednak wykonania bardzo starannego. O. to zastosowane być może wszędzie tam, gdzie i O. wodą ciepłą, a nadto i do О-a pomieszczeń, gdzie ludzie rzadko przebywają, np. kościoły.— 7)0. parą i wodą ciepłą.

Wady i zalety takie same jak przy 0-u wodą ciepłą i parą o prężności wysokiej. Zastosowuje się je tam, gdzie żądane jest przeniesienie ciepła na odległości dalekie, a wymagane jest urządzenie O a za pomocą wody ciepłej.

8) O. wodne szybkokrążne. Zalety takie same jak О-a wodnego i parowego, nadto taniość urządzenia, gdyż sieć rur jest pojedyńcza. Kociel o ciśnieniu Wysokiem wynalazł Anglik Per-może być ustawiony nawet powyżej pieców,    kins w r. 1831. — O. parą wynalazł Anglik

Zastosowanie takie samo jak О-a parowego Cook w r. 1745, ale dopiero Jakób Wat^

M. II.

str. 414).

zastosował je praktycznie w r. 1784. — Systemy te uległy z czasem ulepszeniom znacznym, tak, że dziś doszły już do wysokiego stopnia doskonałości, a zwłaszcza w połączeniu z przewietrzaniem i coraz to szersze znajdują zastosowanie, bądź to do ogrzewania wielkich pomieszczeń, bądź też i mieszkań pyywatnych. — Literatura: Peclet „Traité de chaleur“ (Paryż 1861); Scholtz „Handbuch der F^uerungs-u. Ventilationsanlagen“ (Stuttgart 1881); Riet-schel „Leitfaden zum Berechnen und Entwerfen von Lüftungs-und Heizungs-Anlagen“ (Berlin 1901); Haase „Die Heizungs-Anlagen“ (Lipsk 1894); Paul „Lehrbuch der Heizungs - und Lüftungstechnik“ (Lipsk 1885); Lefèbre „Le chauffage“ (Paryż 1892); „Zeitschrift für Lüftung und Heizung“ (Halla r. 1865 i nast.).

Ogston Aleksander (* w Aberdeenie w r. 1844), chirurg zajmujący się też z powodzeniem chorobami ocznemi i usznemi, syn lekarza Franciszko О-a, niegdyś profesora medycyny sądowej uniwersytetu w Aberdeenie. Do nauk lekarskich przykładał się naprzód pod kierunkiem ojca w mieście rodziimem; lata 1863 i 1864 spędził, doskonaląc się, w Wiedniu, Pradze i Berlinie. Powróciwszy do ojczyzny, w r. 1866 osiągnął w Aberdeenie dyplom doktora medycyny i tam też osiadł na stałe. Od r. 1866 do 1873 zajmował posadę asystenta przy katedrze medycyny sądowej, od r. 1868 do 1870 pracował nadto jako okulista w Rogal Infirmary, gdzie także miewał wykłady z dziedziny chorób ocznych. W r. 1870 w tymże szpitalu otrzymał oddział chirurgiczny; po latach dziesięciu posunięto go na chirurga starszego (Senior Surgeon); od r. 1874 tamże wykładał chirurgię kliniczną. Obecnie zajmuje katedrę chirurgii w uniwersytecie aberdeeń-skim.—Z bardzo licznych i cennych prac O-a wymieniamy tu tylko: „On the function of the semi circular canals of the internal ear“ (w „Brit, and Foreing Med. Chir. RevieV“ r. 1869); „On spontaneous combustion“ (tamże r. 1870); „Ein Beitrag zur Casuistik abnormer geschlechtlicher Entwickelung“ (w „Oesterreich. Jahrb. für Pädiatrik“ r. 1872); „On a new operation for removal of posterior adhesion of the iris“ (w „Medical Times and Gaz.“ r. 1870); „Der Zustand des Gehörorgans bei Variola“ (w „Archiv für Ohrenheilkunde“ r. 1873); „Zur operativen Behandlung des Genu valgum “ (w „Verhandl. der Deutschen Gesell, für Chirurgie“ r. 1877); „An improved method of treating club foot“ (w „Edinb. Med. Journal“ r. 1878); „Report upon micro-organisms in surgical diseases“ (w „Brit. Med. Journal“ r. 1881) i „Micrococcus poisoning“ (w „Journ. of Anatomy and Physiol.“ r. 1882); O. należy do wyjątkowych lekarzy angielskich, pisujących nie-tylko w języku swym ojczystym. — Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerste“ (T. IV,

Dr. J. P.

Ogulin, miasteczko w Chorwacyi, na Pogra-liiczu wojsko wem, przy drodze żelaznej z Zagrzebia do Rjeki; leży n stóp skały olbrzymiej, zwanej Klęk, nad rzeką Dobrą, która tu z wielkim łoskotem wpada w przepaść, aby wypłynąć z pod skały o 4 km. dalej. W O-ie znajduje się stary zamek (obecnie więzienie), rezydują tam władze komitatu, sąd i urząd skarbowy; mieszkańców liczy 4 870 (r. 1890). Ogulnia lex, ob. Ogulnius.

Ogulnius, w napisach dość często pojawiające się imię rodu plebejuszowskiego, rzymskiego. Z członków jego na wzmiankę osobną zasługują: Quintus O. i Gna eus O., trybunowie ludu w r. 300 przed Chr. Na urzędzie tym przeprowadzili prawo ważne, tak zwane lex Ogulnia de sacerdotibus, według którego przypuszczeni byli także plebejusze do piastowania godności kapłańskiej, do którego patry-cyusze dotychczas wyłącznie pretensye sobie rościli; odtąd zaś wybierano obok 4 patrycyu-szowskich augurów i równej liczby patrycyu-szowskichpont i fees, także czterech plebeiuszow-skich pontifces i 5 augurów plebejuszowskich. Zrównani w kolegiach kapłańskich, gdzie najdłużej patrycyusze, jako stan osobny się czuli, jako też i utrzymali, zażywali teraz plebejusze tych samych praw, mieli tych samych bogów, tę samą ojczyznę, której w szlachetnem współzawodnictwie krwią swoją bronili, aby ją wynieść do potęgi najwyższej. W cztery lata później, w r. 296, sprawowali oba urząd edylów kurulnych, a z grzywien, które na lichwiarzy natenczas nałożyli, przyozdobili Rzym przeróż-nemi pomnikami sztuki; wystawili więc na szczycie świątyni kapitolińskiej posąg Jowisza na rydwanie, w cztery rumaki zaprzężonym, dalej obok drzewa figowego Ruminalskie-go postawili ze śpiżu odlaną wilczycę, karmiącą Romulusa i Re mus a; posąg śpiżo-wy, wystawiający młodych królewiczów rzymskich u wymion wilczycy, który zdobi do dzisiaj Muzeum Kapitolińskie w Rzymie, uchodził przez długie wieki za oryginał owego starodawnego pomnika Ogulniusów, w istocie zaś pochodzi, według badań nowszych, z czasów znacznie późniejszych. Oba edylowie wybrukowali też granitem kostkowym ulicę, wiodącą od Bramy Kapeńskiej do świątyni Marsa. W r. 291 wysłał Quint usa О-a rząd, z powodu morowego powietrza, które przez trzy lata w Rzymie panowało nagminnie, na czele poselstwa, złożonego z 10 znakomitych obywateli rzymskich, do miasta Epidauros, aby zabrał z sobą, celem uśmierzenia owej zarazy, bożka Eskulapa ze świątyni tamtejszej jego przesławnej, a jak legenda pobożna opiewa, bożek sam pod postacią węża cudownego zjawił się dobrowolnie w kabinie okrętowej dygnitarza rzymskiego. Tenże sam O. posłował razem z dwoma innymi obywatelami w r. 273 do króla egipskiego Ptolemeusza, którego

dwór cały w zdumienie wprawili posłowie przez swą nadzwyczajną wstrzemięźliwość.—Por. Li-V i u s, 10, 6, 23; 47; Aurelius Victor „De viris illustr.“ 22; Valerius Maximus, 1,

wszystkich znanych krajów, na krańcu ziemi południowo-zachodnim, albo też, według badań nowszych, na północno-zachodnim leżała. Odkryto ją, jak w wiekach starożytnych mniemano, na morzu Jońskiem, przed wybrzeżem ziemi Brutyjskiej, w Italii; wszakże w istocie niema tam żadnej wyspy; inni znowu widzieli w niej jedną ze Sporadów, w pobliżu wybrzeża Karyjskiego, leżącą w kierunku północno-zachodnim od wyspy Kos; por. Strabon 9,407. Badacze nowsi znowu utrzymują z wielkim zasobem uczoności, że leżała wyspa owa w zatoce morskiej pomiędzy krainą Libyjską a górami Atlasowemi. Mityczna opowieść Home-r a dotyczy wszakże, z wielkiem prawdopodobieństwem, wyspy Gozzo, w pobliżu Malty leżącej, w czasach starożytnych Gaudos zwanej, chociaż znowu według najnowszych badań mitologicznych i lingwistycznych oznacza O. wyspę jakąś nieznaną, leżącą, jak nazwa właśnie wskazuje, w obcych zupełnie, niezmiernych, niesłychanie dalekich przestworach morskich; imię pospolite bowiem (byóytoę, diyoyirj VTjooç, nie wyraża nic innego jak własność, dzierżawę O g y g u s a, t. j. bożka morskiego Posejdona, któremu ów przydomek w najstarszym kulcie greckim przysługiwał; ob. O g y g u s 1.

Ogygia {paleont.). Rodzaj trylobitów— trój liczków—trójpłatko wc ów {Tnlobi-ta), należących do rodziny Asaphidae\ z grupy Starorakó w( Palaeo strącą), podtypu Skorupiaków, typu S t a w o n o g i c h ( Crustacea Arth-ropoda). Należą tu liczne gatunki spokrewnione z przedstawicielami rodź. Asaphus, różniące się od nich przedewszystkiem hypostomatem pięciokąt-uym. Kształt ich ciała (skorupy) podłużnie owalny, spłaszczony niekiedy, sklepiony, z wązką częścią środkową; tarcza głów o a półokrągła z fałdem brzeżnym (okolicą czołową), który przedłuża się ku tyłowi w wycięcia szczękowe zaostrzone. Tarcza głowy wyraźnemi brózdkami pudłużnemi podzielona na trzy części (jaku wszystkich wogóle trylobitów); środkowa— glabella — w części przedniej słabo rozszerzona, podzielona 5-ma brózdkami bocznemi na 4 boczne w niej wycięcia (lobiy, oczy duże, półksiężycowate, gładkie, nieco wciśnięte; zbliżone są do glabelli. Rozgałęzienia szwu twarzowego, przecinając granicę okolicy czołowej, rozchodząc się po niej; wszakże u innych gatunków rozgałęzienia te łączą się ze sobą na powierzchni czoła. Hypostoma pięciokątna, rozszerzona z przodu, bez wycięcia na stronie tylnej — Tułów (również 3-ma brózdkami podzielony), złożony jest z 8 pierścieni. Części boczne tułowia {pledurae) głęboko brózdkowane. Tarcza ogonowa (pygidium) stosunkowo duża, całobrzega z szerokim spłaszczonym fałdem brzeżnym.—Istnieje do 33 gatunków opisanego rodzaju. Spotykają się w pokładach kambryjskich i sylurskich (warstwy djL i d₅) dolnych Srodk. i Północnej Euro-

S' Drz.

8, 3; 4, 3, 10; Orosi ns, 3, 21.

Ogun, rzeka w Afryce zachodniej, w Joru-bie; źródła ma w części północnej Dahomeju, płynie przez lagunę Kradu, wpada do oceanu Atlantyckiego w zatoce Benin. Długość jej wynosi 300 km. Podczas przyboru spławna jest aż do Abbeokuty.

Ogurczynskij ostrow (po turkmeńsku Aj-dak), jedna z największych wysp- na morzu Kaspijskiem, naprzeciwko zatoki Chiwińskiej, ma do 40 wiorst długości w kierunku z północy na południe i od 3 w. do 150 sążni szerokości.

S. Cri.

Część północna wyspy ma kształt półksiężyca zwróconego nieco ku wschodowi, południowa zaś kończy się mielizną wydłużoną. Grunt składa się z piasku sypkiego i małżów drobnych i jest porosły trzciną. Między pagórkami piasczystemi spotykają się liczne miejsca słone i jeziorka z wodą morską. Woda zdatna do picia znajduje się głównie na południu i dobywa się z dołów kilkołokciowej głębokości. Wyspę zamieszkują Turkmeni, którzy na brzegu południowym sadzą arbuzy i dynie. Przystań dla statków znajduje się u brzegów wschodnich.

K. Chw.

Na cyplu półn.-wschodnim wyspy leży stary cmentarz turkmeński.

Oguzek — Helophorus, rodzaj owadów tęgo-p okrywy ch {Coleopter a), zaliczonych do rodzaju Hydrophilidae; owady te mają ciało wydłużone i uzbrojone w 9-io członkowe różki, głaszczki szczękowe i wargowe długie, i tarczkę szyjną z 5 bruzdkami podłużnemi. Trzymają się wybrzeży wód stojących na roślinach wodnych. Zaliczamy tu blisko 30 gatunków zamieszkujących Europę. Najpospolitsze z nich:

H. nubilis Fabr. H. aquaticus L., H. granula-

rnis Er., H. griseus Er.

K. K-ć.

0’-Gyalla (wym. O-Dzialla), osada na Węgrzech, w komitacie Komorneńskim. Znajduje się tam ob.serwatoryum astronomiczne obywatela Konkolyego. Mieszkańców liczy 2 362 (r. 1890), Węgrów katolików.

Ogygia, po grecku ’Qyoyia. 1. Jedna z córek króla tebańskiego Am fi o na i Nioby, według której jedna z bram miasta Teb nazwana została ai ’fi^ÓYcat тюХац ob. Ogygus 1; por. Eur ipi des „Phoenissae“ 1112; A polio do r u s, 3, 5, 6; Hyginus „Fab.“ 69.-2.

3.

Według świadectwa Eustathiosa („ad Dion.“ str. 42) starodawna nazwa Egiptu.

Dawniejsza nazwa Beocyi; por. Strabon, 9,

407. — 4. Starodawna nazwa ziemi Attyckiej; ob. Ogygus 1; por. Stephanus В у z., str.

730. —5. Według Homera (Od. I, 85; V, 244;

266 i nast. i w innych jeszcze miejscach) wyspa Nimfy Kali p so (ob.), 18 dni drogi od wyspy Feaków odległa, która „pępek morza“ (Od. f, 50) tworzyła, a więc zapewne daleko od } py (Anglia, Francya, Szwecya, Fichtelgebirge)

Brougt. (Brougniarta).

S. Dr/..

Red.

i w Ameryce. Z gatunków godne uwagi są:

0. desiderata, 0. Suettardii Brant, O. Buchii

S. Min

Ogygus, Ogyges, po grecku    ’Qi^qç.

1. Pierwszy władzca ziemi tebańskiej, albo, według innej tradycyi mitycznej, król Ekte-nów, najstarszych mieszkańców Beocyi, zwanej stąd także Ogygią. Jedne źródła zowią go autochtonem beockim, albo synem Boiotosa, wnuka Posejdona, inna zaś. znowu legenda starodawna opiewa, że był synem Posejdona i A lis try, małżonkiem zaś Teby, córki Zeusa i loda my, z którą spłodzić miał syna K a d m o s a i córki: A1 a 1 к o m e n ę, A u-lid ę iThelksonoię, boginie beockie, mszczące się za krzywoprzysięstwo. Za jego czasów wezbrać miało jezioro Kopais (ob.) i zalać całą ziemię Beocką potopem straszliwym, który według niego nazywają Ogygijskim; wyratować się zaś miał sam O. z powodzi tylko z niewielu towarzyszami, płynąc na bałwanach, pod same stropy nieba wzburzonych. Miasto Teby zowie się według niego q ’йрртг] 0Y₍ßyj, również jak jedna brama jego, zachodnia, uchodząca za najstarszą, nosi miano ai ’QpYwu тш-Xai.— Legendy mityczne, attyckie opowiadają znowu, że O. przybył także do Attyki i tutaj z D ai rą, córką U ke au os a, spłodził Eleu-zy sa, herosa attyckiego, a wspominają również o potopie Ogygijskim, który ziemię Attycką miał nawiedzić. Inna wreszcie, tradycya odwieczna, odbierając O-owi władzę najwyższą w Beocyi i Attyce, wynosi go natomiast do go-gności prastarego króla bogów albo też Tytanów. Wszyscy chrouologow ie starodawni zgodnie twierdzą, że osobę О-a odnieść należy do czasów pierwotnych całej starożytności, Akuzy-laos zaś przyznaje, że z całej mitologii greckiej legendy o О-sie, spółczesnym mu Foroneu-sie i ojcu jego Inach osie uważa za najstarsze. Żyć miał O. na 1020 lat przed pierwszą Olimpiadą (ob.), po jego śmierci zaś b)-ła ziemia Attycka, wyludniona skutkiem potopu, przez 189 lat pozbawiona władzy królewskiej, którą К e к r o p s (ob.) dopiero miał objąć, a takim sposobem dynastyi swej dać początek. Za tych też czasów nakoniec przypaść miał potop Deukal iono wy, wszakże i ta ogromna klęska żywiołowa uawiedzić miała ziemię przed początkiem wszelkiej tradycyi mitycznej. Kiedy zaś Grecy pochodzenie K a d m o s a z Egiptu wywodzić zaczęli i założenie Tebgrec-k i c h na czasy późniejsze naznaczyli, uważali О-a za założyciela Te b egipskich; twierdzili, że Kadmos miasto greckie według pierwowzoru egipskiego wybudował i z Egiptu też nazwy bramy Ogygijskiej do Beocyi przeniósł,—Por. Pausa ni as, 9, 5, 1; 19, 6; 39, 5; 1, 38, 7; Apollonius Rho di us „Argon.“ 3,    1178 ze scholiami; Hel lani eus

„Fragm.“ 10; Synce 1 lu s, str. 70; 148; Tze-t z e s a objaśnienia do Lykofrona 1206. —

Etymologowie najnowsi, odrzucając ogólnie dotychczas przyjęte utożsamianie О-a z Okea-no sein, (ob.), wywodzą imię O. to z sanskry-tu, to z fenickiego, lub z języka karyjskiego i dochodzą do tego wniosku, że postać mityczna О-a najwięcej rysów znamiennych w tradycyi tebańsko-beockiej dochowała, która go mieni synem, albo wnukiem Posejdona; wyrażenie zaś to oznacza w przenośni języka mitologicznego, że O. byłwkulcie beocki mprzy-domkiem odwiecznym Posejdona, potężnego władzcy morza.—Por. Die-stel „Die Sintflut und die Flutsagen des Altertums“ (Berlin 1871); Tümpel, „Ares und Aphrodite“ (w „Jahrbücher für Philologie und Pädagogik“, Suppl. 11, 690 i nast.) —2. Ostatni król w Achai, j anujący w tej ziemi po śmierci Ty z amenés a; por. Strabon, 8, 384.

0’Hagan Tomasz baron (* w Belfaście d. 29 maja r. 1812 —f w Londynie d. 1 lutego r. 1885) prawnik i mąż stanu wybitny. 0’H. był, synem kupca, odznaczającym się od młodości wczesnej zamiłowaniem wielkiem do nauk, jak również zdolnościami. Wykształciwszy się na prawnika, wstąpił w Dublinie w r. 1836 do służby sądowej, równocześnie zawiązał stosunki bliższe z O’Connellem (ob.) i przemawiał za polityką jego w dzienniku „Newry Examiner“ redagowanym przez siebie od r. 1836 do 1840. — W r. 1861 mianowano go prokuratorem naczelnym (Solicitor (jenerał) Irlandyi, po dwu latach wszedł do Izby gmin, wybrany w Tralee, i często bardzo przemawiał z powodzeniem w zgromadzeniu tem i umiał sobie zjednać uznanie ziomków swych, pomimo że nigdy nie występował jako zwolennik zerwania unii Irlandyi z Anglią. W r. 1865 mianowano go sędzią, w r. zaś 1868 lordem kanclerzem Irlandyi; w r. 1870 otrzymał tytuł baronowski i wszedł do Izby lordów, gdzie zawsze walczył za prawa Irlandyi. W r. 1874 z Gladsto-n e m (ob.) ustąpił ze stanowiska ministeryal-nego, lecz w r. 1880 zajął je znowu, gdy Gladstone do władzy powrócił, ale już po roku zdrowie nadwątlone zmusiło go do usunięcia się zupełnego z życia publicznego. — W druku wyszły prace jego: „Occasional Papers and arguments“ (Londyn 1884) i „Selected Speeches and arguments“ (tamże 1885).

O’Halloran Sylwester (* w Limericku

d. 31 grudnia г. 1728 — f tamże w r. 1807), chirurg i okulista irlandzki. Otrzymawszy wykształcenie zawodowe głównie w Paryżu, Londynie i Lejdzie, osiadł w mieście rodzinnem, gdzie założył klinikę prywatną (Infirmary), w której sam pracował jako chirurg i okulista, umiejąc sobie zdobyć sławę zasłużoną operatora wytrawnego i pisarza dzielnego. W r. 1786 królewskie towarzystwo chirurgiczne (Royal Col leje of Surjeons) powołało go na członka honorowego; później został członkiem Akademii j królewskiej dla Irlandyi.—Prace 0’H-a drukiem

ogłoszone przez spółczesnych słusznie cenione były wysoko, zajmował się w nich chirurgią i okulistyką, do których rozwoju pomyślnego i postępu przyczynił się niemało; dziś są już przestarzałe, więc ich nie wyliczamy. — 0’H. zajmował się nadto w chwilach wolnych badaniami historycznemi i archeologicznemi, a pisał także o tych rzeczach; między innemi jest autorem dzieła poważnego „A generał history of Ireland“ (Londyn 1774, 2 tomy: wyd. późn. Dublin 1804 i 1819, po 3 tomy). — Por. „Biographie médicale“ (t. VI, str. 337) i „Dictionnaire historique de la méd. ancienne et moor, j. p.

trójkąt z gwiazdą na skrzydle, jak na tarczy, w drugim—trzy pióra strusie: zielone między białemi. Nadany Ignacemu Oh er al owi,

WP

Té

'ùê

\i

o'

Ш;

derne“ (t. III, str. 651).

Ohar (Anas tadorna s. Vulpamer tadorna), ptak z rodziny Tadornidae, podrzędu blaszko-d z i o b у c h (Lamellirostres), rzędu pływaj ą-cych (Naiatores). Dziób czerwony, u samca na wiosnę z naroślą u nasady; nogi blado-ezer-wone; głowa, szyja, pokrywy skrzydeł, ramienia, lotki i końce sterówek czarne; przez pierś przebiega pas szeroki, poprzeczny, rdzawo-czerwony; pióra pozostałych części ciała białe; długość ciała wynosi 63 cm., — skrzydeł 36 cm., ogona 12 cm. Zamieszkuje wybrzeża morza Bałtyckiego i Niemieckiego, a także większe je-

Fig. 197.Oheral (berb)

u.

dyrektorowi powiatu leżajskiego w Galicyi w r. 1777. — Źródła: Hefner; Borkowski, Ostro w ski.

był kierownikiem „Tydennika“, pierwszego czasopisma czeskiego na Morawach. Jako publicysta, przyłączył się do kółka patryotów cze-sko-morawskich, pracujących nad pobudzeniem dążeń narodowych w społeczeństwie, że w r. 1848, wybrany deputowanym na sejm z okręgu kromierzyskiego, zmienił nagle przekonanie, przystąpił do lewicy niemieckiej i odtąd zerwał z narodowcami. Pomimo tego jeszcze w latach 1849 — 52 prowadził redakcyę „Moravskÿch Nńrodnich Novin“ w Bernie. Po ich zamknięciu udał się do Pragi, gdzie redagował tygodnik belletrystyczny „Erinnerungen“, a od r. 1858 wydawał „Prager Morgenpost“, pismo słynne z tendencyj antisłowiańskich. Straciwszy na wydawnictwie cały majątek, przeniósł się O. w r. 1864 do Wiednia i pracował w dziennikarstwie centralistycznem, wie-deńskiem („Presse“, „Konstitutionelle Volkszeitung“). Zmarł w nędzy i zapomnieniu. (Ottûv Slovnik Naucny).

O’Higgin Teague, poeta irlandzki (f 1617). Pochodził ze starożytnej rodziny, która dała Iriandyi kilkunastu poetów, pisywał utwory» wysnute z tematów ojczystych, przeniknięte gorącym patryotyzmem i namiętną nienawiścią przeciw Anglikom, Zawierają ^ też wiele rysów charakterystycznych z życia i obyczajów ludu irlandzkiego.

0’Higgins, prowincya w rzeczypospolitej Chile, pomiędzy rzekami Maipo i Rapel (Cacha-poal); ciągnie się od oceanu Spokojnego do głównego łańcucha Andów (szczyty: San José

Wszak-

Cz. St

Ohéral Jan, publicysta (* w Żalkowicach na Morawach w r. 1810 — f w Wiedniu w r. 1868). Po ukończeniu gimnazyum w Kromie-rzyżu i uniwersytetu berneńskiego, poświęcił ziora słonawe Syberyi i wogóle Azyi środko- się dziennikarstwu. Przez czas jakiś wydawał wej. О-y należą do ptaków bojaźliwych i nad- O. pismo belletrystyczne niemieckie o tenden-zwyczaj ostrożnych, trzymają się zwykle para- : cyi patryotycznej „Moravia“, potenWdo r. 1849 mi i urządzają gniazda w norach, w których samica składa 7 — 12 jaj białych, dużych, długości około 70 mm. mających, przykrywając je puchem. Okres lęgowy trwa 26 dni, poczerń samica prowadzi młode do najbliższego wybrzeża morskiego; pisklęta już od pierwszego dnia swego życia doskonale nurkują. O-y żywią się przeważnie pokarmem roślinnym, który składa się z roślin morskich, delikatnych i wogóle z rozmaitych traw, rosnących w wodach słonyeh; polują także na małe rybki, mięczaki i owady. Puch, wybierany z gniazd O-ów, co do swojej wartości nie ustępuje edre-donowemu, a nawet przewyższa go pod względem czystości.

O’Hara, ob. Ban im Jan.

O’Hara Kane, pisarz angielski (* blisko r.

w r.

1714—f w Dublinie w r. 1782). Pisywał dla teatru sztuki komiczne, w których wzorował się na komikach włoskich. Niektóre z tych sztuk, dawane w Dublinie i w Londynie, nie-zmiernem cieszyły się powodzeniem i autorowi wielki zjednały w swoim czasie rozgłos, szczególnie: „Midas“ (r. 1759); „The Golden Pippin“

W. G.

(r. 1773); „Two Misers“ (r. 1775) i „A fine day“ (r. 1777).

W. G.

Oheral, herb polski z nadania. Na tarczy czterodzielnej w polach I i IV zielonych —srebrna kotwica uchem do góry, na której słupie wisi pancerz srebrny, w II i III srebrnych — skrzydło zielone, na którern w polu srebrnem trójkąta gwiazda zielona, sześciopromienna. Nad tarczą dwa hełmy ukoronowane; w pierwszym —

6096 m., Maipo 5 384 m.); zajmuje 6 537 km. w Wirginii, płynie w kierunku północnym, kw. (118.7 mil kw.), mieszkańców liczy 95 289 Miejsce zlania się tych dwu rzek, początek (r. 1900) czyli 15 na km. kw. Zajęciem głównem ludności jest rolnictwo i chów bydła.

0., wzniesiony jest nad poziom morza na 212 m, Od Pittsburga O. płynie przeważnie w kierunku południowo - zachodnim, tworząc liczne zakręty; do Mississippi wpada pod Cairo, na wysokości 98 metrów. Tworzy granicę południową stanów Ohio, Indiany i Illinois, a północną Wirginii Zachodniej i Kentucky. Długość ogólna rzeki wynosi 1556 kilometrów, szerokość pod Pittsburgiem 300 metrów, przy uściu 900 m. Spadek normalny O. wynosi 7 cm. na km., pod Louisville tylko powiększa się znacznie, dochodząc do 7 m. na 3 km.; miejsce to okrążone jest kanałem, długim na 4 km., ukończonym w r. 1872. Rzeka pełna jest wysep i mielizn, co utrudnia żeglugę latem, zimą znów O. często zamarza. W czasie normalnym wielkie parowce chodzić mogą po całej O., a nawet po Allaghany i Monongaheli. Dorzecze O. obejmuje 554 200 km. kw. (10 065 mil kw.), t. j. prawie 5 razy więcej niż Królestwo Polskie; masa wody, którą O. przynosi do Mississippi wynosi 4 480 metrów sześć, na sekundę. — Z licznych dopływów O. największe są: w biegu górnym, z prawego brzegu, Muskingum i Hocking; z lewego, Wielka Kanawka, Mała Kanawka i Big Sandy; w biegu średnim, z brzegu prawego, Scioto (pod Portsmouth) i Miami pod Cincinnati, z lewego, Licking (naprzeciw Cincinnati); w dolnym z brzegu prawego, Wabash, z lewego, Kentucky, Green River, Cumberland i Tennessee. Oprócz Pittsburga leżą nad O. następujące miasta większe: Cincinnati, Madison, Jeffersonville, Louisville, New Albany, Evansville, Henderson, Paducah i Ca-

ig. p.

Złoto znajdują w wysokiej na 2 288 metrów górze Cerros de Alhué; są tam też minnerały inne użyteczne. Stolicą prowincyi jest Ran-cagua (6665 mieszk.)

O’Higgins Don Ambro ż y, margrabia d e Oso rno (* w hrabstwie Meatb blisko r. 1720 f w Limie d. 18 marca r. 1801) wice-król Peruwii. — 0’H. był pochodzenia niskiego, wuj jego, należący do zgromadzenia Jezusowego, odkrywszy w chłopcu zdolności, zajął się nim i umieścił go w Kadyksie w domu wychowawczym jezuickim, mając zamiar wykierowania go na członka zgromadzenia; ale młodzieniec, nie odczuwający w sobie powołania do stanu duchownego, po opuszczeniu szkół zaopatrzył się w zapasik towarów i popłynął za ocean Atlantycki, by popróbować szczęścia naprzód w Buenos Aires, a następnie w Limie. Rozprze-dawawszy z korzyścią towary swe, wstąpił do służby rządowej i znalazł > ajęcie przy budowie drogi między Chile i Mendozą; przy sposobności tej zwrócił na, siebie uwagę wice-króla chileńskiego, który, polubiwszy go, mianował go kapitanem i wysłał przeciwko powstańczym Araukańczykom. 0’H. sprawił się dobrze i pobiwszy Indyan założył foit San Carlos, za co nagrodzono go stopniem pułkownikowskim.

Ohio, jeden ze Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, położony pomiędzy 38°25' a 42° szer. półn. i 80°34' a 84°49’ dług. zacli. od Greenwich. Graniczy od północy ze stanem Michigan i jeziorem Erie, od wschodu z Pennsyl-wanią i Wirginią Zachodnią, od południa z Wirginią Zachodnią i Kentucky, od zachodu z Indianą. Zajmuje 106340 km. kw. (1931 mil kw.). Kraj cały stanowi płaszczyznę ze spadkiem łagodnym ku Zachodowi, wzniesioną na 122 do 470 m. Nad jeziorem Erie równina ta spada w wielu miejscach skałami stromemi, wysokiemi przeszło na 200 metrów. W części południowej, nad rzeką Ohio, kraj staje się pagórkowatym. Część środkową stanu zajmują żyzne prerye, w zachodniej lasy (dęby, klony, topole, lipy, kasztany i in.). W wielu miejscach nad rzekami, zwłaszcza w dolinie Licknig, pod Chillicothe i Mariettą, natrafia się na liczne pagórki sztuczne, wysokie na 18 do 20 metrów, zwane mounds (ob.); budowę ich przypisują szczepom dawno wymarłym.—Rzeka Ohio płynie na granicy wschodniej i południowej sta-

Ked.

W r. 1777 był już brygadyerem, w roku zaś 1786 rząd hiszpański mianował go intendentem w Concepionie. Po trzech latach, obdarzony stopniem generalskim, został wice-królem chi-leńskim, w r. 1794 posunięty do stopnia generała dywizyi, otrzymał po roku godność wice- iro. króla Peruwii. 0’H. był człowiekiem bardzo zręcznym i bystrym, odznaczającym się wielkim talentem administracyjnym; pamięć jego żyje dotąd w jednej z prowincyi chileńskich, nazywającej się od nazwiska jego (ob.)

ii od.

Ohilewicz. Pac hi miusz (połowa druga wieku XVII) Bazylianin, doktór św. teologii, wikary generalny zgromadzenia swego na Litwę całą, mąż uczony i w zakonie swym zażywający powagi wielkiej. O. jest autorem dzieła niegdyś cenionego wielce i szeroko rozpowszechnionego p. n. „Ecplionemata liturgii greckiej, albo wykład tego wszystkiego co przy liturgii to jest mszy św. kapłan, dyjakon i chór w głos śpiewają“ (Wilno 1671; wyd. 2-e Kraków 1685; wyd. 3-e Poczajów 1708).

Ohio (wymaw. Ohajo; przez Francuzów zwana la Bella Rivière), rzeka w Ameryce północnej, dopływ lewy rz. Mississippi, powstaje pod Pittsburgiem ze zlania się rzek Alleghany i Monongahela. Alleghany wypływa z gór Pensylwańskich, na krótkiej przestrzeni płynie przez stan New York; zawraca ńastę-pnie na południe ku Pittsburgowi. Mononga- j nu, na przestrzeni 700 km.; wpadają do niej hela, której źródła leżą w górach Alleghańskich j w obrębie stanu rzeki Muskingum, Scioto, Wiel-

ka Miami i Mała Miami. Od północy granicę O. na przestrzeni 370 km. tworzy jezioro Erie, do którego wpadają rz. Maumee, Sandusky, Cuya-hogin i Chagrin. Na klimat wywiera wpływ korzystny sąsiedztwo jezior wielkich, zmniejszając upały w lecie. Ciepłota przeciętna roczna wynosi w Marietta 11.6° (maximum 22.9° minimum 0°); w Cincinnati 12.2° (maximum 23.6° minimum—1.2°); wysokość opadów atmosferycznych wynosi w pierwszym mieście 1 057 milimetrów, w drugim, 957 mm. — Ludność stanu wynosiła w r. 1810: 230 000 głów, w r. 1820: 581000, w r. 1890: 3 672 316, w r. 1900: 4 157 545 czyli 39 na km. kw. Przyrost ludności w ciągu ostatnich lat 10 wyniósł 13.2$. W r. 1890 ludność . liczyła 1855 736 mężczyzn i 1 816 580 kobiet; wśród mieszkańców było 88 113 Murzynów i Mulatów, 183 Chińczyków i 193 Indyan cywilizowany cli. Spis ludności z r. 1900 wykazuje w O. 31 136 osób, „których rodzice urodzeni są w krajach polskich“; liczba ta pozwala przypuszczać, że ogółem w O. mieszka blisko 70 tysięcy Polaków. Z innych narodowości obcych, najwięcej jest Niemców (w r. 1890: 235 668 osób urodzonych w Niemczech). W szkołach publicznych pobierało naukę w r. 1890: 755 000 dzieci; wśród białych powyżej lat 10 tylko 4.7$ nie umiało pisać. Szkół średnich i wyższych było 38 z 877 nauczającymi i 12 000 uczniów (w tej liczbie 7з kobiet); najważniejsze ze szkół tych są: Ohio State University w Columbus, Ohio Wesleyan University w Delaware, Oberlin College w Oberlinie, Western Reserve University w Cleveland, uniwersytety w Wooster i Cincinnati.—Stan utrzymuje więzienie, zakład głuchoniemych, szkołę ociemniałych, zakład dla głuptaków, kilka zakładów poprawczych dla chłopców i 4 domy dla obłąkanych.—Pod względem rolnictwa i chowu bydła O. zajmuje jedno z pierwszych miejsc w Unii. W r. 1890 było ziemi uprawnej 7 337 000 hektarów, z czego przypadało na:

kukurydzę 1 200000 hkt., wart. zb. 26 975 000 doi. zboże

soli.—Przemysł fabryczny w r. 1890 przedstawiał się jak następuje: zakładów przemysłowych 28 673, robotników 331 548, wartość wyrobionego towaru 611У₂ milj. dolarów; pod względem przemysłowym wyprzedzają więc O. tylko stany New York, Pennsylwania i Massachusetts. Głównie reprezentują przemysł fabryki wyrobów żelaznych i stalownie, fabryki odzieży, odlewnie i fabryki maszyn, młyny, rzeźnie wielkie, fabryki powozów, narzędzi rolniczych, tytuniu i cygar, tartaki. Długość dróg żelaznych w obrębie stanu wynosiła w r. 1892: 13 500 km.; ważnemi arteryami komunikacyi są też kanały Ohio-Erie i Miami-Erie.—Na czele rządu w stanie stoi gubernator. Władzę prawodawczą dzierży senat z 36 członków i izba poselska ze 114; przedstawiciele ci, również jak i urzędnicy wyżsi, wybierani są na dwa lata. Do kongresu Unii wysyła O. 2 senatorów i 21 posłów; przy wyborach na prezydenta ma 23 głosy. Dochody stanu wyniosły w r. 1890: 5 850 000 dolarów, wydatki 3 428 000, długi stanu 7 136 000, hrabstw 7 797 000, gmin 52 888 000, obwodów szkolnych 3 244 000 dolarów. Stolicą stanu jest Columbus (125 560 mieszk.), ważuiejszemi jednak miastami są Cleveland (381 768 m.), Cincinnati (325 902 m.) i Toledo (131 822 m.).—Pierwszą osadą białych w O. była Marietta (r. 1787); druga powstała w r. 1789 w bliskości obecnego Cincinnati. Później z O. i krajów sąsiednich utworzono Territory Northwest of the Ohio; z terytoryum tego wydzielone zostały później stany O., Indiana, Illinois, Michigan i Wisconsin. Jako stan O. przyjęte zostało do Unii w r. 1803.—Por. Black „Story of Ohio“ (Boston 1888); Shepherd „The antiquities of the State of Ohio“ (Cincinnati 1890); Moore-

head „Primitive man in Ohio“ (New York

ig.r.

1892).

łąki

tytuń

500 000 „

400 000 „    „    „    5 534 000 „

16 000 „

„    „ 17 000 000 „

„    1 753 000 „

Bardzo rozwinięte jest ogrodnictwo. Winnice zajmują przeszło 11 000 hektarów. Lasy dostarczają budulcu dobrego. W r. 1890 było w O.: 880 677 koni, 18 858 osłów i mułów, 1 763 387 sztuk bydła rogatego, 4 060 729 owiec (więcej niż w którymkolwiek z pozostałych stanów) 3 275 922 świnie.—Na jeziorze Erie kwitnie rybołówstwo. Przemysł górniczy dostarczył w r. 1889 z 70 kopalni 254 294 tonn rudy żelaznej i z 2 068 kopalni 9 976 787 tonn węgla, 71 wielkich pieców dało 1 302 300 tonu surowca,'w 10 stalowniach wyrobiono za 445 000 dolarów stali i 67 milion, beczek gwoździ. Oprócz tego wydobyto 16 milionów beczek (30 milionów hektolitrów) nafty i 400 000 beczek

Ohio-Erie, kanał w Ameryce Północnej, w stanie Ohio, łączy rzekę Ohio z jeziorem Erie. Zaczyna się pod Portsmouth, mija miasta Columbus, Newark, New Philadelphia i Akron, kończy się pod Cleveland. Długość kanału wynosi 546 km., szerokość, 12х/₂ metra, głębokość 1 Уз metra; zaopatrzony jest w 152 śluzy. Służy głównie do przewozu węgli i rudy żelaznej z kopalni w Ohio.

Ohlau, ob. Ola w a.

Ohlenschläger Adam Gotlob, oh. O eIllen schlüge r.

Ohligs (dor. 1891 Merscheid), miasto w królestwie Pruskiem, w regencyi Düsseldorf-skiej. Posiada kościoły ewangielicki i katolicki, pomniki cesarzów W il li elmali Fryderyka III, znaczne fabryki wyrobów z żelaza i stali, jako też tkanin i galanteryi. Mieszkańców liczy 17 069 (1895). Krzyżuje się tu kilka dróg

Ig г.

Ig. F.

żelaznych.

Ohmacht Lando lin (* w Wirtembergii w r. 1760—f w Strasburgu w r. 1834) rzeź-

Encykl. Powsz. Ilustr. Ser. II Zesz. 32a T. IV.

978

Ohlmüller J. D.

Ohm J. S.

biarz. Wykształcenie artystyczne otrzymał nież jedna z zapisek sądowych kościańskich w Mannheimie i w Bazylei, poczem dla wydo- z roku 1422, dając mu zawołanie Bolce, któ-skonalenia się, bawił jeszcze lat kilka we Wio-, ra to nazwa, jak widzimy, jest identyczna z na-szecli, powróciwszy stamtąd zamieszkał stale zwiskiem rodziny Boltzów (bełt po nietn. w Strasburgu, tam pracował i tam też dni do- Bolt z en). — Źródła: Ul ano w sk i; Pieko-konał. O., hołdujący kierunkowi klasycznemu, s i ń s к i; Borkowski; Sieb mâcher IV, tworzył rzeźby pomnikowe, z pośród których 11. na wymienienie zasługują: popiersia Klop-stocka i H. Holbein a, posągi: generała Desaixa (na wyspie pod Strasburgiem), Klebe r a (w Strasburgu), ks. Adolfa Nassau-s ki ego (katedra w Spirze). Na uwagę zasługuje też grupa Chrystusa pomiędzy dwiema niewiastami alegorycznemi w kościele parafialnym w Karlsruhe.

Ohlmüller Józef Daniel (* w Bambergu d. 30 stycznia r. 1791 — f w Monachium d. 22 kwietnia r. 1839) budowniczy. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Monachium; w r. 1815 udał się do Włocli po naukę dalszą. Powróciwszy stamtąd otrzymał posadę inspektora budowy gliptotekl monachijskiej, później posunięto go na inspektora budowlanego, cywilnego, nakoniec w r. 1835 został radcą rządowym i budowlanym (Regierungs-und Baurat). Z dzieł jego wymienić można kościół gotycki Mariahilf    W tym czasie zwrócił się do badań fizycznych

na przedmieściu monachijskim Au, wystawiony    i rozpoczął doświadczenia nad stosem galwa-

podług planów jego w latach 1831 —1839; po-    nicznym, a w rozprawach ogłoszonych w „Dzien-

mnik narodowy w Oberwittelsbacłi (r. 1832);    niku Schweiggera“ (r. 1825, 1826) oraz w „Rocz-

kościół w stylu włoskim w Hallbergmoos (od j nikach Poggendorffa“ (r. 1826) ogłosił już od-г. 1833) i wykończenie zamku Holiensehwan-    kryte przez siebie związki między natężeniem

gau, którym kierował od r. 1837.    Hed-    prądu, siłą elektrowzbudzającą i oporem; zwią-

Ohm, herb polski. Na tarczy w polu czer-    zek ten, niesłychanej doniosłości dla dalszego

rozwoju nauki o elektryczności (ob. Ohma prawo), wykrył najpierw drogą doświadczalną, ale wkrótce w rozprawie „Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet“ (Berlin 1827, wyd. 2 Wiedeń 1887), podał i wywód jego teoretyczny, przyczem oparł się na równaniach różniczkowych, wyprowadzonych przez Fouriera dla rozchodzenia się ciepła. Do sprawdzenia doświadczalnego owego prawa posługiwał się O. stosami termo-elektrycznemi, zwykłe bowiem ówczesne stosy galwaniczne nie działały jeszcze dosyć statecznie. Praca jednak О-a nie została w pierwszej chwili należycie oceniona, tak dalece, że uwagę powszechną zwróciła dopiero, gdy Pouillet w r. 1837 złożył akademii nauk w Paryżu dwie rozprawy, obejmujące teoryę prądu galwanicznego na podstawie prawa przez О-a odkrytego. Odtąd jednak rychło prawo jego zyskało uznanie powszechne, a w r. 1841 Royal Society w Londynie przyznało mu medal Co p 1 e y a.—W r. 1828 O. opuścił swe stanowisko nauczyciela gimnazyum w Kolonii, by zyskać czas swobodny do badań naukowych, i przez sześć lat przebywał w Berlinie, żyjąc ze skromnej płacy za wykłady matematyki w szkole wojskowej. W r. 1833 został profesorem fizyki w politechnice w Norymberdze, a w r. 1849 profesorem fizyki w uniwersytecie w Monachium i stanowisko to zajmował

Ж. _

ШШжъ

■ME?

4.

iff

IP

Red.

Fig.Q198. Ohm (herb).

wonem trzy bełty równoległe, w prawą stronę ukośnie położone. Nad hełmem w koronie szlacheckiej między dwoma skrzydłami złotemi —. trzy pióra strusie. Labry czerwone, podbite srebrem. Pieczętuje się nim rodzina śląska Ohmów, od r. 1605 zamieszkała w Polsce i od dóbr Januszów a często używająca przydomku Januszowski. Herb powyższy znajduje się nadto na jednym z grobowców z r. 1368 w kościele pocysterskim w Krzeszoborzu, przypisywany przez heraldyków śląskich wygasłej rodzinie Boltzów; wspomina o nim rów-

o.

Ohm Jerzy Szymon, fizyk, (* d. 16 marca r. 1789 w Erlangen — f d. 7 lipca r. 1854 w Monachium), Pochodził ze starej rodziny mieszczańskiej, w której rzemiosło ślusarskie przechodziło z ojca na syna, a ojciec jego, który obok swej pracy zawodowej zajmował się także matematyką i filozofią Kanta, zezwolił synom swoim na kształcenie się w uniwersytecie jedynie pod warunkiem, że wyuczą się ślusarstwa, by w razie potrzeby mieli z niego utrzymanie. Dla braku jednak środków O. pozostawał w uniwersytecie w Erlangen tylko przez trzy semestry, od r. 1806 był nauczycielem prywatnym w Szwajcaryi, a stopień doktora filozofii uzyskał dopiero w r. 1811. W r. 1813 został nauczycielem szkoły realnej w Bambergu, a w r. 1817 nauczycielem matematyki i fizyki w gimnazyum w Kolonii.

Ohm M. — Ohma prawo.

979

do śmierci, która nastąpiła nagle wskutek kość różną, od 137 do 160 litrów, czyli kwart uderzenia apoplektycznego w r. 1854. — Oprócz nowopolskich. — Por. Am. badań elektrycznych О-a znaczną też doniosłość posiada jego praca z teoryi akustyki:

„Ueber die Definition des Tons und die Theorie der Sirene und ähnlicher tonbildender Vorrichtungen“ (r. 1843), w której wykazał, że ucho ludzkie może tylko ruchy wahadłowe powietrza odróżniać jako tony pojedyncze, wszystkie zaś inne ruchy powietrza rozkłada na szereg drgań wahadłowych i doznaje wrażenia złożonego z tonów, temu szeregowi odpowiadających. Teoryę matematyczną takiego rozkładu drgań wyprowadził już poprzednio Fourier, ale znaczenie tycli badań О-a oceniono należycie dopiero, gdy na tej zasadzie Helmholtz wyjaśnił rozmaitą dźwięczność różnych głosów.—Z innych dzieł О-a wymienimy jeszcze: „Beiträge zur Molekularphysik“ (1849),

„Erklärung aller in einachsigen Krytsallplatten zwischen geradlinig polarisiertem Licht wahrnehmbaren Interferenzerscheinungen“ (1852 —

53), „Grundzüge der Physik“ (1854).—Por. В au-er nfeind „Gedächtnissrede auf G. S. Ohm den Physiker“ (1882); Mann (1890).

Ohm Mar c in, brat fizyka, Szymona (ob.),

t w r-

s.

rl,

„G. S. Ohm“ s. к.

matematyk niemiecki w r. 1792 1872), nauczyciel matematyki i fizyki w Toruniu , następnie profesor w uniwersytecie berlińskim oraz w szkołacli budownictwa, artyleryi i ogólnej szkole wojskowej w Berlinie. O. ogłosił szereg podręczników matematyki elementarnej i wyższej oraz pewną liczbę rozpraw matematycznych w dzienniku matematycznym Creł lego. Z dzieł jego wymieniamy: „Kritische Beleuchtung der Mathematik überhaupt und der Euclidischen Geometrie insbesondere“ (Berlin 1819); „Elementar-Geome-trie u. Trigonometrie“ (tamże 1819); „Versuch eines vollkommen consequenten Systems d. Mathematik“ (9 tomów, wydanie 2-gie tom 1 —3 Norymberga 1853—1854); „Kurzes Lehrbuch fur den gesaminten mathematischen Unterricht“ (wydanie czwarte, Lipsk 1848); „Lehrbuch für die gesammte höhere Mathematik“, (2 tomy, Lipsk 1839); „Der Geist der mathematischen Analysis,“ (Berlin 1842, przekład angielski El lisa, Londyn 1843). Z rozpraw О-a przytaczamy: „Ueber die Bernoullischen Zahlen“ (C relie t. XX, 1840); „Ueber die Behandlung der Lehre der reellen Factoriellen und Facultäten“ (tamże t. XXXIX, 1850). O. był nauczycielem Libelta, którego „Wykład matematyki“ jest napisany pod wpływem dzieł O-a.

Ohm, om, jednostka oporu elektrycznego, ob. Elektryczne jednostki.

Ohm (Лат), dawna miara objętości do cieczy, zwłaszcza do wina, używana w Niemczech, Danii, Norwegii i Szwajcaryi (satini), miała w różnych krajach i w różnych czasach wiel-

Ohma prawo, zależność wzajemna między wielkościami zasadniczneini prądu elektrycznego czyli galwanicznego. Siła czyli natężenie prądu zależy od różnic elektrycznych w obrębie prądu panujących, gdyż stosownie dc tych różnic, przez przewodnik przepływać mogą rozmaite ilości elekryczności; można przeto natężenie, czyli siłę prądu w dauern miejscu jego obiegu określić, jako ilość elektryczności, która w tern miejscu w ciągu jednostki czasu przez przecięcie przewodnika przepływa. Przepływ wszakże elektryczności możliwy jest wtedy tylko, gdy dwa sąsiednie miejsca posiadają rozmaitą gęstość elektryczności, zatem gdy gęstość ta maleje od obu biegunów ku środkowi łączącego je przewodnika. Rzeczj wiście też dawno już wykazano wolną elekryczność na przewodniku zamykającym stos, a mianowicie elekryczność dodatnią w pobliżu bieguna dodatniego, elektryczność zaś ujemną w pobliżu ujemnego, gdy wpośrodku przypada gęstość. 0. Kohlrausch oznaczał bardzo ściśle za pomocą kondensatora gęstość elektryczności w rozmaitych miejscach przewodnika łączącego bieguny i przekonał się, jak to zresztą daleko wcześniej wyprowadził O h m teoretycznie, że różnica gęstości elektryczności każdych dwuch punktów, jednakowo między sobą odległych, jest stała, czyli, innemi słowy, spadek elektryczności w całym jej przebiegu po przewodniku jest wszędzie stały. Z tych uwag wyprowadził Ohm (ob.) słynne swe prawo: Siła (natężenie) prądu jest wprost proporcyonalna do siły ele-ktrowzbudzającej stosu (do różnicy potencya-łów), a odwrotnie proporcyonalna do oporu w obwodzie prądu; opór zaś ten jest wprost proporcyonalny do długości obwodu i do pewnego spółczynnika, przedstawiającego właściwą zdolność jego oporu, a odwrotnie proporcyonalny do jego przecięcia. Jeżeli więc przez E oznaczymy ogół sił elektrowzbudzających, czynnych w stosie, lub w innym generatorze elektrycz- . ilości, przez 11 całkowitą sumę oporów w obwodzie prądu działających, natężenie prądu 1

wyraża się związkiem I — —>°PÓr zaś Ii=

h

gdzie / oznacza długość przewodnika, ą jego przecięcie, r zaś właściwą zdolność oporu sub-stancyi, z której jest wyrobiony. Wielkości te wyrażają się powszechnie w „jednostkach praktycznych międzynarodowego układu miar elektrycznych“; jednostką taką natężenia prądu jest amper, jednostką siły elektro wzbudza-jącej wolt, ajednostką oporu om (ob. Elektrycz n e j e d n o s t к i). Tak wyrażone prawo Ohma wymaga jednak uzupełnienia, obieg bowiem prądu jest kołowy; prąd płynie nietylko w o-biegu zewnętrznym od bieguna dodatniego stosu do ujemnego, ale bieg swój prowadzi dalej przez ciecze stosu galwanicznego, od bieguna

ujemnego do dodatniego, napotykając tam również opór pewien. Całkowity więc opór prądu rozpada się na dwie części, na opór wewnętrzny W, w samym stosie (lub w jakimkolwiek innym generatorze, który jest źródłem prądu) i na opór zewnętrzny li w drucie łączącym bieguny, a według tego natężenie prądu wyraża się ułamkiem I

Opór

razie natężenie prądu I

nE

skąd się

nE

— ni.

W: П

czego jest

74

ziłoby się liczbą

W + R'

stosu daje się zresztą wyrazić w formie takiej samej, jak opór przewodnika zewnętrznego, jeżeli wyobrazimy sobie drut przecięcia q i oporu właściwego r, a długości takiej, aby opór jego wyrównywał oporowi stosu; długość ta drutu nazywa się oporem zredukowanym danego stosu,—Prawo Ohma stwierdzić można albo przez oznaczanie gęstości elektrycznej w różnych miejscach prądu, jak przytoczyliśmy wyżej, albo też przez bezpośrednie zmierzenie natężenia prądu przy stosowaniu rozmaitych sił elektrowzbudzających i rozmaitych oporów za pomocą odpowiednich przyrządów mierniczych (ob. G al w ono metr).—Prawo Ohma ma zasadnicze znaczenie we wszelkich zastosowaniach praktycznych, elektrycznych i prowadzi do wniosków bardzo ważnych; w szczególności daje skazówki, w jaki sposób urządzić należy stos galwaniczny dla pewnego, oznaczonego celu. Wypływa to z rozważań następnych: Jeżeli opór zewnętrzny jest mały, gdy np. stos zamknięty jest drutem metalowym krótkim i grubym, opór ten może być zaniechany względem oporu wewnętrznego, t. j. oporu zachodzącego wewnątrz samego stosu, a w takim

¹

/////////77/

U^; jeżeli ilości E

i W odnoszą się do jednego ogniwa, to przy użyciu stosu z n podobnych ogniw złożonego,

siła prądu staje się V

okazuje, że w przypuszczeniu oporu słabego zewnętrznego, jak to odbywa się np. w doświadczeniach magnetycznych; natężenie prądu nie wzrasta bynajmniej przez użycie stosu złożonego z wielu ogniw, natomiast jednak powiększa się przez nadawanie ogniwom galwanicznym wymiarów większych. W tym razie bowiem nie powiększa się wprawdzie siła elektro-wzbudzająca, która nie zależy zgoła od wymiarów ogniwa i od wielkości płyt w skład jego wchodzących, ale przez powiększenie o-gniwa zachodzący w niem opór ulega zmniejszeniu; jeżeli więc przecięcie ogniwa staje się n razy większe, opór zmiejsza się w tymże

samym stosunku, zatem 1’

Gdy więc w obwodzie zewnętrznym prąd napotyka opór słaby, korzystniej jest używać jednego ogniwa wielkiego, aniżeli stosu złożonego choćby z wielu ogniw mniejszych. W rzeczywistości nie mamy potrzeby posługiwania się tak wielkiemi i niedogodnemi ogniwami galwanicznemi, poradzić sobie można daleko łatwiej przez odpowiednie zestawienie ogniw małych. Jeżeli mianowicie, gdy mamy do czynienia np. ze stosem Bunsen a, połączymy między sobą oddzielnie wszystkie płyty cynkowe i oddzielnie wszystkie płyty węglowe, mamy tu jakby jedną wielką bryłę cynkową i jedną wielką bryłę węglową, wszystkie te ogniwa ustawione obok siebie utworzą więc jedno tylko ogniwo wielkie, a wniosek wyżej wyprowadzony co do tak wielkiego ogniwa, stosuje się tu bez zmiany. —Jeżeli natomiast opór zewnętrzny jest znaczny, natężenie prądu wzrasta wraz z powiększeniem liczby ogniw; w tym bowiem razie opór wewnętrzny może być zaniechany w zestawieniu z oporem zewnętrznym, natężenie więc prądu ogniwa pojedyń-

dla stosu przeto z n ogniw

złożonego, ponieważ opór zewnętrzny zmianie

nE

nie ulega, jest 1' — ——nl.    Tak np. opór

li

jest znaczny przy doświadczeniach fizyologi-cznych, gdzie prąd przechodzi przez ciała organiczne, albo przy oświetlaniu elektrycznem, gdzie prąd przebiega przez cienkie włókna węglowe; w takich przeto razach wystarczają ogniwa małe, ale użyte być muszą w liczbie znacznej; dla tego to pierwotny stos Volty dobrze się nadaje do wywołania silnych wstrzą-śnień ustroju.—W ogólności zatem prawo Ohma prowadzi do prawidła ogólnego: Jeżeli opór w obiegu zewnętrznym prądu jest bardzo znaczny, to dla otrzymania prądu jak najsilniejszego należy ogniwa łączyć między sobą „jedno za drugiem“ czyli „w szeregu“; gdy zaś opór ten jest bardzo mały, trzeba je łączyć „jedno obok drugiego“ czyli „równolegle“. —Jeżeli opór drutu nie jest zbyt wielki, ani też zbyt mały względnie do oporu wewnętrznego, można ogniwa zestawiać częścią jedno za drugiem, częścią jedno obok drugiego, kombinując je w każdym przypadku szczegółowym tak, by zestawienie ich wydało wynik najkorzystniejszy. Rozbiór matematyczny, ściślejszy uczy, że najkorzystniejsze zestawienie ogniw istnieje wtedy, gdy opór wewnętrzny całego stosu dorównywa oporowi zewnętrznemu. Zasadę tę wyjaśnimy tu na przykładzie szczegółowym. Dajmy na to np., że posiadamy 40 ogniw Bunsena wymiarów takich, że przedstawiają opór wewnętrzny 0.1 oma, siła zaś elektrowzbudznjąca każdego ogniwa Bunsena czyni 1.85 wolt (ob. Stosy galwaniczne); dodajmy nadto, że opór drutu, po którym prąd ten ma przepływać, wynosi I om. Gdybyśmy wszystkie te ogniwa zestawili jedno za drugiem, natężenie prądu wyra-1.85.X40 wolt 40X0.1-[-1 omów 4 —|— 1 14.8 amperów. Połączmy je znów równolegle,

w jedno wielkie ogniwo, a natężenie prądu wy-

1.85

nosić będzie teraz

1 om, natężenie więc

wnętrzny

prądu

= 18.5 amperów. Jest to kombi-

by już prąd słabszy, o natężeniu

S. K.

łudniowo-słowiański z XV w.

V₄₀xo.i+i ⁼¹'8 ampe-rów tylko. Zestawienie to daje zatem wynik bardzo słaby, połączmy więc ogniwa nasze we dwa stosy, czyli w dwa szeregi o 20 ogniwach. W tym razie siła elektrowzbudzająca kombi-nacyi wynosi 1.85X20=37 wolt, opór we-20X0.1

37 1 1

nacya korzystniejsza od obu poprzednich, ale też korzystniejsza i od każdej innej, jak podo-bnemi rachunkami łatwo wykazać można; tak np. zestawienie w 4 rzędy po 10 ogniw dało-

1.85X10 ¹⁰/₄X0.1+1

14.8 amperów.- Jeżeli więc drut zewnętrzny przedstawia opór 1 oma, to przy pomocy 40 naszych ogniw otrzymać można działanie najkorzystniejsze, gdy je zestawimy w dwa rzędy po 20 ogniw; wtedy zaś opór wewnętrzny stosu wynosi także 1 om, a zatem dorównywa oporowi zewnętrznemu, co potwierdza podaną wyżej zasadę. Do łatwego łączenia o-gniw i do szybkiej zmiany różnych ich kombi nacyi służy przyrząd osobny, zwany pach y trop (ob.). — P. О-a wszakże służy nie-tylko przy zestawianiu ogniw galwanicznych w stosy, ale podobnież ma znaczenie i w zadaniach tyczących się rozprowadzania i dzielenia prądu, czego przykład daje rozmieszczenie lamp równoległe (ob.Elekrtryczne światło, str. 129, fig. 58 i 59). Elektrotechnika tedy zawsze musi je mieć na uwadze, zarówno przy budowie machin dynamoelektrycznych, jak w ogólności przy wszelkich zastosowaniach prądu elektrycznego, czy to idzie o oświetlanie, o przenoszenie energii, o galwauoplastykę, czy też o telegrafy i telefony. Wszystkie podobne zadania rozwiązują się dogodnie zwłaszcza na podstawie uogólnień w prowadzonych przez К i r c liii off a,a których P-а О-a szczególnym są tylko przypadkiem (ob. Kirchhof fa prawa).—Od niedawna zwrócono uwagę na to, że w pewnych okolicznościach zachodzić mogą pewne odstępstwa od P-w О-a i zajęto się wykryciem granic, aż do których ścisłość tych praw sięga; odstępstwa takie zachodzić mogą między inne-mi przy prądach przemiennych, nader szybko po sobie przebiegających; dostrzeżono też, że niejakie odstępstwa zachodzą przy użyciu pewnych materyałów; tak np. według Herwiga (r. 1874) opór elektryczny drutów żelaznych ma być zawisły od natężenia, trwania i kierunku prądu przebiegającego. Zapewne wszakże wszystkie takie objawy wprowadzają pewną zawisłość, w wielu razach dotąd dostatecznie nie zbadaną, ale ogólnego znaczenia P-а O-a bynajmniej nie osłabiają.

Chmann Fryderyk, budowniczy (* we Lwowie w r. 1858), uczeń Akademii wiedeńskiej, a od r. 1888 profesor szkoły artystyezno-przemysłowej w Pradze. Jest zwolennikiem kierunku modernistycznego w budownictwie, aczkolwiek dokonał również prac wykwintnych w stylu baroku późniejszego i rococco (teatr Variété w Pradze); jego pomysłu są pierwsze budowle secesyjne na ulicach praskich (Café Corso na Przykopach, Hôtel Central na ul. Hybernskiej, pałac Assicura-zioni Generali w rynku Wacława), O. uwrażany, jest za jednego ze znakomitszycli dekoratorów, zasłynął zwłaszcza przy urządzaniu wystawy jubileuszowej w r. 1894, przyozdobieniem pawilonu głównego i pomniejszych.. Kom-pozycye architektoniczne О-a wyróżniają się lekkością i malowniczością, cechuje je upodobanie do polichromii (ozdób barwnych). Ogłosił drukiem pracę: „Architektura a uméleckÿ prumysl doby baroku, rokoka a empiru v cechach a jinych zemicli rokouskÿch“ (Wiedeń, 1896 — 99). Porown. „O 11 û v Słownik N a u-c n y“.

Ohmucövic Piotr Jergurić, malarz po-

Urodził się w Dubrowniku ze starej rodziny szlacheckiej, wywodzącej się od banów bośniackich. Z obrazów jego przechował się portret ostatniego bana bośniackiego, Stefana Tomasza, w klasztorze Sutisce w Bośni, wyróżniający się tern jeszcze, iż przy obrazie umieszczone są herby królestw Serbskiego, Dalmackiego, Hercegowiny. Budzisławic i in.

Ohnet Jerzy powieściopisarz i dramaturg współczesny, francuski (* w Paryżu d. 3 kwietnia r. 1848). Rozpoczął swój zawód po r. 1870 jako dziennikarz i feljetonista. W roku 1875 wystawił z wielkiem powodzeniem pierwszy swój utwór teatralny, dramat w pięciu aktach (napisany wspólnie z M. Denayrouze) p. n. „Regina Sarpi“; za tym poszła komodya czte-roaktowa p. n. „Marthe“, grana w teatrze „Gymnase“ w r. 1877. Równocześnie rozpoczął cykl romansów pod napisem ogólnym „Batailles de la vie“, pojawiających się w miesięcznikach i dziennikach paryskich (w „Figaro“ w „Illustration“ w „Revue de deux Mondes“). W skład tego cyklu weszły romanse: „Serge Panine“ uwieńczony przez Akademię francuską; „le Maître de Forges“ (r. 18821, ogromnem cieszący się powodzeniem; „la Comtesse Sarah“(r. 1882); „Lise Fleuron“ (r. 1884); „la Grande Marnière“ (r. 188Г); „Les Daines de Croix-Mort“ Jr.' 1886) „Volonté“ (r. 1888); „le docteur Rameau“ (r. 1889); „Dernier Amour“ (r. 1889); „le Curé de Favières“ (r. 1891); „Dette de haine“ (r. 1891); „Au fond du gouffre“ (r. 1899). — Pisywał też 0. nowelle jak: „Noir et Rose“ (roku 1887); „L’âme de Pierre“ (r. 1890).—Niektóre swe romanse przerobił O. na dramaty, które z powodze-

niem wielkiem grywane były we Fraiicyi i za granicą; szczególnie, „Właściciel kuźnic“ („le Maître des Forges“) wystawiony w „Gymnase“ w r. 1883, a wkrótce potem na wszystkich prawie ważniejszych scenach europejskich, na których repertuarze do dziś dnia się utrzymuje. Jako dramaty grywane też były z powodzeniem: „Serge Panine“ (r. 1884); „La comtesse Sarah“ (г. 1887); „la Grande Marnière“ (r. 1888) „Dernier Amour“ (r. 1890); „le Colonel Roquebru-ne“ (r. 1897). — O. wystąpił w literaturze francuskiej w dobie wszechwładnego panowania w niej naturalizmu; jako przedstawiciel pewnych dążności idealnych, moralnie zabarwionych. Osiągnął duże powodzenie u średniomieszczań-skiej publiczności, znużonej i zgorszonej jaskra-wemi wybrykami naturalizmu krańcowego. Krótkotrwałe jenak było to powodzenie. —Od niedawna zostało nieomal zniszczone przez krytyków pokolenia młodszego z Juljnszem Lern a î t r e m na czele, którzy wykazali dowodnie płytkość i płaskość idealizmu słynnego drama-maturga, mającego głównie na widoku łatwe tryumfy u niewybrednych i estetycznie mało wyrobionych czytelników i widzów teatralnych. Ciosy zadane mu przez krytykę stopniowo obaliły powagę О-a i przyćmiły urok jego imienia.

w. G.

Ghra, wieś pod Gdańskiem, ob. Orunia. Ohrdruf, miasto w Niemczech, w księstwie Sasko-Gotajskim, nad rzeką Ohrą; posiada 2 kościoły ewangielickie, zamek, gimnazyum realne, kilka fabryk. Mieszkańców liczy 6 164 (r. 1894). W pobliżu dawna huta Luisenthal, obecnie kąpiele mineralne. O. jest bardzo starą osadą: już w r. 725 istniał tu klasztor.

Ohre, rzeka w Niemczech, dopływ Łaby z lewej jej strony, źródła ma pod Wittingen w Han-nowerze, uście pod Rogätz poniżej Magdeburga. Długość jej wynosi 105 km.

Ohrwalder Józef, misyonarz (* r. 1856 w Lana pod Meranem). Ukończył instytut misyjny afrykański w Weronie, poczem wyruszył do Afryki; przebywał czas jakiś w Kairze i Chartumie, we wrześniu zaś r. 1882 dostał się do niewoli mahdystów w Dar Nubie. Po kilku bezowocnych usiłowaniach, zaledwie w listopadzie r. 1890 zdołał uciec z Orndur-manu i dotrzeć szczęśliwie do pierwszych posterunków egipskich pod Korosko. Pozostawił ciekawy z wielu względów opis pobytu swego wśród mahdystów: „Aufstand und Reich des Mahdi im Sudan und meine zehnjährige Gefangenschaft dortselbst“ (Innsbruk, 1892, również w przekładzie angielskim). Od r. 1892 О. przebywa w misyi afrykańskiej Suakim.

Ohryzko Józef at (* na Białorusi w połowie pierwszej wieku XIX — f w Irkucku w r. 1890) działacz polityczny i wydawca polski zasłużony, Po ukończeniu nauk O. wstąpił do służby rządowej i został urzędnikiem w minister у urn skarbu w Petersburgu, gdzie, mając

znajomości i stosunki rozgałęzione, otrzymał w r. 1858 pozwolenie na założenie drukarni oraz na wydawanie pisma w języku polskim p. n. „Słowo“, dla którego umiał pozyskać współpraco wnictwo najwybitniejszych pisarzy naszych, ówczesnych. Powodzenie więc „Słowa“ zapowiadało się świetnie, istnienie jego atoli było bardzo krótkie. Już w lutym roku 1859, wskutek wystąpienia namiestnika w Królestwie Polskim, księcia G o r c z а к o w a, za przekroczenie cenzurelne pismo zamknięto, wydawcę zaś na miesiąc osadzono w twierdzy. — Nie mogąc dalej wydawać „Słowa“, a posiadając w tece redakcyjnej materyał zebrany, bardzo bogaty, O. wydał go w książce p. n. „Pismo zbiorowe“ (Petersburg 1859; 2 tomy). Jest to dzieło bardzo ciekawe, do najlepszych w tym rodzaju należące, odznaczające się doborem artykułów treści różnorodnej, wyszłych z pod pióra pisarzów i uczonych polskich, wówczas najprzedniejszych. Z innych wydawnictw O-i, które wszystkie odznaczały się wielką starannością odbicia, na uwagę szczególną zasługuje przedruk zbioru „Volumina legum“ w 8 tomach wraz z 2-a tomami inwentarzów (Petersburg 1859 — 1860). Wydając ponownie dzieło to O. społeczeństwu swemu oddał przysługę rzetelną, tembardziej, że nie uganiając się za zyskiem wydawniczym, sprzedawał je po cenie bardzo przystępnej.— Na początku r. 1865, O., który tymczasem pozbył się był drukarni swej, został uwięziony na żądanie generał-gubernatora wileńskiego, M. Murawjewa, i pomimo stosunków osobistych licznych i poparcia osobistości wpływowych w stolicy, wywieziony był do Wilna, gdzie mu wytoczono sprawę za należenie do ruchu politycznego i powstania polskiego w r. 1863, a to na mocy papierów i zeznań osób o toż samo obwinionych. Pomimo że O. broni! się bardzo zręcznie, wypierając się uczestnictwa wszelkiego, jednaże na mocy zeznań, które z niego u-miał wydobyć członek komisyi śledczej, kapitan N. Gogol, oraz poszlak postronnych, po roku ciągnięcia się sprawy, już za generał-gu-bernatorstwa Kaufmana, skazano O-ę na śmierć przez powieszenie, który to wyrok zamieniono następnie na pozbawienie praw wszelkich i wysłanie go na Syberyę do robót ciężkich na lat 20. — Czas kaźui, skrócony przez ulgi wypływające z różnych manifestów monarszych, minął nakoniec i O. odzyskał nawet znów prawa szlachectwa, odebrane mu przez wyrok wileński, ale na wygnaniu pozostać musiał. Lata ostatnie życia spędzi! w Irkucku, gdzie mu wolno było stawać w sądzie, jako obrońcy. — Usługi oddane przez O-ę, literaturze polskiej na polu wydawniczym w każdem razie zasługują na uznanie wielkie; znaczenie jego działalności politycznej, jako też uczestnictwa w wydarzeniach r. 1863 dotąd jeszcze nie są wyjaśnione zupełnie, to tylko nie podlega wątpliwości, że były I niemałe. — Por. N. Gogol „Josafat Ogryzko

i pietierburskij żond w dielje posliednjago mia-tieża“ (Wilno 1866, broszura, 2 wydania); uwagi Przecławskiego w wydawnictwie „Rus-skij Archiw“ (r. 1872); „Wiljenskije oczerki“ (w wyd. „Russkaja Starina“ r. 1884, zesz. 1); Brockhaus-Efron „Encikłopiediczeskij Sło-war“ (t. XXI «> str. 710) i „Pamiętniki Bobrow-

Red.

J. Trz.

skiego“ (Kraków 1900).

Ohll, turecka nazwa Dniepru (ob.).

Oidipus ob. Edyp; wogóle imion greckich, zaczynających się od O i, tu nie pomieszczonych, poszukać należy pod E lub Oe.

Oidium—rodzaj grzybów z powodu braku wyższych postaci owocowania: worków lub podstawek, zaliczanych do grupy prowizorycznej grzy-b ó w niedoskonałych (Funyi imperfect i), do klasy włókniaków (Hyphomycetes). Należą tu zarówno gatunki pasorzytnicze jak i saprofityczne o grzybni bezbarwnej i bardzo delikatnej, licznemi przegródkami na komórki podzielonej. Grzybnia ta, widzialna dla gołego oka, jako puszek subtelny lub powłoka pajęczy-uiasta, rozrasta się jedynie na powierzchni podłoża, nie przenikając nigdy do jego wnętrza, ku górze zaś wypuszcza bardzo liczne, nie galę-ziące się strzępki rodzajne, tworzące u swego szczytu konidya przez oddzielanie się komórek pojedynczych, poczynając od wierzchołkowej. Ostatnia zatem będzie przedstawiać konidyę najstarszą, za którą będą następować coraz to młodsze. Po oddzieleniu się od strzępki pozostają przez pewien czas obok siebie, układając się w szeregi paciorków. Konidye pojedyncze przedstawiają się pod postacią komórek owalnych, lub walcowatych, bezbarwnych, cienkobłonnych. Uderzające podobieństwo gatunków O. do mą-czniaków (Erisipheae) w stadyach ich owocowania za pomocą konidyi, każe przypuszczać, że mamy tu do czynienia nie z gatunkami sa-modzieluemi, lecz z postaciami niższemi owocowania wyżej wspomnianej grupy w о г к o w-c ó w, dokąd należałoby w takim razie zaliczyć cały rodzaj O.—W rzeczy samej u niektórych gatunków O. udało się odnaleść peritecya (ob.). Tak np. uważany za odrębny gatunek O. mo-nilioides Link, tworzący wiosną nalot biały na liściach traw, z samych konidyi złożony, okazał się mączniakiem Erysiplie yraminis Lew., który peritecya rozwija dopiero pod jesień i to nie zawsze. Większość jednak gatunków O. wydaje stale tylko konidya i z tego powodu musimy je tymczasowo przynajmniej uważać za oddzielne gatunki. Ze wględu na sposób życia, możemy cały rodzaj O. podzielić na 3 grupy następujące: 1) pasorzyty roślinne, 2) pasorzyty zwierzęce, 3) gatunki saprofityczne czyli roztocze.—Do pierwszej kategoryi odnosi się przedewszystkiem 0. Tuckeri Berek, występujący pasorzytniczo na liściach i jagodach winorośli, gdzie wywołuje t. zw. rosę mączną (niem. Mehltau). Choroba ta, odkryta pierwszy raz w roku 1795 przez ogrodnika T u с к е г a w Anglii, rozpowszechniła się już w roku 1848 we Francji, a w r. 1851 zauważono ją w całej południowej Europie, gdzie wyrządziła szkody dotkliwe. Od niedawna jednakże występowanie tego szkodnika zmniejszyło się znacznie. Cechą znamienną tej choroby jest nalot szarobiały, mą-czasty, pokazujący się początkowo na młodych, a potem przechodzący i na stare liście i gałęzie winorośli. Co się tyczy jagód, to dojrzałym nie szkodzi zgoła grzybek ten, skoro zaś osiedli się na młodych, lub dopiero dojrzewających, to przestają rosnąć, dostają plam burych, pękają i gniją. Nasiona w takich jagodach albo się wcale nie wykształcają lub też otrzymują wygląd i budowę nieprawidłową. Liście zaś więdną, pokrywają się plamkami buremi i opadają. Nalot biały rosy mącznej składa -się wszędzie z grzybni bezbarwnej, ścielącej się po powierzchni rośliny i zapuszczającej do jej wnętrza przez szparki dłoniastodzielne ssawki {haust oria). Ku górze zaś wyrastają z nich strzępki pojedyncze, konidyalne. Żadnej innej formy owocowania u O. Tuckeri prócz koni-dyi długi czas odnaleść się nie dawało, choć domyślano się już dawno związku między tym gatunkiem, a mączniakiem Uncinula spiralis Berek et Curt., występującego pasorzytniczo w Ameryce Północnej, na różnych gatunkach winorośli. Domysł ten zamienił się w pewność od niedawna, kiedy Prilleux i Couders odnaleźli we Francyi na grzybni O. Tuckeri obok konidyi otocznie, identyczne z wyżej wspomnianym gatunkiem amerykańskim.—Inne gatunki O. mogą występować nagminnie na innych roślinach. Tak np. znamy rosę mączną na chryzantemach, wywoływaną przez O. Chrysanthemi Bab., zrządzającą szkody ogromne w cieplarniach. Dostrzegano również tę samą chorobę na truskawkach {O. Fragariae Harz), na pigwie (0. Cydoniae Thum.)—Wśród pasorzytów zwierzęcych zasługuje na uwagę O. albicans Rob. o grzybni bardzo cienkiej i delikatuej. Tworzy białe plamy t. zw. p 1 e-śniawki (aphthae) na błonie śluzowej jamy ustnej, gardzieli i języka u małych dzieci. Może jednak występować i na podłożu martwem, np. na chlebie, wodzie z cukrem i t. d. — Wśród s a p r o f i t ó w do najbardziej rozpowszechnionych należy gatunek O. lactis Fres. Delikatna grzybnia jego tworzy powłoki z wielce subtelnego puszku na śmietanie, piwie, winie, mierzwie. Grzybek ten uważano dawniej błędnie za wywołujący fermentacye mleczną.

Oidye (Oldia) — rodzaj zarodników grzybów, różniących się od innych zarodników bezpłciowych (endospor, konidyi) jedynie sposobem swego rozwoju. Powstaje O. zawsze przez rozpadanie się grzybni na komórki pojedyncze, bardzo liczue i drobne, przyczem grzybnia jednokomórkowa staje się przedtem wielokomórkową. Każda z komórek przyjmuje postać i wła-

ściwość zarodnika tj. wykiełkowuje w nowy    (tiers état) ziemi Soule, a gdy się ożenił z J o-

osobnik. O. rozpowszechnione są w całem    anną d’Erdoy, należącą do rodu starożytne-

państwie grzybów. Wśród glonowców (Phy-    go de S a i n t-P a 1 a i s, wszedł jako szlachcic

comycetes) występują w postaci typowej u ple-    do Stanów królestwa uawarskiego. Zostawszy

następnie adwokatem parlamentu w Nawarze miał sobie powierzoną administracyę majątków rozległych rodu G ram ont, a przy sposobności tej, będąc zmuszony przeglądać papiery najrozmaitsze, po kraju rozrzucone, nabrał zamiłowania do poszukiwań tego rodzaju i nagromadził liczbę ogromną wypisów i wyciągów najrozmaitszych, bardzo cennych. Część zbioru tego, zawartą w 23 tomach rękopiśmiennych, przechowuje Biblioteka Narodowa w Paryżu (collection Duchesne t. 96 — 99 i 101 119). Inne części zbiorów, przechodząc z rąk do rąk uległy zniszczeniu, ale pozostało ich aż do dni naszych niemało w Saint-Palais w posiadaniu hrabiny Brancion, która zapisała jo krewnemu swemu, Labrouche, archiwiście departamentu Hautes-Pyrénées.—W r. 1637 O. wydał w Paryżu dzieło historyczne bardzo ważne p. n. „Notitia utriusque Vasconiae, tum Ibericae, tum Aquitanicae“ (wyd. 2-e tamże 1656). Przypisywane mu też bywa autorstwo książki wydanej w r. 1625 p. u. „Déclaration historique de l’injuste usurpation et rétention de la Navarre par les Espagnols“ i wyciąg z dzieła, które w całości nie było wydane nigdy p. n. „Navarra injuste rea, sive de Na-varrae regno contra jus fasque oecupato“ wydrukowany w Galla nd a „Mémoires pour l’histoire de la Navarre“ (Paryż 1648). — О. miał też zamiar napisania dziejów rodu Grain ont ów, streszczenie ich posiada Biblioteka Narodowa w Paryżu. Oprócz tych rzeczy poważnych, pozostawił O. nadto zbiór przysłów-baskijskich i zbiór poezyi licznych tymże narzeczem napisanych (Paryż 1657; wyd. nowe Bordeaux 1847); w papierach jego znaleziono też bardzo obfite materyały do słownika baskijskiego. — Por. J.-B.-E. de Jour gain „Arnaud    d’Oihénard et sa famille“ Paryż

1885).

śni Chlamydomucor racemosus. Podobnie jak inne pleśni tak i ten gatunek może wytwarzać typowe narządy rozrodcze tylko w powietrzu, jeżeli zaś będziemy hodować go stale zanurzonym w płynie odżywczym, to zauważymy wkrótce, że grzybnia cała rozpadnie się wkrótce na komórki pojedyncze, bardzo drobne, które otrzymały nazwę O-i. W O-ach zatem mamy pożyteczne przystosowanie, zapewniające istnienie gatunku w warunkach, gdzie rozmnażanie drogą zwykłą odbywać się nie może.

.1. Tr z.

Przy kiełkowaniu wydają O., albo zwykłą, płoną grzybnię, co się zdarza, jeżeli są zanurzone w płynie, lub też, jeżeli rozwijają się w powietrzu, wydają trzonek mniej lub więcej długi, zakończony zarodnią. Ostatnia okoliczność wskazuje nam, że O. należy uważać za zaczątek trzonka rodzajnego, który przejął postać zarodnika, czyli inaczej, za część grzybni, która w warunkach prawidłowych wydałaby również trzonek zaroduiowy. Z tego wynika, że owocowanie za pomoc i O-i nie przedstawia niczego nowego sui generis, lecz, że da się sprowadzić do typu „endospor“, którego przedstawia jedynie odmianę. (Ob. rozmnażanie się grzybów w artyk. Grzyby). Wśród grzybów wyższych O. przytrafiają się zarówno u workow-ców jak i u podstawczaków, choć właści.\ość ich morfologiczna nigdzie nie występuje tak wyraźnie, jak u pleśni Chlamydomucor. U wor-kowców napotykamy O. w rodzajach Ascoholus i Fallt tria. W tym drugim znajdujemy jo zebrane, podobnie jak konidye, lub worki, w ciała owocowe osobne. Wśród podstawczaków owocowanie za pomocą O-i występuje u Da-cryomyces deliquescens Dub., którego ciała owocowe, galaretowate, czerwone przez pierwsze dwa lata, wytwarzają same Ó-e, podstawki zaś wyrastają dopiero w 3-cim roku.

Red.

Oikles, Ûikleus, po grecku ’OïxXrjç, ’OtxXeôç, po łacinie ( tides Oïcleus, syn Antyfatesa i Z e u к s y p p y, wnuk wieszcza Melampos a, albo też, według innej opowieści mitycznej, syn Mant bosa, brata Antyfatesa; małżonką jego była Hypermnestra, córka Tli es ty o sa, wnuczka bożka Aresa, z którą, oprócz córek Ifianassy i P o 1 y b o i, spłodził syna, sławnego wieszcza A fi ar a o s a. Towarzyszył Heraklesowi w wyprawie przeciw L a o m e d o n t o w i, królowi trojańskiemu, a tutaj, na wybrzeżu azyatyckiem, kiedy okrętów pilnował, napadnięty przez trojańczyków, poległ. Jak inna tradycya mityczna opowiada, wrócił szczęśliwie z owej wyprawy i mieszkał w Arkadyi, gdzie, a to w mieście Megalopolis, jeszcze w czasach późniejszych grób jego pokazywano. Poeci greccy, a szczególnie Sofo-

Oignon, ob. O gnon.

Cz. St.

Oigopsidae — Gołooki, rodzina mięczaków (Mollusca), należąca do podrzędu d z i e-sięcionogich ( Decapoda), rzędu d w u -skrzelnych (lHbranchiata), gromady g ł o-wonogów (Cephalopoda). Wybitną cechę tej rodziny tworzy rogówka oka otwarta, skutkiem czego woda bezpośrednio opłukuje soczewkę; posiadają muszlę rogową wewnętrzną. Większość należy do zwierząt morskich. Rodzina ta liczy 14 rodzai z 50 gatunkami. Ważniejsze rodzaje: Ommastrephes, Onychoteuthis, Eno-ploteuthis, Thysanoteuthis, Loligopsis i in.

Oihénard Arnaud d’ (* w Mauléou d. 7 sierpnia г. 1592 — f przed d. 14 stycznia г.

1668) historyk i poeta baskijki. O. był synem prokuratora królewskiego w ziemi Soule; sam otrzymał wykształcenie prawnicze w Bordeaux; w r. 1623 został syndykiem stanu trzeciego

S. Drz.

tersb.“ T. W № 1. (r. 1904).

kies, brali chętnie legendy mityczne o'O-e ! za wątek do dzieł swych dramatycznych. — Por. Homer „Odys.“ (XV, 241); P au sani as,

6,    17,4; 8, 36, 4; Apollodorus, 2, 6, 4; 3,

7,    5; Diodorus Siculus, 4, 32.

Oikonomos (Ikono mos) Konstanty ob.

Oeconomus.

Oikoplenra — rodzaj zwierząt, należący do typu osłonie (Tunicata), gromady o g o n i a-stych {Appendiculariae s. Ascidiae copelatae). Są to żyjątka morskie, drobne, przezroczyste, tak dalece przypominające swym kształtem larwy innych żachw (Ascidiae), że bardzo długo uważano je za takie. — Żyją samotnie, nie przyrośnięte, na powierzchni mórz, szczególnie ciepłych. Ciało (długości 16—30 mm.) rozpada się na tułów okrągły i ogon mięsisty, wstę-gowaty; ten zaś tworzy ³/₄ długości ciała i służy do wiosłowania. „Ektoderma“ wydziela masę galaretowatą, pokrywającą całe ciało zwierzęcia;- twór ten M a r t e n s ^nazywa domkiem, Claparède skorupką О-y; odpowiada on powłoce (osłonie) osłonie pozostałych, lecz nie zawiera jak one, błonnika (cellulozy); prócz tego posiada skorupka własności odrodcze, wybitne i daje się zrzucać bez.szkody dla zwierzęcia. W tułowiu leży przewód pokarmowy o postaci podkowy; część przednia jego, oddechowa, otwiera się nazewnątrz dwiema tylko szczelinami skrzelnemi; na stronie brzusznej worka skrzelnego ciągnie się rowek podłużny, t. zw. „endostyl“, którego ścianki boczne opatrzone są wałeczkami gruczołowemi, wydzielającemi śluz, a na dnie umieszczone są komórki z rzęsami dłuigemi, brzegi brózdy również są opatrzone rzęsami; od końca przedniego „endosty-lu“ zaczynają się dwie listewki lub brózdki migawkowe, które obejmują łukowato wejście do jamy skrzelnej, spotykają się z sobą na stronie grzbietowej tejże i ciągną się ku tyłowi; „endostyl“ i listewki migawkowe służą głównie do chwytania cząstek pokarmowych z wody, przepływającej przez jamę skrzelną, i na doprowadzaniu Jch do przełyku;! gardziel pozbawianą jest rzęsek; przełyk orzęsiony; żołądek bez mięśni; odźwiernik na stronie prawej prowadzi do kiszek cienkich, orzęsionych; odbytnica (ob.) ma postać gruszki, [opatrzona rzęskami, ale bez gruczołów; odbyt tworzy się, w przeciwieństwie do innych osłonie, bezpośrednio na zewnątrz, na stronie spodniej ciała; steku niema. Pod przewodem pokarmowym leży serce, które kurczy się naprzemian w kierunku od przodu kn tyłowi, to znowu od tyłu ku przodowi, naczyń niema, zamiast nich są szczeliny w ciele; krew bezbarwna, zawiera ciałka ameboidalne. Nad przewodem pokarmowym leżą narządy płciowe — O. jest zwierzęciem obupłciowem; jądra dojrzewają przed jajnikami; jajka bardzo małe, rozwijają się po za ciałem matki. — System nerwowy, leżący też nad przewodem pokarmowym, składa się z ner-

Kncykl. Powsz. Ilustr ber- II Zesz. 32a T.IV

wu głównego, dwuch zwojów i gałęzi nerwowych. Zwój przedni, leżący na stronie grzbie-towej, połączony jest z tylnym za pomocą powrózka nerwowego; od niego idą dwie gałęzie do szczelin skrzelnych; sam zwój wydłuża się ku przodowi, rozgałęzia się widełkowato i wysyła gałązki cienkie do brzegu ust, do komórek opatrzonych wąsami. Na stronie lewe) zwoju przedniego znajduje się pęcherzyk zmysłowy, u niektórych (naprz. u O. Vanhoeffeni) pełniący rolę narządu słuchowego i wzrokowego (Salensky), u innych (jak nprz. u O. rufes-cens) bezwarunkowo tylko narządu słuchowego. Na prawo od zwoju idzie jamka orzęsiona, t. z w. po franc, fossette vibratile, otwierająca się do przełyku; rola tej jamki dotychczas nie jest wyjaśniona; może jest to narząd węchowy. Zwój tylny leży niedaleko nasady ogona, na lewo od struny grzbietowej (chorda); od jego końca tylnego idzie nerw ogonowy, posiadający 20 — 40 zgrubień z których wychodzą gałązki nerwowe, cienkie do mięśni ogona i naskórka; fakt ten podług niektórych zoologów wskazuje na segmentacyę ogona. Niżej i na prawo od nerwu ogonowego leży struna grzbietowa, odpowiadająca strunie grzbietowej (chorda dorsalis) kręgowców, — cylinder chrzęstno-galareto-waty, pokryty błonką cienką, składającą się z komórek płaskich; Kowalewski dowiódł, że komórki te właśnie wydzielają oś środkową struny grzbietowej. Do tejże przymocowane są mięśnie ogona. —Istnieje £ilka gatunków rodzaju O. cophocerca Gebr., zamieszkująca morze Śródziemne i Czarne; O. rufescens Fol., najczęściej spotykana w morzach ciepłych (ocean Atlantycki i Indyjski); O. fusiformis, O. Yanhoe-ffeni, O. spissa, O. dioica i t. d.—Literatura: Onoy et Gaimard „Voyage de 1’Astrolabe, exécuté par Dumont d’Urvile.“ Zool. t. IV str.. 304 Mertens. „Beschreibung der Oikopleura“ („Mém. de;FAcad. de S. Petersb.“ г. 1831); Gegen b a u г „Bemerkungen über die Organisation der Appendicularien“ (w „Zeitschr. für wiss. Zool.“ r. 1855); Fol. „Etudes sur les Appendiculaires du détroit de Messine.“; Lochmann „Appendicularien der Plankton - Expedition“; tegoż. „Das Gehäuse der Appendicularien.“ (w „Sehr, des Natur. Ver für Schlesw. - Holstein“ r. 1899); Langenhaus. „Die Appendicularien Madeiras (w „Zeitschr. f. wiss. Zool. Tom 34) W. Salensky. „Études anatomiques sur les Appendiculaires“ (Oikopleura rufesèens)“ w „Mém. de l’Ac. Imp. des sciences de S.-Pé-

A. li.

Oil-City, miasto w Ameryce Północnej, w stanie Pennsylwanii, przy uściu rzeki Oil Creek do Alleghany. Jest to punkt środkowy kraju bogatego w naftę; w O. i okolicach znajduje się 187 zakładów, wydobywających lub oczyszczających naftę; czynne są tu też odlewnie żelaza i kilku iunych fabryk. Mieszkańców liczy 10 902 (r. 1890). Z powodu pożaru zbiorni-

125

syna

sam

S. TUz.

Tg- P.

Oise (łac. Isara). rzeka we Francyi, dopływ Sekwany z prawego jej brzegu; źródła ma w Belgii, w prowincyi Hennegowii, w Ardennach, na południe od Chimay; po przebieżeniu 15 km. wchodzi w granice Francyi i płynie przeważnie w kierunku południowo-zachodnim przez departamenty Aisne, Oise i Seine - et- Oise; do Sekwany wpada pod Conflans-St-Honorine. Długość całej rzeki wynosi 305 km., dorzecze jej zajmuje i 667 000 hektarów; spławna jest począwszy od Chauny. Z dopływów O. najważniejsze są Serre i Aisne. Przy pomocy kanałów O. połączona jest z Sommą, Sanibrą i Skaldą. Sama O. jest też w części skanalizowana; w celu uregulowania żeglugi, pomiędzy Chauny a Jauville zbudowano kanał, równoległy do rzeki, długi na 34 km.

Oise, departament we Francyi północnej, utworzony w r. 1790 z części dawnych prowincyi Ile-de-France (³/₄) i Pikardyi (7₄). Graniczy od północy z departamentem Somme, od wschodu z Aisne, od południa z Seine-et-Marne i Seine-et-Oise, od zachodu z Eure i Seine-Inférieure.    Rozległość jego wynosi 5885 km.

kw. (106.9 mil kw.). Kraj cały tworzy równinę żyzną, w części północnej tylko jest nieco wzgórz (do 240 metrów wys.); klimat jest umiarkowany i dosyć suchy (opady atmosferyczne 600 do 700 milimetrów rocznie). Najważniejszą rzeką jest tu spławna Oise, która przebiega departament na przestrzeni 103 km.; wpada do niej większa część rzek departamentu (Aisne, Brèche, Thérain, Nonette). Dwie rzeki w części północnej, Aore Picarde i Selle, uchodzą do Sommy; przez część zachodnią departamentu płynie Epte, dopływ Sekwany, przez część połndniowo-wschodnią Ourcq, dopływ Marny. Mieszkańców liczy dep. O. 407 808 (r. 1901). Od lat 60 ludność departamentu nie uległa prawie żadnym zmianom pod względem liczebnym: w r. 1846 wynosiła 406 028 głów, w r. 1856: 396 085 i odtąd trzyma się ciągle na wysokości blisko 400 tysięcy.—Z obszaru ogólnego departamentu na ziemię uprawną wypada 4117 km. kw. na łąki 336 km., na winnice 3 km., na lasy 1013 km. (w tej liczbie wielkie lasy Compiègne, Ermenonville, Halatte, Chantilly, Aigle, Hez i in.), na pastwiska 51 km. Departament uprawia znaczną ilość zboża (ponad potrzeby miejscowe), zwłaszcza Mieszkańców pszenicy (2451 tys. hektol. w r. 1894), owsa

ków nafty miasto poniosło wielką klęskę w r. 1892: wiele budynków uległo wtedy zniszczeniu i wielu ludzi poginęło.

Oileus, po grecku ’OïXetiç, król Lokrów, mieszkańców krainy na wybrzeżu wschodniem Grecyi Środkowej, naprzeciw wyspy Eubei położonej, syn H o d oj к o s a i Lao nomy, wnuk Kynosa i prawnuk Opusa, a według innej legendy mitycznej, syn Leodakosa iAgria-noiny, córki Perseona. Z małżonką Eri-opis spłodził Aj asa, dzielnego wodza Lokrów w wyprawie trojańskiej, zwanego stąd OiXiàôrjC; z nałożnicą Rheną miał M e d o n t a. Uczestniczył także w wyprawie Argonautów, jak Apollonius Rhodius („Argon.“ 1, 74) poświadcza, przypisując mu znakomitą odwagę, a mianowicie sprawność nadzwyczajną, w ściganiu nieprzyjaciela. Że obfitsza była niegdyś tradycya o tym bohaterze, dowodzi tego pośrednio przydomek ^toXixopdoç (— burzący miasta), który mu Homer nadaje. W tragedyi Sofoklesa, noszącej tytuł Aj as L okryj czyk, pociesza on Telamon a po stracie syna, imiennika swego, wszakże, gdy dowiaduje się o śmierci syna własnego, w żalu swym jest nieutulony. — Por. Homer, „Ilias“ III, 530 i nast., z objaśnieniami E u-stathius'a; 2, 727; 13, 697; H y gin us, „Fab.“ 14; Sophokles „Aias Locr.“ fragm. 14; Cicero „Tusc“. 3, 29, 71.

Oineus ob. O e n e u s.

Oinomaos ob. Oeijomaus, por. Hippo-d am i a.

Oinone ob. Oenone.

Oinopia wyspa, ob. Eg in a.

Oinopides geometra i astronom, ob. O e n o-pid e s.

Oinopion, ob. O e no pion.

Oiron (Or i o), wieś we Francyi, w departamencie Deux-Sèvres, okręgu Bressuire; ilczy 845 mieszkańców. Znajduje się tu piękny kościół (budowa rozpoczęta w r. 1518) w stylu gotyckim, przyozdobiony jednak w stylu Odrodzenia; zawiera piękne nagrobki Filipa Montmorency, admirała Bonniveta i wielu osób z rodzin G o uf fi er. Założyciel kościoła, Artus Gouffier, rozpoczął też budowę pałacu w O.; gmach ten uległ później wielu przeróbkom, z budynku pierwotnego zachowało się tylko skrzydło lewe, które jest jednym z najpiękniejszych zabytków Odrodzenia francuskiego. Wdowa po Gouffier ze, Helena de Hangest, założyła w O. fabrykę fajansów artystycznych, która przetrwała do połowy wieku XVII; wyroby, pochodzące z niej, są niezmiernie rzadkie i cenione bardzo wysoko przez zbieraczów i znawców.

Oirschot, miasto w Hollandyi, w Brabancie północnym, pomiędzy Eindhoven a Tilburg; posiada zamek, kilka kościołów (w tej liczbie św. Piotra, jeden z najpiękniejszych w Hollandyi) i klasztor franciszkanów.

liczy 3897 (r. 1886); zajmujących się głównie szewstwem, rolnictwem i chowem bydła.

Oisans, miejscowość we Francyi, w Delfi-nacie, obecnie w departamencie Isère; jest to piękna dolina alpejska, wzdłuż której wije się rzeka Romanche. Główną osadą w tej dolinie jest Le Bourg d’Oisans z łomami łupku i hodowlą mułów (1370 mieszkańców); stąd wyruszają zwykle na wycieczki górskie. Alpami Oisańskiemi nazywają grupę górską Pel-

VOUX.

lg. r.

(2 998 tys. hekt.) i żyta; oprócz tego rośliny i wny Ta kom or is a. Gdy w г. 1877 wybuchło strączkowe, warzywa, ziemniaki, buraki cukrowe (7200 tys. centnarów metrycznych), wiele owoców, zwłaszcza jabłek, z których wyrabiają jabłecznik, i nieco wina. — Stan zwierząt domowych przedstawiał się w r. 1896 jak następuje: koni 49 778, mułów 237, osłów 2 348, bydła rogatego 125 352, owiec 344 779, świń 36 217, kóz 5390. Wytwórczość mleka wynosiła w r. 1896: 1291 tys. hektol., masła 2 300 tys. kilogr.; mleko, masło i sery, których też tu wiele wyrabiają, wywożone są przeważnie do Paryża. Hodują tu też znaczną ilość drobiu i pszczół. Przemyśl górniczy obejmuje tylko łomy kamienia, które w r. 1896 zatrudniały 1686 robotników; wydobyto wtedy kamieni za 4V₂ miljona franków.—Przemysł fabryczny obejmuje głównie wyrób żelaza i stali (w r. 1894:

powstanie w Satsumie, przyczynił się do stłumienia rozruchów, przyczem wyróżnił się ze wszystkich uczestników niezwykłą surowością i bezwzględnością. W nagrodę za czyny i działalność skuteczną posunięto go na na generała dy-wizyi. W r. 1878 został wiee-ministrem spraw wewnętrznych i naczelnikiem policyi fortecznej w Tokio. W r. 1880 mianowano go ministrem wojny, a od r. 1882 pełnił czasowo obowiązki szefa sztabu generalnego. W r. 1883 wyjechał do Europy w celu obeznania się dokładnego z urządzeniami wojskowemi mocarstw europejskich. Po powrocie do kraju w dalszym ąią-gu pełnił obowiązki dawniejsze. W r. 1894/5, podczas wojny przeciw Chinom, otrzymał dowództwo nad drugą armią japońską. D. 25 października r. 1894 wylądował na półwyspie Kwantuńskiin bez żadnych przeszkód ze strony wojsk chińskich. Urządzenie podstawy operacyjnej, rozpoznanie, organizacya marszów kolumny i wykonanie pochodu trwały do d. 19 listopada tegoż roku. Bez względu na okoliczność, iż nieprzyjaciel znajdował się za murami silnej twierdzy, bronionej przez działa najnowsze, postanowił ją zdobyć szturmem. Zadanie było tem trudniejsze, że siły wojsk japońskich przewyższały przeciwnika tylko o 3 tys. ludzi (Chińczyków 15 tys). Dokonał zamiaru w nocy z 19 na 20 listopada, nie poczyniwszy nawet przygotowawczych, a niezbędnych w takich razach robót inżenierskich. Rano d. 20 listopada Port Artura był już w rękach Japończyków, za co cesarz obdarzył O-ę tytułem margrabiowskim. D. 31 stycznia, w myśl planu kampanii, wylądował О-a z armią po drugiej stronie zatoki Peczelijskiej w zamiarze zdobycia twierdzy Wejhajwej. Tu zadanie było jeszcze łatwiejsze, gdyż warownia ta, o ile była doskonale ufortyfikowana od strony morza, o tyle słabo od strony lądu. Przygotowania, marsz wraz ze szturmem trwały 26 dni. D. 25 lutego Wejhajwej był w posiadaniu Japończyków. Za zasługi poprzednie, oraz za świetny czyn sforsowania przeprawy w bitwie pod Tientsinem w kampanii r. 1900 przeciw Chinom О-a został marszałkiem. Podczas wojny rosyjsko-japońskiej r. 1904 powierzono marszałkowi O. dowództwo nad trzema armiami, czynnemi na mandżurskiej widowni wojny. Otrzymawszy rozkaz, wylądował w porcie Dalnyj d. 16 lipca, a już d. 30 tegoż miesiąca i roku osobiście kierował trzechdnio-wą bitwą, która toczyła się na froncie, mającym około 150 kilometrów długości. (Haj-czen-Landjansań). Skutkiem jej było odparcie Rosyan ku stacyi Ańszańczań i zbliżenie się rozdzielonych przeszkodami terenowemi wojsk japońskich. Ostatecznego ich ześrodkowania O. dokonał w krwawej bitwie pod Laojanem, która trwała 10 dni (od d. 24 sierpnia do d. 3 września). O. wygrał ją, gdyż pozostał na placu boju lecz nie osiągnął zamierzonego celu — od-

ig r.

14011 tonn żelaza w sztabach i blachy, 21134 tonny stali), maszyn, porcelany i fajansu, papieru, przetworów chemicznych, cukru (w r. 1894: 32 cukrownie, wyrobiły 41 430 tonn cukru), wódki, koronek (w Chantilly), dywanów (w Beauvais), szmuklerstwo i tokarstwo, przędzalnictwo i tkactwo (bawełny i wełny). Handel, bardzo rozwinięty, wytworami rolnictwa i przemysłu, również i drzewa.—Długość dróg żelaznych w departamencie wynosi 864 km. —Szkół początkowych liczy O. 1194, w których pobiera naukę blisko 31 tysięcy chłopców i 33 tysiące dziewcząt; szkół średnich (kolegjów) jest 4, 3 dla chłopców, 1 dla dziewcząt. Szkół wyższych departament nie posiada. Niepiśmienni wynoszą 4.7°/₀ ludności. Departament dzieli się na 4 okręgi: Beauvais, Clermout, Compiègne i Sen-lis; stolicą jest Beauvais. — Por. Deladrue i P i h a n „Géographie physique et historique du département de l’Oise“ (Beauvais 1887).

Oissel, miasto we Fraucyi, w depart. Seine-Inférieure, w okręgu Rouen, na lewym brzegu Sekwany, przy drodze żelaznej Zachodniej; znajdują się tu fabryki maszyn i przędzalnie bawełny; mieszkańców liczy 3618 (r.1891).

Oisy H u o n d ’, poeta francuski z XII-go wieku (f blisko r. 1191). Należał do jednej z najpotężniejszych rodzin francuskich czasów średniowiecznych. O życiu jego niema wiadomości dokładnych. Zuauy jest głównie z tego, że jeden z pierwszych poezyę południową trubadurów (ob.) we Francyi północnej uprawiał.

Wtajemniczył w arkana tej sztuki swego krewnego młodego, słynnego później Co nona de Béthune. Poróżnił się z nim następnie i zwrócił przeciw niemu gwałtowną „serwentę“

(ob. lit. franc.). Jest też autorem poematu p. n. „Turniej dam“, który wraz ze wspomnianą „serwentą“ pomieszczony został przez P. P a-risa w „Romancero français“ (r. 1833 str.

103).

W. G.

Ojama I w a o, urodził się w Satsumie w r. 1843.

Odznaczył się podczas przewrotu politycznego w r.

1868, należąc do stronnictwa M i к a d a, jako kre-

J.K-i

Źródła

cięcia Rosyan od ich podstawy operacyjnej.— D. 6 października wojska japońskiejzostały napadnięte przez Rosyan na stanowiskach pod Jantaj-Bensichu. Największe niebezpieczeństwo groziło prawemu ich skrzydłu, było ono czas jakiś otoczone i odcięte od swej podstawy operacyjnej. O. nie mogąc dość szybko przesunąć odwodu na punkt zagrożony, rozkazał uderzyć całą siłą skrzydłu lewemu. Ruch ten odniósł skutek pożądany. Rosyanie w obawie o swą linię komunikacyjną nie mogli użyć wojsk, trzymanych w odwodzie przeciw prawemu skrzydłu, które zamierzali złamać, lecz musieli je zwrócić przeciw lewemu. Bitwa trwała do d. 18 października, czyli 11 dni. O. nie tylko że sparaliżował w niej zamiary przeciwnika lecz odparł go za rzekę Szache.

Ojciec. Jakkolwiek ^umysłowi, wychowanemu w widnokręgach i pojęciach cywilizacyi naszej, dziwnem to wydać się może, przecież w rozwoju dziejowym pojęcie „ojciec“ toruje sohie drogę powoli, a samo uczucie О-a względem dzieci jest uczuciem, nabywanem dopiero w ciągu życia indywidualnego i u wielu ludów zgoła nieznanem. Możnahy w tym razie powołać się chociażby na Nairów: „miłość filozofującej Europy ku własnemu potomstwu jest arcy-rzadkiem pojęciem u Nairów malabarskich, którzy od lat niemowlęcych słyszą, że wuj jest bliższym niż O., i dlatego nieskończenie przekładają siostrzeńców nad własne dzieci“. Związek matki z dzieckiem jest widoczny i niewątpliwy, związek natomiast z O-em nie tak wyraźnie rzuca się w oczy. Matka jest przedewszystkiem rodzicielką, która dała życie dziecku, i ten wzgląd, posiadający kształty wyraźne, realne, uwydatnia się w źródłosłowie, od którego pochodzi nazwa „matki“, a jeszcze częściej w znaczeniu wyrazów, które z tej nazwy się rozwinęły. Natomiast miano O.-zlewa się z pojęciem „pana“, „gospodarza,“. Na Madagaskarze ray (ojciec), bywa używany w znaczeniu „starszego“, „wyższego“, reny zaś, matka,— „twórczyni“, „rodzicielki“. Tak samo u Jakutów aga (ojciec), znaczy także pana, starszego, zaś je, (matka), posiada także i znaczenie „zawięzi“, „macicy“.—Takich faktów możnaby przytoczyć mnóstwo, a świadczą, iż w pojęciu O-a tkwi nie tyle pojęcie ,,/odziciela“, ile „pana“, „zwierzchnika“. W zgodzie z wnioskami, wysnu-temi z materyału lingwistycznego, pozostają poglądy ludów pierwotnych na zapłodnienie w ogóle, oraz na rolę wzajemną matki i O-a w szczególności.—Ludy pierwotne nie przyznają konieczności współudziału O-a w wydaniu przez kobietę na świat dziecka, a legendy o niepo-kalanem poczęciu istnieją u wszystkich ludów (ob. Zapłodnienie). Ludy nawet najniższe, jak dzikie szczepy Malakki, plemiona Australji środkowej, mniemają, iż dziecko w łonie matki rozwija się skutkiem wejścia do niej „duchów“, tułających się po świecie i szukających

wcielenia. Tacy Aruntowie w teorji odrzucają, ażeby mężczyzna zapładniał kobietę, jednak swoją drogą z ich ...tablic klasyfikacyjnych (ob. klasy a u s t r)a 1 s к i e) wynika, iż jakiś związek pomiędzy O-m, a dzieckiem istnieje. Ale „na czym ów związek polega, w chwili obecnej powiedzieć tego nie umiemy“ (G’illen i B. Spencer). Można jednak udzielić na to odpowiedzi, zestawiając poglądy takich Czerwono-skórych lub Ajnów—Australczyey prawdopodobnie odczuwają to niewyraźnie, co tamci wyraźnie formułują. Według Indyan „dzieci otrzymują od О-a duszę swoją, t. j. niewidzialną część istoty swojej,-od matek ciało“ (Carver). Ajnowie mniemają, źe istota cielesna dzieci w znacznej mierze, jeśli nie zupełnie, pochodzi od matek, natomiast duch od O-ców. Ciało zwolna dojrzewa w łonie matki, duch zaś stopniowo i w sposób tajemniczy oddziela się od О-a już po urodzeniu dziecka przez pierwszych sześć .dni, i wzrasta w ciągu sześciu następnych. Wtedy wszelkie przygody, które zdarzają się O-u, oddziaływają na dziecko, i prawdopodobnie w wierzeniach tego rodzaju tkwi źródło к u wad у (ob.), obyczaju, który nakazuje O-m powstrzymać się od wszelkiej działalności i kłaść się do łóżka. U innych ludów praktyki te rozciągają się na cały okres ciąży, rzucający się w oczy. Np. u Moquew, u Nawa-jów i Zunczyków przesąd o związku duchowym pomiędzy O-m a dzieckiem jest tak silny, iż np. Indyanin, o którym opowiada Bourke,nie chciał zapalić cygara, wyjętego w sklepie z ust posążka, przedstawiającego starca, gdyż żona jego miała niebawem rodzić, a wtedy wydałaby syna z twarzą starczą. Dopiero z upadkiem prawa macierzystego (ob.) i zapanowaniem ojcowskiego (ob.) ukazują się poglądy inne, przypisujące O-u w zapłodnieniu rolę donioślejszą, a nawet uważające go za osobę ważniejszą niż matka. Esc hylo s wkłada w usta Apol-1 ino w i, występującemu w obronie prawa ojcowskiego przeciw Eumenidom, rzeczniczkom prawa macierzystego, następujące zdanie:

...Matka dziecięciu nie jest rodzicielką, Nie źródłem życia: żywi kiełek miody, Lecz płodzi ojciec.

Takie same poglądy wygłaszają księgi święte Aryów hinduskich: „kobieta jest jako pole, mężczyzna zaś jest ziarnem“. U ludów semickich również panuje to samo przekonanie: Arabowie mniemają, iż matka nie wywiera wpływu najmniejszego na przymioty dziecka, jest jedynie naczyniem, które zwraca tylko to, co weń złożone zostało, w niczem nie zmieniając natury nasienia. O ile poglądy te różnią się od naszych zapatrywań, opartych na znajomości spraw fizyologicznycli! tego pasma pojęć, które od zapatrywań Arun-tów doprowadziło do poglądów Ajnów, a od tych znów do słów А p о 11 i n a, poszukiwać należy przedewszystkiem w rozwoju stosun-

L. K,

L. K.

ków małżeńskich i rodzinnych.—W okresie pierwotnym współżycie małżeńskie było dorywcze, niekiedy może ograniczało się jedynie na porze rozpłodowej. O. był postacią obojętną, a nadto zwykle podczas ciąży i porodu nieobecną. Kiedy zaś nastąpiło współżycie stałe, jeszcze przez długie okresy istniały sobótki i inne sposobności obcowania bezładnego, a nazwa „ojciec“ obejmowała całą grupę mężczyzn: braci godzonych i „plemiennych“ (ob. Plemię) ojca rzeczywistego. W takich warunkach nie mogło się ustalić pojęcie związku pomiędzy O-m a dzieckiem (warto tutaj także przypomnieć wyrzeczenie: Pater est semper incertus), zwłaszcza iż podobieństwo fizyczne dziecka z mężem matki musiało względnie zdarzać się rzadziej. Dopiero z nastaniem prawa ojcowskiego, a więc i rodziny stałej, mniejsza czy monogamicznej lub poligamicznej, podobieństwo fizyczne pomiędzy ojcem a dzieckiem, oraz stosunek małżeński stały, a z nim możność postrzeżenia związku pomiędzy obcowaniem fizyologicznem a ciążą, ukazują się w życiu społecznem i ujawniają doniosłość roli O-a. Także postęp rolnictwa, wykazując jak ziarno rzucone do gleby kiełkuje i plon wydaje, podsunęło umysłowi pierwotnemu wzory do zrozumienia roli nasienia ojcowskiego i zrodziło zapatrywania, które znalazły wyraz swój chociażby w przytoczonem wyrzeczeniu A p o 11 i n a. W końcu O., jako wyłączny właściciel dzieci, w okresie pasterstwa i rolnictwa wyższego spogląda na ten swój majątek inaczej niż w okresie prawa macierzystego, kiedy był wstęp niem (ob.) w domu żony i niekiedy ją opuszczał, tracąc z oczu dzieci swoje. Słowem pojęcie o związku pomiędzy O-m a dzieckiem zwolna doskonaliło się i przekształcało w zależności od doświadczenia, uwarunkowanego przez organizacyę małżeńsko-rodzinną i postęp rolnictwa. Jest ono w całej pełni wytworem i jednocześnie dorobkiem rozwoju społecznego, wówczas gdy związek matki z dzieckiem, jako fakt przyrodzony, namacalny był zawsze obecny w umyśle ludzkim bez względu na szczebel kultury. Ob. Prawo ojcowskie, i macierzyste, Krwi związki, Pokrewieństwo, Powinowactwo, Rodzina. Tamże bibliografja przedmiotu.

Ojciec Święty, ob. Papież.

Ojcobójstwo 1. (w okresie pierwotnym) niekiedy w pracach, poświęconych dziejom kultury, można spotkać poglądy, iż tu i owdzie, na niższych szczeblach uspołeczniania, istniało O., jako stała i uprawniona instytucya społeczna. U Battaków ojcowie, gdy byli podeszłego wieku, włazili na drzewo, które ich krewniacy trzęśli, śpiewając: „owoc dojrzały niech spada“, a gdy „owoc“ spadł, rzucali się nań i rozszarpywali (fakt zresztą bardzo wątpliwy). Na niektórych wyspach Melanezyi, synowie są obowiązani oddać ostatnią posługę ojcom, a mianowicie zamordować ich własno-

ręcznie. Jednak te lub inne, pokrewne zwyczaje, podciągnięto niewłaściwie pod nazwę in-stytucyi О-a. Są to objawy uprawnionego starcobójstwa, i dlatego będ ą tam rozpatrzone. Ob. Starcobójstwo.

2 (prawo) O. w znaczeniu ścisłem jest to zabójstwo ojca lub matki, w bardziej rozległem — zabójstwo krewnego wstępnego przez zstępnego; w razie drugim rozstrzyga pokrewieństwo uznane przez prawo, gdy w pierwszym— prawodawstwa utożsamiają zabójstwo rodziców prawych z zabójstwem rodziców naturalnych lub adoptujących. — O.> jako przestępstwo najbardziej przeciwne przyrodzie, od wieków pociągało za sobą kary najsurowsze. Ciekawą jednak jest rzeczą, że niektóre prawodawstwa pomijały zupełnie przestępstwo O-a, usuwając jakoby samą możliwość jego; za przykład służyć mogą prawodawstwa: Mojżesza, Persyi starożytnej i Solona w Atenach. Prawo egipskie, natomiast karało ojcobójców z okrucieństwem wyszukanem.— W Rzymie starożytnym wyraz „parricidiumu= O. oznaczał nadto wszelkie przestępstwa przeciw ojczyźnie, oraz zamach na życie obywatela rzymskiego. Prawodawstwo dwunastu tablic nakazywało ojcobójców zaszywać w worek skórzany i topić; za czasów Cycerona ojcobójców smagano rózgami, poczem topiono ich dopiero, zaszywszy uprzednio w worek razem z psem, kurem, żmiją i małpą. Wyborowi wymienionych zwierząt przypisywano znaczenie symboliczne: pies=uosobieniu wściekłości; kogut dla tego, że bije nieraz własną matkę; żmija, że rodząc się rozdziera jakoby łono matki; małpa zaś, jako zwierzę podobne do człowieka uosabia instynkty niskie, ludzkie.—W drugim i trzecim wieku po Chrystusie ojcobójców rzucano na pożarcie zwierzętom dzikim, lub palono ich żywcem.—W Wiekach średnich O., jako zbrodnia największa, pociągało za sobą karę śmierci, poprzedzaną męczarniami rozmaitemi i obrzędami hańbiącemi, stosownie do zwyczajów krajowych. We Francyi i w Niemczech ojcobójców łamano kołem. W Polsce karano ich śmiercią oraz pozbawieniem szlachectwa i majątku: sposób wykonania kary śmierci, tudzież rodzaj męczarni zadawanych uprzednio, zależały od sądu wydającego wyrok. Tak było do czasów Zygmunta Augusta. W r. 1564 postanowiono w „И-im Statucie Litewskim“, aby oj co bój ca wożony po rynku miał ciało kleszczami targane, a następnie na wzór praw rzymskich w miech skórzany wraz z psem, kotem, jaszczurką i wężem zaszyty, był wrzucony w wodę. Jednakowoż zaznaczyć należy, że od r. 1554 dzieje nasze nie wspominają o żadnym przypadku ojcobójstwa. —Prawo obowiązujące dziś u nas i w Cesarstwie, mianowicie artykuł 1449 „kodeksu kar głównych i poprawczych“ grozi zabójcy ojca lub matki, robotami ciężkiemi, dożywotniemi bez możności zmniej-

szenia kary nawet w razie poprawy. Nowy kodeks karny, zatwierdzony d. 22 marca r.

które z nich są dosyć obszerne; ich wysokość dosięga 50 metrów, powierzchnia zaś 5 000 m. к w. W mniej zwiedzanych jaskiniach wiszą u sklepienia liczne nacieki (stalaktyty). W niektórych stalaktyty połączyły się ze stalagmitami i utworzyły filary piękne. Jaskinie więcej odwiedzane są w wielu miejscach okopcone sadzami z pochodni przewodników, co je bardzo szpeci. Większe jaskinie są przeważnie zaopatrzone w drzwi i zamknięte; za otwieranie pobiera administracya dóbr Ojcowskich opłatę.-^\W części południowej doliny wznoszą się grupy skał Panieńskich, wielka skała Grzybowa, Rękawica i Ptak, skała w kształcie maczugi, którą lud uważa za słup, przy którym biczowano Zbawiciela i slup piaski zwany Igłą. Ze skał na północ od O-a najwięcej znana jest pod Pieskową Skałą Maczuga; na brzegu prawym Prądnika wznosi się Brama Krakowska, dwie skały potężne, o kilka metrów tylko od siebie oddalone, zamykające wąwóz z wysoką skałą Pszczelną.—Na zachód od O-a, w wąwozie Sąspowskim. leżą: jaskinia Koziarnia, z wejściem szerokim, wysokim i pięknym sklepieni em, j askinia Zbójecka, wąska i długa, K r a-k o w s к a, z trzech komór złożona, nakoniec Biała grota ze ścianami z wapnia krystalicznego, dobrze odbijającego światło. Na zachód od O-a wznosi się góra C hełmowa, najwyższy szczyt doliny (411 m. nad poz. morza), skąd się widok szeroki roztacz m. in. na Kraków. W pobliżu znajduje się grota Łokietka, zwana też Królewką. Prowadzi do niej chodnik wąski, otoczony skałami wy-sokiemi; od wejścia ciągnie się korytarz do komory obszernej, długiej na 50 m., sze-

1908, nie stosowany atoli jeszcze w życiu, usuwa wprawdzie ostatnie obostrzenia, zachowuje jednak karę katorgi dożywotniej na zabójcę matki lub ojca prawego (art. 455).—Prawodawstwa obce w zapatrywaniach na zbrodnię O-a dają się podzielić na dwie kategorye: jedne z nich utożsamiają O. ze zwyczajnem zabójstwem; za przykład służyć mogą prawodawstwa, niemieckie i niderlandzkie; inne przywiązują do związków krwi między ofiarą i mordercą znaczenie okoliczności obciążających; takie-mi są prawodawstwa: francuskie, belgijskie

i szwedzkie.

1. Sz.

korytarz prowadzi do sali drugiej, zwanej „kuchnią Kokietką“, dalej schody wiodą na dół do komory obszernej w której, według podania, miał się ukrywać Władysław Łokietek przed pogonią namiestnika Wacława Czeskiego. Nazwę Królewskiej zawdzięcza jaskinia odwiedzinom króla Stanisława Augusta w r. 1787.—W pobliżu skały Rękawicy znajduje się druga jaskinia wielka, zwana Ciemną; jest jednakże, pomimo nazwy jasna, gdyż światło przedostaje się do niej szczeliną wąską. Komora główna tej jaskini długa jest na 80 m., szeroka na 30 m., wysoka na 18 m. Oprócz tej komory jest w jaskini jeszcze kilka mniejszych. Według podania, podczas najazdu Mongołów, w jaskini tej chowali się przez dwa lata starcy, niewiasty i dzieci.—Na południe od Ó-a leży też grota większa, Maszycka, gdzie znaleziono liczne zabytki przedhistoryczne. — Na zachód od O-a, w wąwozie Wierzchowskim, leżą jaskinie: Wierzchowska górna, największa w kra

Ojców (w dokumentach dawnych Ociec), wieś w Królestwie Polskim, guberni Kieleckiej powiecie Olkuskim. Leży nad rzeczką Prądnikiem, o 2 mile od Krakowa, o 8 od Olkusza (stacya drogi żel. z Dęblina do Dąbrowy). O. jest właściwie nazwą nie samej wsi, lecz zamku, u którego stóp powstała osada, zwana Podzamczem iub O-em. — O. z powodu pięknego położenia i okolic jest obecnie letniskiem dość licznie odwiadzanym; 3 hotele i kilkadziesiąt domów włościańskich mieszczą przyjezdnych, nieraz z odległych stron kraju. Od niedawna wielu z zamożniejszych gości О-a pobudowało tam wille własne. Od r. 1890 istnieje w O-e zakład wodoleczniczy „Goplana“, urządzony podług wymagań najnowszych. — Dolina Ojcowska. Nazwa ta obejmuje zwykle nie tylko obszar wsi О-a, lecz całą dolinę, a właściwie wąwóz Prądnika, od źródła tej rzeki aż do jej wyjścia na dolinę Wisły. Dolina zaczyna się pod wsią Sułoszową, ciągnie się w kierunku południowo-wschodnim, za Grodziskiem skręca zupełnie na południe i kończy ' rokiej 20 m., wysokiej na 5 m.; stąd ciasny się pod Giebułtowem, gdzie Prądnik wychodzi na dolinę Wisły. Długość doliny wynosi blisko 2 mile. Zamykają ją z obu stron wzgórza, pokryte przeważnie zaroślami i lasem, lub też wysokie i strome -ściany dolomitowe. Skaty, tworzące krawędzie boczne doliny, odznaczają się rozmaitością i dziwacznością kształtów.

Nieraz spuszczają się, zwalone jedna na drugą, wgłąb doliny, lub też wyrastają z niej nagle, jak obeliski, lub wieże i.mury potężne.

W niektórych miejscach skaty otaczają zewsząd kawały ziemi, czyniąc je zupełnie niedostępnemu Miejsca takie, zwykle pokryte roślinnością bujną, zowią się „ogrójcami“. Widok na jeden z najpiękniejszych ogrójców roztacza się ze szczytu skały Rękawica. Prawie wszystkie skały mają nazwy, przeważnie przez lud z ich kształtu wyprowadzone (Rękawica,

Igła, Zamczysko). Były właściciel O-a,

AleksanderPrzeździecki, ponadawal wielu skałom nazwy zaczerpnięte z literatury oj-czytej, jak: Moliort, Dębo róg, Deotyma,

ju, długości przeszło 600 metrów, i Mamutowa.—Wszystkich znanych dotąd jaskiń w do-

Igła Gabryjeli i in. i Oprócz skał wyróżnia się dolina Ojcowska jaskiuiami liczuemi. Nie

mm

Fig. 199. Widok zamku w Ojcowie przed zburzeniem części wierzchniej wieży (z fotogramu).

Ojcowski (Gastrum Осзуесз u Długosza) wznosi się na prawym brzegu Prądnika, na wysokim tarasie skalistym, panującym nad częścią - południową doliny. Prowadził do niego dawniej most, który przed kilkunastu laty zrzucono, a jar pod nim zasypano gruzem i kamieniami. Z mostu wchodziło się przez bramę ostrołukową do baszty mniejszej, a stamtąd na dziedziniec zamkowy, obszerny. Dziedziniec otaczają mury, przeważnie w gruzach leżące; na prawo od wejścia ciągną się zwaliska dawnego gmachu zamkowego, rozebranego w r. 1829. W środku dziedzińca mieści się studnia głęboka, niedawno oczyszczona. W kącie północno-zachodnim wznosi się wielka baszta ośmioboczna z kamienia ciosanego, wapiennego. Wysoka była na trzy piętra, u krańca wierzchniego ozdobiona zazębieniami i pokryta dachem stożkowatym z gontów. Baszta ta wewnątrz też uległa zniszczeniu; z zewnątrz jednak do niedawna trzymała się w stanie dobrym. W r. 1893 dziedzic О-a, Ludwik hrabia Krasiński, przystąpił do odbudowana zamku według planu dawnego, a w nim

(tom VII, str. 413-420).-

Paleontologia. Jaskinie О-a pod względem paleontologicznym poraź pierwszy rozpoczął badać Jan Zawisza w r. 1872. Poszukiwania

linie Ojcowskiej jest przeszło 70.—Jaskinie ojcowskiej pierwszy badać zaczął Jan hr. Zawisza w. r. 1872; później geolog prof. Gotfryd Ossowski i inni. W latach 1877/78 czynni byli w grotach Niemcy, prof. Ro einer z Wrocławia i O. Grube; zajmowali się jednak głównie wyzyskiem materyalnym namu-lisk jaskiniowych, które jako nawóz wywożone były za granicę (ob. niżej).—Pod względem flory dolina Ojcowska uposażona jest bardzo dobrze. Roślinność jest wszędzie bujna, zwłaszcza w o-grójcach; spotyka się tu różne rzadsze okazy roślin; na początku wieku XIX uczony Willi-bard Besser, niedyś profesor nauk przyrodniczych Liceum wołyńskiego w Krzemieńcu, odkrył w O-ie nieznaną dotąd odmianę brzozy,^przezwaną Betula Ojcoviensis. — Zamek

4k

«gg*.

mdk

fj x W

ЖЛ ■ o gk'.-.

zamierzał pomieścić muzeum wykopalisk ojcowskich. Zwieziono materyały do budowy i zaczęto roboty. Ponieważ obawiano się, że mury w wielkiej baszcie są kruche, zdjęto z niej dach i zaczęto usuwać od góry głazy. Nagła śmierć hr. Krasińskigo pokrzyżowała te zamiary. Spadkobiercy jego przerwali roboty, zwieziony materyał zużyli na cel inny, a baszta została bez dachu, do połowy zwalona, a teraz zwolna niszczeje,. — Według podania o dziejach romantycznych P iotra Szczébrzyca i Witysławy z O -grodzieńca, zamek Ojcowski istniał już za Bolesława Krzywoustego. Prawdopodobnie jednak zbudował go dopiaro Kazimierz Wielki. W połowie wieku XV O. był starostwem (ob. niżej); w r. 1552 posiadaczem tegoż był Jan Boner.—W wieku XVII przez kilka pokoleń O. zostawał w ręku rodziny Ко г у c i ń s к i cli. W pierwszej ćwierci wieku XVII Mikołaj Koryeiński gruntownie zamek odrestaurował.—W r. 1787 zwiedził O.

król Stanisław August, podejmowany przez ówczesnego posiadacza starostwa, Teofi 1 a Załusk i ego.—Rząd Królestwa Polskiego sprzedał O. K. Wolickiemu. W r. 1859 kupił dobra Ojcowskie Aleksander hrabia Przeździecki, ale już w r. 1863 odprzedał żydom pruskim, wyłączywszy sobie tylko zwaliska i dolinę Prądnika. W marcu r. 1863, w skutek wypadków’ ówczesnych, spalona została cała wieś O. z hotelem „pod Łokietkiem“ i z dawnym zakładem hydropa-tycznym.—Nowi zabywcy wycięli większą część lasów starych, zasadzili jednak na ich miejscu spore już dziś zagajniki. Zamek i dolinę kupił w r. 1878 Jan hrabia Zawisza i zajął się gorliwie podniesieniem О-a i zbadaniem tegoż pod względem naukowym. Resztę dóbr Ojcowskich kupił od żydów margrabia Gordon de Huntley, który wyniszczył resztę lasów, pozostawioną przez poprzedników.—Dopiero w r. 1888 połączył dobra Ojscowskie w jednych ręku Ludwik hrabia Krasiński; pracy jego jednak nad ich podniesieniem śmierć wczesna stanęła na przeszkodzie. — W pobliżu О-a znajduje się wiele zabytków godnych widzenia: kościół i pustelnia św. Salomei w Grodzisku, zamek w P i e-skowej Skale (ob.), zamek w Korzkwi i in. — Literatura, dotycząca О-a jest bogata, przeważnie jednak rozrzucona po różnych pismach i publikacyach naukowych. Wyczerpującej monografii O. jeszcze się nie doczekał. Szczegółową bibliografię do r. 1886 podaje „Słownik Geograficzny“ w artykule „Ojców“

ig V •

leniego 13 i t. d.), wisiorek z małżowiny Unio pi-ctorum, wyrobów z gliny 207 (krążków wielkich 2, paciorków 4, jedna figurka ludzka, reszta—skorupy garnków).—W ogóle szczątki o-kresu neolitycznego, znalezione w Ojcowie, wraz z przedmiotami, wydobytemi z okolic innych w pobliżu Krakowa, tworzą wielką formacyę archeologiczną tego samego typu, którą G. Ossowski ochrzcił mianem „kunsztu północno - kr a ko w s к i e g o“, i dlatego jedynie w związku z wykopaliskami mnikowskiemi mogą być rozpatrywane (ob. Mnikowskie wykopaliska, araz Krakowski obszar archeologiczny). W tym kutiszcie naj-wcześniejszem ogniwem jest kunszt właściwy przedmiotom wykopanym z jaskini ma szycie i ej w O-ie, po nim idą przedmioty z jaskini Wierzchowskiej w O-ie. wreszcie kunszt kościarski okresu neolitycznego dosięgną! rozkwitu najwyższego w wykopaliskach mnikow-skich. Zresztą w O-ie znaleziono parę przedmiotów, które dotychczas są nieznane gdzieindziej w kraju naszym lub bardzo rzadkie, jak np. kawałek dłuta z chalcedonu —materya-łu świadczącego, iż samo dłuto było wyrobem,

jego objęły jaskinie: Mamutową, Ojcowską, t dzwiedzia jaskiniowego 1, wyrobów z rogu je-Wierzchowską, dwie jaskinie Sąspowskie, Okopy, Łokietkową, Zbójecką i Jerzmanowską, aodra-zu wydały plon obfity. Z jednej strony wydobył Zawisza liczne szczątki zwierząt kopalnych, z drugiej różnego rodzaju narzędzia, skorupy garnków i t. d. W świecie naukowym wywołały zwłaszcza silne zajęcie przedmioty, wyrobione z zębów mamuta. J. Zawisza umieścił je w r. 1878 na wystawie paryskiej, w r. 1880 na zjeździe międzynarodowym antropologów w Lizbonie. Przedmioty te miały niekiedy kształt ryby—były podługowate, spłaszczone, na końcach zaostrzone, inne były podobne do serc i t. d. Niektórzy z archeologów uważali je za groty od dzid, ale J. Zawisz a i wielu innych widzieli w nich ozdoby i fetysze „używane przez naczelników rodzin jako godło“. Rozgłos o poszukiwaniach J. Zawiszy ściągnął do О-a d-ra Roe mera, prof, geologii w uniwersytecie wrocławskim, który, zjechawszy na miejsce, polecił O. Grubemu wykonanie robót potrzebnych (r. 1877 — 1878).

Rozpoczął się wyzysk skarbów przeszłości: z jaskiń zabierano ziemię wozami na Śląsk do użyźniania pól, a z ziemią szły kości zwierząt. Cel naukowy ustąpił na plan drugi. Dopiero w r.

1883 rozpoczyna badania swe G. Ossowski, a rozpocząwszy od końca południowego wąwozu O-iego, od jaskini leżącej na gruntach wsi Maszyce, w r. 1884 przeszedł do jaskini Wierzchowskiej Górnej, a plon przezeń wydobyty był nietylko obfity, ale także wielkiej wartości.

W końcu od niedawna podjął poszukiwania archeologicznego w okolicach О-a S. J. Czarnowski. Jak i okazały te poszukiwania, w jaskiniach О-a znajdują się zabytki okresów bardzo różnych, aż niemal do czasów naszych, czego zresztą można się było z góry spodziewać. Najobficiej jednak reprezentowany jest okres neolityczny.

dne, które służyły do celów codziennych, inne, o których przypuszcza G. Ossowski, że na nich palono zwłoki; ogniska te są ogołocone z popiołów i węgli, a przy nich znajdują się kości spopielone, ludzkie i zwierzęce.

W jaskiniach, a zwłaszcza w pobliżu ognisk, były rozrzucone kości bydlęce, łupane, lub często przepalone, fauny aluwialnej, z pośród zwierząt prawie nam wspóczesnych, oraz różne narzędzia, całe i połamane, a nadto skorupy, garnków i t. d. Pojęcie o materjale, używanym na te narzędzia, oraz o wzajemnym stosunku ilościowym różnych szczątków ludzkich da pojęcie następujący spis przedmiotów, wydobytych przez G. O s s o w skie g o w r. 1884. Było mianowicie: przedmiotów krzemiennych 601 (w tej liczbie jeden tłuczek okrągły, reszta—noże, skrobaczki i t. d.), z kamienia 92 (młotków, klinów i t. d. szlifowauych 7, ciężarek 1, osełek 8,

' który został przyniesiony z innych krajów. Okazy okresu neolitycznego, wraz ze szczątkami zwierząt i bydląt prawie współczesnych, znajdowały się w warstwach czarnoziemnych, napływowych. Pomiędzy niemi leżały także nieliczne kości napływowe gatunków wcześniejszych (warto tutaj zaznaczyć, że człowiek okresu neolitycznego obrabiał kości zwierząt kopalnych, które znajdował w jaskini, a ozdoby z zębów mamuta znalezione przez Zawiszę bynajmniej nie świadczą, ażeby człowiek współistniał tam z mamutem). Dopiero pod warstwą czarnoziemu leżała warstwa gliniasta, zawierająca tylko kości zwierząt kopalnych (przewa-Znaleziono ogniska, je- ża tam niedźwiedź jaskiniowy). Ale dotychczas

nie znaleziono w tej warstwie niższej dowodów pochodzących od człowieka (obrobione zęby niedźwiedzie jaskiniowego, znalezione w tak zwanej Kostnicy, nasuwają wiele wątpliwości, a przedewszystkiem sam G. Ossowski nie wypowiada swego zdania własnego). Znalezione ogniska składają się z wielu warstw gliny spalonej, poprzedzielanych warstewkami, co świadczy że były niejednokrotnie porzucane i rozpalane. Pobyt więc człowieka w jaskiniach nie był stały, ale przerywany, same zaś ogniska znajdują się w przednich częściach komory jaskiniowej, tam dokąd dochodzi światło dzienue. Wprawdzie i w dalszych komorach znaleziono szczątki pochodzenia ludzkiego, ale prawdopodobnie zostały zgubione przez mieszkańców, usiłujących zbadać układ i rozciągłość schroniska zajmowanego. Bibliografia: J. Zawisza „Znaczenie wy-kamieni Żarnowych 6), z kości 63 (szydeł 16, robów ozdobnych z zęba mamuta, znalezionych narzędzi łopatkowatych 4, wisiorek z kła nie- | w jaskini Mamuta pod О-ein“ („Pani. fizyogr.“

T. III r. 1883), tenże „Jaskinia mamuta w do- I opieranie się przy wyjaśnianiu nauki Chry-linie Wierzchowskiej w okolicy О-a“ („Wiad. stusa Pana na nauce O-ów K-ła. — Święci, arch.“ T. II r. 1874, T. III r. 1875); tenże: uczeni i pisarze w Kościele w wiekach póź-„Poszukiwania w Jaskini mamuta 1877 i 1878“, niejszych nie nazywają się już O-mi, lecz Do-oraz „Ostatnie poszukiwania w Jaskini mamuta“ ktorami Kościoła. Do nadania tej nazwy (t-że, IV); G. Ossowski. „Jaskinia Mamuta wymagane są warunki: nauka wysoka, prawo-w Maszycach“ („Pam. wyd. mat.-przyr.“ XI, oraz wierność jej, świętość życia, uznanie wyraźne w odbitce oddzielnej); tenże „Sprawozdania Kościoła. — Odsyłając czytelnika, szukającego z badań paleo-etnologicznycli w okolicach О-a“ żywota lub prac O-ów K-ła, do poszczegól-(„Zbiór wiad. do antr. kraj,“ t. IX, X, XI). S. nych życiorysów, zaznaczamy, że najpełniejszy I. Czarnowski „Jaskinia „Okopy“ wielka zbiór dzieł O-ów wydał Mignę „Patrologiae nad rz. Prądnikiem w okolicy О-ca“ („Mat. Cursus Completus.“ —Por. „Encyklop. Kość. antr.-arch. i etnogr.“ V); tenże: „Schroniska    Ojcowie nauki chrześciańskiej, zgromadze-

«S. Pł

na górze Okopy pod O-em“ (t-że VII); tenże nia powstałe z celem nauczania zasad chrześci-„Jaskinia i schroniska na górze Smardzewskiej ańskich i zwalczania herezyi we Francyi i we pod O-em“ („Pam. fizyogr. t. XVIII); tenże Włoszech w XVI w. We Francyi założycielem był „Jaskinia Borsuna pod Prądnikiem“ („Świato- błogosławiony Cezar de Bus(f w r. 1607); wit“ III); K. Stół y h wo „Czaszka z jaskini Klemens VIII w r. 1597 potwierdził kongre-Oborzysko wielkie pod O-em“ („Światowit“ gacyę. Marek de Sadis Cusani założył V); tenże: „Czaszka z Jaskini dużej w wą- zgromadzenie we Włoszech. Jedno i drugie wozie Korytanii“ („Mat. antr.-arch i etn.“ stowarzyszenie przechodziło koleje rozmaite pod

VII).

L к. względem reguły i organizacyi, w końcu przez В e-Ojców kult, (a n c e s t r e i z m)—kult zwycza- nedykta XIV oba w jedno połączone zostały.— jów i stosunków, przekazanych przez tradycyę, R°r- »Istoria delJ.a fondazione e norma, eon sui si a czczonych dla tego, iż są dziełem przodków, regola la ven. arcicontr. della dottrina crist.“, a także kult samych przodków zmarłych. (Rzym 1740); Mor roni „Dizionario XX; Hć-Właści wiej byłoby mówić dziadów lub przód- 1у°С „Les ordres monast.“ (t. IV); „Przegląd к ó w kult. Ob. Przodków kult.    ¹ •K    katolicki“ (r. 1880 n. 51).    s-Fł

Ojcowie Apostolscy Ob. Apostolscy    Ojcowizna, majątek odziedziczony po ojcu,

Ojcowie    J    spadek po mm, przeciwstawieniem jest macie-

.    , , . , .    .    „    TT.,    rzyzna, t. j. dziedzictwo po matce. W języku

Ojcowie dobrej śmierci, albo Klerycy naszym dawnym do wieku XVII O-ę miano-*    arni do Pielęgnowania chorych, wano też powszechnie „ojczyzną“; tak też zna-

we Włoszech zwani к a m 11, a n a m i, w Hisz- czenie wyrazu teg0 pojmowal dukasz Gór-

pann patres agonizantes ob. Kamil n i e к i, piszący w „Dworzaninie“: „Moim zda-e jel 1 s‘    ‘    niem lepiej uczyni, kto mówiąc o Polszczę rze-

Red.

Ojcowska dolina, ob. Ojców.

Ojcowska władza (łac. Patria pot estas). Człowiek bez względu na ustrój społeczeństwa i okres cywilizacyi jest zawsze członkiem pewnej, mniej lub więcej ograniczonej grupy ludzkiej, mającej na celu zdobycie pewnych dóbr ekonomicznych, i gwoli temu, tak czy inaczej zorganizowanej. Jedną z grup takich jest rodzina, a rodzinę patryarchalną w szczególności znamionuje potężny rozwój władzy ojcowskiej. W dawnem prawie rzymskiem była ona czemś zgoła innem, niż w kodeksach nowoczesnych, w których jest władzą czasową i zawsze ograniczoną, zawsze też tłómaczoną interesami dzieci. W Rzymie starożytnym, jak zresztą we wszystkich innych społeczeństwach

Ojcowie Kościoła są to wielcy i święci pi- cze: patria moja, niżli ojczyzna moja; bo oj-sarze kościelni z pierwotnych wieków ery na- czyzna częściej się rozumie to, co grun-szej, którzy, bliżej nicią tradycyi apostolskiej tu komu ojciec jego zostawił“. Tak sa-związani, przekazali potomnym naukę wiary mo, myśląc oczywiście o dziedzictwie swym C hr у stu so w ej.— Dla nadania pisarzowi na- po ojcu, powiada Stanisław Orzechów-zwy О-a K-ła wymagane były warunki: staro- ski („Quincunx“) „Żywi mie Bóg chudą ojczy-żytność, prawowierność nauki, świętość życia, zną moją z żonką i z dziatkami“. W wieku zatwierdzenie Kościoła. — Starożytny okres lite- dopiero XVII zaczęto odróżniać ściśle znacze-ratury kościelnej kończy się na zagaśnięciu oświa- nie wyrazów „ojczyzna“ i O. — Por. Ojczy-ty grecko-rzymskiej, a więc szereg O-ów K-ła zna. ma kres na Zachodzie w wieku VI (Grzegorz W.), na wschodzie w VIII (Jan D a masce ń s ki).—Prawowierność nauki żądana była w całej rozciągłości, w zgodzie najściślejszej z duchem Kościoła, gdy tego brakowało, mimo życie świętobliwe i wielką naukę, pisarz otrzymywał tylko nazwę pisarza kościelnego.

Wszyscy O-ie K-ła należą do grona świętych, stąd często nazywano ich „święci pisarze“.

Nazwa O-ów K-ła nadana bywała, albo wskutek uznania ogólnego w Kościele, albo wyraźnie, jak np. na soborze rzymskim za papieża Gelaze-go I.—Powaga O-ów K-ła jest wielka, albowiem Kościół od początku uważał ich za narzędzia, przez które Duch S. działał w Kościele.

Stąd niemal na wszystkich soborach widzimy

126

Encjrkl. Powex. Iluetr. Ser. II Zesx. 32b T. IV.

patryarehalnych, władza ojcowska tworzy słup pacierzowy całkowitego prawa osób; jest to władza dożywotnia i nieograniczona, wykonywana przez najstarszego wstępnego, żyjącego, w stosunku do całego łańcucha zstępnych. Władza ta posiada cechy, znamionujące stosunek Rzymianina do wszelkiej własności.— Pater familias (ob.) w stosunku do dzieci posiada wszelkie prawa, żądny cli obowiązków. Nie ciąży na nim ani obowiązek wychowywania, ani żywienia dzieci. Jeśli zdobywają coś na własność, zdobywają to dla niego; owoce ich pracy należą do niego tak samo, jak praca uiewolni-ków, jak przychówek ze zwierząt domowych, które do niego należą. Może dzieci sprzedawać tak samo, jak niewolników, tak samo, jak inwentarz żywy, i nadto tą samą drogą maucy-pacyi (ob.). Gdy znajdują się w rękach osób trzecich, może żądać zwrotu przy pomocy tej samej akcyi, z której korzysta, gdy chodzi o rzeczy jego własnością będące, a bezprawnie w rękach osób trzecich znajdujące się. Służy mu prawo niszczenia wszelkiej własności, a więc korzysta z prawa życia i śmierci (ius vitae necisąue) w stosunku do dzieci. Władza jego nie kończy się z chwilą, gdy dziecko, syn, dojrzeje. Bez względu na stanowisko polityczne, czy społeczne, pozostaje aż do śmierci ojca rodziny pod jego władzą bezwarunkową. Prawo rzymskie było tak konsekwentne w wykończeniu pojęcia prawnego władzy Ojcowskiej, że tylko w śmierci ojca rodziny widziało kres jej i nie znało pierwotnie żadnej procedury, która-by prowadziła do wyzwolenia. Gdy w czasach późniejszych należało dla względów politycznych przystąpić do złamania kajdan tej władzy, trzeba było stworzyć procedurę odrębuą, zupełnie tak samo, jak wtedy, gdy chodziło o uczynienie z niewolnika rzymskiego człowieka wolnego. Gdy prawo rzymskie uważało, że obywatel (civis) nie może być niewolnikiem, w granicach domu rzymskiego obywatel w stosunku do ojca rodziny przypominał niewolnika najzupełniej. Różnica chyba znajduje swój wyraz w nakazach obyczajów, które żądają, aby ojciec rodziny zwołał radę najbliższych, zanim wyda wyrok śmierci na syna; w stosunku do niewolników obyczaje nie nakazywały tej ostrożności. Różnica występuje w całej pełni z chwilą, gdy pater familias umiera, w tej bowiem chwili syn-niewolnik staje się sam pater familias, gdy niewolnik zmienia tylko pana.—W końcu rzeczypospolitej i na początkach cesarstwa władza ojcowska ulega ograniczeniom. Działają tu przyczyny ogólne, natury społecznej, które całemu układowi społeczeństwa rzymskiego nadały zgoła inny ustrój. Formalnie trwa władza ojcowska aż do śmierci ojca, ale prawo życia i śmierci, wykonywane jeszcze za Augusta, już za Sewerów może być wykonywane tylko pod kontrolą sędziego i sprowadza się najczęściej do lekkich kar cielesnych.

Syn zdobywa prawo pozywania ojca przed sąd w sprawach filiacyi, w sprawach alimentów, nawet w sprawach emancypacyi, w razach złego obchodzenia się. Gdy dawniej pracował tylko na rzecz ojca, obecnie zdobywa prawo własności osobistej do wszystkich dóbr, które zyskał na wojnie i w służbie państwowej, a za dni J u s ty ni a n a prawo to rozciąga się do wszystkiego, co zdobył tytułem dar-mym.—Pojęefa rzymskie przechowane zostały na południu Francy i.    Obyczaje i juryspru-

dencya parlamentów osłabiły ich surowość i bezwzględność, jednak zachowały moc swoją w kilku normach zasadniczych: 1) władza nie przechodziła nigdy na matkę, 2) trwała aż do nieskończoności, bez względu na wiek syna, 3) syn nie nabywał własności dla siebie, z wyjątkiem nabytków tytułem darmym, lecz i w takich razach ojciec użytkował z majątku syna. 4) syn nie posiadał zdolności zaciągania długów i przekazywania majątku w razie śmierci. Jednak emancypacye stawały się coraz częstsze, w szczególności w razie małżeństwa, które najczęściej wyzwalało dzieci z pod opieki i władzy ojcowskiej.—W krajach prawa zwyczajowego (ob. Francya, prawo) tradycye były zgoła odmienne, prawo germańskie zamiast władzy wprowadziło pojęcie opieki, przypa-. dającej dziecku od rodziców. Obowiązki dzieliła na równi z ojcem matka. Władza, tak pojęta, była ograniczona w czasie. Różnica była tak olbrzymia, że L oyse 1 (ob.) w „Institutes coutumières“ (§ 55) dowodził, iż na północy „droit depuissain.eepaternelle n'a lieu“ — nie znaczyło to, że prawo zwyczajowe francuskie nie znało zgoła władcy ojcowskiej, ale tylko, że władza nie przypominała „patria potes-tas“ prawa rzymskiego. Na północy władza była tylko faktyczna, miarkowały ją obyczaje, nie posiadała znaczenia przez prawo pisane określonego i poczynając od XVI w. ordonanse (ob.) przestają się nią zajmować. W pracach prawników średniowiecznych, francuskich znajdujemy niezmiernie nieliczne szczegóły w tym przedmiocie. Jednak prawo rzymskie umiało znaleść drogę do kilku prowincyi (Poitou, Bretania) i zwyczaje tych dzielnic zastosowały przepisy o władzy ojcowskiej, przypominające prawo rzymskie i jurysprudencyę dzielnic prawa pisanego.—Zgromadzenie prawodawcze nie zniosło władzy ojcowskiej, orzekło tylko (d. 28 sierpnia r. 1792) że władza tanie rozciąga się na pełnoletnich, innemi słowy, uświęciło tylko orzecz-nictwo stosowane przez parlamenty południowe. W dobie redakcyi Kodeksu cywilnego przeciwieństwo „południa“ i „północy“ zaostrzyło się. Kodeks wykreślił linię kompromisową. Stosownie do życzenia Malleville’a (ob.) zachowano w nagłówku tytułu IX wyraz puissance (władza); stosownie do życzenia В er liera w art. 372 użyto wyrazu autorité (powaga). Przewaga pozostała po stronie prawa zwycza-

jowego i przepisy Kodeksu odpowiadały w zu- go, przez śmierć dziecka lub ojca. Po skończeniu pełności wykładowi Pothier a (ob.) w tytu- się użytkowania, ojciec winien zdać sprawę le VI, sekcyi 2 jego „Traité des personnes“.— z własności majątku dzieci i może być uznany Kodeks Cywilny (art. 371---387), a za nim „Ko- za odpowiedzialnego względem nich z tego ty-deks Cywilay Król est waPolskiego“, | tulu (art. 341). Z przychodów zaś tylko wte-(art. 336 — 344) mówi już tylko o władzy r o- dy obowiązauy jak zdawać rachunek, gdy ma-dzi ę ie.lsk.ie j. Przepisy te rozpatrzone będą jątek był darowany lub zapisany dzieciom pod szczegółowo niżej p. w. Władza rodzi- warunkiem wyraźnym, że rodzice nie mogą cielska. Tu tylko zaznaczymy, w jakim zna- z niego użytkować. —Od czasu ogłoszenia K. C. czeniu kodeks zachował pojęcie władzy ojcow- F. próbowano kilkakrotnie wznowić tradycyę skiej. Kodeks mówi wprawdzie, że „dziecię zo- surowej patria potestas. W tym sensie ogło-staje pod władzą rodziców“ i że „wciągu sił Chrestien de Poły swój „Essai sur la pożycia małżeńskiego oboje rodzice sprawują puissance paternelle“ (1820, 2 t.), i działał L e władzę rodzicielską“ (art. 336 i 337 K. C. K. Play („La liberté de tester“) oraz jego szkoła P., art. 372 i 373 K. C. F.). Jednak władza aż do dni ostatnich (por. pracę du Marous-matki jest w ciągu trwania małżeństwa zgoła sema, z r. 1887). Te dążenia reakcyjne, nominalna, sprawuje ją faktycznie sam ojciec, przeciwne duchowi czasu, nie znajdują oddźwięku co zresztą uświęcit Kodeks, mówiąc w art. 337: w ciałach prawodawczych. Przeciwnie, pod „w razie różności zdań... wola ojca przeważa“, wpływem warunków ekonomicznych prawodaw-W razie śmierci ojca, jego bezwłasnowolności, ca zmuszony jest coraz częściej zajmować się lub pozbawienia go władzy ojcowskiej- władza krzywdą i pracą dzieci, stwarzać dla nich in-przechodzi na matkę (art. 342). Należy zazna- stytucye ochronne po za rodziną i po za władzą czy.ć, że wypadki bezwłasnowolności i pozba- rodzicielską. W tym rozumieniu powstały we Fran-wienia władzy zostały znakomicie rozszerzone cyi ustawy o pracy dzieci w przemyśle (r. 1874 przez prawo francuskie z r. 1889 i 1898, o któ- i 1892/, o nauczaniu szkolnem (r. 1882), o opie-rych ob. p. w. „Władza rodzicielska.“—W za- ce nad dziećmi opuszczonemi (r. 1889 i 1898). kresie, praw majątkowych, gdy podczas trwa- Władza rodzicielska, w szczególności władza jąęego małżeństwa mąż zarządza majątkiem żo- ojca, utraciła najzupełniej swoje piętno pier-ny, tem samem on sam jeden tylko zarzą- wotne, rzymskie. Dawne, wyłączne prawa ojca, dza majątkiem dzieci i zastępuje je we wszyst- a obowiązki dziecka ustąpić musiały odwróco-kich czynnościach cywilnych. Z tego tytułu nemu porządkowi praw dziecka i obowiązkom może czynić wydatki na zarządzanie ma- ojca. — Por. Praca dzieci, Władza rodzi-jątkiem dzieci, umieszczać w sposób, jaki za cielska.—Kodeks cywilny niemiecki zajmuje właściwy uzna, zbywające dochody (art. 432), się władzą ojcowską bardzo szczegółowo (art. przyjąć spadek na rzecz dziecka otwarty (art. 1627—1683), prawa i obowiązki ojca są bardzo 438), darowiznę (art. 440), domagać się podzia- liczne: użytkuje z majątku dzieci, zastępuje je. łu spadku (art. 446), wyłączać sprawy w imię- W Kodeksie austryackim prawa ojca dotyczą wy-niu dziecka, praw jego dotyczące i t. d. Po- boru stanu i praw majątkowych. Ojciec nie posia-nieważ ojciec nie jest właścicielem majątku da prawa użytkowania z majątku dzieci. Z docho-dzieci, ale tylko zarządcą tegoż, przeto przy dów pokrywają się koszta utrzymania i wycho-skończeniu się zarządu winien jest zdać spra- wania, przewyżka powiększa kapitał. Wysokość wę co do własności, a nawet co do przychodów, kosztów utrzymania i wychowania określa sąd z wyjątkiem tego przypadku, kiedy mu służy opiekuńczy, który też bada rachunki. („Po-użytkowanie (art. 341). Jeżeliby ojciec nie wszechny K. C.“ §§ 139 —151). — W prawie r o-mógł wykonywać sam zarządu w skutek bez- syjskiem władza ojca jest wielce surowa, własnowoluoścj, uznania za znikłego, lub zawie- Prawo nazywa ją władzą nieograniczoną (t. X, szenia w używaniu praw cywilnych, matka nie cz. 1 art. 179). Jest dożywotnia i ogranicza ma zarządu (art. 341), ale opiekę nad dziećmi, się tylko przebywaniem dzieci w zakładach na-w skutek czego zarządza tymże majątkiem jako ukowych, służbą państwową i małżeństwem có-opiekunka (art. 348). Drugiem prawem mająt- rek. Obejmuje dzieci bez różnicy wieku i płci kowem—jest u żyt к o wanie z majątku dzieci, (art. 169). Ojciec ma prawo zastosowania do należące do ojca. W razie śmierci ojca, uzna- dzieci nieposłusznych środków poprawy z wyjąt-nia go za bezwłasnowolnego i to użytkowanie prze- kiem dzieci, zajmujących urzędy państwowe; chodzi na matkę (art. 348). Użytkowanie nie ma prawo zamykać je nawet w więzieniu. Sń-rozciąga się do wszystkich majątków dzieci, rowość tych przepisów pierwotnych znajduje Wyłączone są majątki, które dzieci nabyły przez ograniczenie potężne w stosunkach majątko-oddzielną pracę i przemysł, a także i ta- wych. Stąd też wypływa faktyczna nieza-kie,, które były darowane lub zapisane dzie- leżność dzieci pełnoletnich i posiadających mają-ciom w testamencie pod warunkiem wyraźnym, tek osobisty, pomimo dożywotniej władzy ojca (lub że ojciec, i matka nie mogą z nich użytkować rodziców). —W dawnem prawie polskiem „na ozna-(art. 349). Użytkowanie ustaje przez dojście do czenie rozciągłości władzy rodzicielskiej, nie po-pełnolętności dziecka, lub przez usamowolnienie siadamy dotąd ostatecznej liczby danych“ (Hube

S. F.

„Sądy, ich praktyka,, it. d. str. 98). Na Mazowszu, zdaje się, dzieci, nawet dorosłe, nie były uważane za osoby zupełnie samodzielne, dopóki tyl-bo żyli rodzice. Po śmierci matki władza ojca pozostawała w mocy aż do wstąpienia w powtórne związki, ojciec miał do tego czasu prawo użytkowania z majątku dzieci (В a ndtki e „Jus Polon.“ 409), a nadto synowie nie mogli zwalać tranzakcyi ojcowskich ani korzystać z prawa odkupu majątków rodowych bez jego pozwolenia (tamże 395). Rodzice mieli prawo do uszanowania i dobrego obchodzenia się ze strony dzieci, w razie naruszenia tych obowiązków, w razie krzywd, pobicia, wypędzenia z domu mieli prawo żądać od księcia osadzenia ich w wieży („Zwód Goryn.“ tamże 378 p. Dunin • „Prawo mazowieckie“, str. 133). Według „Statutu Wiślickiego“ dzieci stoją pod władzą rodziców, dopóki nie zostaną emancypowane. Dziecko pod władzą (paterna potestas) uważa się za niemające własności oddzielnej, ani też posiadania prawnego jakiejbądź rzeczy (XL VI, 76). Syn za życia ojca nie może mieć pieczęci oddzielnej, to znaczy, że nie może sporządzać aktów i brać na się zobowiązań. Ku schyłkowi XIV w. (Hube, „Sądy ich praktyki i stosunki prawne społeczeństwa“ i t. d. 1886, str. 98) synowie chowali się w domu głównie pod władzą ojca. Ojciec zawierał umowę o wydanie córek za mąż. Po śmierci matki dzieci nieletnie pozostawały przy ojcu, chyba że ojciec przybrany uznany był za niegodnego do zachowania ich u siebie (postanowienie wieca krakowskiego z d. 30 września r. 1396). Synów letnich ojciec z domu wypuszczał, udzielając im cząstki ze swego majątku. Zwyczaj nakazywał, aby i dzieci letnie (synowie powyżej lat 14, córki powyżej 12) posiadały zezwolenie rodziców na zawarcie małżeństwa, aczkolwiek wyraźnego przepisu nie było. — Literatura. Słoni liski „Specimen juridicum de patria potestate in personam liberorum secundum jus Romanum, codicem Gallicum et novissimum jus polonicum“ (Kraków 1827); Bad en i, „De patriae apud Rómanos potestatis origine“ (Kraków 1847); L e-loir, „Code de la puissance paternelle“ (2 t. 1892), Taudière „Traité delà puissance paternelle“ (1898); Okolski, „Prawo cywilne“ (r. 1885 str. 156), Planiol, „Droit civ.il“ (2 wyd. 1901; I, str. 691 i inn.); Girard, „Dtroit romain“ (r. 1898 str. 128) i inn.; Violet, „Histoire du droit français“ (str. 493 — 508); Hue, „Commentaire dù C. C.“ (tom III, 1892).

' Ojcowskie prawo. Pojęcie o stosunku pomiędzy ojcem a dzieckiem zwolna toruje sobie drogę w rozwoju społecznym, natomiast fakt, iż matka daje życie dziecku rzuca się odrazu w oczy. W zakresie organizacyi społecznej łączność pomiędzy matką a dzieckiem daje początek ustrojowi macierzystemu (ob. Macierzyste Prawo): dzieci należą do rodu matki i noszą jej nazwisko rodowe.—Rzecz cie

kawa, iż poglądy prastare dotrwały jeszcze wśród ludu naszego. Gdy chodzi o stosunki doczesne, włościanin nasz hołduje zasadom prawa ojcowskiego, ale gdy trzeba unaocznić rozmieszczenie ludzi w życiu zaziemskim, w raju, kształtuje je według wzorów prawa macierzystego. W Radomskiem lud utrzymuje, że każda matka siedzi w niebie z rozkraczonemi nogami, między któremi siedzą wszystkie dzieci, które za życia miała. Dzieci te naturalnie miały również dzieci. Tworzy się zatem trójkąt olbrzymi, nigdy nieskończony u podstawy, chyba przy końcu świata, a wierzchołek jego tworzy pierwsza matka rodzaju ludzkiego. Na zapytanie, jak można tak nogi rozłożyć, iżby się między niemi kilkoro ludzi pomieściło, i co ci ludzie, siedząc tak, robią, odpowiedzieli: „a nic nie robio, ino siedzo, zreśto ja ta nie-wiera, ino ludzie staroświeccy tak powiedali“. To rozmieszczenie ludzi w raju daje wyobrażenie o tern, w jaki sposób umysł pierwotny pojmuje ustrój społeczny, oparty na związku krwi pomiędzy matką a dzieckiem. Spójnia ta jest zgoła odmienna od tej spójni społecznej, która ukazuje się z tak zwanem prawem O-iem, a którą uzmysłowiają nasze tablice genealogiczne. W systemie pr-a o-iego dziecko należy do rodu ojca i nosi jego nazwisko.—Nie ulega wątpliwości najmniejszej, iż prawo macierzyste poprzedziło genealogię w linii męskiej — jest ono puścizną po okresach rozwoju wcześniejszych, przedludzkich.—Usiłowano wyprowadzić pr. o. z pierwotnego bezładu małżeńskiego, kiedy kobieta była żoną wszystkich mężczyzn hordy i nigdy nie mogła wskazać, kto był ojcem dziecka. Ale poszukiwania źródłowe podważyły to twierdzenie o heteryzmie pierwotnym: stosunki małżeńskie u ludów najdzikszych bynajmniej nie polegają na rozpasa-niu, jak mniemano, ale na tern, że mąż użycza żony innym, a nadto, iż zdarzają się w odstępach pewnych czasu zbory, na których kobieta przechodzi z rąk do rąk, w prawidłowym zaś, tj. codziennym życiu, obcuje z jednym tylko mężczyzną. Należało porzucić to wyjaśnienie. Okazało się, iż przyczyny, które wywołały ukazanie się pr-a o-iego są inne, a przede-wszystkiem bardziej złożone. Swoją drogą, dadzą się związać ze sprawą zamieszkania małżonków po wejściu w stałe stosunki małżeńskie. Otóż prawo macierzyste pozostaje w związku ścisłym z zamieszkiwaniem męża w domu żony, ojcowskie — z przechodzeniem kobiety do namiotu albo chaty męża. Dlatego rozstrzygnięcie zagadnienia, jakie czynniki doprowadziły do ukazania się prawa O-iego, zależy od rozwiązania pytania zasadniczego o pobudkach, które zmuszały mężczyznę być wstępniem (ob.) w rodzie żony, a następnie, które sprawiły, że mąż zabierał żonę do siebie.—Nawet u ludu naszego można jeszcze spotkać szczątkowe prawo macierzyste w zależności od

tego, że nie żona do domu męża, ale mąż przenosi się do domu żony. W „Wiśle“ jest wzmianka, że gdy w pewnej wiosce do dziewczyny przyłączył się przychodzień i ożenił się z nią, nazywano go od imienia żony, Ewy—Je w i a-r z e m, dzieci zaś znane są pod wołaniami, utwo-rzonemi od nazwiska matki. Jeszcze dobitniej występuje ta zależność u ludów malajskich Sumatry. Istnieją tam obok siebie małżeństwa różnego typu. Małżeństwo typu Dzudzur polega na tem, że mężczyzna płaci za żonę pewną, bardzo zaczną kwotę pieniężną; kobieta, oraz dzieci, które wyda na świat, należą do mężczyzny i mieszkają w jego chacie, teściowie tracą wszelkie prawa do córki i jej potomstwa, które dziedziczy majątek i nazwisko po ojcu. Zawierając związek małżeński typu Ambil anale, mężczyzna nie uiszcza za żonę żadnej kwoty pieniężnej, przenosi się do domu teściów, w którym zajmuje stanowisko pośrednie pomiędzy dzieckiem a służącym, dzieci należą do rodu matki i noszą jego nazwisko. Istnieje jeszcze inny typ małżeństwa—

prawo do dzieci; mąż może bowiem odesłać żonę bezdzietną i żądać zwrotu kwoty wypłaconej.— P. O. pojawia się już na najniższych szczeblach rozwoju społecznego: Frazer w tym względzie zestawił różne plemiona australskie, utrzymujące się wyłącznie z myśliwstwa i zbierania owoców dziko rosnących. Znalazł tam 32 plemiona, hołdujące zasadzie prawa macierzystego, i 8, które trzymały się prawa О-go. Tutaj rozstrzyga po pierwsze ta okoliczność, iż w okresie myśliwskim męzczyzna pracą swoją utrzymuje rodzinę, i odpowiednio do tego ośmiela się posiadać żonę na własność; po drugie fakt, iż w obec złożonej struktury zakazów małżeńskich dojście do posiadania żony nie jest rzeczą łatwą i dlatego rodzice zawczasu upatrują syuowę, dają za nią wzainiau córkę swoją i tem samem mąż nabywa praw wyłącznych do dzieci swoich. Wogóle u ludów wyłącznie .myśliwskich Ameryki także przeważa prawo O-ie.—Za czasów rolnictwa, które rozwinęło się ze zbierania owoców dziko dojrzewających i nie zaznało pasterstwa uprzedniego, panią pól i domu jest kobieta, ona to pracą swoje utrzymuje rodzinę, mąż jest wstępniem, na którym ciąży stosunkowo niewiele obowiązków zarobkowych. W tym okresie panuje wszechwładnie prawo macierzyste. Natomiast za pasterstwa mąż bierze żonę do siebie, a P. O. zapanow\ wa. wszechwładnie; to samo dzieje się za rolnictwa, które rozwinęło się na podłożu pasterstwa. Z zapanowaniem pr. o-iego ukazuje się ojczyzna zamiast babizny, matkowizuy, macierzyzny: „ojczyzna—ojcowizna, rola ojcowa dziedziczna“ („Rozpr. filol. Akad. Um.“ T. III str. 373, T. 'XXVI str. 386); „ojczyzna — grunt po ojcu“ (Delavaux „Górale Beskidowi“ str. 123); „jeżeli państwo młodzi zamieszkują u rodziców młodziana, to się zwie: zamieszkać na ojczyźnie“ (Połujański „Wędrówki po gub. Augustowskiej“ str. 72). Bibliografia; Ob. art. Rodzina, Małżeństwo, Ustrój społeczny pierwotny, a także Howitt i Fison „From Mother-Rigtht to Father-Right“(J. A. I. 1883).

Ojcowskie starostwo niegrodowe leżało w województwie krakowskiem, powiecie proszowskim. Pierwsze wzmianki o zamku Ocziecz spotykamy w wieku XIV („Cod. dypl. Małop.“ II, № 834). Z w. XV posiadamy dokładny spis miejscowości, wchodzących w skład dóbr królewskich, ojcowskich. Oprócz zamku, do którego należała czwarta część z ceł (de thelo-neiś) pobieranych na drodze, idącej koło zamku (Długosz, „Liber benefic“ III, str. 330), należały wsi: Hermanowycze (łanów kmiecych 26, 1 praedium, 1 karczma, sołtys, młyn), Gothkowycze (6 łanów i 1 pręt kmiecy, karczma, 1 łan dawniej sołtysi, t-że II. 55), Wyrzchowisko (1 łan kmiecy, 1 karczma, 6 zagrodniczych), W y schowa (1 karczma, tamże 8, 52), B a m b e 1 (oprócz łanów kmie-

Semando, kiedy obie strony są na stopie zupełnej równości, a w razie rozwodu dzieci wybierają, przy którym z rodziców pragną pozostać.— U wielu ludów innych także istnieją obok siebie oba prawa: ojcowskie i macierzyste, a zawsze każde z nich idzie w parze ze sposobem zamieszkiwania po ślubie. To samo wynika z tablic statystycznych, ułożonych przez E. B. Ty lora. Słowem, pr. o. powstaje wtedy, gdy mąż zabiera żonę do swego rodu lub miejsca pobytu, a to zabieranie pozostaje znowu w związku ze źródłami utrzymania. Pasterstwo, które jest dorobkiem dziejowym mężczyzny, a przy którym rodzina żyje z tego, czego dostarczy ojciec, niszczy prawo macierzyste.

L. к.

Ale samo małżeństwo jest w okresie pierwotnym tranzakcyą swojego rodzaju: ród kobiety użytkuje z pracy jej męża, rozporządza siłą roboczą jej dzieci i naturalnie, gdy pozbywa się tych korzyści, żąda za to wynagrodzenia. Mężczyzna więc, zabierając kobietę do swego rodu, musi zapłacić za nią i tylko w ten sposób nabywa prawa własności względem zrodzonych przez nią dzieci. - Pr-u o-iemu towarzyszy w początkach składanie pewnej kwoty (lub dokładniej: pewnej ilości przedmiotów) przez pana młodego za poślubioną pannę młodą. Stosunki malajskie rzucają światło bardzo znamienne i na tę sprawę. Małżeństwo typu Dzurdzur dochodzi do skutku nie tylko wtedy, gdy pan młody uiszcza za żonę kwotę odpowiednią, ale także za pośrednictwem wymiany kobiet: ojciec pana młodego daje córkę swoją wzamian za synową, a rodzina panny młodej uważa ją odtąd jakby za swoją dziewczynę, może więc ją sprzedać komuś innemu, albo zrobić żoną któregoś ze synów.—Fakty zaczerpnięte z Afryki świadczą jeszcze wymowniej, iż w tym kupnie żony mąż kupuje ) cych, nie podanych, 1 karczma; tamże 53),

t. VII).

stwarza-

s. rt.

Smarszowycze (14 łanów kmiecych tworzących praedium regium, 1 karczma; t-że 54), Wyelga Wyesz (17 łanów kmiecych, 1 karczma z polami, jeden łan zagrodniczy, 1 prae-dium); Z e 1 к у o w (połowa wsi należy do króla t-że str. 8). — Dobra ojcowskie były w owej dobie w dzierżawie niejakiego Słabość ha, który kościołom nie pozwalał pobierać dochodów z wymienionych wsi, twierdząc, że należą wyłącznie do uposażenia zamku (t-że 55). W wieku XVI stwo składało się z tych samych wsi w następującej proporcyi („Zród. Dziej“. XIV, 11 m. podług lustracyi z r. 1581): Jerzmanowice i Gołkowice (łanów kmiecych 35, zagrodników bez roli 1, komorników z bydłem i bez bydła 9, rzemieślników 5, karczem 2V₂> duda 1), Skliari (łanów km. 87₂, zagród bez roli 1, komorników bez bydła 1, rzemieślników 1, 1 łan sołtysi), Zelków (łanów kmieci lO¹/^, karczem 1, wyszło ze wsi 6 ły-szczarów), Wielga wiesz (łanów kmiecych 13, czynszowników 8, zagrodników z rolą 2, komorników bez bydła 1, rzemieślników 2, karcz. ¹/₂), Wierze li owice (dwa półłanki kmiece, zagroda z rolą 1, karcz. 7a)> Bebel albo Bembło (łanów 97s, spusztoszonych zaś 4V₂) spustoszały 1, karczem 7з)> Smarzowi-c e (łanów kmiecych 4, zagrodników z rolą 4, komorników bez bydła 2, karczem 7a łana). Co do Szklar ów, wieś tę, inaczej Hutnicą zwaną, udzielił dla założenia osady na prawie niemieckim Władysław Łokietek w r. 1329 („Kodeks małop.“ I, № 181); widocznie powróciła znowi4 do składu dóbr królewskich i rozszerzyła klucz ojcowski. —W połowie pierwszej wieku XVII ceny zboża w stwie O. przedstawiają się jak oto : pszenicy korzec krak. 18 gr., łaszt — 48 zł. 18 gr., żyta korzec 13 gr., łaszt 35 złt. 3 gr. (1, 1615 — 20. tabl. Szelągów sk i. „Pieniądz i przewrót cen“). Lustracya z r. 1660 świadczy o doskonałym stanie fortyfikacyjnym zamku. Do s-wa należały wtedy już tylko Ojców, Smardzewice, Wielkawieś, Bębło, Jerzmanowice i Gołkowice. Taki skład s-wa utrzymał się do ostatnich lat istnienia Rz-pltej. Według ostatniej lustracyi z r. 1789 s-wo posiadało folwark dostatni, browar, karczmę w Ojcowie, młyn i piłę czyli tartak nad Prądnikiem. „ Lasy utrzymywane dobrze mogą przynieść rocznie kilka tysięcy intraty, albowiem są zdatne na gonty, tarcice, a prócz tego same siągi zawsze być mogą dobrze spieniężone, gdy O. o 2 mile od Krakowa położony. Suma intraty stwa złp. 13 110 igr. 29“. — S-wo posiadało następującą siłę podatkową; od r. 1716 płacono hiberny złp. 573 gr. 29, podatku łanowego od r. 1729 złp. 1000, kwarty na wojsko w drugiej połowie wieku złp. 1699 gr. 3 d. 1.—W w. XVI starostą był Jan Boner, żupnik wielicki i podskarbi królewski, w XVII stuleciu s-two przeszło do rąk Korycińskich, h. Topór. Mikołaj

kasztelan Sądecki, wyrestaurował zamek własnym sumptem („Vol. leg.“ III, 818), za co mu zwróciła Rz-plita później koszta łożone. Po śmierci jego (r. 1637) starostą ojcowskim jest syn jego, także Mik o łaj, kasztelan biecki (r. 1655) a po nim brat jego Stefan, początkowo stolnik krakowski, kasztelan Oświęcimski, nakoniec kanclerz koronny. Po nim objął s-two młodszy syn, znów Mikołaj, chorąży łęczycki i dworzanin królewski (Hoszowski „O znakomitych zasługach w kraju rodziny Korycińskich“). Za Sasów starostą jest, prawdopodobnie dziedzicząc stwo po ojcu, Zygmunt Łubieński,- ożeniony z M ar j a n n ą D ę b i u s к ą. Po śmierci męża (f r. 1754) wnosi ona s-two w wianie drugiemu mężowi IgnacemuZałuskiemu, do którego rodu przechodzą te dobra. Na sejmie r. 1775 Al. Brühl otrzymał stwo oj. w posiadanie emfiteutyczne, pomimo to—pozostaje ono w rękach ostatniego starosty, T e-o f i 1 a Z a ł u s к i e go (f r. 1831). Za czasów królestwa kongresowego dobra skarbowe ojców nabył K. Wolicki („Słownik geograficzny“,

M. Hau.

Ojcze nasz, Modlitwa Pańska, modlitwa, której nauczył Jezus Chrystus; w krótkich słowach mieści bogactwo uczuć, obejmując wszystkie potrzeby tak duchowe, jak i mate-ryalne człowieka; stąd każdy chrześcńmiii, bez względu na wyznanie, gdy serce swe do Boga wznosi, od tej modlitwy rozpoczyna.—Ojcze N. przechowali nam ewangieliści ś w., Mateusz (VI 9—14) i św. Łukasz (XI 2 — 4), w różnych miejscach i czasie przez Chrystusa wypowiedziane, a więc różniące się nieco pod względem formy. — Ojcze N. składa się z 3 części: ze wstępu, z właściwej modlitwy i z zakończenia. Wstęp składają słowa: „Ojcze nasz, któryś jest w ni e bies le c h“. Właściwa modlitwa dzieli się na 7 próźb i pragnień, z których 3 pierwsze odnoszą się do chwały Bożej, 4 następne do potrzeb naszych. Zakończeniem jest słowo A m eny stwierdzające jakoby jeszcze raz nasze uczucia i pragnienia.— Wielki pisarz kościelny, Tertulyan, nazywa O. n. Breviarium totius Eoangeln (streszczenie całej Ewangielii), nic więc dziwnego, że poczynając od pierwszych wieków Kościoła aż do czasów naszych, myśl religijna snując komentarze na O. n. ła dzieła we wszystkich niemal językach.

Ojczyzna (łac. patria, franc, patrie, niem. Eaterland. angiel. fatherland, Own country. Native soil, ros. otieczestwo). W sześciu językach przytoczonych wyraz pochodzi od ojca. W dawnej łacinie rzeczownik urobił się z przymiotnika: patrius. tłomaczący się przez „ojcowski“, od rodziców odziedziczony. We Francji i w Polsce do XVI stulecia bardziej używano rzymskiego znaku myśli „patria¹¹, niżeli swoistych: patrie, ojczyzna. Stąd paru autorów jak Ménage i de Saint-Priest

(„Revue de deux Mondes“ z r. 1850) twierdzą, że u nich dopiero za Franciszka I-go powstał synonim francuski. U nas znów Górnicki (ob. „Dworzanin“) radzi pisać „patriau, aby .uniknąć dwuznacznika, gdyż za jego czasów przez „ojczyznę“ rozumiano częściej „ojcowiznę“ (ob.), tj. ziemię nabytą drogą schedy. Utrwaliło się to w    „Voluminach legum“ (II,

fol. 611, 612), wprawdzie w tym samym tekście ustawy, „królestwa“ pojmować trzeba jako prawa na dobrach królewskich. Przykład braku ścisłości i niewybrednego zestawienia słów u redaktorów postanowień władzy prawodawczej. Rozumie się, że przy użyciu łaciny wśród autorów średniowiecznych, dłużej niż należało, błąkała się wszędzie „pa,tria“ zamiast nazwy miejscowej, której obszar pojęciowy potęguje się w miarę rozpowszechnionej świadomości narodowej. W dawnej Polsce mówiono patria o „pospolitej“ tj. ogólnej „rzeczy“. Tenże wyraz obejmował mniej formę rządu, a więcej to, ■ co dziś zwiemy O-ą (ob. Narodowość i słowa Pawińs kiego tamże przywiedzione). Analiza wyrazu O. w rozwoju historycznym wskazuje, że stopniowo uduchowia się wszędzie ten znak myśli. Nasamprzód ongi, przed wiekami odległemi, a zapewne tu i owdzie dziś jeszcze tuła się u jednostek mało wyktszałco-nych m at ery a ln e pojmowanie przedmiotu, jako ojcowizny, tj. ziemi rodzicielskiej, spadkowej. Potem O-ą zwie się okolica, miejsce urodzenia, pobytu stałego. W dalszym ciągu jest nią kraj cały lub prowincya z szeregiem warunków otoczenia, klimatu, praw i obyczajów, aż wreszcie pojmujemy związek silny nietylko z ziemią, nietylko z ludźmi, lecz z całą przeszłością wspólną, bólami wspól-nemi, cierpieniami, wspólną chwałą, sławą, narodowością, wspólnemi ideałami, celami, dąże-niaipi. Mówi się już wtedy i w nauce i w po-ezyi i w życiu powszedniem o „matce“, „kar-micielce“, o wielkich jej „synach“, o „miłości“ o „obowiązkach“ dla niej, o „tęsknocie“ za nią. Ona ma swoje prawa, ona wymaga „poświęceń“, ona nagradza, karci, odrzuca zwyrodniałe „dzieci“, za ofiary zaś „wdzięczna“ stawia pomniki swoim kapłanom, wodzom, bohaterom, męczennikom. Jest ona uosobieniem ziemi kryjącej kości praojców w szeregu pokoleń, uosobieniem miljonowej grupy ludzi, co ongi żyli i co narodzić się mają, uosobieniem tra-dycyi wspólnej, cnót, zalet, obyczajów szlachetnych,—uczuciem zbiorowem ogółu i szczegóło-wem jednostki pojedyńczej. Jest ona symbolem świetlanym drogocennego ogniwa społecznego; jej miano tkwi na szczytach wszystkich wielkich sztandarów i haseł najwznioślejszych. Dla niej z rozrzewnieniem snuje nić dumań filozof i poeta, trudzi się uczony i pracownik zwykły w kieracie życia. W jej obronie giną hufce żołnierzy. Jest ona ideą niby oderwaną a jednak wielce rzeczywistą. Kto bowiem nie-

zdolny do pojęć oderwanych, wyobraża ją sobie bardziej ujętnie. Błądzi więc słow-nikarz, jeśli ogranicza się do objaśnień O-y w sposób materyalny lub tylko filologiczny. Idea owa zerwała dawno z gramatyką wszędzie, gdzie kultura umysłowa stanęła wysoko, gdzie konieczność zespolenia potrzebuje cementu trwałego i hasła do obrony. Zazdrosna bywa o siebie u Hindów, Egipcyan, Japończyków, jest „ziemią obiecauą“, a zarazem „przymierzem“ z Jehową u Hebrajczyków,—jednoczy swarliwe miasteczka Hellady, świeci jak słońce wspaniałe przez całe stulecia w dziejach Rzymu, — gaśnie chwilowo skutkiem najazdu barbarzyńców po upadku cesarstwa światowła-dnego, aby na nowo zabłysnąć światłem gorącem u ludów nowych. Chrześciaństwo nawet, odrywając myśl ludzką od trosk żywota doczesnego i tworząc pojęcie ojczyzny niebieskiej, pozagrobowej, ustępuje po za ideą odwieczną, zawsze świeżą i młodą, a słabnącą tu i owdzie tylko wtedy, gdy rozprzęgają się ogniwa społeczne, gdy pewien naród umierać zaczyna. Pierwszą zapowiedzią ustępującej z danego miejsca idei bywa myśl, którą streścił nieznany poeta rzymski, cytowany przez Cycerona w słowach: Patria est, ubicanąue bene est (Tam O., gdzie dobrze).—Z kolei zamiast miłości, którą dziś zwiemy patryoty-zmem (ob.) zjawia się uczucie obłudne, jakoby dla wszystkich ludzi jednakie, rola „obywatela świata całego“ pod mianem kosmopolityzmu (ob.): wygodny parawan dla dążeń egoistycznych, poziomych. Kto bowiem o podo-buem obywatelstwie rozprawia, nie rozumie wyrazu tego — ani w znaczeniu dawnem, ani dzisiejszem. Być może, iż pojęcie lud z к o-ści całej, zbiorowej nabędzie kiedyś formy bardziej ujętnej, lecz teraz jest pojęciem oder-wanem, podobnie jak system słoneczny lub wszechświat. —Trzeba zresztą odróżnić uczucie bratnie, które mieć można dla każdego bliźniego, bez względu na rasę, plemię, od względów łączących nas z ziemią ojczystą i z ludźmi, którzy razem z nami stanowią jeden naród (ob.).‘—U wielu autorów, w niejednym kodeksie cywilnym słowo „ojczyzna“ użyte jest w sposób formalny, pozbawiony ścisłości, zamiast, kraj ojczysty, przynależność państwowa, obywatelstwo (ob.). Tak np. w Anglii do ustawy z d. 12 maja r. 1870 obowiązująca była zasada nemo potest exuere patriam, czyli inaczej: „zrzec się nie wolno nikomu obywatelstwa W. Brytanii“. Uczeni znów, jak Vattel, Eichhorn, Schaffner i F о e 1 i к s, gdy mówią o prawie osobowem krajowca i cudzoziemca, biorę za jedno: zamieszkanie, ojczyznę i stosunek poddańczy (ob. Dr. L. Bar; „Prawo inię-dzyn. pry w. i karne“). Trudno wytłomaczyć ów brak należytych odróżnień, tembardziej, że wszystkie języki europejskie mają dziś właściwe wyrazy. —Większą gmatwaninę pojęć chcia-

F, 0

Red.

no w interesie państwowym wprowadzić w Au-stryi gdzie ad hoc mówiło się o ojczyźnie „austryackiej“, patryotyzmie „austryackim“. Dziś w krajacli t. zw. Cislitawii nawet sfery urzędowe, centralistyczne, nie biorą na seryo podobnego nonsensu, tylko w Translita-wii tamtejsze klasy rozstrzygające chcą dla Słowaków, Kroatów, Szwabów, Cyganów utworzyć jedną ojczyznę madziarską. Ten właśnie kierunek jest w związku z tak nazwanym na-cyonalizmem (ob. Narodowość) — Sztucznie, tak samo jak narodu, wywołać owego zjawiska psychicznego niepodobno, nawet w formie pojęcia najbardziej pierwotnego, materyalnego. Idea bowiem О-y, jak wyżej powiedziano, nie jest prostym, lecz całokształtem złożonym, opiera się na grupie uczuć i dążeń, co do których usposobienie przynosi wiele jednostek z sobą na świat, a potęguje się pod wpływem otoczenia i wychowania.

Ojczyźniak, pseudonim S. Starowiejskie go i F. B. Trentowski ego.

Ojeda Don Alonzo de (* w Cuency blisko r. 1465 —f na początku wieku XVI) podróżnik hiszpański, uczestnik i przywódca wypraw zamorskich, jeden z odkrywców lądu stałego Ameryki. Wychowany na dworze księcia de Medina Celi, już jako młodzieniec odznaczył się odwagą nieustraszoną w bojach z Maurami. Gdy Kolumb w r. 1493 gotował się do drugiej wyprawy swej za Atlantyk, O. przyłączył się do niego, żądny przygód i złota. Gdy przybito w d. 22 listopada tegoż roku do wyspy Hispanioli, dowiedziano się o zniesieniu pozostawionej tam załogi hiszpańskiej przez krajowców, a wtedy Kolumb, dla ukarania mieszkańców, wysłał w głąb wyspy O-ę na czele 15 jezdnych, który też po dniach sześciu, przelawszy krwi niemało dotarł do Cibao na południu wyspy. — W kwietniu r. 1494 podjął wyprawę brzegiem rzeki Rio del Oro i podstępem zdradzieckim wziął do niewoli Kaonabę, jednego z kacyków karybskich. Wkrótce potym, poróżniwszy się z Kolumbem, powrócił do Hiszpanii, gdzie zaczął dołki kopać pod nim, oczerniając go zwłaszcza przed biskupem Badajozu Fonseką, popierającym dotąd Kolumba. —Udało mu się później, znalazłszy poparcie, uzbroić dla siebie cztery okręty i wyruszył wtedy za ocean z Amerygiem Vespuccim (d. 20 maja r. 1490). Po 27 dniach żeglugi pomyślnej dotarł do lądu stałego Ameryki południowej w miejscu, które nazwał Venezuelą ( = mała Wenecya), gdyż zastał tam mieszkania krajowców wznoszące się nad wodą na palach. Stamtąd popłynął przeszło 200 kilometrów wzdłuż wybrzeża, aż do zatoki Paria, później zaś, posiłkując się mapą sporządzoną przez Kolumba, dojechał do przylądku de la Vela; nakoniec we wrześniu r. 1499 zawinął do Jakimo (Yaquimo). Kolumb, zaniepokojony wylądowaniem jego, gdyż posądzał go o złe zamiary, wysłał jedne

go ze swych podwładnych, aby się spotkał z O-ą, który rzeczywiście nosił się z zamysłem wyparcia Kolumba z San Domingo, co mu się wszakże nie udało, wyruszył więc z powrotem i w lutym r. 1500 stanął w Kadyksie, gdzie korzystnie spieniężył łupy zdobyte, między któremi znajdowało się wielu niewolników. W r. 1501, znów wspólnie z Vespuccim O. wypłynął z Kadyksu i dotarł da zatoki Uraba, gdzie marynarze właśni uwięzili go i trzymali dość długo w Jakimo. — W r. 1506 zjawia się znów na widowni-i zostaje z ramienia rządu hiszpańskiego gubernatorem prowincyi Nueva Andalucia. O. wyruszył tam z Hiszpanii na czele 300 ochotników, chciwych złota i krwi pragnących, między któremi znajdował się też osławiony F r an c is z e к Pizarro (ob.); Ferdynand Cortez (ob.) także się wtedy zaciągnął do służby jego, ale rozchorowawszy się przed samym wyjazdem, nie mógł z nim wypłynąć z Hiszpanii.—Po przebyciu przygód rozlicznych, nie zawsze pomyślnych, O. założył San Sebastian; później wylądował na wyspie Kubie, gdzie krajowcy, broniąc się rozpaczliwie, zadali mu klęskę stanowczą, znosząc nieomal zupełnie bandę rabusiów jego. Umknął tedy O. z garstką niedobitków do Hispanioli, gdzie też wkrótce potym umarł i został pochowany w kościele franciszkańskim w San Domingo,

Ojo, główne miasto w Joubre (ob.).

Ojolava, dawna nazwa wyspy Upolu (ob.).

Ojrzanów 1) wieś w Królestwie Polskiem, w gubernii Warszawskiej, powiecie Błońskim; posiada kościół parafialny drewniany, założony w wieku XV. — 2) wieś w gub. Piotrkowskiej, pow. Brzezińskim, pod Ujazdem. Jest to osada bardzo dawna, wspomniana po raz pierwszy w r. 1285.

Ojtoz (O it o z), przejście w Karpatach, wysokie na 846 metrów; prowadzi z komitatu Hńromszćk w Siedmiogrodzie do doliny rzeki Trotus na Multanach. Znajduje się tu urząd celny, pograniczny.

Ojvin (niem. Oybin), wieś na Łużycach, w królestwie Saskiem, obwodzie Budyszyńskim; znajduje się tu kilka fabryk. Mieszkańców liczy 814 (r. 1895). Leży w górach Łużyckich. Na zachód od wsi wznosi się góra O. (519 metrów) w kształcie dzwonu, z której roztacza się piękny widok na okolicę. Na szczycie tej góry cesarz Karol IV założył w r. 1384 klasztor Celestynów, na miejscu zburzonego zamku zbójeckiego. Klasztor ten uległ zniszczeniu podczas wojen husyckich, a w r. 1577 spalił się od pioruna.—Por. Pesch eck „Geschichte der Cölestiner des Oybins“ (1840) i Moschkau „Der Oybin“ (1883).

Ojzanit, jeden z licznych synonimów minerału epidotu, używany jednak przez niektórych pisarzy na oznaczenie pewnych gatunków a n a t a z u,    ź-

<U'd.

wywóz przywóz w r. 1890 (tysięcy pudów)

1    365

2    256 2 258 1049

1 815

458

559

198

113

1 119

5 647 2 045 5 278 2 330 1221

93

438

20

też

sza.

Oka

Ok. po nazwach przyrodniczych, skrócenie nazwiska Wawrzyńca Okena (ob.).

Oka albo Okka, miara i waga starodawna, powszechna na półwyspie Bałkańskim i wogó-le w krajach dawniej lub obecnie jeszcze pod zwierzchnictwem Turcyi znajdujących się. "W sprzedaży odręcznej płynów (hurtownie tylko na wagę sprzedawanych) O. obejmuje 1.2813 litra, czyli kwarty nowopolskiej; dla rzeczy sypkich na Wołoszczyźnie = 1.5385 litra, w Brajle = 1.682 1.; jako miara oleju w Grecy^ 3.2 kilogr. — Do r. 1873 w Turcyi, jako waga urzędowa przepisana była 0.=1281.036 gram., dzieliła się zaś na 4 1 i t r y, a litra znów na 100 dirhemów (drachm). — W E-gipcie O. (U/ca albo Wulca) = 1235.36 gr.; w Trypolisie—1220.8 gr. —O. grecka (Stadera)=

1 280 gr., jest dotąd, jako waga w użyciu po-■wszechnem, pomimo że od r. 1835 postanowiono urzędowo, aby ważyła 1250 gramów (=l¹/4 kilogr.). Do niedawna stosunkowo O. turecka także i w Krymie była wagą powszechną, znana jest też miejscami w Arabii. W handlu międzynarodowym O., ani jako miara, ani jako waga, znaczenia nie miała nigdy.

Oka, rzeka w Rosy i środkowej, jeden z największych dopływów Wołgi. Źródła ma pod wsiami: Iliuskoje, Oczki i Aleksandrowka w guberni i powiecie Orłowskim na wzniesieniu 106 sążni nad poz. morza. Płynie bystro w kierunku północnym, łącząc się po drodze z wieloma małemi rzeczkami. Brzegi ma w biegu górnym wysokie, dochodzące do 30 sążni. Od miasta Orła O. zwalnia bieg swój; staje się też odtąd spławną. Od Orła do Kaługi płynie dalej w kierunku północnym; na przestrzeni tej wpadają do niej, oprócz wielu rzeczek drobnych, większe rzeki: U p a (z lewego brzegu) i z prawego spławue, UgraiŻyzdra. Od Kaługi do Kolumny płynie O. przeważnie w kierunku zachodnim, ze zwrotami na północ pomiędzy Aleksinem a Sierpuchowem i Ozierka-mi a Kołomną. Dopływów większych nie ma O. na tej przestrzeni; dopiero pod samą Koło-mną wpada do niej spławna Mo к sza. Od Kołomny O. zwraca się w kierunku południowo-wschodnim i mijając Rjazań dąży dosyć znaczuemi zakrętami do Spaska. Pod 8paskiem wpada do O-i z prawego brzegu P roni a. O kilkanaście wiorst do uścia Proni O. zmienia znów kierunek ku północny i zabierając z lewego brzegu rzekę Guś, staje się tu nadzwyczaj krętą. Od Kasimowa zwraca się O. na połu-dnio-wschód; pod wsią Witażkami wpada do niej spławna M о к s z a (ze znacznym dopływem Cną, również splawną). Od uścia Mo-kszy płynie O. na północ, mijając miasta Je-łathnę i Murom do Gorbatowa; tu wpada do niej wielka rzeka spławna, К1 a ź m a. Od Gorbatowa do uścia do Wołgi pod Niższym Nowo-, grodem płynie O. na wschód. — Długość rzeki wynosi 1 380 wiorst, szerokość biegu blisko 100

Kacyki..Fówez. ilustr. Ser. U Zesz. 32b I. IV.

sążni (waha się od 65 do 250), pomiędzy Ka-simowem a Gorbatowem 210 sążni, pomiędzy Garbatowem a Niższym Nowogrodem 250, przy uściu 220 sążni. Głębokość wynosi w okolicach Rjazauia od 8 do 15 stóp; pomiędzy liściem Mo-kszy a uściem Klaźmy przeciętnie 20 stóp, za Garbatowem do 50 stóp. W wielu miejscach są na О-ce mielizny; największe za Kołomną, gdzie trzeba nieraz latem przeładowywać statki.— O. zamarza w biegu górnym w połowie listopada, w dolnym na początku grudnia; lody puszczają na górnej O-e na początku kwietnia, na dolnej w połowie tegoż miesiąca.—Żegluga na O-e trwa przeciętnie 210 dni, w Orle 236 dni, w Kołomnie 225. — Dorzecze O-i zajmują 242 000 km. kw. (4 390 mil. kw.); na obszar ten składają się w całości lub części gubernie: Orłowska, Kałuska, Smoleńska, Tulska, Moskiewska, Rjazańska, Włodzimierska, Tambowska, Penzeńska, N. Nowogrodzka.—O. i jej dopływy są ważuemi arteryami komunikacyjnemu Z guberni Moskiewskiej i Włodzimierskiej spławia się na niej metale i wyroby metalowe, przywozi się zaś zboże, warzywa i spirytus. Z gub. Orłowskiej, Kałuskiej .i Kurskiej spławia się znaczna ilość konopi, z Tarnbow-skiej zboże w wielkiej ilości. W r. 1890 z portów nad O-ą wy wieziono 51 390 tysięcy pudów towarów, wyładowano zaś w nich 52 653 tysiące. Z portów nad O-ą największym ruchem odznaczają się:

Niższy Nowogród Pawłowska Murom Kasimow W atażki Rjazań Kołomna Sierpuchów Aleksin Kaługa

Ryb w O-e jest dosyć dużo; są tam jesiotry, bieługi, sandacze, okunie, leszcze, karasie. Łowią je wszędzie, w wielu miejscach rybołówstwo przybiera piętno rabunkowe, to

ilość ryb z biegiem lat stale się znmiej-

ig r.

dopływ lewy rz. Augary, wypływa z jeziora Okińskiego, 6 400 stóp nad pow. morza wyniesionego, pod 51°54' szer. płu., z lewej pochyłości gór Sajańskicli, i zrasza część guberni Irkuckiej, mianowicie okręgi: Niżnie-udiński, Irkucki i Bałagański. Początkowo biegnie śród nadzwyczaj stromych i skalistych brzegów, w rozpadlinie górskiej, głębokiej, a od uścia Zimy płynie śród doliny pięknej i urodzajnej. W biegu górnym swym O. płynie szybko i wartko, dopiero począwszy poniżej I Zimy nieco zwalnia. Dolina rzeki obtituje w łą-! ki przepyszne, a gory okoliczne porosłe są wspa-

1*7

Hcd.

S. Dr/,.

S t w O.

wy-

20

Red

niałemi lasami i borami. Bieg dolny rzeki jest gęściej zaludniony i licznemi niwami o-kryty. Pokłady geologiczne, które przerzynają O. składają się w biegu górnym z piaskowca, w dolnym zaś z gliny żółtawej i czerwonawej oraz z marglu. Poniżej uścia Iji spotykamy w О-ce katarakty znaczne, kamieniste i wiry potężne, wielce utrudniające żeglugę po rzece. W pobliżu sioła Barłuckiego, na lewym brzegu Oki, znajdują się skały z ciekawemi napisami i wizerunkami jeźdźców, koni, bydła, o czem zresztą nie zachowali żadnych podań mieszkańcy okoliczni. W biegu górnym rzeki są nadto źródła mineralne, gorące, mało zbadane, a wzdłuż Dżunbulata, dopływu górnego Oki, trafiają się trachity, bazalty i liczne gatunki lawy. Ogółem O. przepływa blisko 800 wiorst i przyjmuje przeszło 36 dopływów, z których do najznaczniejszych należą: Ija (450 w.), Tisa (80 w.) i Zima (70 w.). Żegluga po rzece może się odbywać jedynie na przestrzeni między Zima ^ Iją. Rybołówstwo na niej nie tworzy ża-nej samodzielnej gałęzi przemysłowej i jest ieznaczne.    ,    K Chw-

Okajniskie, albo Okańskie starostwo nie-grodowe, b)ło położone w dawnem województwie wileńskiem, powiecie Wiłkomirskim, przy drodze z Szat do Remigoły, i składało się z dóbr Okajnie, na których‘w r. 1771 siedział Michał Kończą, opłacający ze starostwa rocznie kwarty zpł. 472 i gr. 14, hiberny zaś zpł. 396. Podczas sejmu w latach 1773 —1775 otrzymał te dobra w posiadanie emfiteutyczne, z dołączeniem do nich drzierżaw: Kaule w powiecie wiłkomirskiem i Szliki w powiecie Kowieńskim. — Por. „Słownik Geograficzny“ (t. VII, str. 421).

Okak, stacya misyjna Hernhutów, w Ameryce północnej na wyspie przy brzegu północno-wschodnim Labradoru; leży pod 57°31’ szer. półn.; przeciętna ciepłota roczna wynosi—2.3°; założona została w r. 1776; zamieszkuje ją 350 Eskimów nawróconych.

Okalea, 1 po grecku ’ŒxaXsia, po łacinie Ocalea, córka Mantineosa, syna Lykao-n a, małżonka A b a s a, a z niego matka А к r y-zyosa iProitosa. —Por. Apollodorus, 2, 2, l;--2 po grecku ’fixaXéa, w formach epickich ’flxaXŚ7], ’ŒxaXéai, po łacinie Ocalea, starodawne miasto w Beocyi, nad rzeczką, równe noszącą miano, u stóp góry Tilphosion, w pobliżu wybrzeża zachodniego jeziora Kopais, pomiędzy miastami Haliartos i Alalkomenai leżące, od których po 30 stadyów jest odległe; por. Homer „Ilias“ II w 500; Strabon, 9, 410; Plinius „Nat. Hist.“ 4, 7, 11.

Okanda, rzeka afrykańska ob. O go we.

0’Kanisza, miasto, ob. й»а nisza.

Okańskie starostwo ob. о к a j n i s к ije

Okap, tak nazywa się część strzechy, lub a chu wystająca po za ściany budynku, zabezpieczająca je od ściekającej wody deszczowej, więc broni je od zawilgocenia. Deszcz z da- * chu po O-ie spływa i spada na ziemię zawsze w oddaleniu pewnym od przyciesi albo podwaliny, aby wprost pod nie wsiąkać nie mógł.

U budynków murowanych pod O-em dachu ciągnie się gzems, wystający zwykle na ¹/ sokości ściany danej, przytein po krawędzi O-u, albo tuż pod nią biegnie rynna, zbierająca wodę opadową, z dachu ściekającą i wiedzie ją do rur blaszanych, w których spływa na dół.

Okapi albo Okapia u krajowców afrykańskich O âp i, u Arabów Keng e—jest to niedawno odkryty (r. 1901) gatunek ssaków z rodziny żyrafowatych (Camelopardalidae), podrzędu parzysto kopytnych, przeżuwających (Arctiodactyla, Ruminantia), gromady ssaków [Mammalia). Z wyglądu zewnętrznego zwierzę to przestawia mieszaninę cech żyrafy, zebry, jelenia i osła. Do żyrafy czyni je podo-bnem głowa, stosunkowo niewielka, osadzona na szyi długiej, następnie budowa nóg: są pa-rzystokopytne i przednie znacznie dłuższe od tylnych, przez co grzbiet znacznie pochyla się ku tyłowi; i, nareszcie, uwłosienie; z zebrą ma wspólne czarne i białe pręgi, któremi pokryte są obie pary kończyn od kolan ku górze; do osła czynią je podobnem uszy szerokie i wielkie, nie licujące z głową małą; do jelenia nako-niec jednostajny kasztanowato-gniady kolor sierści tułowia, głowy i szyi. Znamienne dla O. jest to, że od kolan do podstawy kopyt ciągnie się z przodu pręga czarna wzdłuż nogi, która robi takie wrażenie, jak gdyby była śladem farby, którą pomalowano powyżej leżące części kończyn, i któraby ociekła na nogi. Samice mają na głowie rożki krótkie, stożkowate, pionowo stojące, samce zaś —cokolwiek dłuższe, trój-graniaste, nieznacznie ku tyłowi pochylone; rogi samców pokryte są skórą nie na całej długości, wobec czego zakończenia rogów są gładkie, jakby odpolerowane. Ze wszystkich jednak cech, zbliżających O. do żyrafy, najznamienniej-sza jest budowa czaszki i zębów. Na podstawie budowy czaszki O. tworzy ogniwo, łączące obecnie żyjącą żyrafę z jej protoplastą z mio-cenu, Samotherium; zęby zaś mają budowę też samą, co i u żyrafy, mianowicie korona kła szczęki dolnej (dens caninm) jest przedzielona brózdką' głęboką na dwie części prawie równe — zjawisko, spotykające się, prócz u żyrafy, u niewielu bardzo zwierząt. — O. została po raz pierwszy opisana przoz odkrywcę, J ohnston a, urzędnika angielskiego w Ugandzie, przyrodni-ka-amatora i wielkiego myśliwca. Posłyszawszy o „dziwnem“ jakiemś zwierzęciu „podobnem do osła“, przebywającem w lasach nad górnym biegiem rz. Kongo, przedsięwziął wycieczkę w celu przekonania się o prawdziwości pogłosek. Z wycieczki tej przywiózł na razie tylko kilka rzemieni ze skóry zwierzęcia z sierścią, lecz już później otrzymał od krajowców czaszkę

Щ|

Ш'.

. .-él

:?    ■ <j

■ '-St¹

i'*#

к;

I Л «h

feig

ffite

/Ж

ft

>•%

Idfw $

“V

Ж :■

". »v

I-

np

IV

Ш»

, u %•    .-y : ..■ ■

■' '    ; v<-v

ШШШ

- • •    . X    ' 'a $' .ля

•Wił

№.

Fic- 200. Okapia Johnston i* Lank est. — nieznany do r. 1901^gatunekg, ssaka, uznany^przez wielu uczonych za formę przechodnią od kopalnego Samoiherium do żyrafy, zaliczony do rodziny Camelopardii-dae—Ż у r af o w a ty eh (odkryty przez G. Johnston a w r. 1901).

S. Min.

i skórę całą, zbadane przez Lanke stera. artyleryi“ (3.306 i 39) O-ę określa tak: „silnia Dotychczas, oprócz okazów, przysłanych przez Johnston a, posiadają: muzeum w Brukseli— skórę samicy i skielet samca i muzeum zoologiczne w Rzymie—skórę.—Egipcyanie starożytni znali prawdopodobnie to zwierzę, gdyż jedno z ich bóstw⁷, Se tli, jest wystawiane na rysunkach egipskich z głową zwierzęcia, w której pewien zoolog angielski dopatrzył się podo-

Ked.

A. l'ol.

Iw

V\ ml

Fig. 201, Bóstwo egipeyan Seth i głowa jego (strona lewa), głowa Okapi Johnstoni (od strony prawej).

bieństwa do głowy O. Prawdopodobnie zwie" rzęta te żyły dawniej w dorzeczu Nilu, lecz później wyparte zostały do bardziej niedostępnych okolic w dorzeczu-Kongad Semliki, łączącej między sobą jeziora Alberta i Alberta-Edwar-da. Znany gatunek O., jedyny dotyczas przedstawiciel jednoimiennego rodzaju, nosi nazwę Okapia Johnstoni. Sclater. Dochodzi do 2-ch metrów długości i tyluż prawie wysokości.

Okara (fr. Triąueballe; niem. Handprotz-magen, Sehleppwagen), wyraz ten, dziś wyszły z użycia, miał dawniej znaczenie dwojakie, stosowane w wojsku: 1. Jakubowski w „Nauce artyleryczna, złożona z dwóch bardzo wysokich kół, obracających się na osi, z nasadem wysokim i z dyszlem, do przeprowadzania ciężarów“.— 2. Podług „Słownika“ M. Л. Troc a. Półwozie przednie do sprowadzania armaty, w⁷ięc t. z w⁷, „przodek“ (fr. avant-train) o dwu kołach, opatrzony w skrzynię do nabojów, do którego na trzpionie umyślnym przyczepia się ogon łoża armatniego.

Okartowo (niem. Eckersberg, Eckert s-b e’r g), wieś na Mazurach pruskich, w powiecie Jańsborskim. Znajduje się tu kościół ewangielicki; ludność we wsi i parafii w znacznej większeści polska.—Niegdyś znajdowała sią tu warownia, wspominana już w r. 1360. W r. 1361 stoczona została pod O-em pomiędzy Krzyżakami a Litwinami bitwa, w której KLejstuT (ob.) dostał się do niewoli. W końcu potem jednak zdołał zbiedz, wyruszył znów przeciw Krzyżakom i zburzył zamek w O-ie z wyjątkiem jednej wieży. Później raz jeszcze zniszczył К i ej stut ten zamek (pomiędzy rokiem 1375 a 1379), poczem go już nie odbudowano. Wśród wsi leży góra Grodzisko, w której znaleziono wiele dawnej broni i sprzętów.

Okarina, instrument muzyczny, dęty, g linia" ny małych .wymiarów, z dziurkami i przyrządem do zadęcia jak w piszczałce ludowej.

Okatow Michał, profesor mechaniki uniwersytetu petersburskiego (* w r. 1829), po ukończeniu wydziału filozoficznego w Moskwie, został początkowo w r. 1848 nauczyciele m

matematyki, a następnie profesorem technologii że pogląd taki nastręcza trudności i wątpli-w liceum De mi do w a. Powróciwszy ze stu-djów za granicą (r. 1861 — 1863) został w r.

wości ogromne, prawie nieprzezwyciężone, a więc już nauczał, że połączenie duszy z ciałem w człowieku, to największy z cudów Boskich.—Teoryę ogólną O-u głosili także filozofowie arabscy, tak zwani Motakalimuniści. Właściwą jednak podnietę do wykształcenia się tej teoryi dał dopiero Kartezyusz (Descartes). U niego zarysował się w całej jaskrawości dualizm skrajny między duchem a ma-teryą. Są to byty nie mające z sobą tak «nic wspólnego, iż działanie ich na siebie jest dla Descarte sa wprost niezrozumiałe, cudowne, dokonywa się więc to tylko wskutek asystencyi Boga. Z tej myśli, wyjawionej przez D esc arte sa w jednym z jego listów, wyciągnął jego zwolennik Ludwik de Laforge wniosek, iż dusza i ciało nie działają na siebie bezpośrednio wprost, lecz, że obie istoty, są tyl-tylko czynne równocześnie, czynność jednej jest tylko sposobnością do działania drugiej. Taką teoryę wykształcił dalej i doprowadził do wyników ostatecznych Geulincx. Dowodził on, że dusza i ciało jedynie odpowiadają sobie wzajemnie bez jakiegokolwiek wpływu przyczynowego; zachowują się jak dwa zegary, które ta sama ręka stale reguluje i sprawia, że idą zgodnie. Tym regulatorem i sprawcą zgodności jest Bóg.—Ma 1 e b r a n c h e dowodził, że Bóg jest '„miejscem“, gdzie duchy i ciała na siebie działają.—Rodzaj O-u nauczał również filozof włoski XIX w. Gioberti, także Hermann Lot ze przechyla się ku tej teoryi, która obecnie nabrała znaczenia historycznego ze względu na rozprawy o psycho-fizycznym paralleliz-mie, toczące się w psychologii i w metafizyce współczesnej.—Z literatury ob. Б. Pfleiderer „Leibniz u. Geulincx“ (Tybinga 1884); E. Zeller „Ueber die erste Ausgabe von Geulincx Ethik und Leibniz Verhältniss zu Geu-

1865 docentem prywatnym, a w roku następnym docentem etatowym przy katedrze teoryi mechanicznej ciepła. Od r. 1868 wykładał statystykę mechaniki teoretycznej w godności profosora nadzwyczajnego, nakoniec w roku 1878 opuścił uniwersytet na zawsze. Z prac О-a zasługują na uwagę: „Wtoraja oskownaja tieorema uczenja o tiepłotje“ (Wilno, 1862);

„Ueber das Verhältniss der Quercontractionen zu Längedilatationen“ („Pogg. Annal.“ t. 119);

E. Chw.

„Obszczaja tieorja rawnowjesja uprugich twier-dych tjeł i razdjeljenje ich na klassy“ (1865, rozprawa magistrowska) i rozprawa doktorska p. n. „Tjeorja rawnowjesja i dwiżenja uprugoj prowołoki“ (Petersburg, 1867).

Okafango, rzeka w Afryce połudu., oh. Kubango.

Qkajama, miasto okręgowe w prowincyi japońskiej Bizen, położone w części południowo-zachodniej wyspy Nippon, blisko uścia rzeki Asahi-Gawa, wpadającej tu do zatoki Setou-tsie, wrzynającej się głęboko w ląd. W r. 1894 miasto liczyło 51 665 mieszkańców. — O. była dawniej stolicą Daimja; z czasów owych pochodzi pałac obszerny, budynek największy w mieście.

Okazyonaliści. Tak nazywali się zwolennicy teoryi filozoficznej, usiłującej wyjaśnić oddziaływanie duszy na ciało i odwrotnie. Przyjmowali działanie Boga pośredniczące przy każdej sposobności, gdy tak w duszy jak w ciele materyalnem dokonywa się zmienność. O. wyszli z założeń filozofii К ar tezyusz a (Descartes); najwybitniejsi z nich są: Cordemoy,

M. S.

lincx Occasionalismus.“ (Spraw, pruskiej akad. nauk, Berlin 1884) L u d w. Ste in „Zur Genesis des Occasionalismus“ (w „Archiv für Gesell, der Philos.“ Tom I str. 53 — 61) i tego samego autora „Antike u. mittelalt. Vorläufer des 0.“ (tamże tom II str. 193—245),—Por. także: Przyczyna, Przyczynowość, Współdziałania także Descartes, Geulincx,

Malebranche i psychofizyczny pa-

M. s.

Clauberg, Malebranche, Regis, La-forge, a przedewszystkiem Geulincx, właściwy twórca teoryi okazyonalistycznej. Co do szczegółów dalszych ob. „Okazyonalizm“.

Okazyonalizm (Occasionalismus). Tak nazywa się teorya metafizyczna, która usiłowała rozjaśnić sposób, w jaki dokonywa się oddziaływanie pierwiastku duchowego na materyę i na odwrót. Zależało zwolennikom teoryi tej głównie na rozjaśnieniu stosunku duszy do ciała.—

Okeanidy, po grecku ’Œxeavtôsç, ’fixeav'TtSeç, ’iixsavivat, 'L^eviSai, po łacinie Oceanides, Ocea-nitides, córki Okeanosa (ob.) i Tethydy (Tv]fińę), uosobień męzkiego i żeńskiego pierwiastku wody, „święty ród córek“, jak je Hezyod nazywa, „wychowujących na ziemi chłopców na mężczyzn według przeznaczenia Zeus a“, symbolizujące ze swej strony wszelkie wody pomniejsze, darzące ziemię i jej płody żywnością i błogosławieństwem wszelkim. Tenże poeta synami owych czcigodnych, odwiecznych rodziców rzeki i strumienie mieniąc,

O. przyjmuje jako zasadę powszechną, iż wszelkie przyczyny szczegółowe są tylko sposobnościami (occsaio), rzeczywistą natomiast przyczyną dzia- rallelizm. łającą we wszechświecie jest Bóg. Z takiej zasady powszechnej wyprowadza O. wniosek, że oddziaływanie wzajemne duszy na ciało nie może polegać na działaniu bezpośredniem, lecz ma swoją przyczynę właściwą w Bogu. Każda zmiana w ustroju ludzkim staje się dla Boga sposobnością do wywołania odpowiednej zmiany psychicznej i na odwrót. W Starożytności i w Wiekach średnich tłóinaczono sobie stosunki duszy do ciała tak, iż przyjmowano wpływ przyczynowy, bezpośredni (influxus phy-sicus). Jednakże już św. Augustyn dostrzegł,

S I)r/.

zowie córkami ich wszelkie źródła i strumyki wody słodkiej i podaje zarazem, że liczba ich nie mniej jak 3 000 wynosi, przez co w języku poetyckim uiezliczononą ich mnogość wyrazić zamierza. Po imieniu wylicza ich tylko 41 —a niemal wszystkie już w imionach swych głoszą pewien rys i przymiot znamienny głównego swego żywiołu; brzmią zaś: Adme-te, Akarte, Amphiro, Asia, Chryseis, D i o n e, Doris, matka N e r e i d, bałwany morskie symbolizujących, Elektra, Eudore, Europe, E u г y n o m e, G a 1 а к s a u r e, Hip-p o,4 a n e i г а, I a n t h e, I d у i a, Kallirrhoe Kalypso, Kerkeis, Klymene, Kły tie, K s a n t h e, Ж'е lobosis, Menestho, Metis, Okyrrhoe, Pasithoe, Peitho, Perseis, Petraie, Pleksaure, Pluto, Polydore, Prymu o, Rhodeia, Styks, T eiest о, T hoe, Tyche, Uranie, Z eu к s o. Niejedno z tych imion przypominają nazwy Nereid (ob.), a nawet równe mają niekiedy brzmienie; wszystkie jednakże wyrażają lekką chyżość lub ożywczą, żyznością i bogactwem darzącą właściwość żywiołu wodnego, a najczęściej oznaczają, w poetycznem obrazowaniu, przymioty zwinności rączej, łagodnej pieszczotliwości, powabu swawolnego, lecz także skocznej, rwącej, niepohamowanej siły w wybrykach rozpa-sanych wody źródeł, ruczajów i strumieni, jako też malują kwieciste, czarujące ich brzegi, na których liczne stada bydła i owiec się pasą.—Tradycya późniejsza przedstawia nietyl-ko córki, lecz całe żeńskie potomstwo О к e -ano sa, i w dalszych jego pokoleniach, wszystkie boginie wód podziemnych, w niezmierzonych przestworach morskicb początek swój biorące, jako O-y. — Sztuki piękne, a szczególnie malarstwo starożytne, przedstawiają O. w połowie jako piękne dziewice, w połowie w postaci rybiej, z niebieskawo-zielonemi włosami, ozdobione wieńcami z sitowia uwitemi, muszlami i sznurami koralowemi, pływające na delfinach.—Por. Hezyod „Theogonia“ 174 i nast., 346 i nast.; Schoemanm, „De Oceanid. et Nereid, catal.“ (w „Opusc. acad.“, tom II, str. 147 i nast.).

Okeanos, po grecku ’Lixeavôç, po łacinie Oce-anus. 1. Rzeka olbrzymia (тгогаи/jç ’Œxsavôç, Homer, „Ilias“ XIV, w. 245), a raczej morze mityczne, tworzące krańce świata i wszech rzeczy widzialnych, oblewające wodami swemi spokojnemi, słodkiemi, okrągłą, albo podłużną tarczę ziemi, z niego wszystko na świecie bierze swój początek i wszystkie wody morskie, studnie, rzeki strumienie i źródła wypływają. Pojęcie takie znane jest szczególnie Homerowi, który go mieni „гсота [ióę, póov, poai ’fiy.savolo,“ nadając mu przydomki: „àxaXappei-ty]ç, ßadoppooç, paftoppeÎTïjç, ßadoSfvY]?, афорроо?, i dokładnie i wyraźnie zawsze go odróżnia od wód słonych, które ma właściwe morze, nazywane Э-аХаооа, îuôvtoç, aXç. Płynie więc O!

bezustannie, bez źródła i bez uścia, a wody jego bezdenne, chociaż graniczą z morzem, odmiennej są barwy, nigdy się z nim nie łączą i w olbrzymim kręgu zawsze znowu do siebie wracają. Z głębin jego wyłaniają się wszystkie wschodzące gwiazdy, a między niemi rej wodzą; Eos (łac. Aurora —jutrzenka), Helios (łac. $o?=słońce) i Selene (łac. Luna=księżyc). Hezyod („Theogonia“ 274 i nast., 786 i nast.) i poeci późniejsi znają już jedno jego źródło. Wypływa więc O. na kończynie zachodniej ziemi, w dziewięciu ramionach na prawo wybrzeża tarczy ziemskiej okrążając, na wschodzie zaś, w ziemi kolchijskiej, wysyła rzekę Phasis do niżej leżącego morza Śródziemnego, aby znowu na zachodzie w pobliżu źródła swego, pomiędzy obiema połowami ziemi, jako przez uście swe wypłynąć, dziesiąte zaś ramię jego wpada w głębiny podziemia, które odpływa pod mianem rzeki Styks (ob.). Jedynie światu, leżącemu w wewnętrznym obrębie О-a, przyświeca słońce z gwiazdami. Z jego to nieprzejrzanych toni pojawiają się na krańcach wschodnich ziemi, przez ludzi zamieszkałej, na stropach niebios i skłaniają się doń znowu na krańcach zachodnich, aby wzdłuż północnych kresów ziemi znowu na wTschód powrócić. Z opisu tego wynika, że najstarsi poeci greccy wyobrażali sobie О-a fale po za krańcami ziemi, wszakże, chociaż panować miała na nich wieczna cisza nigdy niezakłócona żadnemi wichrami, uważali żeglugę na nich za niebezpieczną i wręcz niemożliwą, a w legendy takie starożytne o nieprzejrzanych ciemnościach, zalegających na przestworach O-a, o mieliznach nieprzebytych i wiecznej ciszy, na nim panującej, wierzono jeszcze w Wiekach średnich.— Według opowieści Homera mieszkały na wschód i na zachód od О-a ludy szczęśliwe i bogobojne Ety-opówT; ku zachodowi południowemu leżało Eli-zyum, ku południu rozciągała się kraina Pigmej -czyków, a ku zachodowi i przy wnijściu do Hadesu, jako też na przeciwległym jego wybrzeżu mieszkali Kimmeryjczycy, do których siedzib, wieczną nocą pokrytych, żaden promień słońca nie dochodzi, ponteważ tam ciągną się ciemne gaje Persefony, stolica Hadesu, podziemne rzeki Acheron, Pyriphlegethon i Kokytos. Również i Hezyod opisuje O. jako ogromną rzekę, okrążającą falami swemi tarczę ziemską; na drugim jego brzegu miały Gorgony swe siedziby, tutaj też płynąć miał Styks; w głębinach zaś O-u zamieszkali podobno „Sturęcy“ cExatóy-^etpeę) olbrzymowie, strzeżeni przez Tytanów z rozkazu wszechpotężnego Zeusa, gdyż pod O-em rozpoczynają się granice krainy Tarta-ru.—Poeci późniejsi podają opis О-a, niewiele się różniący od obrazu jego, który Homer i Hezyod skreślili. Milezyjczyk Hecataeus, żyjący blisko r. 500 przed Chr., wyobrażał .sobie O. jeszcze jako rzekę olbrzymią, wszakże rozróżniał już w nim pewne zatoki, które tworzy-

ly morze Atlantyckie, Indyjsko-Perskie, Arabskie i Kaspijskie,; z niego też miała wypływać potężna rzeka Nil, w której O. znacliodził uście do morza Śródziemnego. Źródła О-a umieścił °n, jak się zdaje na wschodzie.— U poetów greckich, tragicznych pojawia się O. jeszcze jako odwieczne, ziemię opływające morze, z którego wszystkie źródła i rzeki ziemi biorą swój początek; natomiast Hero dot (II, 23; 202; III, 115) opisuje go odmiennie, jako morze wielkie, jako o|cean, w ogólnem wyrażenia tego rozumieniu, a Plato'n i Arystoles, jak i pisarze późniejsi greccy, przeświadczeni o kształcie kulistym ziemi,r oznaczają O., w przeciwieństwie do morza Śródziemnego, jako ogromne mo-zewnętrzne, granic i brzegów nie mające. Wyobrażali zaś sobie, że wpływa przy słupach Herkulesa (=cieśnina Gibraltarska), zwanych dla tego przez Melę (3, 9, 3). Oceani ostium, do morza Śródziemnego, na wschodzie zrś jako morze Czerwone w zatokę Perską i Indyjską, a dalej na wybrzeżach Hyrkanii i obok Palus Maeotis (—morze Azowskie) się rozszerza, ku wschodowi zaś się zwęża, że w stronach północnych, jako morze Celtyckie i zatoka Gala-tyjska, ciasnym, w północno-zachodnich znowu szerszym pasem płynie; że jednakże dla zupełnego braku wiatrów żeglować po nim nie można.

na

2, Uosobienie ogromnego, bezbrzeżnego morza, z wszech stron ziemię opływającego, znane już jest Homerowi („Ilias“ XX, 7). Jest to bóstwo potężne, lecz życzli-i łagodne, prarodzic bogów wszystkich, ty-anów i władców olimpijskich; mimo że sam

rze

Natomiast P y t h e a s z M a s s y 1 i i, spół-czesny A1 eIds andr’a Wielkiego, podał już wiadomości ściślejsze i pewniejsze o O-sie. W późniejszych jeszcze czasach rozróżniano już jako poszczególne części jego: morze Indyjskie, Erytrejskie, Etyopskie, Atlantyckie, Gallijskie, Brytańskie, Germańskie, Martwe albo Hyperbo-rejskie, albo też w ogólnych wyrażeniach morze wschodnie/zachodnie, południowe i północne, Morze wschodnie, zwane Oceanus orumtalis, Oceanus Indiens, Sericus, albo też|Маге Поит, opływało wybrzeża wschodnie Azyi i Afryki. Jednakże pojęcia o obszernej rozległości i granicach tych wód ogromnych musiały być bardzo niedokładne, ponieważ owe krainy wschodnie znano naówczas bardzo mało, a nawet jeszcze za czasów geografa Strabo na, a więc początku ery chrześciańskiej, nie miano żadnych wiadomości pewniejszych nawet o wschodnim półwyspie Indyjskim. Oceanus occidenta-lis, zwany także Oceanus Atlanticus albo I fes-perius, graniczył z wybrzeżami zachodni emi Afryki i Europy; poszczególne części jego zwano także często według krajów przyległych, jaknp. Marc Aąuitanicum i t. p. Oceanus septentrio-nalis albo borealis, morze północne, zwane także mare Arctoum albo glaciale (lodowate); część jego tworzył Oceanus Germanicus, dzisiejsze morze Północne.

we

rządów świata nie sprawuje, otaczają sędziwego starca wszyscy bogowie czcią głęboką; po strąceniu Kr ono sa (ob,) z tronu, mimo, że sam Zeus tylko mocą swą mu dorównywał, poddał się O. nowemu panu świata; żyje jednakże w samotności i nie pojawia się na ża-dnem zebraniu bogów. Rodziców jego Homer nie wymienia, natomiast małżonkę jego Tethys i córki: E ur y u om e, Perse albo Perse i s i Thetis. W pałacu swym, na krańcach świata zachodnich zbudowanym, wychowuje razem z małżonką swą Herę, którą im Rhea przysłała, kiedy Zeus walkę z Tytanami toczy i Kronosa władzy nad światem całym pozbawia. Hezyod („Theogonia“ w. 138; 337 i nast.) zaś nazywa go synem Ura-II o s a (=rNieba) i Gai (=rZiemi), najstarszym z Tytanów, małżonkiem bogini Tethys, z którą spłodził 3 000 rzek jako synów i równą liczbę córek, Ok e an i darni (ob.) zwanych, mieszkających jako Nimfy w bagniskacli i głębinach morskich; jako bóstwa opiekuńcze źródeł wszelkich, ruczajów i strumyków. Z pomiędzy 3 000 synów О-a, opiekuńczych bóstw rzecznych, których wysoka cyfra w mitologicznym języku wyrażać ma uiezliczoną ich mnogość, podaje H e z у o d („Theogonia“ w. 337 — 345) 25 imiennie; są to następnjący: Ne il os (Nil), Alpheios, Er'i]danos, Stry mon, Maia’ndros, Istros, Pha sis, R hes o s, Acheloos, Nessos (=Nestos), Rh'odios, H a 1 i a kjjm on, H e p t а p о г о s, G r a n]i k]o s, A is epos, Simoeis, Репе i os, H er mon, K a i к о s, S а п g а г i о s, L a d о п, P a r t h е-п i'o[s, Buenos, Ard es к o]s i S к a m a n d r o s. W „Prometeuszu“ (w. 284 i nast.) Es chyl a występuje O. jako starzec wielce doświadczony, wielkiego miru pomiędzy bogami zażywający, lecz bez wpływu żadnego na rządy świata, którym Zeus włada samodzielnie. Późniejsi poeci greccy i rzymscy stosują się w ogóle do wyobrażeń О-a, jakie Homer i Hezyod o nim mieli.—Ze szczegółów powyższych wynika, że О-a uważać należy za symbol wody, w pojęciu żywiołu twórczego w stworzeniu i utrzymaniu świata, za usobieniu wody, pojawiającej się na ziemi we wszystkich swych formach, jako rosa i deszcz, jako źródło i strumyk, jako rzeka i morze. — Wyraz „Okeanos“ wywodzą uczeni zwyczajnie od przymiotnika w/óę (=prędki, szybki) i czasownika vâw (=rpły-nąć), albo też utożsamiają go z wyrazem „0-gygos“ (=:prastary), skąd przymiotniki Ogggios i Ogygia (ob) pochodzą. Jednakże w pobocznych formach nazw О-a, ’'Llysvoç, TPprjv, i córek jego, zwanych także ’L^eviSac, kryje się niezawodnie prawdziwy rdzeń imienia owego, a formy wymienione wskazują najpewniej na pochodzenie jego obce. W języku fenickim bowiem znaczy „ Ogen“ „krążący, w okół płynący,“ i od Eenicyan też z pewnością przyjęli Grecy ów wyraz razem ze znaczeniem i na

swój sposób w barwnych przenośniach zmieni- schronił się do Hiszpanii i dość długo tam prze-li. — Wyobrażenie О-a nachodzimy mianowicie bywał. Po przywróceuiu tronu gSiuartom na monetach miast Tyrus i Aleksandryi, pochodzących z czasów cesarstwa rzymskiego. Głównymi jego symbolami są: urna wielka wodna, róg obfitości, potwory morskie, szczególnie raki olbrzymie, sitowie i berło. Na płaskorzeźbach, mianowicie na sarkofagach starożytnych, wyobrażają go artyści jako starca brodatego, zwyczajnie naprzeciw matki Gai, pomiędzy inne-mi bóstwami ziemskiemi leżącego, wspartego na łokciu, ozdobionego w rogi wole, równie dla bóstw rzecznych znamienne ; widzimy go też, zwłaszcza w dziełach plastyki późniejszych, konno na gryfie, z wiosłem na ramieniu, to znowu jako władzcę morza z berłem w ręku, otoczonego • licznemi okrętami. Posągi, wystawiające О-a schematycznie, jako bóstwo rzeczne, znajdują się w Muzeum Watykań-skiem i Kapitolińskiem w Rzymie, a, prócz nich, i w Neapolu.

0’K. powrócił do ojczyzny; w r. 1689 zasiadł w parlamencie irlandzkim, a jako stronnik wierny J'akuba II, stanął na czele pułku walczącego przeciwko Wilhelmowi III; pobity w tymże roku przez pułkownika Lloyda, broni jednak nie złożył, lecz cofnąwszy się na wyspę Batin trzymał się tam jeszcze do d. 20 sierpnia r. 1691, w dniu tym, po mężnym oporze, poddać się musiał wojsku Oranżystów. Po zawarciu układu w Limericku, lata ostatnie życia spędził w zaciszu domowem, zdała od spraw publicznych. Drukiem ogłosił „Macariae Exci-dium or the Destruction of Cyrus“ (1691; wydania późniejsze: przez Camden Society w r. 1841; przez Irish Archaeological Soc. w roku 1850 i przez hr. Pluuketa w r. 1894); jest to bardzo ciekawy opis walk toczonych w Irlandyi między stronnikami Jakuba II

Red.

a W i 1 h e l|m a III.

0’Kelly Jakób (* w Dublinie w r. 1845) dziennikarz i polityk irlandzki, który w życiu niespokojnem przeróżne przechodził koleje, doznając przygód rozmaitych. Po ukończeniu nauk uniwersyteckich wstąpił w r. 1870, jako ochotnik do wojska francuskiego i bił się przeciwko Niemcom. Po zawarciu pokoju opuścił szeregi, wyjechał do Ameryki północnej i‘znalazł zajęcie w dzienniku „New York Herald“ dla którego pracował z powodzeniem. Gdy potem wybuchły zaburzenia na wyspie Kubie, pojechał tam, jako korespondent dziennika rzeczonego, i porwany usposobieniem wojowniczem, oraz żądzą przygód, zaciągnął się do szeregów powstańczych. Wzięty do niewoli przez wojska hiszpańskie, osadzony został w twierdzy, z której atoli udało mu się umknąć po niejakim czasie i wrócić do Stanów Zjednoczonych. Przygody te swoje opisał w książce p. n. „The Mambi Land“.—Zajął się znów pracą dziennikarską, ale nie na długo, gdyż w r. 1876 przyłączył się do wyprawy wojennej, wysłanej przeciwko plemieniu Indyan Sioux. Po wyprawie tej powrócił do Irlandyi i zajął się działalnością polityczną która doprowadziła go do więzienia w r. 1881. Odzyskawszy wolność w roku następnym, udał się do Algieru, gdzie czas dłuższy przemieszkiwał. Stamtąd w roku 1884 puścił się w drogę do Sudanu z zamiarem wstąpienia do służby Mahdiego (ob.). Po przygodach różnych dotarł też rzeczywiście do okolic Chartumu, skąd pisywał korespondencie ciekawe do dziennika „Daily News“. Zamiaru swego w Sudanie nie dopiął, gdyż z rozkazu rządu egipskiego uwięziono go w Don-goli. Wypuszczony na wolność powrócił do ojczyzny i rzucił się w wir działalności politycznej, Stanąwszy z zapałem po stronie Parnella (ob.), w r. 1885 był wybrany w Roscommon na posła do parlamentu, wybór ten ponowiono w roku następnym, lecz w r. 1892

S. Drz.

Okee cho bee (wym.: Oki szo bi), jezioro płytkie, położone w środku półwyspu północnoamerykańskiego, Florydy, na północ od ba-gnisk Everglades, dezioro jest długie na 70 kilom., ale głębokość jego uigdzie nie przekracza 3 metrów; zajmuje 2 600 kilom. kw. powierzchni; woda z niego odpływa rzeką Calo-osa hatchee i kanałem sztucznym do zatoki Meksykańskiej. Od lat kilku zajęto się osuszeniem obszaru tego ogromnego, a na czele prac tych stoi towarzystwo Disston Company w Kissimee.

Okeghem J a u, zwany także: О с к e n h e i m, Okekem, Okenghem, Okeguan nawet Okergan (* blisko r. 1430 — f w r. 1495) jeden z największych kontrapunkcistów tak zwanej „Niderlandzkiej szkoły muzycznej“, uczeń Du fay a. Z jego kompozycyi dochowało się do czasów naszych: 17 mszy, 7 motetów, „Deo.gratia“ na 36 głosów, 19 pieśni — między niemi sławna: „Se vostre coeur“ — oraz znaczna ilość kanonów.—Por. Br en et „Jean de Okeghem“ (Ра-

A. Tol-

ryż 1893).

Okel — nazwa, nadana w Egipcie tego rodzaju budynkom, które Turcy i Persowie nazywają Karawans er aj ami (ob.). O. jest zarazem bazarem, magazynem, warsztatem i oberżą; zatrzymują się w nim podróżni, przeważnie kupcy. O-e liczne są w Kairze i głównych miastach Egiptu. Pośrodku O-u "znajduje się:podwó-rze ze stadnią i ustępami, otoczone arkadami z kolumnadą, pod któremi mieszczą się sklepy i składy, na piętrze zaś dokoła pokoje lub ta-

rasy.

к. G.

0’Kelly Kar[ol (* na zamku Screen (hrabstwo Galway] w r. 1621—f w r. 1695) patry-ota i historyk irlandzki. Jako syn lorda katolika, otrzymał wychowanie w kolegium irlandz-kiem w Saint-Omer (Francya) i w r. 1642 zaciągnął się pod znaki margrabiego d’Ormon-d e; po pobiciu tegoż przez wojsko parlamentu,

zwyciężył go przeciwnik Parnella, w roku atoli 1895 odzyskał znów krzesło poselskie. 0’K. należy do najzapaleńszych parlamentaryu-szów irlandzkich, wskutek czego też, gdy się w uniesieniu zapędzał zbyt daleko, niejednokrotnie usuwany bywał z posiedzeń Izby gmin, co wszakże nie powstrzymało bynajmniej porywczości jego niepohamowanej. Wydaje w Londynie, założony przez siebie dziennik p. n. „The Irish Daily Independent“, w którym walczy śmiało i namiętnie za prawa rodaków ' swych.

Okenit, minerał; rombowe, drobnowłókuiste, prawie zbite skupienia kryształków igiełkowa-tych. Nieco przeświecający, perłowo połyskujący, biały, białawy, żółty, zielonawy, lub błękitny. Skład: wodny krzemian wapniowy wzoru H₂CaSi₂0₆, lub CaO 2Si0.₂ 2H₂0. Wzorowi temu odpowiada teoretyczny skład procentowy: krzemionki 56.75, wapna 26.32, wody 16.93. W płomieniu dmuchawki topi się na szkliwo białe. W kwasach nawet rozcieńczonych łatwo rozkładny, przyczem wydziela krzemionkę galaretowatą. Znany na Grenlandyi i na wy-

г. w.

Red.

Oker, albo Ocker, dopływ lewy rzeki Aller, źródła jego leżą na wysokość 911 m. nad poz. morza na Bruchbergu w górach Harz. Stamtąd przepływa dolinę skalistą i malowniczą (Okerthal) ' przecina obszary należące do Brunświku i Hannoweru. Wpadają do niego rzeki: Radau, Ecker, Schunter, Ilse, Wagner i Wabe. Długość O-u wynosi 105 kilom, od źródła do uścia do Alleru pod Müden, na wysokości 42 m. nad poz. morza. Jest to rzeka bardzo rybna; służy do spławiania drzewa. — Por. Schucht „Geognosie des Okerthals“ (Harzburg 1889).

Cker, albo Ocker, wieś przemysłowa

1    górnicza w księstwie brunświckiem (pow. Wolfenbüttel), położona w miejscu, gdzie rzeka Oker (ob.) opuszcza góry Harzu; nad poziom morza wznosi się o 210 m. Przez O. przechodzi droga żelazna, wiodąca z Vienenburga przez Goslar do Neukrugu. Mieszkańców liczy

2    692 (r. 1895); posiada kościół ewangielicki. We wsi tej znajdują się dwie huty ołowiane, jedna brunświcka, druga pruska; fabryki kwasu siarczanego i siarczanu miedziowego, farb, papki drzewnej i nawozów sztucznych, nadto posiada łomy kamieni ciosowych i dwa zakłady elektrolityczne do otrzymywania miedzi i złota. — Latem przebywa w O-e wiele osób z powodu sąsiedztwa pięknej doliny Okerthal. — Por. Schucht „Heimatskunde des Hüttenortes 0.“ (Harzburg 1888).

Ok§cki Antoni Onufry, biskup chełmski, poznański, kanclerz wielki korony (* d. 13 czerwca r. 1729 — f d. 15 czerwca r. 1793 — ojciec Jakób herbu Radwan, podstoli warszawski, matka Katarzyna z Grzybowskich). Jemu pierwszemu przyszło zapisać na-wisko Okęckichw historyi. Stanowisko wybitne, które go wyniosło na najwyższe urzędy kościelne i państwowe, zawdzięczał poparciu możnych, których względy, jako człowiek „złożony z samej cnoty“, umiał sobie pozyskać. Geniuszu ani politycznego, ani naukowego nie posiadał - był dobrym obywatelem, pasterzem gorliwym, w spełnianiu obowdązków sumień-

Oken Wawrzyniec (Lorenz) (a właści- spach Färöer, wie Ockenfuss), filozof i naturalista (*d.

1 sierpnia r. 1779 w Bohlsbaehu (Ortenau) — f w Zurychu d. 11 sierpnia r. 1851). Do nauk lekarskich i przyrodniczych przykładał się w Wiirzburgu i Gietyndze, gdzie później przez sze-lat był docentem prywatnym; w r. 1807 został profesorem nadzwyczajnym \/ wydziale lekarskim w Jenie; tu zasłynął wykładami z dziedziny filozofii przyrody, historyi naturalnej ogólnej, zoologii, anatomii porównawczej, fizyologii zwierzęcej, roślinnej i ludzkiej. Od r. 1816 zaczął O. wydawać „Isis“, wydawnictwo encyklopedyczne, poświęcone przeważnie przyrodoznawstwu. Ponieważ jednak w owych czasach swoboda prasy w Weimarze była bardzo ograniczona, kierunek liberalny, filozoficzny wydawnictwa tego wywołał ze strony rządu tamtejszego cały szereg ograniczeń i trudności, aż wreszcie O-owi dano do wyboru, zrzec się, bądź katedry profesorskiej, bądź wydawania „Isis“. O, zrzekł się profesury, ponieważ zaś wydawanie „Isis“ w księstwie Weimarskiem zostało zakazane, przeniósł je do Rudolstadtu, gdzie też wychodziło wydawnictwo to aż do r. 1848.

W r. 1828 O. powołany został na profesora do świeżo założonego uniwersytetu w Monachium, w r. 1832 zaś przeszedł po Zurychu, gdzie życia dokonał. —W pracach swych naukowych i pedagogicznych O. dążył do przedstawienia uogólniającego całości wszystkich państw przyrody—który to kierunek znalazł swój wyraz głównie w pracy: „Lehrbuch des Systems der Naturphilosophie“ (Jena 1809 — 11; wyd. 3-e w Zurychu 1843). Uzupełnienie kierunku tego wydał w „Lehrbuch der Naturgeschichte“ (3 tomy Lipsk i Jena 1816 — 26) i w „Allgemeine Na-sturgeschichte für alle Stände“ (Stuttgart 1833 1845; 7 tomów w 13 częściach, z atlasem kolorowanym). Filozofia О-a przez uczonych współczesnych podlegała krytyce surowej, nie zawsze będąc należycie rozumianą i komentowaną (ob. Filozofia Natury). Jako anatom praktyk O. zdziałał niewiele, główne zasługi jego polegały na uogólnianiu filozoficznem i popula-ryzacyi faktów zdobytych przez innych.—Por.

Ecker „Lorenz Oken“ (Stuttgart 1880) nym, starannym i sprawiedliwym. Życie pro-i Güttler „L. Oken und sein Verhältniss zur wadził bez skazy — ale żadnych wielkich czy-modernenEntwickelungslehre“ (Lipsk 1884).K-K ‘:- nów, jakichby się po jego urzędach spodzie-

wać należało, nie dokonał. — Jako młody kleryk w Poznaniu zwrócił na'siebie uwagę biskupa poznańskiego, Teodora ks. Czartoryskiego (ob.), „którego wkrótce stał się ulubieńcem i sekretarzem. Dawało mu to możność zaznajomienia się z najpotężniejszymi w państwie, zwłaszcza że sam niedługo za poparciem ks. biskupa poznańskiego zyskał godności wyższe, kościelne. Tak więc, nie mając jeszcze lat 30, został kanonikiem poznańskim (r. 1757), w 4 lata potem kustoszem kapituły, w r. 1762 kanonikiem warszawskim i proboszczem we Włoczakowicach (dyecezya pozn.). Uzyskał nadto godności kapitulne w Krakowie i Kaliszu. Posiadając tyle beneficyów, wyrobił sobie znaczenie niemałe, które podniosło się jeszcze, kiedy ks. Czartoryski, biskup poznański, zamianował go swym oficyałem w Warszawie (r. 1767). Tutaj zbliżył się O. do dworu i za wpływem swego opiekana możnego, jako-też wskutek . sprawienia, ku ogólnemu uznaniu i pochwale, czynności deputata kapituły na trybunale Wielkopolskim w Piotrkowie (r. 1767), ujął sobie króla, który go mianował biskupem chełmskim (r. 1770).—Było zwyczajem, że no-womianowanym dostojnikom poświęcali domorośli poeci ody, pełne¹ napuszystości, przesady i pochlebstwa; О-go spotkał wielki zaszczyt, na dzień , jegof konsekracyi ułożył Narusz e w i c z odę, w której bez przesady i pochlebstwa mieni go’’„pierwszym stróżem wiernej trzody“, pod którym kapłani trzymają „straż pańskiej obory“ (Oda druk. w „Zabawach przyjemnych i pożytecznych“ r. 1780 t. III str, 290). — Jako biskup chełmski wszedł O. do senatu, gdzie pracował w różnych komisyach, jednając sobie opinię męża bezstronnego, o ile nie chodziło o sprawy kościoła. Zasiadł zatem na sejmie w r. 1773, na którym stawał w obronie wiary prawdziwej i wygłaszał mowy piękne i obszerne w obronie praw kościoła i duchowieństwa. W r. 1774 był prezesem komisyi sądowniczej dóbr pojezuickich. Głównie jednak oddawał się O. sprawom swej dyecezyi, osobiście wizytował duchowieństwo, podnosił karność i budził życie religijne. Zapewne dla tych swoich zalet zjednał sobie przychylność prawdziwego swego dobrodzieja, następcy ks. Czartoryskiego na stolicy biskupiej w Poznaniu, kanclerza wielkiego Młodziejowskiego (ob.). Ten dostojnik zamianował О-go swym koadju-torem (ob.) z prawem następstwa po sobie (r. 1776). W tym samym roku, jako przewodniczący komisyi wojsk koronnych, zdał O. w tej sprawie raport przed sejmem. Był to owoc pracy wielkiej, pozostał też źródłem cennem w tych rzeczach. Z tego tytułu dostał zapewne O. odznaczenie od króla pod postacią orderu Orła białego; przedtem, jeszcze w r. 1773, posiadł był order św. Stanisława; król darzył go uznaniem wielkiem, to też bez przeszkody po śmierci Młodziejowskiego został w r.

Encykl. Poważ. Iluatr Ser. II Zeaz. 32b X.IV

¹ 1780 biskupem poznańskim, d. 31 marca tego roku podkanclerzym, a d. 17 listopada r. 1780 kanclerzem wielkim koronnym. Powołał go także król na konsyliarza do Rady koronnej, gdzie poruczono O-u departament spraw zagranicznych. Ale O. mało poświęcał się sprawom swych urzędów państwowych, na sejmach rzadko się pokazywał, w departamencie spraw zagranicznych pozwalał się przez 2 lata zastępować—wywołało to też niechęci ku jego osobie. Powstało stronnictwo, które chciało go usunąć z urzędów publicznych -- sam jednak O. wymawiał się od nich, tłómacząc się brakiem zdrowia, aż wreszcie na powtórną jego prośbę król Stanisław August Poniatowski pozwolił mu na złożenie wielkiej pieczęci (d. 28 grudnia r. 1786). W rzeczywistości O. nie był stworzony na polityka i (męża 'stanu, przeważał u niego zmysł kościelny nad państwowym—zajmował się gorliwie sprawami kośeiel-nemi, nie mógł zatem podołać "obowiązkom wysokich godności politycznych. Nie usunął się wprawdzie zupełnie od życia publicznego, bo jeszcze na sejmie 4-letnim należał do najza-służeńszych członków reformy i pracował w ko-misyach (r. 1789 prezes deputacyi w sprawie żądań miast, r. 1790 w „deputacyi do porównania ofiary i podatków“ główny autor projektu podatkowego, prezes deputacyi w sprawie nieporządków w komisyi skarbowej), ale czuwał głównie nad~uregulowaniem stosunków kościelnych. Wydawał okólniki, listy w sprawach religijnych (regulowanie■'’'nabożeństw, u-mniejszenie liczby świąt, sprawa żebractwa it.d.). Przestrzegał karności kościelnej, wznowił synody peryodyczne, ułożył ich porządek (list pasterski z d. 30 listopada r. 1781). Duchowieństwo nakłonił do odbywania rekolek-cyi corocznych i w tym celu wydał i za darmo między księży rozdał książkę p. n. „Re-kollekcye dla Duchownych z rozkazuUM. W. Im. Xiędza Antoniego Okęckiego Biskupa Poznańskiego i Warszawskiego, kanclerza ^Wielkiego Koronnego do Druku podane“ (Warsz. druk. XX Misyonarzy Rp. 1784). Tytuł biskupa warszawskiego, który często dawano O-mu nie jest właściwy, było jednak w zwyczaju, że biskup poznański, posiadając archidyakonat warszawski, mienił się biskupem warszawskim. Jako biskup poznański wprowadził do Poznania po zniesieniu Jezuitów X. X. Misyonarzy (r. 1780), którym powierzył zarząd seminaryum duchownego, a w r. 1784 wydał statut określający organizacye tego zakładu, (Łukaszewicz „Historya szkół“ tom IV, Poznań 1851). Oddając się tym pracom siedział przeważnie w Warszawie, tam umarł, jako człowiek 64-letni; — pochowany został w kościele dziś archika-tedralnym św. Jana w Warszawie.—Żywoty O-go podają: Korytkowski „Prałaci i kanonicy gnieźn.“ III; Łętowski „Katalog kanoników krakowskich“ I; Bartoszewicz „Pamiętnik

128

ль. Kł.

ciężaru.

religijno-moralny“ (t. 26, str. 150 — 183, Warsz. 1854); szczegóły niektóre Korzon „Dzieje wewnętrzne“ (t. 4).

Okinawa-schima, głów. wyspa z grupy Liu-kiu (ob.).

OkiŚÓ albo Nawis, Podczas zamieci śnieżnych w głębi lasu, lub gdy śnieg bardzo gęsty, choć bez wiatru pada, na gałęziach drzew iglastych, jak: sosny, jodły i świerki, tworzy się warstwa gruba śniegu, obciążająca gałęzie i chyląca je ku dołowi, a nieraz sprowadzająca złamanie gałęzi i zgięcie strzały młodego drzewka. Na modrzewiach, jako tracących igły na zimę i na drzewach liściastych, ogołoconych z liści, O. mniejsze wyrządza szkody. Las zostaje uwolniony od tej klęski przez wiatr silny przy pogodzie suchej, przynajmniej po brzegach, a w gąszczach za nastaniem odwilży silniejszej; wtedy topniejący śnieg zsuwa się z gałęzi i uwalnia je od przygniatającego je

St, Rew.

Okka, miara lub waga, ob. Oka.

Oklahoma, znaczy w języku Indyan tubylczych „piękny kraj“. Jest to dziś terytoryum, wchodzące w skład Stanów Zjednoczony cli A-meryki północnej; graniczy na północ ze Stanem Kanzas, na wschód z terytorym Indyan, na południe z Teksasem, na zachód z Teksasem i Nowym Meksykiem. Powierzchnia O-y wynosi 101080 kilom. kw. (1837.5 mil geogr. kwadr.). Kraj przeważnie jest stepem suchym, jeno część północno-wschodnia sprzyja rozwojowi rolnictwa; w wielu okolicach jego brak też wody zdatnej do picia.—Rzeki większe, zraszające O-ę są następujące: North Fork i Canadian River, oba dopływy Arkanzasu, dalej Washita i Red River, na granicy południowej płynący. Większość kraju jest płaszczyzną falistą, dość wysoką w części północno-zachodniej, obniżającą się w kierunku południowym i południowo-wschodnim. Na południu, między rzekami Canadian i Red River, ciągnie się pasmo górzyste, będące ciągiem dalszym wzgórz znajdujących się na terytoryum Indyan, a łączących góry Ozarki w Arkanzasie i Missouri z Górami Skalistemi (Hochу Mountains). Część zachodnia О-y należy do formacyi kredowej i jurajsko-trzeciorzędowej, wschodnia do pennsko-węglowej; w części północno-zachodniej spotyka się pokłady znaczne gipsu i soli. — Klimat jest przeważnie wszędzie zdrowy i łagodny, z wyjątkiem części południowo-zachodniej, gdzie częste są choroby bagienne (Malaria); opady atmosferyczne są wogóle skąpe, więc też często panują tam susze; we znaki dają się też chłodne i suche wiatry północne (Northers), więjące stosunkowo dość często. Ciepłota przeciętna, roczna wynosi 14°C. Lasów jest bardzo mało, a zadrzewienie krainy wogóle bardzo skąpe; doliny rzek obfitują w pastwiska dobre. — Więcej szczegółów, dotyczących geografii fizycznej, znaleść można p. w.

Indian Territory (ser. I, t. XXX, str. 848). — Liczba mieszkańców, wynosząca w r. 1890 — 61834 (mężczyzn 34 733, kobiet 27 101), już w r. 1896 podniosła się do 310 000, a w r. 1900 dosięgła do 398 331, to jest po 4 mieszkańców na kilom. kw. Przyrost ludności w ciągu lat 10 wynosi 544°/o- — Zajęciem głów-nem mieszkańców jest hodowla bydła i rolnictwo; obok nich rozwija się też handel i przemysł oraz górnictwo (węgiel kamieny, sól i gips). W r. 1890 w O-ie liczono koni 25 554, mułów i osłów 4 923, bydła rogatego 126 955, owiec 16 565 i świń 21962; w latach następnych ilość ta pomnożyła się bardzo znacznie; również przybyło wiele obszaru uprawnego, który już w r. 1893 obejmował 284 000 akrów zasianych kukurydzą i 222 000 akrów zboża różnego (pszenica, jęczmień, owies); rozwija się też uprawa bawałny dość pomyślnie. Komuuikacyę ułatwiają koleje żelazne, przecinające kraj w kilku kierunkach na długości ogólnej blisko 700 kilometrów, a łączące się z drogami glównemi Stanów Zjednoczonych. Rrzeki nie są spła-wne. — O. jako całość odrębna i samoistna istnieje dopiero od niedawna; wykrojona została z obszaru należącego do Indyan, znajdujących się pod zwierzchnictwem Stanów Zjednoczonych (por. Indian Territory), zajmującego przedtem 182 400 kilom, kw., z których dotąd pozostawiono Indyanom tylko jeszcze 81 320 kil., ale i one niezawodnie wkrótce padną ofiarą zaborczości chciwej ludności białej Stanów.— Pomimo utrudnień urzędowych, pozornych raczej, niż rzeczywistych, biali osiadali już od dawna dość licznie na obszarze Indyan; zarządy kolei żelaznych, tamtędy przechodzących, przywłaszczały sobie też wzdłuż drogi obszary ziemi znaczne, chociaż nic ich do tego nie u-poważniało. Aby wszystkie te zabory uprawnić, rząd najwyższy Unii zakupił od plemienia Indyan Krików (Creeks) należący do nich okrąg O. położony w samym środku posiadłości tubylców, obejmujący 8 000 kilom. kw. i na mocy postanowienia z d. 1 lutego roku 1889 przeznaczył go dla osadników białych. Ponieważ wszystko było już z góry przygotowane od dawna, więc odrazu, jak szarańcza, 50 000 Amerykanów rzuciło się na tę zdobycz nową. Założono na prędce kilka miast, których plany gotowe przywieziono z sobą i, nie oglądając się na żadne prawa własności, zagarnięto od samego początku zaraz bardzo znacznie więcej ziemi, niżeli rząd był od Indyan zakupił. W Washingtonie spoglądano na bezprawie to pobłażliwie przez szpary, a nie pomyślano bynajmniej o położeniu mu kresu. Już .w r. 1891 obszar О-y wskutek zaborów nieustannych wzrósł niepomiernie, a w r. 1893 doszedł do rozległości swej dzisiejszej, przez rząd Stanów uznanej. — Bezpośrednio po najściu, osadnicy rok przeszło rządzili się zupełnie samowolnie, robiąc, co im się podobało. Dopiero w d. 2 та

ja r. 1890, na mocy rozporządzenia rządu naczelnego Stanów Zjednoczonych, O. uznana została za terytoryum odrębne i samodzielne, wcielone na mocy praw politycznych, ogólnych do Unii Północno-amerykańskiej, otrzymując przez to samo rząd własny, na którego czele stoi gubernator, mianowany przez prezydenta Stanów. Ciało prawodawcze О-y składa się z Senatu, liczącego 13 członków i z Izby, w której zasiada 26 deputowanych. Ciało urzędnicze wyższe (rodzaj ministeryum) składają: sekretarz, skarbnik, prokurator {.Attorney General) i zarządzający oświatą; wszyscy z wyboru. Na czele wymiaru sprawiedliwości stoi przewodniczący sądu {Chief Justice) i czterech sędziów, również wybieralnych. Na kongres do Washingtona terytoryum wysyła jednego posła. — Pod względem administracyjnym O. dzieli się na 7 hrabstw. — Stolicą terytoryalną jest miasto Guthrie, liczące 28 000 mieszkańców (r. 1896); inne miasta wybitniejsze są: Norman, gdzie założono uniwersytet, Stillwater ze szkołą rolniczą i Oklaliama

Por. Indian

ig. p.

Wszelkie dodatki

City nad rz. Canadian River.

Territory.

Oklej, Ok lejka, ryba, ob. Uklejka.

Okluzya gazów, ob. Pochłanianie.

Okład (łac. Fomentum) albo Okładanie (łac. Fomentatio s. epithema), tak nazywa się w sztuce lekarskiej lek stosowany zewnętrznie, przykładany do powierzchui ciała, a nie będącym ani przylepcem (emplastrum) ani maścią (unguentum). — О-y bywają suche lub wilgotne, zimne albo ciepłe, miazgowate i płynne. Dawniej używano ich znacznie więcej niż dziś, urozmaicając je przy tern dodatkami różnemi, którym przypisywano skuteczność najczęściej wcale nie posiadaną przez nie. Obecnie zazwyczaj mało uwagi zwraca się na to, z czego O. jest złożony, ponieważ przekonano się niezbicie, że czynnikiem w nim rzeczywiście działającym jest głównie tylko ciepłota, obok suchości lub wilgotności jego, którym także znaczenia odmówić nie można. —О-y suche {fomenta sicca), ciepłe, używane nieczęsto, składają się przeważnie z ziółek {species), jak np. kwiaty rumianku, bzu, t. zw. ziółka wonne i t. p., oraz z otrąb i mąki bobowej; do ciał tych dawniej często, dziś wyjątkowo, dodawane bywają też leki odciągające remedia epi spastica) lub pobudzające {rem. Stimulantia). Rzeczy wymienione wyjątkowo tylko nakłada się wprost na ciało; zwykle umieszcza się je w woreczkach lub materacykach {Sacculi medi-cati s. Pulvinaria medicata) uszytych z płótna cienkiego, utkanego rzadko, albo z muślinu. Woreczki te, ogrzane poprzednio, przykłada się na część ciała cierpiącą, przymocowując je do niej za pomocą opaski lub chustki; ponieważ stygną szybko, więc zmiana ich częsta jest konieczna, ale niedogodna, zarówno dla chorego, jak dla osóh pielęgnujących go; dodawszy do

tego, że skuteczność tego rodzaju O-ów je s wcale niepewna, a nawet wątpliwa, lekarze nie zwykli ich zalecać. Drugi rodzaj O-ów suchych, bezwarunkowo lepszych, składa się z rzeczy będących złemi przewodnikami ciepła, jak np. tkaniny wełniane, miąższe, wełna i wata; dawniej pokrapiano je lekko przed nałożeniem najczęściej lekami pobudzającemi, jak np. roz-ezynem amoniaku gryzącego, spirytusem mrówcza-nym, olejkiem cetynowym i t. p., lub też po-sypywano je proszkiem kamforowym; służyła też do ich sporządzania t. zw. wełna z igliwia (niem. Waldwolle) i dziś jeszcze w niektórych zakładach leczniczych zalecana, ale całkiem zbyteczna. Lekarze dzisiejsi przepisują zwykle tylko О-y suche, ciepłe z waty, albo z flaneli, które najzupełniej wystarczają do osiągnięcia celu leczniczego, zalecając się nadto taniością i łatwością zastosowania, apteczne do O-ów takich są zgoła zbyteczne, ponieważ jedynym czynnikiem w nich rzeczywiście skutecznym jest ciepło jednostajne; w medycynie ludowej wszakże, tak samo jak niegdyś, О-y suche z ziółek mają zwolenników licznych, nie mogących się pogodzić z myślą, że O. nie pachnący apteką, mógłby im być pomocny.—О-y suche zimne, w wielu razach bardzo skuteczne, przyrządza się w ten sposób, że miejsce cierpiące pokrywa się przykładką (fr. compresse) z płótna suchego, złożonego kilkakrotnie, albo ręcznikiem, także złożonym, a na tym umieszcza się pęcherz z lodem potłuczonym na kawałki wielkości orzecha tureckiego; gdy lud stopnieje, zastąpić go trzeba nowym. — O-y wilgotne mogą być również zimne lub ciepłe, miazgowate, albo płynne.—O. wilgotny, jeżeli ma być bardzo zimny, sporządza się tak samo jak zimny, suchy, z tą wszakże różnicą, że przykładkę macza się w wodzie zimnej, po-czem, wyżąwszy dobrze, umieszcza się ją dopiero na ciele, na niej zaś pęcherz z lodem. Gdy nie chodzi o osiągnięcie zimna bardzo znacznego, wystarcza nakładanie przykładek wyżętych, w wodzie zimnej zmoczonych, jeno należy je zmieniać bardzo często, ponieważ zagrzewają się zbyt prędko. W braku lodu posługiwać się też można mieszaninami oziębiają-cemi (ob.), dodanemi do wody. Oprócz przykładek, maczanych w wodzie czystej, używane bywają też inne, zwilżane wodą z octem, wyskokiem, nalewką pomornikową (tinctura arni-cae) albo wonną (t-ra aromatica), dalej wodą Gulardową i t. p. ponieważ jednak czynnikiem na prawdę działającym jest chłód, więc wystarcza woda sama z lodem lub bez niego, wyjątkowo tylko domieszki jakiekolwiek do niej są potrzebne. — О-y zimne, tak suche, jak wilgotne, stosowane bywają z pożytkiem bardzo często, zwłaszaszcza przeciwko stłuczeniom rodzaju wszelkiego, oraz w wielu razach zdolne są powstrzymać zapalenie tkanek zaczynające się, jednakże należy je przykładać umiejętnie,

Red

S'il

Red.

gdyż użyte niewłaściwie, mogą też nieraz zaszkodzić.—0-y wilgVtne '■ciejpie r(fomenta-tiones tepidae) i gorące (/. calidae) ‘bywają dwojakie: miazgowate i płynne. O miazgo-watych była już'mowa^p. w. jKataplazm (ob.). Do sporządzania płynnych służy znów głównie woda ciepła lub gorąca, do której dodawane bywają niekiedy^odwary roślinne różne, wyskok, wyciągi wyskokowe, sole i t. p.— W wodzie tak przysposobionej macza się przy-kładki płócienne, watę, czasem gąbki albo tkaniny miąższe, wełniane i po wyżęciu przykłada się je na . ciało, gdzie . trzeba, następnie należy je przykryć ceratą cienką, papierem gumowym, pergaminem sztucznym, lub ezemś podobnein, aby zapobiedz parowaniu i ostygnięciu, nakoniec przymocowuje się to wszystko za pomocą opaski chirurgicznej.—Dziś przeważnie zamiast O-ów ciepłych, zarówno miazgowatych jak płynnych, są w użyciu powszechnein t. zw. О-y rozgrzewa j ą c e,' które się robi w sposób następujący: macza się w wodzie, chłodnej lub rozgrzanej kawał flaneli, lub lepiej jeszcze płat waty opatrunkowej i po wyżęciu starannem przykłada się na miejsce cierpiące, następnie przykrywa się go kawałem tkaniny ; nieprzemakalnej, albo papieru gumowego, tak przykrojonego, aby ze wszech stron wystawał nieco po za O.; na pokryciu tym umieszcza się płat waty suchej o powierzchni znów nieco większej, nakoniec wszystko przymocowuje się opaską. O. taki, nałożony szczelnie i umiejętnie, zmieniać potrzeba tylko rzadko, gdyż po 24 godzinach bywa zwykle jeszcze dostatecznie wilgotny i ciepły tak, że go nawet i dłużej bez zmiany pozostawiać na miejscu można. — О-y gorące, stosowane wogóle rzadko i nigdy nie na długo, sporządza się, maczając chusty w wodzie tak gorącej, że od dotknięcia jej skóra czerwieni się natychmiast, i niemi owija się, najczęściej nogi lub ręce, rzadziej brzuch lub piersi; przy-tem baczyć należy na to, aby chorego nie poparzyć.— W medycynie ludowej używane bywają jeszcze О-y inne, zarówno zimne jak ciepłe, nieraz nawet bardzo wstrętne, wyliczać ich tu nie możemy, zwracamy jeno uwagę na miazgowate zimne, sporządzane z uskrobauych lub utłuczonych ziemniaków surowych, lub marchwi, używanych nietylko przez lud prosty, a żadnych zalet nie posiadające. W użyciu jest też glina wilgotna, stosowana także w wetery-naryi,—Nieraz zamiast O-ów ciepłych, płynnych z korzyścią dla chorego stosować można zraszanie ciągłe, albo też kąpiołki umiejscowione, wiele godzin bez przerwy trwające, ale do tego potrzebne są urządzenia osobne, więc po za klinikami chirurgicznemi rzadko się je spotyka.    _ I)_r J- F-

Okmiana, nazwa kilku rzek na Żmudzi. — 1. O. (niem. Dange), w powiecie Telszewskim; źródła ma pod miasteczkiem Głuszławkami, płynie w kierunku południowo-zachoduim, za miasteczkiem Kretyngą wchodzi do Prus i wpada pod Kłajpedą do odnogi, łączącej zatokę Kurońską z morzem Baltyckiem. Przy uściu tworzy dobrą przystań dla statków mniejszych. — 2. O. w powiecie Rossieńskim. Powstaje pod Kołtynianami z połączenia strumieni Raudisu i Owszisu. Pod Pogromonciem wpada do rz. Jury, prawego dopływu Niemna. — Oprócz powyższych istnieją jeszcze dwie rzeczki tejże nazwy w powiecie Szawelskim, jedna w pow. Rossieńskim i jedna w Kowieńskim.

Okmiańskie starostwo п'Ге grodowe leżało w dawnem wojewódzwie wileńskim, powiecie wiłkomierskim, obejmowało dobra О к mi an у albo Oki meny z przynależnościami i opłacało rocznie kwarty złp. 136 i gr, 7, hiberny zaś złp. 132; starostą ostatnim był Hoppen.— Drugie starostwo niegrodowe tej samej nazwy znajdowało się w księstwie żmudzkiem, w dzisiejszym powiecie szawelskim (dawniej powiat dyr-wiański); w r. 1771 połączono je ze starostwem w Dyrwianach Wielkich; odtąd oba starostwa płaciły rocznie kwarty i hiberny złp. 1446.— Por. „Słownik geogr.“ (t. VII, str. 424 i 425).

Okmiński, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem — strzała srebrna /'iZ'Sîïx-АЛz obu stron żeleźcami opatrzona, przez pierścień w środku przewleczona, nadto przy że-leźcu dolnym i z nim przeplecione dwie krokwie (czy też dwa żeleźca), tworzące znak w kształcie litery W. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie. Herb rodzinny О к m i ń s к i c h, osiadłej w orszańskiem i Witebskiem. Pieczętuje się nim również ród В o g u s z ó w, zamieszkały obecnie w gub. Fig 202 Okmiński mińskiej. — Źródła: К o j a-( herb) fii ł o w i c z; N i e s i e с к i; M a-łachowski; Ostrowski; Polaczek.

Okmiński Andrzej (w.XVIII), którego szczegóły życia nie są znane, był za panowania Stanisława Augusta geometrą przysięgłym i uprzywilejowanym. Imię swe upamiętnił wydając w r. 1787 sporządzoną przez siebie mapę miasta Olkusza z wsiami sąsiednie-mi i kopalniami do niego należącemi. Mapa ta ciekawa in fol. należy dziś do rzadkości poszukiwanych przez zbieraczów.

Okno—jest to otwór w części zewnętrzne) lub wewnętrznej budynku danego (w ścianie, suficie, dachu i t. d.), mający na celu wprowadzanie światła do wnętrza, po większej części zarazem i powietrza. Otwór ten może być stale otwarty, może być również zamknięty materyałem przezroczystym lub też posiadać urządzenie, dające możność otwierania i# zamykania go. Dlatego też O-em w mowie potocznej i w języku technicznym zwie się zwy-

kle otwór i części zamykające go. Konie- że mogą się zawsze z łatwością otworzyć i czność О-en datuje się od czasów najdawniejszych, szczelnie zamknąć. Kamy okienne i skrzydia czego dowodem są budowle starożytne greckie robią się najczęściej z drzewa sosnowego, ma-i rzymskie (n. p. Panteon w Rzymie), wspania- lowanego olejno, lepiej z dębowego, pokostowane-łe okna kościołów gotyckich, lecz rodzaj ich go na gorąco lub politurowanego; przy nieo-jest naturalnie w zupełnej zależności od warunków danego czasu i klimatu. Idea О-a, polegająca na chęci połączenia danej budowli ze światem zewnętrznym (ta sama i drzwi), uwydatniła się też strukturą zewnętrzną, arehitck-tonicznem jego opracowaniem. Grecy i Rzymianie, potem Odrodzenie, przyozdabiają O-a profllowanemi okładzin am i, wystającemi ponad powierzchnię ścian. Wieki średnie —wklę-słemi, zawartemi w grubości muru. W krajach południowych ze względu na klimat używano O-n po wsze czasy mniej i o wymiarach mniejszych, niż w północnych, wogóle zaś forma О-a i wielkość jego zależne są po większej części od wnętrza, które ma być oświetlone.—Już Rzymianie zakrywali szkłem otwory okienne, choć we po większej części pozostawiały otwarte lub też zawieszano je zasłonami. Używano też alabastry n y t. j. tafli alabastrowych tak cienkich, że mogły przepuszczać światło i często zdobionych wzorem ażurowym.—W Wiekach średnich spotykamy szkła kolorowe wymiarów niewielkich, oprawiane w ołów, później malowane, nadające kościołom nastrój więcej uroczysty. Światło słoneczne uzyskało właściwe znaczenie dopiero w czasacli Odrodzenia, kiedy prawie wyłącznie posługiwano się szkłem bia-łem. —O ile świat starożytny i Wieki średnie nie stosowały właściwych ram i skrzydeł, lecz zamykały otwory okienne na stałe szybami wpu-szczonemi w ościeże (boki), o tyle teraz używane są ramy drewniane lub metalowe, podzielone s z c z eb 1 i n a mi, tworzącemi rysunek dowolny lub bez nich. Otwór okienny, zamknięty materyałem przezroczystym ma za zakończenie dolne niewielki gzyms t. z. p o d о к n i e (niem. Sohlbank), mający za zadanie odprowadzanie wody deszczowej z szyb i zabezpieczenie muru. Jeśli budynek jest niewyprawiony, podoknie tworzy najczęściej cegła spadkowa, w innych razach robi się je z kamienia lub wyprawy i w'    tym    to razie przekry-

twierających się O-ach, w budynkach fabrycznych, składach, kościołach, z żelaza lanego lub kutego. — Skrzydła okienne mogą być otwierane na wewnątrz i na zewnątrz. Pierwszy sposób ma te zalety, że wiatr nie może uszkodzić otwartych skrzydeł, na podokniu mogą być umieszczone korytka z kwiatami, dają się zastosować żaluzye i mycie okien jest dogodniejsze i bezpieczniejsze; nie można jednak nic stawiać parapecie i zamknięcie nigdy nie jest tak szczelne, gdyż ucisk powietrza wpycha ramy do środka, gdy przy skrzydłach otwierających się zewnątrz wiatr jeszcze więcej przyciska je do — O. bywają pojedyncze (letnie) i podwójne

na

na

ram.

(letnie i zimowe); jednoskrzydłowe, dwuskrzydło-i więcej. O-a mieszkań i szkolne posiadają jeszcze prócz skrzydeł światło górne (niem. Oberlicht) otwierane lub stałe, umieszczone ponad skrzydłami i opierające się na p o p rzecz ni ku (niem. Kaempfer). Półwpust kitowy, w który oprawia się szkło po przymocowaniu go poprzednio gwoździkami i uszczelnieniu kitem, może być zwrócony na wewnątrz, lepiej na zewnątrz, ze względu na trudniejsze przedostawanie się wody deszczowej i wypadauie szyb. Dla łatwiejszego wprowadzenia powietrza w skrzydłach okiennych urządzają się skrzydła małe dodatkowe zw. w у z i o r a m i (lufcikami). — Nowy typ O-a bardzo szczelnego, opatentowanego w Europie i Ameryce, obmyślił niedawnemi czasy Ignacy Wróblewski. Uszczelnienie nastę-

■Ar *

--

A-

- li

л.

sad

Fig. 203.

puje wskutek tego, że skrzydła okienne przy zamknięciu opadają własnym swoim ciężarem po zawiasach skośnych, przyczem półwpusty

wa się je blachą zw. fartuchem. Część muru, zawarta między podłogą, a spodem O-a zwie się p a r a p e t e m i aby możua było swobodnie wyglądać przez O. robi się go blisko 80 cm. wysokim, przy grubości l¹/^ cegły (41—45 cm.). Wierzch parapetu pokrywa się d e s к ą parapetową z drzewa, marmuru lub materya-łu innego. Zamknięcie O-a składa się z ram okienn ych (futryn), wpuszczonych w mur i stawianych w czasie murowania, lub też opierających się o rozszerzające się do wewnątrz ościeże i przymocowanych do nich żelazem: ze skrzydeł oszklonych, które swymi pół wpustami (felcami) wpadają w półwpusty ram okiennych i tak są okuciem z niemi związane,

Шт

Шт

шмтжт

4*

. .....

kliniaste skrzydeł przystają szczelnie do analogicznych półwpustów kliniastych ramy okiennej; jednocześnie zaś oba skrzydła przyciągają się wzajemnie za pomocą zaczepów kliniastych. Do otworzenia О-a skrzydło wpierw podejmuje się na zawiasach, do czego służy dźwignia właściwa, na której skrzydło pozostaje zawieszone przez czas otwarcia О-a. Załączone rysunki uwidoczniają to O. Fig. (2) 204 wyobraża przekrój poziomy О-a po linii A. B. Fig. (3'205 wyobraża przekrój pionowy —dźwignię, służącą do otwierania skrzydeł zewnętrznych — oraz zawiasy.

Ą*

ШШ

nych i górnych wydobywa, a od bocznych nieco oddala, otwierając tym sposobem O. Opuszczenie zaś drążka g. dźwigni ku dołowi skrzydło napowrót w półwpusty zasuwa szczelnie, zamykając okno. Jednocześnie zaczepy, wyo-

ш*

И

i-

■ шр

mWm

ГМ

P -KF:

i: •

?**-

fi

(53

IP

Ir"

H. G.

;;

■N

fll

hi

Fig. 201.

Na tej figurze widzimy u góry listwy cynkowe a. i b., uszczelniające O. w jego części górnej, u dołu zaś sztabkę cynkową c. o półwpuście kliniastym, w który opada skrzydło z analogicznym półwpustem, obok zaś rynienkę d., służącą do odbierania wody, skraplającej się na szybach, a odpływającej nazewnątrz kanalikiem c. Fig. (4) 205 wyobraża zaczepy kliniaste, ukryte w częściach środkowych skrzydeł okiennych tak letnich, jak i zimowych. Fig. (5) 205 pokazuje jedną z zawias skośnych. Fig. (6) 204 pokazuje część dolną ramy okiennej i skrzydła wewnętrznego, zaopatrzonego w zawiasę kątową, opuszczającą się lub podnoszącą po nachylonych sztyftach zawiasy, jak przy skrzydłach zewnętrznych, oraz mimośrodową dźwignię, której bok widzimy na figurze (7) 204. Ta sama dźwignia służyć może i do okien zewnętrznych zamiast dźwigni wyobrażonej na fig. (1) 203. Działanie dźwigni mimośrodowej jest następujące: gdy się drążek у. obraca do góry, mimośród przy pomocy kąta, przytwierdzonego do skrzydła okiennego, podnosi je, a tern samem z półwpustów dol-

Fig. 205.

brażone na fig. (4), 205 automatycznie przyciągają wzajemnie skrzydła do siebie. —Wielkość o-kna zależna jest od przestrzeni oświetlanej, i najczęściej normuje się zależnie od powierzchni podłogi danego pomieszczenia. W budynkach szkolnych powierzchnia O-n powinna wynosić г/₅ i więcej powierzchni podłogi, w mieszkalnych '/₆ — xj₇. Rodzaj odrębny tworzą O-a wystawne sklepów, zwykle stałe, a więc składające się z ramy żelaznej, lub drewnianej o-szklonej bez szczeblin wszelkich.

Okno, herb polski. Na tarczy w polu czer-

'■

пн]Ш

к?'©

/, • • • Ул\\V-VH

Fig- 206. Okno (herb).

woiiem kwadrat ukośny złoty. Nad hełmem w koronie szlacheckiej na pięciu piórach strusich, dwa kwadraty ukośne, złote rzędem. La-bry czerwone, podbite złotem. Używają go rodziny: Szw er у nów (Schwerin), osiadłych w XVII stułeciu na Żmudzi i w Inflantach (niektórzy ze Szwerynów używają kwadratów na tarczy i w hełmie srebrny cli) oraz О к n i ń s kich, zamieszkałych w gub. mińskiej. — Źródła: Niesiecki;Borkowski; Ostrowski. D-

Okno, wieś w Galicyi, w powiecie Skałac-kim; posiada okazałą cerkiew unicką, murowaną; mieszkańców liczy blisko 2 000. W okolicy znajduje się wiele mogił, z których wydobyto znaczną ilość przedmiotów z czasów przedhistorycznych.

Oknówka, ob. Jaskółki.

Oko —narząd wzrokowy, wyższej formy rozwoju osięgający u kręgowców. Pod postacią najprostszą spotykamy je u wici owco w (Ela-gelatta) jako t. zw. plamkę oczną (Stigma) na końcu przedniem komórki u nasady wici, plamkę koloru czerwonego, zapewne służącą li tylko do odróżniania światła od ciemności.—U j a-mochłonnych ( Codent er at a), a mianowicie u meduz, mamy bez wątpienia do czynienia z narządami wzrokowemi. Przechodzą u tych zwierząt kilka stopni rozwoju. Najniższy stopień ich przypomina stigmata wiciowców: jest to mała plamka barwnikowa; oba rodzaje komórek przechodzą u nasady we włókna nerwowe. Zasadniczo nie różni się od tej formy O. tych meduz, u których część naskórka mniej lub więcej zagłębiona tworzy jamkę barwnikową otwartą.—Budowę bardziej złożoną posiada narząd wzrokowy innych meduz, rodzaju Liz da, u których błonka (cuticula) pokrywająca naskórek, grubieje po nad częścią zagłębioną, tworząc rodzaj soczewki (ciało łamiące światło). U niektórych krążkopławów (Acraspeda) na ciele brzeżnem (rhopalium) istnieją, prócz tego rodzaju oczu, także oczy duże, wierzchołkowe, dosięgające najwyższego wśród meduz stopnia rozwoju. Mianowicie jam-ka pogłębia się jeszcze bardziej, drogą przewężenia oddziela się od ektodermy i zamyka się w pęcherzyk. Dno, czyli ściana tylna tego pęcherzyka, zgrubiała, utworzona również z komórek barwnikowych i zmysłowych — tworzy si atkó wkę (retina), część oka wrażliwą na światło; przednia przekształca się na soczewkę załamującą światło (lens) wskutek wydłużenia się komórek i odpowiedniego ich ułożenia. Pomiędzy jedną a drugą leży t. zw. ciało szkliste (corpus vitreum), masa galaretowata, w której pogrążone są pręciki (zakończenia komórek) siatkówki. Część ektodermy po nad pęcherzem ocznym, zamkniętym staje się przezroczystą, tworząc t. zw. rogówkę (cornea). - Co się tyczy umiejscowienia oczu u meduz, to u obwódkow ych ( Craspedota) mieszczą się na brzegu krążka, u podstaw czułków brzeżnych, na ich stronie zewnętrznej lub wewnętrznej; u krążkopławów (Acraspeda) natomiast, jak wspomniano wyżej, znajdują się w ciałach brzeżnych (rhopalia) razem z narządem słuchu.— Narząd wzrokowy robaków (vermes) rozwija się równolegle z narządem wzrokowym meduz, przechodząc też same stopnie rozwoju; co i tamte. U robaków płaskich mianowicie znajdujemy słabo rozwinięty narząd wzrokowy, natomiast u robaków właściwych istnieją oczy o budowie dość złożonej.—R o b a-ki płaskie (Pldthelminthes) można rozdzielić przedewszystkiem na dwie grupy: 1) żyjące swobodnie, lub pasorzytujące zewnętrznie, to jest na ciele gospodarza, i 2) pasorzyty wewnętrzne, t. j. żyjące wewnątrz ciała gospodarza. Te zaś, nie mając potrzeby narządu wzrokowego, posiadają go tylko w wieku młodocianym, a później, cofając się pod wieloma względami, tracą również oczy. Taśm owce (Cestodes) nie posiadają wcale oczu. Wśród swobodnie żyjących wirków (Turbellaria) najprostrze oczy posiadają prostojelitne (Rhabclocola): jest to skupienie komórek barwnikowych, niekiedy z ciałkiem światło łamiącem. U rzędów Polyclucla i Triclada i u gromady przywr (Trematodes) znajdujemy prócz tego jeszcze zakończenia nerwów wzrokowych; niekiedy jedna komórka barwnikowa pod postacią kielicha zawiera w sobie ciało łamiące światło, pod postacią pięcików lub stożków, a do nasady tego kielicha dochodzą komórki siatkówki (retinula) połączone z włóknami nerwu wzrokowego. — Co się tyczy umiejscowienia narządu wzrokowego u różnych przedstawicieli typu robaków płaskich, to Polyclada (z gromady wirków) posiadają mnóstwo oczu, niekiedy setki, umieszczone grupami, poczęści w sąsiedztwie bezpośredniem mózgu, to na brzegu części ciała przedniej, to nakoniec na krawędzi całego ciała; inne wirki posiadają jedną lub dwie pary oczu w sąsiedztwie mózgu, Triclada prócz tego liczne oczy na przodzie lub z boków ciała. Trematodes mają dwie pary oczu w sąsiedztwie mózgu. — Robaki właściwe (Vermes) też nie wszystkie posiadają oczy. Brak ich u większości glist obłych (Nematodes), u wielu wstężniaków (Nemertini), u sili w i а к ó w ( (tephyrei), u mszywiołów (Bry-ozoa), u ramienionogów (Brachiopodu), u skąposzczetów lądowych (Oligochaeta). Słabo rozwinięte oczy (kropki barwnikowe na końcu przednim ciała) posiadają niektóre swobodnie żyjące glisty obłe (jedną parę), niektóre wstężniaki (1 lub 2 pary); wrotki (prócz Noteus) — 1 lub 2 pary oczu czołowych, lub jedno nieparzyste oko tułowiowe, (Salpina, Eu-chlams, Brachionus, Monostyla). Wśród pierścienic skąposzczety lądowe, jak wiemy, nie posiadają oczu. Jednak Hesse („Untersuchungen ueber die Organe der Lichtempfindung“ w „Zeitschr. für Wissensch. Zool.“ r. 1896) opi-

sal u d ż d ż o w n i c w różnych częściach ciała, głównie zaś w wardze górnej, komórki szczególne, wrażliwe na światło, posiadające zaródź bladą i zawierające, prócz jądra, ciałko wewnętrzne natury zagadkowej, jako zróżnicowaną część zarodzi (protoplasma).—U wieloszcze-tów (Polychaeta) znajdujemy oczy rozmaitej budowy, w różnej ilości i w różnych miejscach ciała. U większości występują pod postacią plam barwnikowych w ilości 1 lub 2 par w odcinku głównym; czasami znajdują się na końcach nici skrzętnych; kiedyindziej znowu na końcu tylnym ciała; u Polyophtalmus pictus, nakoniec znajdujemy 3 oczy na głowie i prócz tego po parze oczu na odcinku ciała 8-m do 19-go, przykrytych nabłonkiem przezroczystym skóry.—

wnej ilości przylegających do siebie oczek po-jedyńczych i jest jakby rodzajem oka złożonego. Każde oczko oddzielnie ma kształt jamki kieliszkowatej; nabłonek tej jamki, pokryty oskórkiem, składa się z warstwy komórek walcowatych, wysokich a wązkich, z których niejedne zawierają barwnik ciemny; podstawy komórek zwrócone są ku warstwie nerwowej, znajdującej się w głębi nabłonka (oddział ustny, -powierzchowny układu nersvowego). U niektórych jeżowców narządy wzrokowe, pod postacią plamek niebieskich, błyszczących, rozrzucone są po całej prawie powierzchni ciała. Plamka, taka składa się z wielu (do kilkuset) oczek pięcio lub sześciokątnych; nad każdym oczkiem nabłonek (warstwa komórek walcowatych, migawkowych) tworzy rogówkę; pod tą rogówką leży ciało wielokątnie-piramidalne, łamiące światło, utworzone z komórek nabłonkowych, pęcherzykowatych, grubośeiennych; ciało to osadzone jest w t. zw. kielichu barwn i-kowym. Oko to leży na warstwie włók en i komórek nerwowych (części oddziału powie rz-chownego, układu nerwowego ustnego). U innych szkarłupni istnienie narządów wzrokowych ulega pewnym wątpliwościom. — Oczy mi ę c żaków (Mollusca) różnią się też ogromnie między sobą, wogóle stojąc na wysokim stopniu rozwoju — po nad stadyum plamek barwnikowych, i po większej cżęści wahając się pomiędzy dwoma typami — dołków i pęcherzyków ocznych. — Osobno wspomnieć należy o narządach wzrokowych mięczaków rzędu płytko-nośnych (Placophora' s. Chiton'/dae) z gromady obunerwców (AmpJąnsura). Za takie uważane są t. z w. aestheta t. j. narządy zmysłowe, pod postacią walca, znajdujące się na stronie grzbietowej, w przewodzikach przebijających powłokę (tegmentum) skorupy, złożone z komórek wydłużonych, o ustroju gruczołowym, przechodzących u podstawy „cfesthetum“ w nić włóknistą (przypuszczalnie połączoną z włóknami nerwowemi); wałek taki posiada w części górnej koronę z odnóg klinowatych, które przechodzą przez otworki w „tegmentacfę pod błon-ką zewnętrzną skorupy, kończąc się nabrzmie-

Stopnia najwyższego rozwoju wśród wieloszcze-tów, a wogóle robaków, dosięga narząd wzrokowy u Alciope, posiadającego oczy. w ilości jednej pary, pod postacią gałki kulistej, osadzonej na łodyżce, mieszczącej się na głowie.

Ciałka ta pokryta jest warstwą nabłonkową skóry, która z przodu nazywa się rogówką zew nętrzną. Pod nią znajduje się pęcherz wewnętrzny oka, którego ściana tylna, tworzy siatkówkę mocno zgrubiałą, przednia zaś, ścień-czona—rogówkę wewnętrzną. Pod nią mieści się soczewka kulista i przezroczysta, a miejsce pomiędzy nią a siatkówką zapełnioną jest cieczą szklistą, łamiącą światło. Siatkówka, jak zwykle, składa się z komórek zmysłowych, z jednej strony przechodzących we włókna nerwu wzrokowego, z drugiej (ku wierzchołkowi, czyli ku jamie gałki) zakończonych pręcikami cienkiemi, i z warstwy barwnika ciemnego, leżącej w części ośrodkowej komórek. Nerw wzrokowy wychodzi ze zwoju wzrokowego (ganglion opticum), połączonego ze zwojem mózgowym i tworzącego , zróżnicowaną część tegoż. — Ciekawą budowę posiadają oczy pijawek. Pijawka lekarska ma ich 5 par, pod postacią kropek małych, czarnych na pierwszych pierścieniach ciała. Histologicznie składają się: 1) z osi komórek zmysłowych, połączonych z włóknami nerwu wzrokowego, dochodzącego do podstawy walca ocznego, i 2)

craesthetum) osłonięta jest warstwą barwnikową i opatrzona na obwodzie soczewką; poniżej soczewki znajdują się szczególnego rodzaju komórki, zapewne siatkówkowe. — U brzucho-n]ogów ((Gastropoda) spotykamy wspomniane wyżej dwa typy budowy О-a: dołków i pęcherzyków; drugie powstają właściwie z pierwszych t. j. drogą wpuklenia nabłonka i następnie zamknięcia zagłębienia pod postacią pęcherzyka; dlatego też oczy otwarte, właściwe grupie D/o-

z leżących dokoła osi rzędów komórek wielkich, niami główkowatemi; każda taka odnoga (ml-bladycli, mieszczących w sobie ciało światło łamiące, formy nieprawidłowej; z zewnątrz tych komórek znajduje się obfitująca w barwnik osłona z tkanki łącznej. Cały ten walec oczny ułożony jest prostopadle do powierzchni nabłonka skóry, który nad nim tworzy rodzaj rogówki.—Narządy wzrokowe słabo są rozwinięte u szkarłupni ( Ech ino d er ma t a) ; często nawet niewiadomo, czy mamy w danym razie do czynienia z rzeczywistym narządem wzrokowym. U rozgwiazd (Asteroidea), naprzy- j tocardia, mają układ zarodkowy. Oba rodzaje kład, hypotetycznie przyjmujemy za oczy plam- oczu mieszczą się w ilości jednej pary na koń-ki czerwonawe, znajdujące się u podstawy t. cu przednim ciała, połączone obustronnie ze zw. czułka wierzchołkowego, od strony po-    zwojami mózgowemi za pomocą nerwu wzro-

wierzchni ustnej. Plamka taka składa się z pe-    kowego; czasami mieszczą się na odrębnych

co

Уу

' t.

I; л

er

i¹

Г9-

f......У

I Up

czulkach (ommatophora) [ob.]—Dołki oczne bywają różnego kalibru: raz głębsze, drugi raz płytsze, to z otworem dużym, to połączone ze światem zewnętrznym jedynie za pośrednictwem szyjki wąskiej. Siatkówka dołka ocznego, t. j. nabłonek wyściełający go, utworzona jest z dwuch rodzajów komórek: 1) wąskich i ciemnych i 2) rozszerzonych, jasnych. Które z nich grają rolę komórek zmysłowych, niewiadomo; być może, że czynność tę spełniają komórki ciemne, jasne zaś wydzielają istotę galaretowatą, łamiącą światło, która wypełnia jamkę oczną. Nerw dochodzi do ściany dołka i włókna jego rozpościerają się na niej. U reszty brzuchonogów szyjka dołka zamyka się zupełnie i w ten sposób tworzy się p ę c h e-rzyk oczny, oddzielający się od nabłonka. Nabłonek nad okiem pęcherzy ko watem pozbawiony jest barwnika—tworzy rogówkę zewnętrzną; przednia część ścianki pęcherzyka ocznego też pozbawiona jest barwnika—tworzy rogów-, kę wewnętrzną; reszta tej ścianki tworzy siatkówkę, składającą się oczywiście z tych samych pierwocin, co i siatkówka dołka ocznego: 1) wąskich a ciemnych i 2) szerszycli jasnych. Co do czynności obydwuch rodzajów komórek, to w tym razie przeważa ten sam pogląd, jak i tyczący się siatkówki dołków ocznych. Pęcherzyk wypełniony jest tak samo istotą galaretowatą, łamiącą światło, zapewne również wytworem jasnych komórek gruczołowych siatkówki. Nerw wzrokowy tworzy u nasady oka nabrzmienie—zwój wzrokowy {ganglion opticum).—Wysokiego stopnia rozwoju dosięgają oczy niektórych małżów (Lamellibranchiata), osadzone na brzegu płaszcza (inne natomiast małże posiadają oczy tylko w stanie zarodkowym). Spotykamy tu również dwa typy budowy, ale bardziej złożone, niż typy dołka i pęcherzyka brzuchonogów. Mianowicie oczy przegrzebków (Pectinklac) podobne są nieco do oczu kręgowców, oczy zaś w rodzinie Arcidae zbudowane są po części na wzór złożonych oczu stawonogów. U przegrzebków oczy osadzone są na słupkach odrębnych, utworach mięśniowych, będących przedłużeniem bezpośredniein brzegu płaszcza; ilość tych słupków, w ogóle znaczna, u różnych osobników jednego gatunku jest rozmaita; -z lewej strony płaszcza jest ich zawsze więcej niż z prawej. Słupek taki pokrywa nabłonek u szczytu przezroczysty (rogówka); często komórki rogówki na środku wyższe są niż ku obwodowi, wskutek czego tworzy się ciało wypukłe; dalej ku obwodowi nabłonek obfituje w barwnik ciemny. Ze strony wewnętrznej do rogówki przylega soczewka, utworzona z komórek drobnych; pod soczewką leży pęcherzyk oczny, do którego dochodzi nerw wzrokowy i jego gałęzie. Pęcherzyk oczny przegrzebków różni się tein od pęcherzyka brzuchonogów, że nie jest kulisty, lecz talerzykowato spłaszczony; ścianka jego przednia, grubsza, wpukla się ku tylnej, cień-

Kncykl. Powsz. Ilustr. Ser. U Zesz. 32b X. IV.

szej, tak że światło pęcherzyka nie jest większe niż wąska szczelina. Roli siatkówki nie odgrywa tu ścianka tylna pęcherzyka, lecz przeciwnie przednia; tylną tworzy nabłonek barwnikowy, zwrócony znowu ku stronie tylnej komórek zmysłowych siatkówki, ku t. zw. warstwie pręcikowej. Między warstwą barwnikową, a pręcikową leży t. zw. tapetum lucidum, błona utworzona z drobnych ziarenek lub pręcików. Nerw wzrokowy włóknami jednej swej odnogi, dochodzącej do ścianki tylnej pęcherzyka, oplata ją zupełnie i zagina się aż do siatkówki; włókna odnogi drugiej dochodzą wprost do ścianki przedniej pęcherzyka — do siatkówki; niema tu właściwie połączenia bezpośredniego, gdyż między włóknami nerwowe-mi, a komórkami zmyslowemi siatkówki leży warstwa t. zw. komórek zwojowych, które przeplatają się wzajemnie wyrostkami swemi. Oczy u Arcidar, w ilości niekiedy dwustu i więcej, osadzone są na odrębnym przegubie krawędzi płaszcza i mają postać guzika wypukłego, powleczonego nabłonkiem, przedłużeniem nabłonka płaszcza. Nabłonek ten składa się z dwuch rodzajów komórek, prawidłowo ugrupowanych; mianowicie grupa każda (odpowiadająca zapewne oczku (ommatidium) stawonogów) składa się z jednej komórki stożkowatej (wzrokowej), otoczonej О-ma komórkami barwnikowemi, wałkowatowemi; stożki komórek wzrokowych zwrócone są wierzchołkiem ku wnętrzu, podstawą na zewnątrz; u podstawy mieści się jądro. Między grupami oddzieliiemi komórek znajdują się jeszcze komórki wąziutkie nitkowate. Na przecięciu ommatidia rozłożone są pod postacią wachlarza.—-Oczy głowo-

cc

■c err

н.

Mia, V

lilii

Fig. 207. Schemat ока złożonego owadów A —caiokszlałt oka; В—oddzielne ommatidium z dwoma przecięciami popizecznemi (w odpowiednich miejscach; r—komórki siatkówki; ccr—komórki wytwarzające stożek krystaliczny (ст); p — kora. barwnikowe; c—kom. rogówki; co—rogówka; ex—komórki hypDder-my z oskórkiem chitynowym; go—zwój wzrokowy.

nogo w (Cephalopoda) zbudowane są podług dwuch typów podstawnych u mięczaków: typ dołka ocznego, który u innych głoWonOgów spb-tyka się tylko w stanie rozwojowym, właściwy jest w wieku dojrzałym jedynemu łodziko-w i (Nautilus)-, głowonogi pozostałe posiadaj^

129

oczy pęcherzykowe. Oko łodzika utworzone zostało drogą wpuklenia ektodermy; dołek wysłany jest wałkowatym nabłonkiem wzrokowym, którego komórki opatrzone są pręcikami, po-krytemi hłonką bez struktury. Pomiędzy warstwą pręcików i komórek znajduje się warstwa barwnika. Włókna nerwu wzrokowego łączą się z komórkami wzrokowemi za pośrednictwem komórek zwojowych. —Oko głowonogów dwu-skrzelnych dosięga bardzo wysokiego stopnia rozwoju. Każde leży w zagłębieniu odrębnym chrząstki głowy, na którego dnie znajduje się zwój wzrokowy. Powstaje oko to drogą wpuklenia blaszki zarodkowej zewnętrznej (ectocler-ma)\ wpuklina następnie zamyka się, przeobrażając się na pęcherzyk, którego ściana tylna tworzy siatkówkę, przednia, przylegająca do nabłonka—t. zw. ściankę nabłonkową wewnętrzną (corpus epitheliale internum, cornea interna oka brzuchonogów). Z nabłonka „ekto-derrny“ po nad pęcherzykiem (z t. zw, ścianki nabłonkowej zewnętrznej — c. epith. exter.) tworzy się drogą marszczenia: się t.z. tęczówka (iris); brzegi tej marszczki nie zrastają się, pozostaje otwór, t. zw. źrenica (pupilla). Druga marsz-czka nabłonka, przechodząca ponad pozostałemi częściami składowemi oka, tworzy t. zw. r o-gówkę wtórną. Obie ścianki nabłonkowe (wewnętrzna i zewnętrzna) wydzielają w przeciwległe strony ciała uwarstwione, półkuliste (na podobieństwo łusek cebuli), które razem tworzą soczewkę oka. Ściana tylna pęcherzyka, t. j. siatkówka, utworzona jest z warstwy komórek dwojakich: 1) wzrokowych, opatrzonych pręcikami i łączących się z włóknami nerwu wzrokowego, oraz 2) z pogranicznych, leżących pomiędzy wzrokowemi, krótszych ku obwodowi i przechodzących na obwodzie w błon-kę bez budowy (t. zw. membrana limitans externa); końce pręcików (zwrócone ku światłu gałki ocznej) również pokryte są błoną (t. zw. membr. limitans interna); na obydwuch końcach pręcików leży pokład barwnika ciemnego.— Stanowisko swoiste zajmują narządy wzrokowe, właściwe stawonogom (Arthropoda). Odróżniamy oczka pojedyńcze czyli kropkowate i oczy złożone. Oczka kropkowate bywają również budowy mniej lnb więcej złożonej. W razie najprostszym oczko składa się ze skupienia barwnika ciemnego, wtłoczonego (lub otoczonego) w grupę komórek przezroczystych, które pełnią jednocześnie rolę komórek soczewkowych i siatkówkowych. W razie bardziej złożonym znajdujemy z wierzchu zgrubienie przezroczyste, podwójnie wypukłe oskór-ka chityuowego skóry, pełniącego jednocześnie | rolę rogówki i soczewki (niem. Cornealinse), • a pod niem, jedna przy drugiej leżące, grupy komórek: komórki „hypodermy“ tworzące ciało szkliste i komórki siatkówki z pręcikami, u nasady przechodzące we włókna nerwu wzrokowego; u obwodu takiego oczka znajdujemy gru

pę komórek barwnikowych. Co się tyczy oczu złożonych (zwykle parzystych, chociaż czasami oczy jednej pary są tak zbliżone do siebie wzajemnie, że pozornie zlewają się w jedno), to każde oko takie jest zbiorem t. z w. omma-tidia, odpowiadających niejako oczku kropkowatemu (ommatidiów tych bywa ilość rozmaita u mrówek np. od 50—500, u motyla Acheron-tia Atropos—blisko 12000). Ommatidimn pojedyńcze posiada na powierzchni wyniosłości oskórka chitynowego wielokątne, różnej wielkości t. zw. fasetki rogówkowe. Pod każdą fasetką umieszczony jest t. z w. stożek krystaliczny, odpowiadający ciału szklistemu oczka pojedyńczego i utworzony albo z komórek, albo z wydzieliny ich; niżej stożka krystalicznego znajdujemy w każdein ommati-dium grupę komórek siatkówki (retinula), sil-uie wydłużonych, u nasady przechodzących we włókna nerwu wzrokowego; komórki te wytwarzają na powierzchniach ku sobie zwróconych t. z w. rhabdomery, które zlewają się wzdłuż osi grupy komórkowej w jeden wspólny pręcik wzrokowy (rhabdion); prócz tego wokoło grup siatkówki znajdujemy prawidłowo ułożone komórki barwnikowe. — Ten typ oka złożonego w grupach oddzielnych stawonogów niewiele przedstawia odmian. Przedewszyst-kieni u skorupiaków fasetki rogówki bywają wypukłe z jednej strony, albo i z dwuch; stożki krystaliczne są u nich wytworem komórek nabłonkowych t. zw. krystalicznych; stożek taki zwrócony jest podstawą ku obwodowi oka, wierzchołkiem ku jego wnętrzu; pomiędzy końcami obwodowemi komórek krystalicznych (których ilość bywa różna u rozmaitych skorupiaków, np. u dziesięcionogów 4, u obunogów 2 i t. d.), a oskórkiem (fasetką każdego ommati-dium) leży grupa komóreczek hypodermy niz-kicli t. zw. komórek Sempera, których wydzieliną jest oskórek (cuticula)\ co się tyczy komórek siatkówki, to nie różnią się od typu; to samo da się powiedzieć o pręciku osiowym (rbabdomie); ilość komórek siatkówki u różnych skorupiaków bywa rozmaita: u obunogów 5 w kaźdem ommatidium, u dziesięcionogów 7, u szczeponogów 4 i t. d.; komórki barwnikowe, otaczające grupy siatkówki, ułożone są w 1, 2, nawet 8 warstwy; najgłębsza z nich przylega do t. zw. błony podstawnej, na której spoczywają podstawy komórek siatkówki. Całość oka takiego jest ciałem kulistem, wypukłein, z którego strony wewnętrznej istnieje wklęsłość równoległa do wypukłości zewnętrznej i wysłana błoną podstawną; błonę tę przebijają włókna nerwowe, idące od jednego lub kilku zwojów ocznych, które znowu łączą się za pomocą nerwu ocznego ze zwojem mózgowym.— U szczeponogów, ustonogów i dziesięcionogów jest tych z wojów 4; najwyżej położony, wypukły od zewnątrz, łączy się z włóknami nerwowemi siatkówek; najniżej położony przechodzi w nerw wzrokowy; wszystkie zaś łączą się pomiędzy sobą za pomocą krzyżujących się wzajemnie włókien (chiasma nervorum opticorum). — Oczy złożone owadów różnią się wzajemnie u rozmaitych przedstawicieli tej gromady głównie budową tej części omma-tidium, która leży poniżej fasetki rogówkowej.— Pod tym względem rozróżniamy 3 typy oczu złożonych u owadów: 1) Oczy bez stożków krystalicznych (ocones)—właściwe pewnym chrząszczom, komarom i pluskwiakom; zamiast stożka krystalicznego znajdujemy w tych oczach pod fasetką 4 komórki ,,hypodermy“, tworzące rodzaj stożka, również zwróconego podstawą ku wnętrzu; niżej przylega do tych komórek grupa komórek siatkówki z wyrostkami pręcikowemi na końcu obwodowym. 2) Oczyzrzekomemi stożkami krystali cznemi (yseudocones) właściwe muchom. W oczach tych komórki krystaliczne wydzielają ciecz przezroczystą, leżącą między fasetką a komórkami wspomnianemi i grającą rolę stożka krystalicznego. Komórki siatkówki, po większej części w liczbie 7, ułożone są dokoła jamki osiowej, środkowej i zakończone pręcikami zwróconemi ku tej jamce. 3) Oczy z prawdziwemi stożkami krystaliczne m i (eucones), w których twardy stożek krystaliczny utworzony jest przez wydzielinę wspólną 4 komórek, która zbiera się w osi środkowej. Komórki siatkówki (w ilości 4—8) również wytwarzają w osi środkowej pręcik osiowy wspólny (rhabdom), utworzony drogą połączenia się pręcików końcowych czyli t. zw. rhahdomerów. Co się tyczy fizyologii widzenia, to w oczkach kropkowatych bez wątpienia otrzymuje się zmniejszony i odwrócony obraz przedmiotu. Dawniej sądzono, że taki sam obraz daje na siatkówce każde pojedyńcze ommatidium oka złożonego i że dopiero drogą przystosowania psychicznego z licznych tych obrazów (tylu ile jest fasetek) tworzy się jeden właściwy obraz przedmiotu. Jan Müller (ob.) pierwszy wygłosił teoryę t. zw. widzenia m oz aj kowe-go (w r. 1829), podług której każde ommati-dium daje na siatkówce odbicie tylko jednej cząstki obrazu danego przedmiotu i dopiero z cząstek oddzielnych (odpowiadających liczbie fasetek) tworzy się obraz całkowity. Przypuszczenie to ma za sobą wszelkie cechy prawdopodobieństwa, gdyż chociaż każda fasetka mogłaby dawać obraz całego przedmiotu, jednak przy przejściu promieni przez ciało łamiące światło, promienie boczne zatrzymane i pochłonięte zostają przez komórki barwnikowe, a tylko środkowe dochodzą do siatkówki; przytem na tejże otrzymuje się prosty wypukło-wklę-sły obraz przedmiotu.— Nadzwyczaj ciekawe w sprawie tej są doświadczenia niedawne W a t-s o n a, który fasetek oka owadowego użył zamiast szkła przedmiotowego (objektywu) przyrządu fotograficznego i otrzymał w sposób ten fotogramy, odtwarzające na płycie przedmiot dany tyle razy, ile było fasetek w użytej części oka. Każda z nich nie cząstkę, lecz całość przedmiotu odbijała najwyraźniej. Możnaby więc stąd przypuścić, że owad przedmiot każdy widzi tyle razy, ile oko jego posiada fasetek, będących soczewkami optycznemi doskonałemi. Ale wniosek taki byłby mylny, gdyż, jak dowiódł Grenadier, wskutek budowy właściwej oku owadowemu wszystkie te obrazki zlewają się w jeden prosty, dochodzący do świadomości owadu (por. „Die Umschau“ г. 1903, str. 766). — Z osłonie (Tunicata) gromada Ogoniastych (Appendicularia) nie posiada Wcale oczu. U pozostałych oko pęcherzykowate, nieparzyste jest zróżnicowaną częścią ścianki mózgu. To samo należy powiedzieć o oku kręgowców {Vert ehr at o). Pochodzi stale od rozszerzenia pęcherzykowego cewki nerwowej, a mianowicie od przedniego z trzech pierwotnych pęcherzy mózgowych, który w części swej tylnej wytwarza dwie wypukliny boczne t. zw. pęcherze oczne pierwotne. Pęcherze te rosną ku obwodowi, ku powierzchni „ektodermy“ głowy; mostek, łączący je z mózgiem, wyciąga się, zamieniając się w łodyżkę, która jest zawiązkiem nerwu wzrokowego (ner-vus opticus). Na miejscu spotkania się pęcherza ocznego pierwotnego z powierzchnią wewnętrzną „ektodermy“, ta grubieje, wpukla się i daje początek pęcherzykowi zamkniętemu, oddzielającemu się stopniowo od „ektodermy“ i tworzącemu soczewkę. Pęcherzyk ten ciśnie na ściankę przednią pęcherza ocznego pierwotnego, który przez to wpukla się i przybiera kształt kielicha o ściance podwójnej, zamieniając się w tak zwany pęcherz oczny wtórny. Ściana jego zewnętrzna, przechodząca w łodyżkę, tworzy warstwę barwnikową siatkówki oka ostatecznego (tape-turn nigrum), wewnętrzna zaś, wpuklona, obejmująca soczewkę, grubieje znacznie i tworzy warstwę zmysłową siatkówki. Między soczewką a wpukliną pęcherza wtórnego (t. j. ścianką jego wewnętrzną) pozostaje szczelina, w którą przez wpuklenie dolne wrasta tkanka mię-dzymiąższowa („mezenchymatyczna“), z której rozwija się ciało szkliste (corpus vitreum) i niektóre naczynia (Vasa centralia nervi optici. Arteria hyaloidea, Tunica vasculosa lentis), grające rolę wybitną w odżywianiu oka zarodkowego. Z tej samej tkanki międzymiąższowej nazewnątrz oka tworzy się błonka, rozpadająca się na dwie warstwy t. j. twardówkę (sclerotica) i naczyniówkę (chorioidea). Oddział przedni twardówki, łączący się z przodu soczewki z nabłonkiem pochodzącym z „ektodermy“ (przedłużenia nabłonka łącznicy) tworzy t. zw. rogówkę (cornea), a z naczyniówki wyrasta nad soczewką t. zw. tęczówka (iris), nakształt przepony (diaphragma) z otworem pośrodku (źrenicą—pupilla), który może

%1Г|

Fig. 208. Tęczówka i n n c z y n i ó w к a p o z d j ę-c.iu twardów ki (powiększoi a); «—nerw wzrokowy b-źrenicn; c— tęczówk»: d— nerwy rzęskowe; e-naczyniówka; f- twardówka; g—nerwy rzęskowe, cie nerwowej, druga — oponie miękkiej mózgu błonką—przedłużeniem tak t. zw. błony graniem mater), trzecia—oponie twardej mózgowej cznej wewnętrznej siatkówki {membranae limt-{dura mater).— Jama gałki ocznej mieści w so- tantis internae retinae).—Go się tyczy siatków-bie soczewkę łamiącą światło, a z przodu niej ki, błony wewnętrznej gałki ocznej, ciągnącej ciecz wodnistą, z tyłu zaś ciało szkliste. —Na się od miejsca wstąpienia nerwu wzrokowego granicy naczyniówki i tęczówki znajduje się | aż do brzegu źrenicy, to odróżniamy w niej pierścień zgrubiały, obfitujący w naczynia i ner- j trzy części; 1) część wzrokową (pars optica), wy, zawierający mięśnie akomodacyjne—t. zw. ; idącą od miejsca wstąpienia nerwu wzrokowe-ciało rzęskowe {corpus ciliare). Twardów- i go aż do tak t. zw. brzegu ząbkowatego ka jest błoną twardą z tkanki łącznej, nadają- ! {ora serrât a); 2) część rzęskową {pa) s ci-kształt gałce ocznej. Rogówka różni się od j liaris)—od brzegu ząbkowatego do brzegu rzę-twardówki przezroczystością oraz krzywizną ₍ skowego tęczówki, i 3) częś.ó t ęc z ó w ko w ą swej powierzchni zwykle silniejszą. Składa się {pars iridica) pokrywającą powierzchnię tylną

zmieniać swa średnicę w celu regulowania ilości promieni świetlnych, wpadających do oka, za pomocą mięśnia—zwieracza (Musculus dilatator lub constrictor — Sphincter pupillae). Ątiędzy rogówką a tęczówką leży stosunkowo duża jamka limfatyczna t. zw. komorą przednia oddziału przedsoczewkowego jamy gałki ocznej (tylna leży między tęczówką a soczewką); oddział przedsoczewkowy odgraniczony jest soczewką od tylnego, znajdującego się poza nią; przedsoczewkowy, mniejszy, wypełniony jest cieczą w o d ni st ą, przezroczystą (Humor aąuaeus), tylny większy, wspomnianem wyżej galaretowatem ciałem szklistem {Corpus vitreum). Z tego wszystkiego widzimy, że oko kręgowców składa się właściwie z systemu błon współśrodkowo ułożonych, które, zaczynając od wewnątrz ku obwodowi, nazywają się: 1) błona wewnętrzna — siatkówka {retina), 2.) błona środkowa t. zw. jagodówką (uvea; naczyniówka-j-tęczówka) i 3) błoua zewnętrzna t. zw. twardówka albo białko w ka {tunica albuginea ocali), przechodząca na przodzie oka w część przezroczystą t. zw. rogówkę {cornea). Pierwsza z tych błon odpowiada isto-

■Bi

■rj&wè.IiiéL

I ife

iii

z kilku warstw, mianowicie: 1) z nabłonka zewnętrznego, zwykle wielowarstwowego (przedłużenie nabłonka łącznicy), 2) z tak zwanej błony granicznej zewnętrznej (membrana limitans externa) o budowie jednorodnej (występuje tylko u ssaków najwyższych), 3) z właściwej tkanki rogówkowej, złożonej z krzyżujących się pęczków włókienek i z licznych komórek, 4) z błony granicznej wewnętrznej (t. zw. błony Descemet a) również o budowie jednorodnej i, nakoniec 5) ze śródbłonka płaskiego, tylnego. — Pomiędzy naczyniówką a twardówką leży t. zw. blaszka nadna-c z y n i ó w к o w a (lamina fusca s. supracho-rioidea), obfitująca we włókna sprężyste i komórki barwnikowe.— Sama naczyniówka składa się z warstw następujących: 1) zewnętrznej , włóknistej blaszki naczynnej {lamina vasculosa), zawierającej naczynia grubsze i zarazem włókna sprężyste i komórki barwnikowe; 2) z blaszki włosko w ato-naczy n -nej {lamina chorio-capillaris), zawierającej naczynia włoskowate {vasa capillaria); i 3) z jednorodnej, leżącej od strony siatkówki błon ki szklistej {lamina vitrea). Między blaszką 2-ą a 3-ą (naczynną a włoskowato - naczynną) leży u niektórych ssaków warstewka pograniczna cienka, u niektórych natomiast t. zw. p o-kład włóknisty {tapetum fbrosum), utworzony z pęczków włókien falisto przebiegających; pokład ten nadaje blask metaliczny oczom tych zwierząt; u drapieżnych zamiast niego występuje t. zw. pokład komórkowy {tapetum cellulosum), wielowarstwowy, płaskokomórkowy, którego komórki zawierają w sobie kryształki drobniutkie, również nadające blask oczom.— Tęczówka składa się u ssaków z pięciu warstw, mianowicie: 1) zewnętrznego śródbłonka jednowarstwowego, płaskokomórkowego, 2) z przedniej warst wygranicznej, cienkiej, z tkanki łącznej złożonej, 3) z warstwy naczyline j, zawierającej liczne naczynia i włókna mięśniowe: jedne okrężnie otaczające otwór źrenicy i służące do zwężania tegoż (musculus sphincter pupillae), drugie rozbiegające się w kierunku promienistym, służące do rozszerzania źrenicy {m. dilata,tor p.); 4) z jednorodnej błony pogranicznej i 5) z warstwy bar-I wnikowej, pokrytej od strony wewnętrznej

Пи

w WWW

iii

tęczówki, Celowi fizyologicznemu wzroku odpowiada siatkówka właściwa, czyli część wzrokowa, składająca się z pierwiastków różnoli-tyeli, ułożonych w porządku określonym, a mianowicie: z pierwiastków nerwowych, zawartych w rusztowaniu z pierwiastków osnowy nerwowej (neuroglia, niem. Stützsubstanz), do tkanki łącznej należących. Osnowa ta składa się 1) z tak zw. włókien promienistych Müllera, które leżą w przerwach między pierwiastkami nerwowemi siatkówki po przez całą jej grubość; na stronie jej wewnętrznej pęczki włókien rozszerzają się i końce ich, łącząc się między sobą, tworzą tak zwaną blaszkę granfczną wewnętrzną siatkówki (membrana limitans interna retinae), oddzielającą ją od ciała szklistego; na stronie zewnętrznej włókna tworzą również błonkę zewnętrzną, tym razem sitkowa-tą, przez której otwory przechodzą pierwiastki nerwowe siatkówki; 2) z rozgałęzionych komórek pająkowatych. — Najgłówniejszemi składnikami części nerwowej są 3 piętra neuronów ( ob. ) połączonych między sobą wyrostkami, leżącemi na obydwuch biegunach komórek, mianowicie w takim porządku : komórki zwojowe pierwszego piętra ( wewnętrzne) posiadają każda jeden wyrostek od

ww

(I

Z,

mm

Fig. 2r‘9. Budowa siatkówki (powiększenie bardzo znaczne) le blaszka graniczna zewnętrznej siatkówki (inemhr. limitons ext); li — blaszka graniczna wewnętrzna (mem. Um. tut.); 7, II, III — trzy piętra neuronów; —pręciki (bacilli); c — czopki (cmii) gb i gc -komórki wzrokowe; bp — kom. nerw. dwubngunowe mp — kom. nerw. wielobieimnowe; fn — włókna nerwu wzrokowego; x, x.j x₃, yu y, y₃ — neurony łączne.

strony wewnętrznej, będący włóknem nerwu wzrokowego; drugi wyrostek (zewnętrzny) połączony jest z wewnętrznym znowuż wyrostkiem jednej z komórek drugiego piętra, której wyrostek zewnętrzny połączony jest z wyrost-

Idem komórki piętra trzeciego, najwyższego (najbardziej zewnętrznego). Neurony tego piętra (stratum bacillosum) są t. zw. komórkami wzrokowemi czyli komórkami pręcików i czopków (coni et baeilU); są to właściwe pierwociny pochwytności (perceptio) wzrokowej, do których światło przechodzi po przez wszystkie wyżej wspomniane warstwy komórek nerwowych.— Na siatkówce wszystkich kręgowców znajduje się miejsce najlepszego widzenia, różniące się budową od pozostałych części siatkówki, leżące na środku odcinka tylnego oka; nazywa się zagłębieniem ś r o d к o w e m (fovea centralis). W tern miejscu wszystkie warstwy siatkówki stają się cieńsze, pręciki nawet znikają, pozostają tylko czopki.—Co się tyczy barwnika zawartego w odcinkach zewnętrznych pręcików, to składa się z t. zw, czerwieni (purpura) wzrokowej, która ulega rozkładowi pod wpływem padających na nią promieni światła, a w ciemności znów się wytwarza; w ten sposób akt widzenia uważać należy za sprawę fotochemiczną. —Miejsce wstąpienia nerwu wzrokowego do siatkówki zawiera tylko włókna nerwowe, rozchodzące się na wszystkie strony, jest zaś nieczułe na światło i tworzy t. zw. plamę ślepą oka.—Przyrządami łamiącemi światło są w oku kręgowców soczewka (lens) i ciało szkliste (corpus vitreum). Soczewka —jest to ciało kuliste lub soczewkowate (z przodu mniej, z tyłu bardziej wypukłe), składające się z komórek nabłonkowych, wydłużonych t. zw. włókien soczewki, spojonych między sobą istotą zlepną (niem. Kitt Substanz); pokryta jest soczewka z przodu warstwą komórek nabłonkowych, sześciennych; wszystko to otacza torebka sprężysta (capsula lentis), o budowie jednorodnej. Od brzegu ząbkowatego do równika soczewki ciągnie się błonka, która, doszedłszy do równika, rozszczepia się na dwa listki, przylegające jeden do powierzchni przedniej soczewki, drugi do tylnej; między obydwoma listkami, wkoło równika soczewki pozostaje szczelina, zapełniona płynem, t. zw. przewodzi к Pe’ti'ta (canalis Petiti). Błonka ta, czyli t. zw. pasek rzęskowy (zonula ciliaris, zonula Zin-nii) utrzymuje soczewkę w położeniu właści-wem. —Ciało szkliste, zapełniające miejsce pomiędzy soczewką a siatkówką, składa się z istoty galaretowatej, przezroczystej, obficie przepojonej płynem; w rozwoju zarodkowym tworzy się ciało to z tkanki łącznej, przeciętej naczyniami, ale z chwilą gdy doszło do rozwoju ostatecznego nie zawiera już w sobie ani komórek, ani naczyń. Powierzchnia przednia ciała szklistego opatrzona jest w zagłębienie (fossa patellaris), odpowiadające powierzchni tylnej soczewki. — Błonka cienka, otaczające ciało szkliste z tyłu i z boków, t. zw. błonka szklista (membrana hyaloidea), odgranicza je od siatkówki, a mianowicie od membrana limi-

mdi Ж

ćp

Ж Ne

oczna

tans interna retinae. — Co się tyczy części dodatkowych oka, to należy wspomnieć o narządach służących do poruszania gałki ocznej, do

/Tt4f

mcfe

G/»

iljUïJ

Ł- R

hr

'S

Pig. 210. Przekrój oka ludzkiego (powiększony)- hT,>—nerw wzrokowy; a—tętnica środkowa siatkówki: R—siatkówka; pc—plamka ślepa; t/.~zagłębienie środkowe z plamką żółtą: eh. — naczyniówka;

twardówką; /’—ciało szkliste; h - błona szklista; Cr—soczewka; ci i cp—przednia i tylna części torebki sprężystej i—tęczówka; mc—ciało rzęskowe: A— komora przednia: Co—rogówka; ej— łącznica.

osłanianiania jej i do zwilżania. Gałka poruszana bywa przez 6 mięśni, które podług kierunku dzielą się na 4 proste, a mianowicie: prosty górny, dolny, zewnętrzny i wewnętrzny (Musculus rectus superior, inferior, externus et internus) i 2 skośne: górny i dolny (M. obliquus superior et inferior). Cztery pierwsze, zaczynając się od

dna dołu ocznego, zwykle od pochwy twardej nerwu wzrokowego; tworzą rodzaj ostrosłupa,,-którego wierzchołek umieszczony jest w tyle gałki ocznej, a otwór podstawny w jej płaszczyźnie równikowej, gdzie cztery końce mięśni przytwierdzone są do twardówki. Co do mięśni skośnych, to przeważnie zaczynają się jeden po nad drugim, od ściany przyśrodkowej, wewnętrznej dołu ocznego, biegną ku gałce i obejmują ją w okolicy równikowej, tworząc rodzaj „pierścienia mięsistego“, — Do porusza-aia powiek służy u wszystkich kręgowców mięsień podnoszący powiekę górną, a u niektórych również mięsień obniżający dolną (m. levator palpebrae superioris et depressor palpebrae mferioris). Same powieki są zagiętkami skóry zarodkowej, która prócz tego pod postacią błony śluzowej (łącznicy albo spojówki) przechodzi na gałkę oczną, gdzie zrasta się szczelnie z rogówką. — Gruczołów, które służą do zwilżania powierzchni wolnych ocznych, brak u ryb, ponieważ te zamieszkują środowisko płynne. U płazów spotykamy jeden gruczoł, wytwór łączniczy, u gadów jest ich dwa o budowie odmiennej: jeden mieści się w kącie oka wewnętrznym, od strony spodniej gJłki — jest to gruczoł błony migawkowej albo gruczoł Harde r a (gl. Harderiana) drugi leży w kącie wewnętrznym oka — jest to gruczoł łzany (glandula lacrimalis); u ssaków ma gruczoł ten dążność do rozpadania się na kilka oddziałów i przesunięcia się w kierunku powieki górnej, tak, że przewody jego otwierają się u nich do sklepienia górnego łącznicy. Prócz tego u ssaków znajdujemy w powiece górnej gruczoły drzewiasto rozgałęzione lub groniaste, należące do grupy gruczołów tłuszczowych; przewody ich wywodzące mieszczą się na krawędzi wolnej powieki i wydzielają istotę tłustą. — Roz-

• К.-* •    ‘

о«**'.

Vi'

'-3

Шк

и»

щ

IfU

-V-

ж.

.у-

ЕЙ

Vf

■tyr

stir"®

r.

Fig, 212. Gruczoły oka ludzkiego (wielkość właściwa) o—przewód łzany; h—worek łzany: c—kropki łzane; d— gałąź żyły czołowej; e—dżwigacz powieki górnej; f— gałąź' tętnicy skroniowej; g—gruczoł , łzany; h—grućzołki Meibom a.

Fig. 211. Ma ę ś n i e papki o cznei (wieltość wła- patrzywszy budowę oka typową kręgowców, śeiwa) a—m. bloczkowy; Ъ — m. prosty górny: c—m. j naieży dodać jeszcze słów kilka o zmianach

rząt.—Przedewszystkiem u lancetnika (Am-phioxus), z gromady bezczaszkowców czyli г u г к o s i e r d ny cli, dotychczas nie stwierdzono istnienia parzystego narządu wzroku; znajdujemy u niego tylko oko nieparzyste pod postacią skupienia barwnikowego na samym przo-dzie układu nerwowego. Ryby wogóle posiadają oczy stosunkowo wielkie, o rogówce przypłaszczonej, wskutek czego gałka oczna różni się bardzo od postaci kuli; soczewka duża; twardówka u spodoustów, kostołusków i wielu kościstych zabiera w sobie chrząstkę; u jesiotrów twardówkę chrzęstną otaczają prócz tego części kostne; twardówka oddzielona jest od naczyniówki szczeliną lim-fatyczną, napełnioną tłuszczem i komórkami bar-wnikowemi,t. zw. blaszką nadnaczyniów-kową (lamina suprachorioidea). U kościstych i spodoustych do tejże przylega t. zw. srebrnica (argentea), błona błyszcząca barwami srebrzystemi lub zielono-złocistemi, składająca się ze skupienia licznych światło łamiących kryształów wapnia guauinowego (nadającego również połysku łuskom ryb). U spodoustów argentea znajduje się na tęczówce, a prócz tego na stronie wewnętrznej naczyniówki znajdujemy t. z w. makatę świecącą (itapetum lucidum), wskutek czego dno oka tych ryb połyskuje blaskiem metalicznym i świeci się w ciemności. U ryb kościstych na dnie oka pomiędzy twardówką, a naczyniówką znajdujemy szczególną sieć naczyń, otoczoną często pokładem grubym tłuszczu i obejmującą pod postacią poduszeczki nerw wzrokowy, tam gdzie wstępuje do oka — jest to t. zw. gruczoł naczyniówki (glandula chorioi-dalis). Około miejsca wstąpienia nerwu zaczyna się u ryb t. zw. wyrostek sierp o wa-t у (processus / alei] or mis), wytwór zarodkowy międzytkanki miąższowej, biegnący po przez siatkówkę i ciało szkliste aż do soczewki, łukowato się zakrzywiając i przytwierdzając się do torebki nabrzmieniem guziczkowatem lub trąbkowatem—t. zw. dzwonkiem Hallera (campanula HaUeri)\ dzwonek odgrywa rolę przyrządu akomodacyjnego, który za pomocą zawartych w niem włókien mięśniowych, gładkich zmienia kształt i położenie soczewki i przez to przystosowuje oko do widzenia przedmiotów w odległości rozmaitej; po przez wyrostek sier-powaty biegną do dzwonka nerwy i naczynia.

Fig. 213. Oko ryby w przecięciu (powiększone) Op—mrw wzrokowy; L - Soczewka; Gp — dzwonek Hallera (Campanula tlalleri); Pr wyrostek sierpowa-ty (processus Jalciformis).

Ryby posiadają zawiązek trzeciej powieki, tak zwaną błonę migawkową (membrana nictitans). — Co się tyczy oka płazów, to nie posiada ono ani srebrnicy i makaty , ani gruczołu naczyniówki, ani wyrostka sierpowatego z dzwonkiem Hallera. Pod innemi względami podobne jest do oka ryb: posiada chrząstkę w twardówce, rogówkę o krzywiźiiie powierzchni nieznacznej i soczewkę kulistą; gałka oczna mniejsza i bardziej kulista niż u ryb. Płazy beznożne (Gymno-phiona), żyjące w ziemi, i proteusz (Proteus anguineus), żyjący w grotach podziemnych Krainy, posiadają oczy szczątkowe, pokryte skórą. Proteusz nie ma prócz tego ani soczewki, ani ciała szklistego. Płazy bezogonowe (Anura) prócz 4 prostych i 2 skośnych mięśni posiadają jeszcze dwa mięśnie oddzielne: 1) m. wcią-gacz gałki ocznej (musculus retractor bulli) i m. podnoszący gałkę (m. levator bul-bi). Co się tyczy powiek, to u płazów są lepiej rozwinięte, niż u ryb. U bezogonowych dolna bywa ruchoma i odgrywa rolę błony migawkowej. — Wśród gadów (UeptUia) u jaszczurek i żółwi występuje chrząstka w twardówce, a wokoło tej chrząstki pierścień z blaszek kostnych. — U jaszczurek naczyniówka tworzy zagiętkę, która w miejscu wstąpienia nerwu wzrokowego przenika* do gałki ocznej; zagiętka ta odpowiada wyrostkowi sierpowate-mu ryb i grzebieniowi ptaków, ale nigdy nie dosięga ich stopnia rozwoju; u wężów i krokodyli ledwie jest widoczna, u Hatteria i żółwi zgoła jej brak. U gadów istnieją powieki dobrze wykształcone. U wężów i niektórych jaszczurek (Amphisbaenidae, Ascolabatae) powieka dolna zrasta się z górną^ifprzez to oko przykryte jest od przodu błoną jednociągłą, przezroczystą, mającą postać szkiełka zegarkowego. Między tą błoną i powierzchnią przednią gałki ocznej znajduje się szczelina, wypełniona cieczą łzaną i połączona za pomocą przewodu łzauego z jamą nosową. Oko gadów nie posiada srebrnicy ani gruczołu naczyniówki; makatę (tapetum) znajdujemy w oku jaszczurek. Kształt gałki kulisty. — Oko ptaków odznacza się wielkością nieproporeyo-nalną; największe oczy posiadają drapieżne, a szczególnie nocne. Gałka oczna ich, wydłużona, ma postać lunety i dzieli się na dwa oddziały: przedni, większy, i tyluy, mniejszy; pierwszy z nich, ograniczony z przodu rogówką bardzo wypukłą, zawiera wewnątrz komorę przednią oka obszerną i mięsień poprzecznie prążkowany, złożony, składający się z kilku części, (musculus ciliaris Cramptoni). Twardówka chrzęstną zawiera zaraz za brzegiem rogówki pierścień, utworzony z 13—15 blaszek kostnych, dachówkowato na siebie zachodzących. Takie same blaszki kostne znajdują się w oddziale tylnym twardówki, wkoło miejsca wstąpienia nerwu wzrokowego do gałki ocznej. Od tego miejsca biegnie również, jak u niektórych gadów, grzebień albo w a e li 1 ar z {pec-ten), sięgający aż do soczewki, pod postacią blaszki klinowatej lub czworokątnej, silnie pomarszczonej. Grzebień ten, obficie unaczyniony, odżywia wnętrze gałki ocznej i siatkówkę, pozbawioną u ptaków naczyń з własnych, [nie lod-

SR —

prostych i 3 skośnych istnieje u wielu ssaków, a zwłaszcza u kopytnych, jeszcze t. zw. mięsień wciągacz gałki ocznej (musculus retractor hulbi); zaczyna się na dnie dołu ocznego i obejmując pochewkowato nerw wzrokowy, a przytwierdza się do powierzni tylnej gałki.—Na zakończenie wspomnieć należy o t. zw. oku uieparzystem, czołowem albo ciemlennem niektórych kręgowców. ■ Jako j takie istnieje u jaszczurki Hatteria. Obwodowa, do na-

JL

Ор

i!

Fig. 214. Око 'р fia к a w przecięciu (powiększone) Ор-nerw wzrokowy: L-soczewka (lens.v, SR—pierścień blaszek kostnych otaczający części clirzęstne twardówki; P— gr.ebleó.

grywając roli przyrządu akomodacyjnego. Kiwi [Apteryx) nie posiada grzebienia w oku. —Oko ssaków, o postaci prawie kulistej, u wielorybów z rogówką płaską, u pozostałych ze znacznie wypukłą. Twardówka stekowców {Monotremata), tak samo jak u niższych kręgowców, zawiera chrząstkę; u pozostałycli ssaków chrząstka zanika, twardówka zaś utworzona jest z tkanki włóknistej twardej, pochodzenia międzymiąższowego. W naczyniówce, między blaszką naczynną i włuskowato-naczynną, jak wspomnieliśmy wyżej, mieści się u naczelnych warstewka pograniczna cienka, u j e d n о к o-pytnycli, przeżuwaczy, wielu torbaczy i delfinów t. zw. pokład włóknisty, nadający blask metaliczny oczom tych zwierząt; u d r a p i e ż n у c li i płetwonogich t. zw. pokład komórkowy, zawierający kryształki drobniutkie, iglaste, co również powoduje blask oczu. Oczom ssaków brak jest grzebienia i wyrostka sierpowatego. Kształt źrenicy u nich bywa rozmaity: okrągły (u człowieka), poprzecznie owalny (u kopytnych, wielorybów), pod postacią szczeliny pionowej (np. u kota). Siatkówka w przeciwieństwie do siatkówki po-zostałysh kięgowców, posiada naczynia własne, pochodzące od tętnicy środkowej nerwu wzrokowego (arteria centralis retinae). Soczewka ssaków u powierzchni przedniej mniej, tylnej — bardziej wypukłej; tylna leży w zagłębieniu ciała szklistego, w t. zw. fossa patel-laris.— Co się tyczy umięśnienia oka, to jeden z typowych mięśni gałki ocznej, mianowicie skośny górny w kącie wewnętrznym dołu ocznego przechodzi nad b 1 o c z к i e m {trochlea), wyrostkiem kości czoła (stąd nazwa „mięsie ń bloczkowy“) i zagina się w poprzek, doclio-pzą,c do ściany górnej gałki. Prócz 4 mięśni

3-

Fig. 215. Przecięcie podłużne przez oko ciemienne jaszczurki Hatteria punctata (powiększone znacznie) 1—skóra; 2—soczewka; 3 jama gr.łki ocznej; 4—barwnik ciemny;t5 - siatkówka; 6—naczynia krwionośne;

7—komórki zwojowemu nasady nenvu;is—nerw.

skórka ciemienia fzwrócona ściana szyszynki (glandula pinealis s. epiphysis cerebri) grubieje pod postacią ciała soczewkowatego, część zaś ośrodkowa ściany?pęcherzyka, przechodząca w łodyżkę włóknistą o budowie^ nerwu, składa się z kilku warstw komórek i przypomina budową swoją siatkówkę w oczach parzystych u kręgowców. U innych kręgowców ciała soczewko watego niema, oko ciemienne jest prostsze i składa się z pęcherzyka kulistego, leżącego pod naskórkiem przezroczystym ciemienia, wysłanego nabłonkiem migawkowym i połączonego za pomocą łodyżki czczej z mię-dzyinóżdżem. (Mesencephalon). — Literatura. J. Müller „Zur vergleichenden Physiologie des Gesichtssinnes“ (1876): Carrière „Die Sehorgane der Thiere“ (1885); Gre nacher „Untersuchungen über das Sehorgan der Arthropoden“ (1879); Patten „Eyes of Mcdlusks and Arthropods“ (1886); Hesse „Untersuchungen ueber

А. E.

die Organe der Lichtempfindung“ („Zeitschr. für wiss. Zool.“ r. 1896); Hatschek „Lehrbuch der Zoologie“ (1889); Kessler „Zur Entwicklung des Auges“; Leuckart „Organologie des Auges“ К ö 11 i к e r „Zur Entw. des Auges“ (1883); Schulze „Zur Entw. des Saügethierauges“ (1892);Mi c h al к о v i c s „Über den Kamm des Vogelauges“ („Arch. f. m. An. r. 1873); Ziegenha gen „Beitrag zur Anatomie

der Fisehaugen“ (1895); Rabl „Über den Bau und die Entwicklung der Linse“ („Zeitschr. für wiss.Zool.“ r. 1898); Hans Virchow „Beitr. zur vergleichenden Anat. des Auges.“ (1882); B éraneck „Ueber das Parietalauge der Reptilien“ („Anat. Anz.“ r. 1892). Podręczniki anat. porównawczej Wiedersheim a, J.Nussbaum a, Langa, Korse he It a i in.

KONIEC TOMU IV SERYI Ii-ej.

/• %

4

Vt У

**

W

!

\

*

* f

' •'    ■-    Я ' ;

• i: ' -

*

»4

■ ..

%

4

&

■

*

*

»

- *î

■

*

V*

r

♦

- V

m

*

4

V

9

’

*

V

%

4>

.

*-

■<

*

4

1^- ■■■

v'

г

*» ■

*

' »

*

P

Я

ł * ł

-*'* V

'

Dodatek do Tomu // 5. II W. E. I.

KOMITET REDAKCYJNY

WIELKIEJ ENCYKLOPEDYł POWSZECHNEJ

ILUSTROWANEJ

SKŁADAJĄ:

Л:

!»

Brückner Aleksander (Literatura polska) Broniewski Kazimierz (Sztuki plastyczne) Czerwiński Kazimierz (Zoologia)

Dickstein Samuel (Matematyka)

Grostomski Walery (Literatura powszechna) Gralewski Jan, ksiądz (Dział kościelny) Jezierski Wacław (Geografia)

Kempner Stanisław (Ekonomia) Kochanowski Jan Karolr(Historya)

Konic Henryk (Prawo)

Kramsztyk Stanisław (Astronomia i Fizyka) Kryński Adam Antonifc(Językoznawstwo) Krzemiński Stanisław (Sekretarz redakcyi) Krzywicki Ludwik (Redaktor Główny Ser. 1 Antropologia i Etnografia)

Kulwieó Kazimierz (Zoologia)

Kuszelewski Antoni (Technika i Technol.)

Libicki Stanisław (Prawo)

Łempicki Michał (Górnictwo)

Nałkowski Wacław (Geografia fizyczna) Peszke Józef (Redaktor Główny Ser. II Medycyna)

Poliński Aleksander (Muzyka)

Popławski Seweryn, ksiądz (Dział kościelny( Pożaryski Mieczysław (Elektrotechnika). Eewieński Stanisław (Rolnictwo) Skłodowski Józef (Medycyna)

Sławiński Kazimierz (Chemia)

Smolikowski Seweryn (Sztuki plastyczne i Filozofia)

Straszewski Maurycy (Filozofia)

Trzebiński Józef (Botanika)

Weyberg Zygmunt (Mineralogia)

Zieliński Zdzisław (Botanika)

Lista Współpracowników W. Encykiop. Ilustrowanej.

a) Podług alfabetu:

Abraham Władysław. W. A.

Alexaudrowicz Jerzy, f J. A.

Andrychiewicz Wład. f. Wł. Andr.

Appel Karol. K. A.

Askenazy Szymon. A.

Balzer Oswald 0. B.

Banzemer Jan f. Dr. J. В Barwiński Eugeniusz. Dr. Eug. B.

Baudouin de Courtenay Jan. B. ce C Beckerman Józef. J. B.

Bełcikowski Jan. Błc.

Bełza Stanisław. St. B.

Bem Antoni Gustaw f. A G. В Benni Artur Ar. B.

Białaszewicz Kazimierz. K. B-cz Ks. Białkowski Józef. Ks. J. B.

Bieliński Józef. Dr J. B. i J. B. Dr.

Bielski Wincenty. W. 8.

Ks. Błachut Augustyn. X. A. BI.

Ks. Bogacki Wincenty. Ks. W. B. Bogusławski Władysław. W Bg.

Bojasiński Józef. J. B.

Ks. Bokalski M. K. Ks. M. K. Bk i Boniecki Adam. B.

Bornstein M- Dr. M. B. i Dr. M. Bor.

Bostel Ferdynand. F. B.

Broniewski Kazimierz. К. B.

Brunner Jerzy. Dr J-y Br.

Briickner Aleksander. A. P.

Brykner Wacław. W. Br.

Budyta Tadeusz. T. Б.

Bugdanowa K. S. K. S. B.

Centnerszwer M. M. Cent.

Centnerszwerowa Bóża. R. C-wa.

Cercha Stanisław. S. C.

Ks. kan. Chełmicki Zygmunt. Ks. Z. Ch. Chmielowski Piotr f. P. Ch.

Ks. Chodyński Stanisław. Ks. S. Ch. Choroszewski Wincenty f. W. Chor. Choroszewski Władysław. Wł. Ch.

Ks. Chotkowski Władysław. Ks. Wł. Ch. Chrzanowski Leon. L Ch.

Chrzanowski Wacław. W. Ch. Chrząszczewska Jadwiga. J. Ch.

Chwalewik Edward. Chw. i E. Chw. Ciechowski Wacław. W. C.

Cohn Adolf Jakób. Ad. J. C.

Cylkow Izaak. I. C.

Czarnowski Stan. Jan. St. J. C.

Czermak Wiktor. W. Cz.

Czerwiński Kazimierz. К. A. C.

Czołowski Aleksander. C. i Al. Cz. Daszyńska Zofia. Dasz.

Demby Stefan. D-y.

Dawid Jan Władysław. J. Wł. D.

Dickstein Samuel. S. D.

Ks. superintendent Diehl August K. Ks. A. K. D. Diehl Edmund f E. D.

Długopolski E. Ed. Dł.

Domański Stanisław. St. D.

Domaszcwski Jan Wład. J. Wł. Don. Donimirski Antoni. A. D.

Dowgird Tadeusz. T. Dowgird Dróge Józef J. D.

Drzażdżyński Stanisław. St Drz Dubiecki Maryan. M. D.

Duda Franciszek. Dd.

Dudrewicz Leon. L. D.

Dunin Karol. K. D.

Dydyński Teodor. T. D.

Dziadulewicz Stanisław. D.

Dzierżawski Bolesław. Dz.

Eberhardt J. J. E.

Eisenman Arnold. A. E.

Eismond Józef. J E.

Estreicher Karol, (e—r).

Estreicher Tadeusz. T. E.

Ettinger J. K. J. К. E.

Fabian Aleksander. F.

Fiukel Ludwik. L. F. — I. i Dr. L. F. — I Flaum Maksymilian. M. F.

Fuk Stanisław. St. F.

Gabszewicz Br. B. G.

Gajsler Feliks Justyn. J. F. G.

Galie Henryk H G.

Garliński Władysław. W. Gar.

Gawroński Juliusz. Dr. J, G.

Gay Henryk. H. G.

Gembarzewski Bronisław. Br. G.

Gerson Wojciech f W. G. i Wij. G.

Gloger Zygmun. Z. Gl.

Głąbiński Stanislaw. Dr. St. G.

Ks. Gnatowski J. Ks. J. G.

Gniazdowski. Gn.

Gnoiński К . K. G.

Gorzycki K. J. Dr. K. J. G.

Gostomski Walery. W. G.

Goyski Maryan. M. G-y.

Gozdawa Marek. M. G.

Górski Konstanty f. K. G.

Grabowski Bronisław f. B. Gr.

Grabowski Edward f. E. G. i E. Grabowski. Ks. Gralewski Jan. Д Granowski Juliusz. J. Gr.

Gryżewski Jan. J. Gr.

Handelsman Marceli. M. Han.

Heflich Aleksander. A H.

Heppon Julian f. J. H.

Heryng Zygmunt. Z. H.

Heurich Jan (syn). J. H-ch i J. H.

Hincz. H.

Hirszband Bronisław. Dr. B. A. H. Hirszowski. H.

Homolieki Jan. Hml.

Homułko Maksymilian. H. i M. H.

Hoyer Henryk (starszy) Dr H. H.

Hube Romuald f. R.

Iwański Jan. Iw.

Jabłonowski Aleksander. Al. Jabl. Jabłonowski WRadysław. Wlad. Jabl.

Ks. Janczak Łukasz. • Ks. Ł. J. Janiszewski Stanisław. S. J. Jankowski Edmund. E. J.

Jasieński A. M. A. M. J.

Jasiński Roman f. Dr. J.

Jawdyński Franciszek f. Dr. F. J. Jelski Aleksander. Al. J.

Ks. Jełowicki Adolf. Ks. J.

Jezierski Feliks, f J. F.

Jezierski Wacław. W. J.

Jeziorański Feliks f. F. Jez. Jeziorański Józef. J. J.

Jurkiewicz Karol. K. J.

Kamieniecki Witold. Wit. Kam. Kamiński Jan Maurycy. J. M. K. Kantorek Feliks. F. Kan.

Karbowiak Antoni. A. Karb.

Karpiński Bolesław. B. K.

Karpiński Henryk. H. Karp.

Karłowicz Jan f. J. K.

Karpowicz Stanisław. St. K. Karwowski Stanisław. Dr S. K. Kasparek Franciszek f. Fr. K. Kaszewski Kazimierz. K. K.

Kempner Stan. Aleksander. St. A. K. Kenig Józef f. i. Kg.

Kętrzyński Wojciech. Dr W. K. Kętrzyński Stanisław. S. Ktrzn. Kindelski Jan J. K.

Kirszrot-Prawnicki Józef. Józef К P. Kleczkowski Kazimierz F. K. KI. Kłodziński Abdon. Ab. KI. Kochanowski Jan Karol. J. К. К Koczanowicz Mieczysław. M. A. K. Kodisowa Józefa. Dr J. K.

Konic Henryk. H. K.

Konopczyński Emilian. Em. K. Konopczyński Władysław. W. K. Kopczyński Aleksander. Dr Al. к. Kopera Feliks. F. K.

Korenfeld Mikołaj. M. K.

Korotyński Ludwik. S. L. S. K. Korotyński Władysław. Wł. К Ks. Korsak K. Ks. K. Kor.

Korzon Tadeusz. T. K.

Korzon Tadeusz (młodszy). Dr T. K. Kostro Apolinary. A. K.

Koszutski Stanisław Koez. Kościałkowska Zyndram W. W. Z. K. Kościałkowski Stanisław. Kość. Koziołkiewicz J. J. K-icz.

Kozłowski Władysław. Wł. M. K. Kraków Kazimierz f. Dr К. K. Kramsztyk Feliks. F. K.

Kramsztyk Stanisław. S. K.

Kraushar Aleksander. Al. Kr.

Krauz Kazimierz. K. Kr.

Krćek Franciszek. Dr Fr. Kr. Kreczmar Jan. J. Kr.

Krotoski Kazimierz. Dr К. K.

Król Kazimierz. Kaź. K.

Ks. Krupiński Fr. f. F. K. ks.

Ks. Krynicki Wład. Ks. Wl. Kr. Kryński Adam Antoni. A A. K. Krzemiński Stanisław, s.

Krzy.ruski Edmund. E. Krz.

Krzywicki Ludwik. L. K.

Ks. Kubicki Wł. Ks. Wł. Ku. Kucharzewski Feliks. F—ks. K. Kuczyński Antoni. Dr Ant. K.

Kudelski Adam. A. K.

Kujawski Kazimierz. Kaź.

Kulwieć Kazimierz. K. K—ć.

Kuniewicz Józef. Dr Ku ...cz. Kuszelewski Antoni. A. Kusz.

Kutrzeba Stanisław, sk.

Lange Antoni. A. L.

Lebiedziński P. P. L.

Leist Artur. A. .

Lepszy Leonard, zy.

Leski Józef. J. L.

Lewicki Witold. Dr W. L Lewiński Jan. J. L.

Libicki Stanisław. S. L.

Likiert Nikodem. L.

Lipnicki Eugeniusz f. E. L.

Lisiecki Stanisław. St. L.

Lorentowicz Jan. 1. Lor.

Loria Stanisław. S. L\

Lubowski Edward. E. Lu.

Lutosławski Wincenty. W. L. Lutosławski Maryan. M. L.

Łabuński Józef. J. Ł.

Laganowski Stefan S. Ł.

Łagowski Floryan. F. Ł.

Laguna Stosław f. St Ł.

Łącki Bronisław. B. Ł.

Łempicki Michał. M. Ł.

Łopaciński Hieronim. H. Ł.

Łoziński Bronisław. B. Ł.

Luczkiewi.cz Henryk f. Dr Ł.

Machlejd Byszard. R. M.

Mahrburg Adam. Ad. M.

Majchrowicz Franciszek. Dr Fr. M. Majewski Erazm. E. Maj.

Majkowski Julian. Dr. J. M. Makowiecki Bolesław f. M.

Ks. Maks Karol. Ks. K. M. Maleszewski Tytus f- T. M. Maliniakówna Regina. Mai.

Malinowski Alfons. Dr. M.

Ks. Malinowski Bronisław. Ks. B. M. Malinowski Piotr f. P. M.

Manteuffel Gustaw. G. M.

Marrenó Walerya f. W. M.

Martynowski Franciszek K. f. F. K. M. Massonius Maryan. Mns.

Maternicki Aleksander f. Al. Mai. Matuszewski Ignacy. Ig. Mat.

Ks. Matuszewski Teofil. X. T. M. Merecki R. R. M.

Mierzyński Antoni. A. M.

Mierzyński Józef. J. Mi.

Mieszkowski Antoni f. Aem.

PoP

Migasiński E. E. M-i.

Miklaszewski Sławomir. M.

Miłobędzki Tadeusz. T. M.

Minkiwicz Edward. Ed. Min.

Minkiewicz Stanisław. S. M. i St. M.

Ks. Mirecki. fm.

Mizerski Józef. J. M.

Mleczko Stanisław. S. M.

Mogilnicki Aleksander. Al. Mog. Mokrowicki Bolesław. B. M.

Moldenhawer Aleksander. A. Mol.

Moycho Stefan. M-cho.

Muszyński Jan. J. Mus?.

Mutermilch Wacław. Mut.

Nałkowski Wacław. W. N.

Narkiewicz Jodko Antoni. A. N. i.

Ks. Nassalski M. Ks. M. N.

Nieniewski Apolinary. A N.

Niezabitowski E. L. E.

Nitman Karol J. Dr. K.

Kitowski Jan. N.

Nowicki Władysław. WI. N.—i. Nowodworski Franciszek. Fr. N. Nowodworski Witold. W. N.

Nusbaum Józef. J. Nm. i Dr. J. Nm. Ochimowski Feliks. F.

Ochorowicz Juljan. J.

Ok< lski Antoni f. A.

Okraj ni Antoni. A. 0.

Olszewski Maryan. 0.

Ołtuszewski Władysław. Dr. W. 0.

Opatrny Jarosław. Op.

Osterloff Waldemar. W. 0.

Ks. Owczarek W. Ks. W. 0.

Pajewski Alfons f. Dr. A. P.

Papieski Leon. L. P.

Pawiński Adolf f. A. P.

Pazdro Zbigniew. P-о i Zb. P.

Peszke Józef. Dr. J. P.

Peszke Ignacy. Ig. P.

Piaszczyński Józef f. Dr. Psz.

Piątkowski Henryk. H. P.

Pietkiewicz Antoni (Adam Pług) f. *, -f i — Pietkiewicz Zenon. Zn. Pt.

Piłat Tadeusz. Tad. Piłat,

Piotrowski Władysław. W. P.

Plenkiewicz Roman. R. PI. - cz.

Podernia K. K. P.

Poliński Aleksander. A. Pol.

Ks. Popławski Seweryn. S. PI.

Popowski Stefan, i t. P.

Posner Salomon. S. P.

Poznański Samuel. Dr. S. P.

Pożaryski M. M. Poż.

Prochaska Antoni. А. Г ska.

Prokesch Władysław. Wł. Pr.

Przestrzelski R. R. P-ski.

Przewoski Edward. Dr, E. P.

Ks. Przeździecki Henryk. X. H. P. Przyborowski Józef f. J. P.

Ptaszycki Stanisław, j S. P.

Puławski Antoni. Dr. Ant. P.

Radliński Ignacy, i. R.

Radziwiłłowicz Rafał. Dr. R.

Rajchman Aleksander. Al. R.

Rapacki Wincenty. W. R.

Raszewski Włodzimierz. Wł. R.

Rewieński Stanisław. St. Rew.

Rochetin Józef. Gryf.

Rogowicz Jakób f. J. R. — cz.

Roszkowski Gustaw. Rosz.

Rouppert Zygmunt f. r.

Rowiński Michał. M. Ro.

Rozmysłowski Michał. M. R.

Rozpędowski L. L. R.

Ks. Roztwrorowski J. J. R Rycerski Feliks. F. R.

Rychliński Karol. Dr. K. R.

Rydel Lucyan. L. R.

Rydel Józef. J. Rei.

Rygier-Nałkowska Zofia Z. R. N.

Rymar. Rym.

Ryszard Antoni. A. R.

Rzepko dr. Dr Rz.

Sadowski Henryk. H. S.

Sadowski Tadeusz f. T. S.

Sarnecki Zygmuut. Z. S.

Sawczyński Henryk. H. S. - i.

Semkowicz Aleksander. Dr. Al. S. Semkowicz Władysław. Wł. S-cz.

Sędziak Jan. Dr. J. S.

Siemiradzki Tomasz. T. S.

Ks. Siewierski Wł. X. S.

Ks. biskup. Simon Franciszek Albin. X. F. A. S. Skłodowski Józef. Dr. J. S.

Skrzycki W ojciech J. W. I. S.

Skrzypko vski Mieczysław. M, Sk.

Sławiński Kazimierz. K. Sł.

Smoleński Właa. W. S.

Smoleński Tadeusz. Г ad. ; mol.

Smolikowski Seweryn. S. S.

Sobieski Wacław. Sob. i Sb.

Sokal. Emil. E . S.

Sokołowski August. A. S.

Sokołowski Kazimierz. Dr. K. S.

Sosnowski Jan. J. S.

Spasowicz Włodzimierz. Wł. Spas. Sporzyński Ksawery. Sp.

Statkiewicz Czesław. Cz. S.

Staroń M. M. Stń.

Stetkiewicz Stel an f. St. St.

Stołyhwo Kazimierz. K. S.

Straszewski Maurycy. M. S.

Strumpf Edward f. E. S.

Struve Henryk. H. St.

Suchecki Stefan. S P. S.

Sułowski Romuald. R. S.

Szalay St. Sz.

Szaniawski Klemens Junosza f. KI. J. Szolc-Rogoziński Stefan f. S. S. R.

Szperl Ludwik. L. Szp.

Szumowski Aleksander i. A. S.

Szw'arc L I. Sz.

Szycówna Aniela. A. Sz.

Szymański E. E. Sz.

Ślósarski Antoni f. A. Ś.

Świda E. E. Św.

Święcicki Julian Adolf. J. A. Ś.

,iT

Y.

Świętochowski Adam ’Ad. Św. Świętochowski Andrzej. And. S. Taczanowski,'.Wacław. W. T.

Ks. Taczanowski Włodzimierz. Ks. W. T. Tarlinski Zygmunt. Z T-ski.

Teichfeld Arnold. Ar. T.

Tokarz Wacław. Trz.

Trepka Nekanda Edward. N. T. Trzciński Wawrzyniec f. W. Trz. Trzebiński Józef. J Trz.

Tur Jan. J. T.

Ułaszyn Henryk. H. Uł.

Urbanowicz Feliks f. F. U.

Uzdowski Józef. J. U.

Wachowski Kazimierz. K. W Wagner Bolesław f- B. w.

Waliszewski Kazimierz. K. W. Wasiutyński Aleksander. A. W. Wasserberg Ignacy. J. W-g. Wawrykiewicz Edward. Ed. w.

Weidel Emil. E. W.

Weigt Herkulan. gt.

Weinberg Izaak. Wbg.

Wertheim Aleksander. Dr A W.

Ks. Wesołowski S. K. Ks. S. K. v. Weyberg Zygmunt. Z. W.

Widman Karol t- K. W.

Winiarz Aloizy. Dr. AI. W. Wiorogórski Władysław. W. W Wisłocki Władysław. W. W. Wittyg Wiktor. W. W. W. Wojciechowski I. Ir. Wch. Wojciechowski Konstanty. K. W. Woj tan Władysław. Wl. W.

Wolff Józef f. J. W.

Wróblewski Witold. W. Wr. Wróblewski Władysław. Dr W. W. Wysłouch Antoni. A. Wysł. Zakrzewski Stanisław. St Zakrz. Załęski Witold. W. Zał.

Zawadzki Bronisław. Z.

Zawadzki Józef. Dr. J. Z.

Zieliński Edward W. E. W. Z. Zieliński Jan Kazimierz f J. K. Z. Zieliński Józef. J. Z. z Ł. Zieliński Władysław. W. Z. Zieliński Wł. Kornel f. W. K. Z. Zieliński Zdzisław. Z. Z. Zienkowski Franciszek. Fr. Zn. Zientarski Stanisław. S. Z. Znatowicz Bronisław. Zn.

Zych Wojciech. Zh.

Żabiński Józef. J. Ż.

Żórawski Maryan. M. Żór.

Lista Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

b) Według kryptonimów.

Prof. Szymon Askenazy.

A. A. K. — Prof. Adam Antoni Kryński. A B.i A Br. Prof. Aleksander Brückner. A. D.

A.

—    f Antoni Ślósarski.

—    Aleksander Wasiutyński.

Antoni Donimirski. Arnold Eisenman.

A. E.

A. G. B. — f Antoni Gustaw Bem.

A.. Ś.

A W.

A. Wysł. — Antoni Wysłouch. Ab. KI

Ad. J. C. — Adolf Jakób Cohn.

Abdon Kłodziński.

Adam Mahrburg

A. Hf. A. K.

Aleksander Heflich.

Adam‘‘Kudelski (zoologia). Apolinary Kostro (prawo).

A. K.

A. Karb. — Anto i i Karbowiak.

Ad. M.

Ad. Św. — Adam Świętochowski.

f Antoni Miesz'owski.

Dr Aleksander Czołowski (od t. 19-o) Aleksander Jelski.

Antoni Kuszelewski.

A. Kusz.

A. L.

A. L.

A. M.

A. M. J. — A. M. Jasieński.

Antoni Lange (artykuły literackie). Artur Leist (Armenia, dzieje). Antoni Mierzyński.

Aleksander Moldenhawer.

A. Mol.

A. N. J. — Antoni Narkiewicz Jodko.

A. O. A. O. A. F. A. Pol.

f Dr Antoni Okolski (prawo). Antoni Okraj ni (chemia), f Profesor Adolf Pawiński. Aleksander Poliński.

Aem.

Al. Cz.

Al. J.

Al. Jabł. — Aleksander Jabłonowski. Al. Kr.

Al. Mat.

Al. Mag. — Aleksander Mogilnicki. Al R.

And. Ś. — Andzej Świętochowski. Ap. N.

Ar. B.

Aleksander Kraushar.

f Aleksander Maternicki.

Aleksander Rajchman

Apolinary Nieniewski. Artur Benni.

Ar. 1

B.

A. Pska. — Antoni Prochaska. A. R.

A. S.

A. S.

A. Sz.

Antoni Ryszard.

Prof. A. Sokołowski (hist., od t. 27-o) f Aleksander Szumowski.

Aniela Szycówua.

li. de C.

B. G.

B. Gr. B. K.

B. Ł.

B. M.

—    Arnold Teichfeld.

—    Adam Boniecki.

—    Prof. Baudouin' de Courtenay Jan.

—    Br: Gabszewicz.

—    f Bronisław Grabowski.

—    Bolesław Karpiński.

—    Bronisław Łoziński.

—    Bolesław Mokro wieki,

B. W. Blc.

Br. G.

f £)r. Bolesław Wagner.

Jan Bełcikowski.

Bronisław Gembarzewski.

Dr Aleksander Czołowski (do tomu 19) Edward Chwalewik.

Czesław Statkiewicz.

Stanisław Dziadulewicz.

Dr Zofia Daszyńska.

Franciszek Duda.

Dr A. P. — Dr. Alfons Pajewski.

Dr A. W. — Dr Aleksander WTertheim.

Dr Al. K. — Dr Aleksander Kopczyński.

Dr Al. S. — Dr Aleksander Semkowicz.

Dr Al. W.— Dr Aloizy Winiarz.

Dr Ant. K.— Dr Antoni Kuczyński.

Dr Ant. /*.— Dr Antoni Puławski.

C.

Chw. Cz. St.

D.

Dasz.

Dd.

E. L. — E. L. N. — E. Maj. — E. M-i. — E. S. — E. Sz. — E. Śiv. — E. W. — E. W. Z.— E. Lu — Ed. Dl — Ed. Min. — Ed. W. — Em. K. — Em. S. — (e—r).    —

F.

Dr В. A. H. Dr Bronisław Hirszband.

Dr E. P. — Prof. Dr Edward Przewoski.

Dr Eug.B.— Dr Eugeniusz Barwiński.

Dr F. J. — f Dr Franciszek Jawdyński.

Dr Fr: Kr. Dr FranciszekJKrćek.

Dr Fr. M.— Dr Franciszek Majchrowicz.

Dr. II. H.

Dr J.

Dr J. B. — f Dr Jan Banzemer (ekonomia) Dr J. B. — Dr Józef Bieliński (med ).

Dr J. G. — Dr Juljusz Gawroński.

Dr. J. K. — Dr. Józefa Kodisowa.

Dr J. M. — Dr Julian Majkowski.

Dr J. Nm.— Dr Józef Nusbaum.

Dr J. P.

Dr J. S.

Dr J. S.

Dr J. Z.

Dr J-y Br. Dr Jerzy Brunner.

Dr К. I. N. Dr^Karol I. Nitman.

Dr K. J G. Dr K. J. Gorzycki.

Dr K. K. — f Dr Kazimierz Kraków (medycyna). Dr K. K. — Dr Kazimierz Krotoski (histm-ya).

Dr K. R. — Dr Karol Rychliński.

Dr K. S.

Dr K.U...CZ— Dr Józef Kuniewicz.

DrL.F-l.— Prof, dr Finkel. Dr Ł. —

Dr M. —

Dr M. Bor.

Dr Psz. —

Dr R. —

Dr Rz. —

Dr S. K. —

Dr S. P. —

Dr St. G —

Dr T. K. —

Dr W.K.—

Dr. W. L —

■ Dr W. O.—

Dr W. W.—

D-y

_ Dz.

E. Chw. E. D.

E. G. E. J.

E. Kr z.

F. B. — F. J. -F. Jez. — F. K. -F. K. — F K. Ks.-F. К. M. — F. Kan. -F. Ł. — F. O. — F. R. — F. U. -F-ks K. —

fm.

Fr. K. Fr. N. Fr. Zn. G. M. Gn.

Gryf

(ß.

H.

H.

llml.

Hr

I. C.

R.

Mat.

P.

Wch. —

5« ta b. U- s?

Ś. —

Dr.—

Prof. Henryk Hoyer (starszy), f Dr Roman Jasiński.

Dr Józef Peszke.

Dr. Jan Sędziak (med.).

Dr Józef Skłodowski (med., od t. 24-go) Dr Józef Zawadzki.

Dr Kazimierz Sokołowski.

f Henryk Łuczkiewicz.

Dr Alfons^Malinowski.

Dr M. Bornstein.

Dr. Józef Piaszczyński.

Dr Rafał Radzfwiłłowicz.

Dr. J. Rrzepko.

Dr Stanisław Karwowski.

Dr Samuel Poznański.

Profesor dr Stanisław Głąbiński. Dr Tadeusz Korzon (młodszy.

Dr W⁷ojciech Kętrzyński.

Dr WJtold Lewicki.

Dr W. Ołtuszewski.

Dr. Władysław Wróblewski.. Stefan Demby.

Dr Bolesław Dzierżawski. Edward Chwalewik. f Edmund Diehl.

E Edward Grabowski.

Edmund Jankowski.

Prof. dr. Edmund Krzymuski.

Eugeniusz Lipnicki.

E. L. Niezabitowski.

Erazm Majewski.

E. Migasiński. f Edward Strumpf.

E. Szymański. .

E' Świda.

Emil Weidel.

Dr Edw'ard W. Zieliński.

Edward Lubowski.

E. Długopolski.

Edward Minkiewicz.

Edward Wawrykiewicz.

• Emilian Konopczyński.

Emil Sokal.

Estreicher Karol.

Dr. Aleksander Fabian. Ferdynand Bostel. f Feliks Jezierski, f Feliks Jeziorański.

Feliks Kramsztyk (medycyna).

Dr. Feliks Kopera (starożytności), f Ks. Franciszek Krupiński, f Franciszek K. Martynowski. Feliks Kantorek.

Floryan Łagowski.

Feliks Ochimowski.

Feliks Rycerski, f Feliks Urbanowicz.

Feliks Kucharzewski.

Ks. Mirecki.

f Prof. Franciszek Kasparek. Franciszek Nowodworski. Franciszek Zienkowski.

Gustaw baron Manteuffel. Gniazdowski.

Józef Rochetiu.

Herkulan Weigt.

Maksymilian Homułko (technika). Hinc/.

Henryk Galie (literatura).

Henryk Gay (budownictwo). Henryk Konic.

Henryk Karpiński.

Hieronim Łopaciński.

Henryk 1 iątkowski.

Henryk Sadowski.

Dr. Henryk Sawczyński.

Profesor dr. Henryk Struve. Henryk Ułaszyn.

Jan Homolicki.

Hirszowski.

Dr Izaak Cylkow.

Ignacy Radliński.

Ignacy Matuszewski.

Ignacy Peszke.

I. Wojciechowski I. Szwarc.

Jan Iwański

f Dr Jerzy Alexandrowicz.

Julian Adolf Święcicki.

Józef Beckerman (prawo).

Józef Bojasiński (historya).

Dr Józef Bieliński.

Jadwiga Chrząszczewska.

Józef Drège.

J. Eberhard (technika).

Józef Eismond (nauki przyrodn).

Juliusz Granowski.

Jan Gryżewski (od tomu 28-gu) f Julian Heppen.

Józef Jeziorański, f Dr Jan Karłowicz.

Jan Kindelski (wojskowość).

f Józef Kenig.

Jan Kreczmar.

Józef Leski (ceramika).

Jan Lewiński (geol. i paleont.). Jan Lorentowicz.

Józef Łabunski.

Józef Mizerski.

J. M. K. — Jan Maurycy Kamiński. J, Mi.

Dr Józef Nusbaum (od tomu 19-go'.

J. O.

J. P.

J. R.

J. R-cz. J. Rei. J. S.

J. T.

J. Trz. J. U.

J. W.

f Józef Wolff. Ignacy Wasserberg.

Józef Żabiński.

Józef К. P. Józef Kirszrot-Prawnicki. K. A.

K. A. C. — Kazimierz Czerwiński.

K. B.

K. B-cz. K. D.

K. G.

K. G.

K. J.

K. K.

K. K-ć. K. KI. Kaź. K. K. Kr. •K. P.

K. s. к .s. в

К. SI

к. w. к. w. к. w. к. w.

Kazimierz Kujawski f Klemens Junosza Szaniawski. Stanisław Koszutski.

Stanisław Kościałkowski.

Ks. Adolf Jełowicki.

Ks. W. Owczarek.

Ks. Włodzimierz Taczanowski.

Ks. Zygnunt Chełmicki. Nikodem Likiert.

L. Ch. — L. D. — L. F-l. — L K. — L P. — L. R. — L. R. — L. S. K. -L. Szp. —

M.

M.

M. А. К— M. Cent. — M. D. -M. F. — M. G. — M. G-y — M. H. — M. Han. — M. K. — M. L. — M. Ł. — M. Foi. — M. R. — M. Ro. — M. S. — M. Sh. — M. Stń. — M. Żór. — Mai.

M-cho. — Mu s.    —

Mul.    —

N.

N. Г.

о.

о. в.

Op.

Р. Chm. P. L.

J. Ch.

J. D.

J, E.

J. E.

J. F. G. — Justyn Feliks Gajsler. J Gr.

J. Gr.

J. H.

J. II-cli. —'Jan Heurich (J. H.).

J. J.

J. K.

J. K.

J. K. E. — Dr J. K. Ettinger-J. K. K. — Jan Karol Kochanowski.

J. K. Z — f Jan^Kazimierz Zieliński. J. Kg.

J. K-icz. — J. Koziołkiewicz.

J. Kr.

J. L.

J. L.

J. Lor.

J. Ł.

J. M.

Dr J. Mierzyński. J. Musz. — Jan Muszyński.

J. Nm.

Dr Julian Ochorowicz. f Józef Przyborowski. Ks. J. Roztworowski. t Dr Jakób Rogowicz. Józef Rydel.

Jan Sosnowski.

Jan Tur.

Józef Trzebiński.

Józef Uzdowski.

J. W-g.

J. Wl D.— Jan Władysław Dawid.

J. Wł. Dom. Jan Władysław Domaszewski. J. Z. z Ł.— Józef Zieliński.

J. Ż.

Karol Appel.

—    Kazimierz Broniewski.

—    Kazimierz Białaszewicz.

—    Karol Dunin.

—    f Pułk. Konstanty Górski (wojsk.).

—    K. Gnoiński (elektrotechnika)

—    Prof. Dr. Karol Jurkiewicz.

—    Kazimierz Raszewski.

—    Kazimierz Kul wiec.

—    F Kazimierz Kleczkowski.

— Kazimierz Krauz.

—    Kazimierz Król.

—    K. Podernia.

—    Kazimierz Stołyhwo.

—    K. S. Bugdanowa.

—    Kazimierz Sławiński

—    f Karol Widman (życior.).

—    Kazimierz Waliszewski (historya).

—    Kazimierz Wachowski.

—    Konstanty Wojciechowski (hudownic).

Kai.

KI. J.

Kosz.

Kość.

Ks. A. K. D. Ks. August K. Diehl, Superintendent. Ks. В. M. — Ks. BronisławfMalinowski.

Ks. J. В,— Ks. Józef Białkow ki.

Ks J. G — Ks. prałat J. Gnatowski.

Ks. J.

Ks. K. Kor. Ks. K. Korsak.

Ks. К M.- Ks Karol Maks.

Ks. L. J. — Ks. Łukasz -Janczak.

Ks. M. К. ВЫ. Ks. Bokalski.

Ks. M. N.— Ks. M. Nassalski.

Ks. S. Ch.— Ks. Stanisław Cbodyński. Ks. S. К. И. Ks. S. K. Wesołowski.

Ks. W. B. Ks Wincenty Bogacki.

Ks. W. O.

Ks. W. T.

Ks. Wl. Ch. Ks. Władysław Chotkowski. Ks. Wł. Kr. Ks. Władysław Krynicki Ks. W. Ku. Ks. Władys ław Kubicki. Ks. Z. Ch.

L.

Leon Chrzanowski.

Dr Leon Dudrewicz.

Prof. Ludwik Finkel (w tomie 23—24) Ludwik Krzywicki.

Leon Papieski.

Lucyan Rydel (literatura).

L.    Rozpędowski (technologia). Ludwik S. Korotyński.

Ludwik Szperl.

Sławomir Miklaszewski (cbcrnia). f Dr Bolesław Makowiecki. Mieczysław Koczanowicz.

M.    Centnerszwer.

Maryan Dubiecki.

Maksymilian Flaum.

Marek Gozdowa.

Maryan Goyski.

Maksymilian Homułko.

Marceli Handelsman.

Mikołaj Korenfeld.

Maryan Lutosławski.

Michał Łempicki.

.M Pożaryski.

Michał Rozmysłowski.

Michał Rowiński.

Prof. Maurycy Straszewski. Mieczysław Skrzypkowski.

M. Staroń.

M. Żórawski.

Regina Maliniakówna.

Stefan Moycho.

Maryan Massonius.

Wacław Mutermilch.

Jan Nitowski.

Edward Nekanda Trepka.

Maryan Olszewski.

Profesor Oswald Balzer.

Jarosław Opatrny. f Dr Piotr Chmielowski. Lebiedziński.

P. M. P-o.

r.

R.

R.

R. C-wa. — Róża Centnerszwerowa. . RM.

Ryszard Machlejd.

R- P-ski. — R. Przestrzelski. R. S.

Red.

Rosz.

Rym.

s.

S. C. S. D.

S. J.

Stanisław Kramsztyk. S. Kirs-, r— Stanisław Kętrzyński. S. L.

S. Lo.

S. Ł.

S. M.

S.M.i St. Л/. Stanisław Minkiewicz. S. P.

S. />.

S. P. s.

S. PI

s. s.

S. S. R.

S. Z

як.

Sob.

Sp.

St. A. K. St. B.

St. D.

St. Drz. St. F.

Stanisław Karpowicz. Stanisław Lisiecki.

\.r

St. L.

St. Ł. ■ St. M. St. P. St. Rew.

f Stefan Stetkiewicz.

Sz.

Tadeusz Budyta.

Dr Teodor Dydyński.

.W

Tadeusz Estreicher. Prof. Tadeusz Korzon.

f Tytus Maleszewski (malarstwo). Tadeusz Miłobędzki (chemia). Tomasz Siemiradzki.

— f Tadeusz Sadowski (prawo). ;v

Dr. Wacław Tokarz Prof. Dr. Władysław Abraham. Wincenty Bielski.

W. By. 1C. Br. W. C. W. Ch.

W. Chor — flWincenty ChoroszewskC IV. Cz.

W G.

W. G.

Dr Wiktor Czermak.

Wacław Jezierski.

W. J. S. — Wojciech J. Skrzycki. W. K.

Wincenty Lutosławski, f Walerya Marrenó. Wacław Nałkowski.

W. Now. — Witold Nowodworski. W. O.

W. P.

IK R.

W. s.

II. T.

IC. Trz. — f Wawrzyniec Trzciński. -W. W.

Władysław Wiorogórski (farmacya) Dr Władysław Wisłocki (medycyna) IF. W. WWiktor Wittyg.

W. Wr.

W. Z.

Izaak Weinberg Witold Kamieniecki.

f Władysław Andrychiewb-z. Władysław Choroszewski. Władysław Korotyńsk;. Władysław M. Kozłowski.

ТС/ A-i. — Władysław Nowicki.

Wl. Pr.

Wl. R.

Władysław i’rokesch.

Włodzimierz Spasowicz Władysław Wojtan.

II ład. JM. Władysław Jabłonowski.

Woj. G. — , f Wojciech Gerson, X. Л. III. Ks. Augu-tyn Błachut.

Ks. Henryk Przeździeoki. Ks. Wł. Siewierski.

Z.

Zygmunt Gloger. Zygmunt Her у ng.

Zygmunt Sarnecki.

Z. T-ski. — Zygmunt Tarliński. Z. W,

Z. Z. Zn.

Zn. Pt.

— Zenon Pietkiewicz.

— Wojciech Zych.

— Leonard Lepszy.

f Antoni Pietkiewicz. , (Adam Pług) Д ‘ •    — Ks. Jan Gralewski.

t Piotr Malinowski. Zbigniew Pazdro, f Zygmunt Rouppert. f Romuald H be (prawo). Redakcya.

R. Merecki.

R. M.

R.' ri-cz. — Roman Plenkiewicz.

—    Romuald Sułów ski

—    Redakcya.

—    Dr. Gustaw Roszkowski.

—    Rymar.

—    Stanisław⁷ Krzemiński.

—    Stanisław Cercha-

—    Samuel Dickstein.

—    Stanisław Janiszewski.

S. IC.

—iLStan i sław Libicki. — Stanisław. Loria.

Stefan Łaganowski. Stanisław Mleczko.

—    Stanisław Ptaszycki (liter.).

—    Salomon Posner (prawo). -

—    Stefan Suchecki.

—    Ks. Seweryn Popławski

—    Seweryn Smolikowski.

—    f Stefan Szolc-Rogoziński.

—    Stanisław Zientarski.

—    Stanisław Kutrzeba

—    Dr. Wacław Sobieski.

—    Ksawery Sporzyński.

Stanisław Aleksander Kempner. Stanisław Bełza.

Stanisław Domański.

Stanisław Drzażdżyński. Stanisław Fok.

St. J. C. — Stanisław'Jan Czarnowski. St. K.

f Stosław Łaguim. Stanisław Minkiewicz. Stefan Popowski. Stanisław Rówieński.

St. St.

St. Zakrz.— Stanisław Zakrzewski.

St. Szalay.

Tod. 1 Hat— Dr Tadeusz Piłat.

T. B.

T. D.

T. Dmcyird Tadeusz Dowgird. T. E.

I . K.

T. M.

T. m.

T. s.

T. s.

lad. Smól. Tadeusz. Smoleński.

Trz.

W. A. W. B.

Władysław Bogusławski. Wacław Brykner. Wacław Ciechowski. Wacław⁷ Chrzanowski

Walery Gostomski (liter), f Wojciech Gerson (malarstwm). W. Gar. — Dr Władysław Garliński.

W. J.

Władysław Konopczyński.

W. K. Z. f Władysław Kornel Zieliński. W. L.

W. M. W. N.

Waldemar Ostorloff. Władysław Piotrowski. Wincety Rapacki. Władysław Smoleński. Wacław Taczanowski.

IC. W.

Witold Wróblewski.

Władysław Zieliński.

W.Z.K. — Wiła Zyndram-Kościałkowska. W. Z ul —* Dr Witold Załęski.

Why.

Wit Kam.

Wl. Amlr.

Wl. Ch. -Wl. K. -! VI. M. K.

Włodzimierz Raszewski. Wł.S-cz. — Władysław Semkowicz. . Wl. Spas.

Wl. W. -

A'. F. A. S. Ks. Biskup Fr- Albin Simon. X. II. p.

X. s.

X. T. M. — Ks. Teofil Matuszewski, Bronisław Zawadzki.

Z. GL Z. U.

Z. R. N. — Zoiia Rygier Nałkowska. -

Z. S.

Zygmunt Weyberg. Zdzisław Zieliński. Bronisław Znatowicz.

Zh.

zy.

é*

и***

ffss

Biblioteka Politechniki

K rakowskiej

111-306391

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000217039